Islom dinida qasam tushunchasi - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	124.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Islom dinida qasam tushunchasi

Купить

XADICHAI KUBRO AYOL QIZLAR O`RTA MAXSUS ISLOM BILIM YURTI G’oziyeva Odinaxon Xomidjon q izi ning Islom dinida qasam tushunchasi mavzusidagi Ilmiy rahbar: Kenjaboyeva D. Taqrizchi: Qutbiddinova M. TOSHKENT-201 4

MUNDARIJA Kirish …………………………………………………………………… . . . .3 I BOB. Shariatda qasam 1.1. Qasam to’g’risidagi oyatlar……………………………………………………...10 1.2. Hadislarda qasam mavzusi……………………………………………………....25 II. BOB 2.1. Iylo va uning hukmlari…………………………………….…………………….33 2.2. Qasamning turlari va uning kafforoti………………….………………………...39 X ulosa .............. ................................. .................................................................... .43 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………….………………45 2

K irish Mavzuning dolzarbligi. Alloh taolo Moida surasining 3 - oyatida marhamat qilib aytadiki: ملاسلاا مكل تيضرو ىتمعن مكيلع تممتا و مكنيد مكل تلمكا مويلا انيد “Bugungi kunda Men sizlarninig diningizni mukammal qilib berdim, sizlar uchun ne’matimni to‘liq qildim va sizlar uchun islomni din deb rozi bo‘ldim”. Ushbu oyati karima Payg’ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning vidolashuv xajlari vaqtida nozil bo’ldi. Shu vaqtga qadar musulmonlarning shu h rati oshib, i slom chor-atrofga yoyilgan, hamma ularga havas va hurmat bilan qaraydigan bo’lgan edi. Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning umrlari oxirlashib, vidolashuv hajini ado etar edilar. Bu haj Islom g’alabasining tantanasiga aylanib ketdi. O’sha paytda kofirlarning: Muhammad va unga ergashgan yalangoyoqlarni yer yuzi

oyat tushgan kunni o’zimiz uchun bayram qilib olar edik, deganlarida, hazrati Umar roziyallohu anhu: Qaysi oyatni aytmoqchisizlar,-deb so’rabdilar. Yahudiylar: Bugungi kunda sizlarning diningizni mukammal qilib berdim, oyatini, deyishibdi. Shunda hazrati Umar roziyallohu anhu: Biz u kunni bir emas, ikki bayram qilganmiz: ham juma – haftalik bayram, ham iydi Qurbon – yillik bayram, deb javob bergan ekanlar. Islom dinining mukammal qilingani, ne’matning batamom to’liq qilib berilganligi va Islomni din deb rozi bo’lganligi to’g’risidagi xabar faqatgina o’sha zamon musulmonlari yoki umuman musulmonlar uchungina emas, balki, butun insoniyat uchun katta xushxabar va bashorat edi. Bu ulkan shodlik xabari insoniyat o’zining uzoq tarixi davomida saodat izlab qilgan harakat va urinishlariga toj kiyd

نيــملعلل ةمحر لاا كانلسرا ام و “ (Ey, Muhammad!) Biz S izni ( butun ) olamlarga ayni rahmat qilib yuborganmiz” 3 . Oyatdagi “rahmat” juda keng mahnoni anglatadi. ulari bilish uchun Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ahloq-odoblari, siyrat va shamoillari, shariatlarining bag’rikengligi, xatto, kufr va shirk ahliga ham zulmni ravo ko’rmasliklari, mehr- oqibat, ezgulik kabi fazilatlar manbai ekanidan xabardor bo’lish darkor. Mukammal shariatning ta’limi va tatbiqi yigirma uch yil davom etdi. Boshlanishi Makkai Mukarrama yaqinidagi hiro g’orida bo’lgan bo’lsa, davomi Madinai munavvara va uning atroflarida, mukammal bo’lishi hajjatul vadoda bo’ldi. Payg’ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning shariatlari oxirgi shariat bo’lgani, u zotning risolasi qiyomatga qadar turishi loziml

tomiri bilan yo’q qilib yuborishi kerak. Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ummatlari esa oxirgi ummat bo’lganliklari uchun ularni butunlay halok etishni Alloh iroda qilmagan. Alloh taolo Qur’oni karimni bir yo’la tugal bir kitob holatida emas, balki bo’lak-bo’lak, ya’ni bir oyat, ikki oyat qilib, undan oz, ba’zida undan ko’p qilib, yigirma uch yil mobaynida nozil qildi: هانل ّزن و ثكم ىلع سانلا ىلع هأرقتل هانقرف اناءرق و ً لايزنت “ Va Qur’onni insonlarga asta - sekin o’qib berishingiz uchun bo’lib qo’ydik va bo’lak - bo’lak qilib nozil qildik ” 4 . Buning hikmati behisobdir. Agar insonlarga Qur’oni karim bir yo’la tushsa, uni odamlarga o’qib berish qiyin bo’lar edi, o’qib berilganda ham odamlar uni qabul qilib olishlari oson bo’lmas edi. Asosan, Qur’oni karim Alloh tarafidan o’qish u

رفكي نمف ىغلا نم دشرلا نيبت دق نيدلا ىف هاركا لا ىقثولا ةورعلاب كسمتسا دقف هللاب نم <ؤْ ي و توغاطلاب ميلع عيمس هللاو اهل ماصفنلا “ Dinda majburlashlik yo’q, batahqiq , haq botildan ajradi. Kim tog’utga (shaytonga, tug’yonga) kufr keltirib, Allohga iymon keltirsa, batahqiq, uzilmaydigan mustahkam tutqichni ushlagan bo’ladi. Alloh eshituvchi va biluvchi zotdir” 5 . Bu oyat o’zga din vakillari uchun, ya’ni boshqa dindagilarni majburlab islomga kiritilmaydi. Lekin islomga kirgan, musulmon kishi uchun emas. Misol uchun namozni bepisandlik bilan mensimaydigan kishi gunohkor bo’ladi. Bu oyati karimani musulmonlar o’zaro bir-birlarini ibodatga, haqqa, insofga chaqirganlarida dalil qilib aytishlik durust emasdir. Din - degan tushuncha keng tushunchadir, hozirgi ba’zi bir gumrohlarning fikricha, ha

Biz “Qasamning xukmlari” nomli diplom ishimizda asosan shu mavzuga urg’u qaratmoqchimiz. Shuningdek, unda qasamning turlari, uning kafforati, nazr, shartlari, oyat va H adislardan misollar keltirildi. Shariatda qasam faqatgina yolg ’ iz Allohning nomigagina ichiladi, undan boshqaning nomiga ichilsa gunohkor bo’ladi. Bugungi kunda bo’lar-bo’lmas narsalarga ham Allohning nomini o’rtaga qo’yib qasam ichuvchilar, qasam ichilgandan so’ng bu qasamni umuman buzib bo’lmaydi deb o’lsa o’ladi lekin ichgan qasamidan voz kechmaydiganlar ko’pdir, aynan shu tushuncha tufayli anchagina noqulayliklar kelib chiqayotganligi ham sir emas. Odamlarni aldash uchun qasam ichish naqadar katta gunoh. Bu ish hayoti dunyoning ba’zi manfaatlariga erishish yo’lida, kishilar qalbiga yolg’on hotirjamlik solishdan ibora

Shuningdek, biz ham bitiruv malakaviy ishimizda ko’plab allomalar, islomshunos olimlarning ilmiy asarlari, turli lug’atlar va adabiy-ilmiy jurnallar, ro’znomalardan hamda shu sohada faoliyat yuritayotgan mutaxassislarning fikrlaridan foydalandik . Bitiruv malakaviy ishda ham dunyoviy, ham diniy adabiyotlardan umuminsoniy tamoyillarga asoslangan holda, ularni bir-biriga qarama-qarshi qo’ymasdan foydalanishga harakat qilindi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Bugungi kunda jamiyatda qasamning o’rni va ro’li qay darajada ekanini o’rganish va tahlil qilish . Bitiruv malakaviy ishining vazifasi : - qasam mavzusidagi Oyat va hadislar bilan tanishish; - qasamning turlarini ochib berish; - qasamni buzganlar nima qilishlari kerakligini o’rganish; - iylo masalalari va ularning kafforotlarini o’rga

I. BOB. Shariatda qasam 1.1. Qasam to’g’risidagi oyatlar Qasam - lug’atda: “qo’l”, “bitim” degan ma ’ nolarda keladi. Arablar biror narsaning ustida bitim tuzishsalar o’z sheriklarining qo’llarini ushlashgan. Qo’lning ushlanmog’i shu narsaning saqlanishi va bajarilishiga kafil qilingan. نيمي - qo’l, ناميأ - qasam. Qasam - shariatda: biror narsani Allohning ismi yoki sifati bilan ta’kidlamoqdir. Qasam - arab tilida olti xil ishlatiladi: 1. Qasam. 2. Yamin. 3. Xalf. 4. Ahd. 5. Miysoq. 6. Iylo. Ma’lumki, Qur’oni karimda Alloh taolo insonlar ibrat olib, tafakkur qilishlari uchun o’zi xohlagan yaratib qo’ygan narsalari bilan qasam ichadi. Odatda gapni ta’kidlash uchun, unga e’tiborni qaratish, tortish uchun qasam ichiladi. Alloh taolo ham eshituvchilarning e’tiborini jalb qilish uchun eng muhim

Masalan: Alloh taolo anjir, choshgoh, quyosh, kunduz va kechqurun, yulduz, tong vaqti, yeru-osmon, farishtalar va o’z nafsi bilan ham qasam ichadi: نوــقطنت مكنأ ام لثم ٌقح َل هنإ ضرلااو ءآمسلا بروف Bas, osmon va Yerning Parvardigoriga qasamki, albatta, u (va’da) xuddi sizlarning so’zlashlaringiz kabi (haq va rost)dir”. Haqiqatni isbotlashlik uchun Alloh taolo nutqni misol keltira d i. Insonning eng avvalgi va zohiriy xususiyati-so’zlashlik, nutqdir. Insonga Alloh taolo ko’rish, eshitish, gapirish, hid va ta’m bilish va sezish kabi xususiyatlarni bergan. Bu xususiyatlarning ichida faqat nutq inson iroda bilan boshqa narsaning ta ’ sirisiz yuzaga keladi. Bunday oyatlarni o’qib, eshitib, ma’nosini sharhlab yurilaveradi-yu, qalb bilan his etib, aqldan o’tkazish hollari kam bo’ladi. Agar haqi

cha q irayotganini eshitib q oldim, q arasam o’sha a’robiy. Ozib-to’zib rangi sar g’ ayib ketibdi. Menga salom berib, yana o’sha surani o’ q ib ber, dedi. Tilovat q ilib, yana o’sha oyatga yetganimda, Robbimiz va’da q ilgan h a q ni topdik, deb q ich q irdi-da, yana o’ q i, dedi. Men “Fava robbis samai valarzi iinna h u la h a qq un”ni o’ q igan edim, “Yo Sub h onallo h ! Kim Ulu g’ Allo h ning g’ azabini q o’z g’ atib, unga q asam ichirdi?! oddiy gapga ishonmay, q asam ichishga majbur q ildilarmi?!” deb uch marta aytdi-da, jon taslim q ildi”. Asmahiyning bu rivoyatini shu ma’noda keltirdikki, Allo h taolo q udratiga h ujjat q ilib, O’zi yaratgan narsalar bilan q asam ichadi. Endi Allohning yordami bilan Qur’oni karimda bandalarning qasamlari to’g’risida nozil bo’lgan oyatlarni ko’rib chiq

eshitildi. Payg’ambar (a.s.) bilan ketayotgan kishi: “Qasamxo’r bo’lishdimi?”, deb so’radi. Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Yo’q, ovchilarning qasami behuda bo’ladi. Kafforat ham, uqubat ham yo’q”, dedilar 8 . Bu oyatda ko’p qasam ichishdan va har bir bo’lgan va bo’lmagan ishlarga Allohni ismini, haybatini va mo’minlar o’rtasida tutgan o’rnini ketkazadi. Alloh ismini behurmat qilish kufrdir. Xuddi shuningdek yaxshiliklardan, savobdan qaytish uchun, uni qilmaslik uchun Allohni ismi bilan qasam ichish ham bexurmatlikdir. Ya’ni, biror yaxshi ishni qilmaslik uchun Xudo nomiga qasam ichilmasin. Masalan, ota-onam bilan gaplashmayman, g’aribga ehson qilmayman, urishganlarni yarashtirmayman, deyilmasin. Bu suratlarda Xudo nomini yomon narsalar uchun olingan bo’lur. Biror kishi mana shu

Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu o’z qarindoshlari Mistohga yordam bermaslikka qasam ichganlarida u zot haqida Nur surasining 22-oyati nozil bo’lgan: اولوا اوت <ؤْ ي نا ةعسلا و مكنم لضفلا اولوا لت <أْي لاو اوفعيلا و هللا ليبس ىف نيرجاهملاو نيكاسملا و ىبرقلا ميحر روفغ هللا و مكل هللا رفغي نا نوبحت لاأ اوحفصي <لاو “Sizlardan fazilat va keng mol – mulk egalari qarindoshlarga, miskinlarga va muhojirlarga Alloh taolo yo’lida ehson qilmaslikka qasam ichmasinlar, balki ularni afv qilib kechirsinlar! Alloh sizlarni mag’firat qilishini istamaysizlarmi?! Alloh mag’firatli va rahmli zotdir” 12 . Bu oyati karima nozil bo’lganidan so’ng Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu: “Alloh taologa qasamki, Alloh meni kechirishini yaxshi ko’raman (xo h layman)”, - dedilar va Mistohga oldin nafaqa qilganidek qaytadan

qasamlarini bu dunyoni mato’larini deb buzganlar pastkash odamlar hisoblanadilar. Bu dunyoni deb oxiratni sotganlari uchun ularga oxiratda hech qanday nasiba qolmaydi. Allohning rahmatidan zarracha ham bahramand bo’la olmaydilar. Qiyomat kunida xoru zor bo’lib turganida, Allohdan unga ko’ngil ko’taruvchi gap ham bo’lmaydi, rahmat nazarini solmaydi. Gunoh lardan ham poklamaydi. Balki, ularni alamli azoblar bilan azoblaydi. Sababi nuzul: Ashhas roziyallohu anhu aytadilar: Yahudiylardan bir kishi va mening oramizda yer bor edi. U men bilan tortishdi. Uni Payg’ambar sollallohu alayhi vasallam oldilariga olib bordim. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam mendan: Daliling bormi?, dedilar. Men: Yo’q, dedim. Yahudiy uchun: Qasam ich, dedilar. Men: Yo, Rasululloh, u qasam ichadigan bo’lsa, mening m

Hafs ibn Maysaraga: “Bu hadis naqadar shiddatli bo’lmasa?” degan edilar, u kishi: Alloh taoloning kitobida: “Allohga bergan ahdu paymon va qasamlarini ozgina qiymatga sotib yuboradigan kimsalar..” degan oyat bor emasmi? - dedilar 18 . دعب ناميلاا اوضقنت لا و متدهاع اذا هللا دهعب اوفوا و ام ملعي هللا نا لايفك مكيلع هللا متلعج دق و اهديكوت * ٍة َّوق دعب نم اهلزغ تضقن ىتلاك اونوكت لا و نولعفت ىبرا ىه ةما نوكت نا مكنيب لاخد مكناميا نوذختت اثاكنا ام ةمايقلا موي مكل َّنن ِّيب ُيَلو هب هللا مكولبي امنإ ةما نم * و ةدحاو ةما مكلعجل هللا ءاش ول و نوفلتخت هيف متنك متنك امع َّنلئست و ءاشي نم ىدهي و ءاشي نم ّلضي نكل * دعب ٌمدق ّلزتف مكنيب لاخد مكناميا اوذختت لا و نولمعت مكل و هللا ليبس نع متددص امب َءوسلا اوقوذت و اهتوبث * امنا لايلق انمث هللا دهعب اورتشت لاو ميـظع باذع * دفني مكدنع ام نوملعت متنك نا م

Agar Alloh xohlaganida albatta sizlarni bir ummat qilgan bo’lur edi. Lekin U Zot O’zi xohlagan kimsalarni yo’ldan ozdirur va O’zi xohlagan kimsalarni (to’g’ri yo’lga) hidoyat qilur va albatta qilib o’tgan amallaringizgi mashul bo’lursizlar. Qasamlaringizni aldov vositasi qilib olmangizlar! U holda (Islom yo’lida) mahkam o’rnashgan oyoq toyib ketur va Alloh yo’lidan toyganlaringiz sababli (chunki sizlarni qasamxo’rlik qilganingizni ko’rib, ayrim kishilar Islomga intilish o’rniga undan yiroqlashib keturlar va bunga sizlarning qilmishingiz sabab bo’lur) yomonlik (balo va musibatlar)ni totib qolursizlar hamda (oxiratda) sizlar uchun ulug’ azob bo’lur. Allohga berilgan ahdu paymonni ozginagina qiymatga almashtirib yubormangizlar! Agar bilsangizlar albatta Alloh dargo’idagi narsa (ajru savob) si

mushkul bo’lsa ham mukammal qilsin. Chunki Xudoning nomini o’rtaga qo’yib qasam ichish Xudoning kafil va zomin qilishlikdir. Alloh insonning qasdini va niyatini bilib turadi, nojoiz qasam ichib, so’ngra uni buzgan odamning jazosini beradi 21 . Oyatdagi “Allohning ahdi” birikmasi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga qilingan bay’atni o’z ichiga oladi. U Alloh buyurgan har bir yaxshi amalni qilish uchun berilgan ahdni ifoda qiladi. Bu haqda, ya’ni ahdga vafo qilish ayrim shaxslar, turli jamoalar, davlatlar va nihoyat insoniyat bilan jamiat orasidagi o’zaro ishonchni ushlab turadi. Bu orqali ular o’zaro birlashib turadi. Agar ahdga vafo qilish yo’qolsa, ishonch ketadi. Shuning uchun ham Qur’oni karimda bunga alohida ahamiyat berilgan. Siz ahdlashayotganingizda, uni ta’kidlash uchun Allohni

buzuvchi odamning bu ishi xuddi o’zi to’qigan narsani o’zi tarqatib yuborgan tentak ayolning ishiga o’xshaydi. Ahdni buzish, asosan, o’z manfaatlarini ko’zlab, ko’proq kuchli tomonga yaltoqlanish maqsadida bo’lgani uchun oyatda: “Bir ummat boshqa ummatdan ziyodroq bo’lgani uchun qasamlaringizni orangizda aldov vositasi qilib olmang”, - deyilmoqda. Ahdiga bevafo, subutsiz shaxslar bir narsaga qasam ichib qo’yib, keyin qasamxo’r bo’lib ketaveradi. Qasamini odamlarni aldash vositasi qilib oladi. Aslida u odam subutsiz bo’lgani uchun hech kim uning gapiga ishonmay qo’ygan bo’ladi. U aldoviga odamlarni ishontirish maqsadida qasam ichadi. Ammo qasamxo’r so’zini ahdu paymon, quvvatlangan muqaddas va’da emas, balki kishilarni aldash vositasi deb biladi. Bugun birov bilan bir narsani ahdlashgan bo’

qalbiga yolg’on hotirjamlik solishdan iboratdir. Qasamxo’r faqat o’zining besh kunlik dunyodagi ozgina manfaatini o’ylaydi. Ammo qilishi tufayli ruhiy va ijtimoiy hayotni larzaga soladi. Aqidi, aloqa va munosabatlarni larzaga keltiradi. Odamlar ishonchini qozonish, ularni hotirjam qilib qo’yib maqsadiga erishishini ko’zlab, ularga o’zini yaxshi ko’rsatish niyatida aldov uchun qasam ichishi zarracha iymoni bor odam uchun juda ham og’ir gunohdir. Bu ish juda hatar bo’lib, yomon oqibatlarga olib keladi. Qadami sobitlik mustahkam aqida ila bo’ladi. Odamlarni aldash uchun qasam ichgan odamning qadami toygan, aqidasi buzilgan xisoblanadi. Chunki aqidasi sobit odam bila turib yolg’on qasam ichmaydi. Qasamxo’r bo’lishning o’z aqidasiga putur yetgani va qadami toyganining alomatidir. Qasamxo’r qilm

تاضرم ىغتبت كل هللا ّلحأ ام مرحت مل ىبنلا اهيأ اي * ةلحت مكل هللا ضرف دق ميحر روفغ هللا و كجاوزا ميكحلا ميلعلا وه و مكئلوم هللا و مكناميا * “ Ey, Payg’ambar! Nega xotinlaringizning roziligini istab, Alloh Siz uchun halol qilgan narsani ( asalni ) harom qilib olursiz! Alloh mag’firatli va rahmlidir. Darvoqe, Alloh sizlar uchun (ma’lum miqdorda kafforat-jarima to’lab) qasamlaringizni halollab olishni farz qilgan. Alloh xojalaringizdir. U (barcha narsalarni) biluvchi, ( y etuk) hikmat so h ibidir” 23 . Sababi nuzul: Oisha onamiz rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam (xotinlaridan biri bo’lmish) Zaynab binti Jahshning huzurida asal tanavvul qilib, uzoq vaqt ketadigan odat chiqardilar. Shunda men va Xafsa roziyallohu anhu ikkimiz qaysi birimizning huzurimizga kirsalar -“Nima

Bu ikki rivoyat va shunga o’xshash boshqa rivoyatlarni sinchiklab o’rgangan ulamolarimiz, rivoyatdagi qissalar ikki xil bo’lishida hech qanday ajablanarli joyi yo’q, dedilar. Payg’ambar sollallohu alayhi vasallamning shaxsiy - oilaviy hayotlari xususidadir. Unda xatto xotinlari bilan bo’lib, o’tgan xissiy tuyg’ular ham tilga olinadi. Bularning Qur’onda zikr qilinishining nima foydasi bor, degan savol tug’ilishi mumkin. Javob shuki, Muhammad sollallohu alayhi vasallam payg’ambar bo’lganlaridan so’ng u kishining hayotlari faqat o’zlari uchungina emas, balki barcha ummatlarga mulk bo’lib qoldi. U Zotning hayotlari Qur’oni karimning hayotga jonli tatbiqiga aylandi. Bu ulkan hayotning har bir lahzasi Qiyomat kunigacha mo’min- musulmonlar uchun yaxshi o’rnakdir. Payg’ambar sollallohu alayhi vasa

ءيش ىلع مهنأ نوبسحي و مكل نوفلحي امك هل نوفلحيف * مهاسن أْف ناطيشلا مهيلع ذوحتسا نوبذاكلا مه مهنإ لآأ مه ناطيشلا بزح نإ لآأ ناطيشلا بزح كئلؤا هللا ركذ نورساخلا * “(Ey, Muhammad!) Allohning g’azabiga uchragan qavmni (yahudiylarni) do’st tutgan (munofiq)larni ko’rmaysizmi?! U (munofiq)lar sizlardan (musulmonlardan) ham, ulardan (yahudiylardan) ham emasdir. Yana ular bilib turib (Biz musulmonmiz, deb) qasam ham ichurlar. Alloh ular uchun ashaddiy azobni tayyorlab qo’ygandir, Darhaqiqat ularning qilgan ishlari naqadar yomondir! Ular o’zlarining (yolg’on) qasamlarini qalqon qilib olishib, (odamlarni) Allohning yo’lidan to’sdilar. Bas, ular uchun xor qiluvchi azob bordir. Ularning mollari ham, bolalari ham Alloh tomonidan (bo’ladigan) narsalarni (azobni) ulardan daf qila olmaslar. Ular do’zah a

“ H ozir bir kishi kelib sizlarga shayton ko’zi bilan qaraydi. Kelganida u bilan gaplashmanglar”. Ozgina vaqtdan keyin rangi ko’kroq, xunuk bir kishi keldi. Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam uni o’zlari chaqirdilar va: “Nima uchun sen falonchi va falonchilar meni so’kdilaring”- deb ularning ham ismlarini aytdilar. O’sha odam qaytib ketdi va sheriklarini chaqirib olib keldi. Ular sizlarni so’kkanimiz yo’q, deb qasam ichdilar va kechirim so’radilar. Alloh ularning yolg’on qasamlarini fosh qilib ushbu oyatlarni nozil qildi 27 . Ushbu oyati karimalar asosan Madinaning munofiq yahudiylari haqida nozil bo’lgan. Ular ichlari kofirlarni yaxshi ko’rardilar. Agar ular musulmonlarning oldilari kelsalar: biz musulmonlardanmiz, deb qasam ichardilar. Bu haqda Alloh taolo Niso surasida ham xuddi

yolg’on, bo’xton va g’iybatni gapirtiradiyu, Allohning zikrini unitadi. Aqlini dunyoni jamlashga va uning tadbirini qilishga ishlatadi-yu, tafakkurni unitadi” 28 . I.2. H adislarda qasam mavzusi Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ko’p vaqt to’rt xil qasamni ko’proq ishlatardilar: 1. اذك و ، هديب ىسفن ىذلاو : هديب دمحم سفن ىذلا و “ Nafsim ( jonim ) qo’lida bo’lgan zotga qasamki, shunga o’xshash : Muhammadning joni qo’lida bo’lgan zotga qasamki, ”. Qasam boshida ba’zida امأ (ammo) va ba’zida لا (yo’q,) va ba’zida esa ميا (haqqi) ishlatardilar. 28 Tafsiri hilol 28-pora. 19-bet. 25

Ibni Shayba Abu Sahid roziyallohu anhu dan rivoyat qiladilar: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qasam ichishga kirishsalar: سفن ىذلا و لاُ مساق ىبا هديب . (Qosimning otasini joni qo’lida bo’lgan zotga qasamki,) ”, - deb qasam boshlar edilar. 2. بولقلا ِبلقم و ، لا) ( بولقلا فرصم و “Yo’q, qalblarni o’zgartiruvchi zotga qasamki,”. 3. هللا وِ “Allohga qasamki, (Alloh haqqi,).” 4. بر وِ ةبعكلا “Ka ’ baning Parvardigoriga qasamki,” 29 . Abu hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: هللا رفغتسا و لا (Yo’q, Men istig’for ayt a digan zotga qasamki,) ,- deb ham qasam ichgan ekanlar 30 . لاق هنأ ملس و هيلع هللا ىلص يبنلا نع اهنع هللا ىضر ةشئاع نع : هللا و دمحم ةمأ اي ) : ُسفن ىذلا و ملس و هيلع هللا ىلص مساق وبا لاق لاق ةريره ىبا ةياور ىف و هديب

ko’raman, deganlarida U Zot: Yo’q, nafsim qo’lida bo’lgan zotga qasamki, to o’z nafsingdan ko’ra meni yaxshi ko’rmaguningacha (ya’ni, agar halokat kelganda ham o’z havoyi nafsinga mening roziligimni ustun qo’ymaguninggacha senga oliy martabaga (mukammal iymonga) yetishishliging uchun kifoya qilmaydi) - dedilar. Umar roziyallohu anhu aytdilarki: - Albatta, hozir yo Rasululloh siz menga o’z nafsimdan ham suyukliroqdirsiz. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: Mana endi (vojib bo’lgan narsani nutq qilding), - dedilar 32 . Abi Burda roziyallohu anhu aytadilar: Men Ash ’ ariylardan bir jamoasi bilan birga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oldilariga ulov so’rab kelganimizda u Zot: -Allohga qasamki, Men hozir sizlarni ulovga mindirib yubora olmayman , dedilar. So’ngra biz Alloh xohlaganicha

qasam ichilgan bo’lsa, so’ngra oldingi qasamidan yaxshirog’ini topilsa, oldingisiga kafforat berib, yaxshi narsa uchungina qasam ichishga buyurganlar. Sahd roziyallohu anhuning otalari imon keltirgan, lekin onasi mushrika bo’lib, o’g’li islomdan shirkka qaytmaguncha o’lsam ham yemayman va ichmayman, o’lsam seni odamlar onasining qotili, deb malomat qilishadi, deb hech narsa yeb-ichmaslikka qasam ichdi va ikki kunni ochlikda o’tkazadi. Sahd roziyallohu anhu aytadi: “Ey, ona! agar yuzta joningiz bo’lib, yuz marta o’lsangiz ham islomdan voz kechib shirkka qaytmayman”,- degach, onasi undan hafsalasi sovib, ochlikni tark etgan. Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu aytadilar: Bir g’azotda Umar roziyallohu anhu ulov ustida insonlarga gapirayotganlarida, otalari nomi bilan qasam ichayotganlarini Ras

Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam faqatgina Alloh nomi bilangina qasam ichishga buyuradilar. هللا ىلص هللا لوسر لاق لاق هنع هللا ىضر ةريره ىبا نع ملس و هيلع : . هللا لاا هلا لا لقيلف ىزعلا و تلالاب فلح نمهاور ىراخبلا Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: -“Kimiki Lot va Uzzo bilan qasam ichgan bo’lsa, (darhol) La ilaha illalloh desin”, dedilar 37 . Sahd roziyallohu anhu aytdilar: - Men Lot va Uzzo bilan qasam ichganimda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: هل كيرش لا هدحو هللا لاا هلا لا deb aytgin, so’ngra chap tarafingga uch marta tuflab, Allohdan panoh so’ra va (bu gapni) qaytarmagin, deb aytdilar 38 . Ayrim sahobalar i slomga endi kirgan vaqtlarida, tillari o’rganib qolganligi uchun shunday qasam ichib yuborar edilar. Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ularga o’zlari

Ibni Umar roziyallohu anhu bir kishining: Ka’baga qasamki, deganini eshitib qolib: Allohdan boshqaning nomi bilan qasam ichma. Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: Kim Allohdan boshqaning nomi bilan qasam ichsa, kufr yoki shirk keltiribdi, deganlarini eshitganman, dedilar. Ayrim ulamolar mazkur hadisdagi: “Kufr yoki shirk keltiribdi” jumlasini mubolag’a deb tafsir qilishgan. Bu Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning: “Riyoning ozginasi ham shirkdir” hadisi shariflariga monandir. Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhu aytadilar: Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam dedilar: - Gunohi kabiralar (ushbulardir): Allohga shirk keltirishlik, ota-onaga oq bo’lish va yolg’on qasam ichishlik . (Buxoriy rivoyati). Abu Zarr roziyallohu anhu aytadilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasal

Ya’ni unday kishilar har bir narsa to’g’risida qasam ichadilar, xattoki qasam ichishlik ular uchun oddiy bir odatga aylanib qoladi. Shu sababli unday kishilar o’z manfaatlari yo’lida musulmon birodarlariga zulm qilishga, nohaq yolg’on qasam va guvohlik berishlik bilan ularning haqlarini yeyishga odatlanadilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hadislarida bir musulmonni molini o’zlashtarib olishlik uchun yolg’on guvohlik berib qasam ichadigan kishini Alloh darg’azab bo’lib qarshi olishligini aytib, buning tasdig’i uchun “Allohni ahdini (nomini) sotib qasam ichuvchilar uchun oxiratda nasiba yo’q”, degan oyatni dalil qilib aytib o’tganlar. Boshqa bir hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam mo’min kishini har qanday hislatga tabiati moyil bo’lishi mumkin, lekin xiyonat va yolg’on m

“ Kimiki Alloh nomi bilan qasam ichsa, unga sodiq bo’lsin. Kimiki Alloh nomi bilan qasam ich ishligi talab qilinsa rozi bo’lsin. Kimiki Alloh nomi bilan qasam ichishga rozi bo’lmasa, Allohdan emas”. Bu hadisdan ko’rinib turibdiki, agar kishi shariatga muvofiq biror narsa to’g’risida qasam ichgan bo’lsa, o’sha qasamini ustidan chiqishligi lozimdir. Insondan agarda bir masala xususida qasam ichishlik talab qilinsa, u inson to’g’ri so’z bilan qasam ichishi iymonining alomatidir. Qorun bir fo h ishani Muso alayhissalom ga tuhmat qilgin, nomini badnom etgin, deb pul beradi. U shunday qiladi. Muso alayhissalom undan Allohdan qo’rqadigan bo’lsa aytgan gapi to’g’riligiga qasam ichishini talab qiladi. U Allohdan qo’rqib, Qorun bilan o’rtalarida bo’lib o’tgan gapni so’zlab beradi. Muso alayhissalom

لا <نأ ه ّربف ح ُلص َي لا اميف وا محر ةعيطق ىف فلح نم كلذ ىلع ّم ِتَي Oisha onamiz rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar : “Kimiki isloh qilmaslik yoki silai rahm qilmaslikka qasam ichsa, bas qasamini bajarmasligi uning yaxshiligidir” 42 . Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Uch guruh odamlarga qiyomat kunida Alloh rahmat nazari bilan qaramaydi va ularning gunohlarini kechmaydi, ularga alamli azob bo’lg’usidir: bir kishini safardalik chog’ida ortiqcha suvi bo’la turib, suv so’ragan yo’lovchilarga suvidan bermasa; bir kishi podshohga faqat g’araz uchun bay’at qilgan bo’lsa, ya’ni, agarda podshoh unga in’om bersa, undan rozi bo’lib, moboda bermasa, undan darg’azab bo’lsa; bir kishi narsasini asrdan so’ng bozor

1.1. Iylo va uning hukmi Iylo – lug’atda: qasam ichmoq. shariatda: er o’z xotiniga: - Senga yaqinlik qilmayman, deb qasam ichishiga aytiladi. نإف رهشا ةعبرا ص ّبرت مهءآسن نم نول ؤْ ي نيذلا و ميحر روفغ هللا نإف اوءآف ميلع عيمس هللا نإف قلاطلا اومزع نإ و * “Xotinlaridan iylo qilganlar uchun kutish (muddati) to’rt oydir. Agar qaytsalar, bas, albatta, Alloh mag’firatli va rahmli zotdir. Va agar taloqni qasd qilsalar, bas, albatta, Alloh eshituvchi va biluvchi zotdir”. هللا ىلص هللا لوسر لاق لاق هنع هللا ىضر ةريره ىبا نع ملس و هيلع : او هللا دنع هل ُمثآ هلها ىف هنيميب مكدحا َّج ِلَي <ن ََلا هلل هيلع هللا ضرتفا ىتلا هترافك ىطعي نأ نم. هيلع قفتم Abu H urayra roziyallohu anhu dan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Alloh taolo haqqi, birontangiz xotiningizga yotmayman

ayolning haq-xuquqlari e’tiborga olingan. Shu bilan erkaklarning qasam tufayli ayoliga yaqinlik qilmay yurishining eng uzun muddati to’rt oy qilib chegaralandi. Iyloning uzoq muddati aynan to’rt oy bo’lishining hikmati shuki, ayol kishi ersiz shu muddatga sabr qila oladi. Er ham to’rt oy ichida o’ylaydiganini o’ylab bir qarorga keladi. Agar er xotiniga qaytib, oilaviy hayotlarini davom ettirib ketsa, Alloh xatolarini kechiradi. Agar to’rt oy o’tgandan keyin qaytishni emas, taloqni iroda qilsalar, taloq tushadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning iylolari. Oisha onamiz rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizlarga tanlash ixtiyorini berdilar. Bizlar Alloh taolo va uning rasulini tanladik va Rasululloh sollallohu alayhi vasallam buni bizga taloq, deb hisoblamadilar

(o’sha narsalar bilan) bahramand qilay va yahshilab kuzatay (taloq qilay) . Agar Allohni, Uning payg’ambarini va oxirat diyorini istaydigan bo’lsangiz, u holda Alloh sizlarning orangizdagi chiroyli amal qiluvchilar uchun ulkan mukofot (jannatni) tayyorlab qo’ygandir”. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bu oyatni avval Oisha onamizga o’qib eshittirdilar, shunda Oisha onamiz Alloh taolo bilan uning rasulini tanladilar, boshqa onalarimiz ham Oisha onamizdek ish tutdilar 44 . Umar roziyallohu anhu rivoyat qiladilar: Mening ansoriylardan bir qo’shnim bor edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga navbat bilan tushardik. U menga vahiy va boshqa xabarlarni keltirardi. Men ham unga shundoq xabarlarni keltirardim. O’sha kunlari G’asson qabilasi bizga g’azot qilish uchun otlarini

Bo’yraga yonboshlab olgan ekanlar, yonlariga botib izi chiqib qolibdi. Men: Xotinlaringizni taloq qildingizmi, Ey, Allohning Rasuli, dedim. U zot boshlarini ko’tarib, menga qaradilar-da: Yo’q, dedilar. Men: O’zingiz bilasiz, Ey Rasululloh biz Qurayshliklar ayollarga ustin keladigan qavm edik, Madinaga kelsak, ularning xotinlari ustun kelar ekan. Biznig xotinlar ham ularning xotinlaridan o’rgana boshladilar. Bir kuni qarasam, xotinim menga gap qaytaryapti. Men buni inkor qilsam, Payg’ambar sollallohu alayhi vasallamning xotinlari ham u zotga gap qaytarganda, xatto ba’zilari bir kun-yarim kun gaplashmay yurganda, men gap qaytarsam nima bo’pti, dedi. Men: Bu ishni kim qilsa, noumid bo’libdi va yutqazibdi, sizdan kimingiz Rasulning g’azabi sababli Allohning g’azabiga uchrashdan omon qolishi mu

sollallohu alayhi vasallam ular bilan juda yaxshi muomalada bo’lar edilar. Oisha onamiz: -U zot ayollari bilan holi qolganlarida eng muloyim, karamli, serkulgi va sertabassum kishi bo’lardilar, deb rivoyat qilganlar 45 . Anas ibn Molik rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam xotinlarini iylo qildilar, ya’ni bir oy birga turmayman, deb ont ichdilar. Oyoqlari yorilib ketgan bo’lib, boloxonalarida yolg’iz o’zlari yigirma to’qqiz kun turdilar, so’ng xotinlari huzurlariga kirdilar, shunda ular: Yo Rasululloh, bir oyga qasam ichgan edingiz-ku?-deyishdi. U zot: Bu oy yigirma to’qqiz kundir, dedilar 46 . Iylo masalalari . Xur ayolning iylosi to’rt oy va cho’ri uchun ikki oydir. Xotiniga to’rt oygacha yaqinlik qilmayman deb qasam ichgan kishi shu muddat ichida xotiniga yaqinlik qil

bo’lsa, shu uchalasidan qaysi bir niyatida bo’lsa, niyatidagi xisoblanadi. Agar xaromlikni niyat qilgan bo’lsa, iylo bo’ladi. Agar xech narsani niyat qilmagan bo’lsa, bir boin taloq tushadi. 39

1.2. Qasamning turlari va kafforotlari Alloh taoloning ismlari, sifatlari bilan qasam ichiladi, ya’ni Allohning zotiga xos bo’lgan ismlari, masalan: qudrati, ulug’ligi, azizligi buyukligi bilan. Lekin, Allohning qasam ichilmaydigan sifatlari ham bordir, ular: rahmati, ilmi, g’azabi, azobi bilan qasam ichilsa, qasamga o’tmaydi. Va yana Allohdan boshqa bilan: Payg’ambar, Ka’ba, Qur’on bilan ham qasam o’tmaydi. Ont ichib va’da qilinganda Allohning ismi qo’shilmasa ham qasamga o’tadi. Arab tilida qasam ichilganda Alloh nomi bilan vov, be, te harflari qo’shib: هللاتِ هللاب ،ِ هللا و ،ِ - deb aytiladi. Agar harfi qasam hazf qilinib: ِ هللا - deb aytilsa ham qasamga hisoblanadi. Shariatda qasam uch xil bo’ladi : 1 ( Ya minul lag’v. ) Behuda qasam ( Bir kishi bir narsani to’g’ri deb gumon qilib, u

Bir narsani (ya’ni, o’tgan zamonda bo’lib o’tgan bir ishni) yolg’onligini bila turib, unga rost deb yoki rostligini bila turib, unga yolg’on deb qasam ichishga yaminul g’omus (yolg’on qasam) deyiladi. G’amus - arab tilida cho’kmoq, botmoq ma ’ nolarida ishlatiladi. Yolg’on qasamni bunday nom bilan atalishiga sabab u o’z egasini gunohga botiradi, gunohlar esa do’zaxga cho’ktiradi. Bunday qasamga kafforat berilmaydi. Ya’ni, uning gunohini gunohi kabira bo’lganligi uchun kafforat bilan poklab bo’lmaydi, chunki kafforat bunday gunohni yuva olmaydi: مكبولق تبسك امب مكذخا ؤْ ي نكل و “ Balki, dillaringiz kasb etgan narsa (qasamlaringiz) uchun javobgar qilur ” 49 . Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhu aytadilar: Payg’ambarimiz sollallohu alayhi vasallam dedilar: - Gunohi kabiralar (ushbulardir): Allo

yaxshiroq deb bilsa oldingi qasamiga kafforat berib, yaxshirog’ini bajarishlikka targ’ib qilganlar. Nazr - lug’atda: ogohlantirmoq, qo’rqitmoq. shariatda : bir ishni bajarishlikda o’ziga vojib bo’lmagan narsani o’ziga vojib qilib olishlik. * اريطتسم هرش ناك اموي نوفاخي و رذنلاب نوفوي * “Ular (yaxshilar dunyoda o’z zimmalariga olgan) nazrlarini ado qilurlar va yomonligi (dahshatlari) keng yoyiluvchi Kundan qo’rqurlar” 51 . هللا ىلص يبنلا نإ لاق هنع هللا ىضر ثراحلا نب ديعس نع لاق ملس و هيلع : رذنلاب جرختسي امنإ ر ّخ ؤْ ي لا و ائيش م ّدقتي لا رذنلا نإ . ليخبلا هيلع قفتم Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: “ Albatta, nazr (taqdirdan) biror narsani avval qilolmaydi va kechiktirolmaydi ham. Albatta nazr sababli baxildan biror narsa chiqariladi ”. Nazr ham qasamdekdir, ya’ni gunoh ishg

* مكذخا ؤْ ي نكل و مكـناميأ ىف وغللاب هللا مكذخا ؤْ ي لا ام طـسوأ نيـكاسم ماعطإ هترافكف نامـيلأا متدقع امب دجي مل نمف ةبقر ريرحت وأ مهتوسك وأ مكيلهأ نومعطت اوظفحا و متفلح اذا مكناميأ ةراـفك كلذ مايأ ةثلاث مايصف نورـكشت مكلعل هتايآ مكل هللا نيبي كلذك مكناميأ * “Qasamlaringizdagi behuda so’zlar uchun Alloh taolo sizlarni javobgar qilmaydi. Balki sidqidildan bog’lagan qasamlaringiz (buzilganiligi) uchun sizlarni javobgarlikka tortadi. Buning kafforati (to’lovi, jarimasi): Oilangizni oziqlantirish uchun lozim taomlarning o’rtacha miqdorida o’nta miskinga taom berish; yoki ularni kiyintirish; yohud bir qul ozod qilishdir. Kimiki (bular) topa olmasa uch kun ro’za tutishi ana shu ichgan (va buzgan) qasamlaringizni kafforatidir. Qasamlaringizni muhofaza qiling (asrang, qasam ichganingizdan keyin u

X ULOSA Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Qasam matolarni o’tkazuvchi va barakani ketkazuvchidir”. Kunlardan bir kuni Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu bir majlisda o’tirganlarida u zotning huzurlariga bir kishi kelib: Ey Abdulloh! Qarzingizni bering, - deb aytadi. Vaholanki, u zot avvalda qarzlarini guvohlar bilan birgalikda bergan edilar. Shunday bo’lsa ham, u zot qarz miqdorini berib, o’sha kishini jo’natib yubordilar. Shunda o’sha majlisda hozir bo’lgan kishilar u zotga: Ey Shayx! Siz qarzingizni ikki martadan to’laysizmi? Shuning o’rniga qarzni to’laganingiz haqida qasam ichib, guvohlaringizni chaqirtirganingizda bo’lardi-ku? - deganlarida, u zot: Mening qasam ichib, barakani ketkazganimdan ko’ra. O’sha mablag’ni hady

Xozirda o’z shaxsiy manfaatlarini ko’zlab, shariatning hech qaysi ahkomlari bilan ishi bo’lmasa ham, qasam ichishni ishga solib, shariatni o’rtaga qo’shadiganlar yo’q emas. Ammo o’sha kimsalar qasam ichganlaridan keyin qasamga sodiq qolish islom shariati qoidalari ekenligini hayollariga ham keltirmaydilar. Shuningdek, qasamni buzganligi uchun kafforot ado etadiganlar ham mutlaqo yo’q desak, mubolag’a qilmagan bo’lamiz. Bu masaladagi eng yomon holat Alloh taolodan boshqa bilan qasam ichishning keng tarqalganligidir. Johil kishilarning shariatimiz man qilgan ishni qilib qo’yib, huddi shariat ko’rsatmasi bo’yicha ish qilganidek gerdayib yuradiganlar ham bordir. Modomiki musulmonlik davosini qilar ekanmiz, dinimizning boshqa ahkomlari qatori, qasam, nazr va iyloga oid taolimotlarni ham yaxshil

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdul Azim Badaviy. Al Vajiz. Misr - 2001 y. “ Doru Ibni Rajab ”. 2. Abdulaziz Mansur. Qur’oni karim. Toshkent - 2004 y. “Toshkent islom universiteti”nashriyoti . 3. Abu Abdulloh Muhammad ibn Yazid Qazviniy. Sunani Ibni Mojja. Bayrut - 1975 y. “ Doru ixyo ut - turos ul-arabiya”. 4. Abu Muhammad Abdulloh ibn Bahrom Dorimiy. Sunani Dorimiy. Bayrut - 1978 y. Qo’ira. 5. Abu Yahyo Muhammad ibn Simodih Tujibiy. . Tafsiri Tabariy. Bayrut – 1402 h. 6. Abul Fido Ismoil ibn Kasir. Tafsiri Ibni Kasir. Bayrut – 1992 y. 7. Alouddin Mansur. Qur’oni karim. Toshkent – 1994 y. “Cho’lpon”. 8. Jaloliddin Suyutiy va J. Maxalliy. Tafsiri Jalolayn. Bayrut – 1402 h. “Dorul mahrifa”. 9. Zokirjon Ismoil tarjimasi. Sahihul Buxoriy. ( o’zbekcha ). Toshkent - 1997 y. “Qomuslar bosh taxrir

16. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Sahihul Buxoriy. Bayrut. “Dorul kutubul ilmiya”. 17 . Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tafsiri hilol. 18. Muhammad Xuzariy. Nurul yaqin. Toshkent - 1996 y. “Movarounnahr” . 19. Oltinxon To’ra. Qur’oni karim. Toshkent – 1994 y. “G’afur G’ulom” nashriyoti. 20. U baydullo’ ibn Mas’ud. Muxtasar. Toshkent – 1991 y. “Movarounnahr”.. 21. An naym ) lug’at ( . T oshkent – 2003 y. “ Abdulla Qodiriy ”. 47

Купить