Issiqlik tarqalish tenglamasi uchun boshlang‘ich-chegaraviy aralash masalalarni Furye usulida yechish

MA TEMA TIKFI ZIKATEN GLAMA LA RIFAN I DA NKURSISHI	
MA VZU:I SSIQLIKTARQA LISHTEN GLA MA SI UCHUN	
BOSHLA N G’I CH-CHEGARAV IY ARALASH 
MA SALA LA RN IFURY EUSULI DA Y ECHISH.	
O’ZMU-2024
1 REJ A :
KIRISH.
ASOSIY QISM:Ibob.	Biro’lchovliissiqliko’tkazuvchanliktenglamasiuchunaralashmasalalar.	
1.1.	Birjinsliissiqliko’tkazuvchanliktenglamasi.	
1.2.	Birjinslibo’lmaganissiqliko’tkazuvchanliktenglamasi.	
1.3.	To’g’riburchakliplastinkadaissiqliktarqalishihaqidagimasala.	
IIbob.	Furyeusuliyordamidaaralashmasalalarniyechish.	
2.1.	Birjinslimasalalarniyechish.	
2.2.	Birjinslibo’lmaganmasalalarniyechish.	
2.3.	To’g’riburchakliplastinkadaissiqliktarqalishimasalalariniyechish.
X ULOSA .
2 KIRISH.Bugungi kunda ta’lim-tarbiya sohasidagi islohotlarning yo’nalishlari va prinsiplari 
O’zbekiston 
Respublikasining”Ta’limto’g’risida”giqonuni,”Kadrlartayyorlashmilliydasturi”va 
davlatta’limstandartlaritalablaridako’rsatibberilgan.”Kadrlartayyorlashmilliydas-turi” 
talablaridan biri yoshlarni umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan shaxsiy va kasbiy 
fazilatlarinishakllantirish,fanlargaqiziqishnioshirish,rivojlantirish,izlanish,tadbirko-
rlik,ishbilarmonlik,ko’nikmalarinitarkibtoptirishdaniboratdir.
Davlattaraqqiytopishuchunavvalamborilm-fanborasidako’plabyutuqlargaerish-
moqkerakdir.Yoshlarnibilimliqilibtarbiyalashyurtimizoldidaturganulkanvazifalar-
dan biridir.O’zbekiston Respublikasi mustaqil huquqiy demokratik davlat, erkin 
fuqaro-
likjamiyatiniqurishyo’lidaulkanishlarolibborib,insonmohiyatiniyangidanochishga, 
unio’zliginianglashga,imkoniyatlariniro’yobgachiqarishgavama’naviyintellektual, 
aqliy – amaliy rivojlanishga yangi shart- sharoitlar yaratib bermoqda.Ta’limning 
fan va 
ishlabchiqarishbilanintegratsiyasimexanizmlarinirivojlantirish,uniamaliyotgajoriy 
etish,o’qishni,mustaqilbilimolishniindividuallashtirishhamdamasofaviyta’limtiz-
imitexnalogiyasini,uningvositalalariniishlabchiqarish,o’zlashtirish,yangipedadogik
vaaxborottexnologiyalariasosidao’quvchivatalabalarnio’qitishnijadallashtirishyana
shundaydolzarbvazifalarsirasigakiradi. 	2020-yilmamlakatimizda”Ilmma’rifatva 	
raqamliiqtisodiyotnirivojlantirishyili”debe’lonqilinib,buboradagiustuvormaqsad-
larbelgilandi.DavlatimizrahbariO’zbekistonningmatematikafanibo’yichasalohiyati 
dunyomiqyosidatanolinganinifunksionaltahlilvadifferensialtenglamalar,ehtimollar
nazariyasi va algebra yo’nalishlari bo’yicha nufuzli maktablarimiz shakllanib 
faoliyat yu-
ritayotganini,yettinafarmatematikolimButunjahonfanlarakademiyasia’zosiekanini 
alohidata’kidladi.Ko’plabxorijiyilm-fanmarkazlari,xususan,Bonn,Kembrij,Parij, 
Seulkabiyirikshaharlardagiyetakchiilmdargohlaribilanbirgalikdaqo’shmailmiyloy-
ihalaramalgaoshirilmoqda.	
Bukursishida”Issiqliktarqalishtenglamasiuchunboshlang’ich-chegaraviyaralash	
masalalarni Furye usulida yechish” mavzusi yoritiladi va bu mavzuga oid misollar 
yechish
o’rganiladi.Ushbu kurs ishida asosan bir o’lchovli hamda ikki o’lchovli masalalar 
o’rganildi.
Butenglamalaryordamidajismlaro’rtasidagiissiqlikalmashinuvjarayoninimatematik
tahlilqilishorqali,ba’zihodisalarnioldindanbashorat(prognoz)qilishmumkin.Shu
boisdanhamushbuturdagimasalalaramaliyjihatdankattaahamiyatgaega. 3 ASOSIY QISM.Ibob.Biro’lchov liissiqlik o’t k azuv chanlik t englamasiuchun	
aralashmasalalar.	
1.1.Birj insli issiqlik o’t k azuv chanlik t englamasi.	
Ichegarav iy masala.	
t∂	= a
2	∂ 2	u	(1	.1.1)	
tenglamaning	{(x; t) : 0	 ≤	x ≤	l,t	 ≥	0}sohadaaniqlangan,uzluksizva	
u|
x =0	= 0	,	u| x = l	= 0	,	t ≥	0	(1	.1.2)	
chegaraviyshartlarnihamda	
u|
t =0	= ϕ	(x),	0 ≤	x ≤	l	(1	.1.3)	
boshlang’ichshartniqanoatlantiruvchi	u(x; t)yechiminitoping,buyerda	ϕ(x)funksiya 	
uzluksiz,bo’lak-bo’lakuzluksizhosilagaegava	ϕ(0) =	 ϕ	(l) = 0. 	
Furyeusuligabinoan(1	.1.1)tenglamaningxususiyyechimlarini	
u(x, t	) =	 X	(x)T(t) (1	.1.4)	
ko’rinishdaizlaymiz.(1	.1.4)ni(1	.1.1)va(1	.1.2)gaqo’yibquyidagilarni	
T
′(t) +	 a 2	λT	(t) = 0 	( 	
X
′′	(x) +	 λX	(x) = 0 	
X(0) =	 X	(l) = 0	
(1	.1.5)
(1	.1.6)	
Bizgama’lumki,(1	.1.6)masalaShturm-Liuvillmasalasibo’lib,uningxosqiymatlari	
λ
n	=π 2	n 2 	l 2,	n ∈N	(1	.1.7)	
lardan,xosfunksiyalariesa	X
n	(x)=sin πnx  l	qiymatlariga(1	.1.5)tenglamaning lardaniboratdir.	λparametrning	λ=λn	
T
n	(t) =	 a n	e − (   anπ l ) 2 t	
yechimlarimoskeladi,bunda	a
n	−ixtiyoriyo’zgarmaslar.	
Shundayqilib,	
u
n	(x, t	) =	 a n	 sin	πnx 	l	
e − (   anπ l ) 2 t	
funksiyalar(1	.1.1)tenglamaniva(1	.1.2)chegaraviyshartlarniqanoatlantiradi.
4 Boshlang’ich(1	.1.3)shartniqanoatlantirishuchunushbu	
u(x, t	) =∞	a
n	e − (  anπl ) 2 t	· sin	πnx	
l	
a
n	 sin	πnx l	
(1	.1.8)	X	
qatornituza
mizvan =1
∞	
u(x,	 0) =	 ϕ	(x)	
=	
X
n =1	
tengliknibajarilishinitalabqilamiz,bunda
l	
a
n	=2 	l	
Z	
ϕ(ξ) sin	πnξldξ,	(1	.1.9)
0	
ϕ(x) funksiyaga qo’yilgan shartlarga va 0	 ≤	e
− (   anπ l ) 2 t	≤	1 tengsizlikka asosan (1	.1.8) 	
qator absolyutvatekisyaqinlashuvchibo’ladi.	
(1	.1.8)va(1	.1.9)dan(1	.1.1),(1	.1.2),(1	.1.3)masalaningyechiminiolamiz:
l 	
Z
u(x, t	) =	G(x, t	; ξ	)ϕ(ξ)dξ,	(1	.1.10)
0	
buyerda	
G(x, t	; 	ξ) =2 	l
∞	
e
− (  anπl ) 2 t	· sin	πnξ
l	· sin	πnx l	.	X
k =1	
I Ichegarav iy masala.	(1	.1.1) tenglamaning (1	.1.3) boshlang’ich shartni va	 u	|
x =0	= 	
0, 	u|
x = l	= 0	,chegaraviyshartlarniqanoatlantiruvchi	u(x, t	)yechiminitoping.	
IIIchegarav iy masala.	(1	.1.1)tenglamaning(1	.1.3)boshlang’ichshartniva	
α
1	u| x =0	 +	 β 1	u x	| x =0	= 0	,α 2	u| x = l	 +	 β 2	u x	| x = l	= 0	,	
chegaraviyshartlarniqanoatlantiruvchi	u(x, 	
t)yechiminitoping,buyerda	α
2  i	+ β 2  i	̸= 0	,(i = 1	, 2)	.	
I I	va	III	chegaraviymasalalarnihamxuddi	Ichegaraviymasalagao’xshashFurye 	
usulidayechishmumkinBunimisollardako’rsatamiz.	
1-misol.	
u
t	= a 2	u xx	,	0 < x < l,	t >	 0	(1	.1.11)	
tenglamaning	
u
x	(0	, t	) = 0	,	u x	(l, t	) = 0	,	t >	 0	(1	.1.12)	
chegaraviyva 	
u(x,	 0) = 0 	(1	.1.12)
5 boshlang’ichshartlarniqanoatlantiruvchi	u(x, t	)yechiminitoping.	
Y echish:	(1	.1.11),(1	.1.12),(1	.1.13)masalaniFuryeusulidayechib,uningyechimini	
u(x, t	) =∞	a
n	e − (   anπ l ) 2 t	· cos πnx  l	ko’rinishidaifodalay
miz,buyerda	
P
n =0
l	
a
0	=1 	l	
Z	
xdx	 =	l 2,	(1	.1.14)
0
l	
a
n	=2 	l	
Z	
x cos	πnx 	l	dx,	n ∈N	(1	.1.	
15)
0	
(1	.1.15)nisoddalashtiribquyidagi(1	.1.16)nihosilqilamiz:	
a
n	=2 	l	
	
| x = l x =0	−l
πn	
Z l	
sin	πnx 	l	
	
(πn	)
2 cos	
πnx	
| x = l x =0	=	lπnx	 ·	
sin	 πnx	
dx	=2	lπn	
sin	 πn	 +
0	
=	
l 	
2(	πn	)
2[cos	 	
πn	−cos 0] =	
l 
2(	πn	) 2[(−1) n	−1] =	

0,aga	rn = 	2k	
4l	−(πn	)
2,agar	n = 	
k= 0	, 1	, 2	...	
(1	.1.14) va (1	.1.16) ga asosan (1	.1.11), (1	.1.12), (1	.1.13) masalaning yechimini 	
quyidagicha ifodalaymiz:	
l	4l
∞	1
−
(2 k +1) aπ 2 ·	(2	k + 1)	πx	XX
l
t	
2	(πn	)
2
k =0	(2	k + 1) 2	l	
2-misol.	
u
t	= a 2	u xx	,	0 < x < l,	t >	 0	
tenglamaning	
u(0	, t	) =	 u
x	(l, t	) +	 hu	(l, 	
t) = 0	,	
t >	 0	(1	.1.17)	
chegaraviyva	u(x,	 0) = 1boshlang’ichshartlarniqanoatlantiruvchi	u(x, t	)yechiminito-	
ping.
Y echish:	(1	.1.11)va(1	.1.17)ni(1	.1.4)gaqo’yibquyidagilarni:	
T
′(t) +	 a 2	λ 2	T(t) = 0 	(1	.1.18)	
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0 	(1	.1.19)	
X(0) = 0	,X
′	(l) +	 hX	(l) = 0 	(1	.1.20)	
hosilqilamiz.Endi(1	.1.19)va(1	.1.20)masalaniyechamiz. 	
(1	.1.19)	−oddiydifferensialtenglamaningumumiyyechimi	
X(x) =	 c
1	 cos	 λx	 +	 c 2	 sin	 λx 	(1	.1.21)
6 ko’rinishdabo’ladi.(1	.1.21)ni(1	.1.20)shartniqanoatlantirib,	c1	va	c 2	larnitopamiz:	
Bundan X(0) =	 c1	= 0	, 	c 2	[λ cos	 λl	 +	 h	 sin	 λl	] = 0	.	
c
2	̸= 0	,λ	 cos	 λl	 =	 −h sin	 λl	 ⇒	h tan	 λl	 =	 −λ ⇒	tan	 µ n	= −µ n 	hl	 ,	µ n	=λ n	
l 
(1	.1.22)	
(1	.1.22) tenglamaning musbat yechimlarini	 λ
n	= µ n  l	deb belgilasak,unga xos 	
funksiya	
X
n	(x) = sin	 λ n	x, 	n ∈N 	(1	.1.23)	
ko’rinishdabo’ladi.	
(1	.1.18)tenglamaning	λ
n	gamosyechimlari	
T
n	(t) =	 a n	e − λ 2  n a 2 t 	(1	.1.24)	
ko’rinishdabo’ladi,buyerda	a
n	−ixtiyoriyo’zgarmaslar.	
Demak,(1	.1.11),(1	.1.17)va	u(x,	 0)=	ϕ(x)=1masalaningyechimi(1	.1.23)va	
(1	.1.24)gako’raquyidagigateng:
∞	
u(x, t	) =	X	a
n	e − λ 2  n a 2 t	sin	 λ n	x	(1	.1.25)
n =1	
buyerda
l	
a=	1	Z	ϕ(x) sin	 λxdx,
n	
∥sin	 λ
n	x∥ n
0	
∥sin	 λx	∥=	Z
l	sin
2	λxdx	 =	l(h 2	 +	
λ
2  n	) +	 h	
.n
0 n	
ϕ(x) ≡1tengliknie’tiborgaolib	a
n	koefitsiyentnihisoblaymiz:	
2(	h
2	+ λ 2
n
)	
Z l	
sin	 λ
n	xdx	 =	
2(	h 2	+	
λ
2  n	) 	
= −	
a
n	=	l(h
2	+ λ 2 n	)	
+ h
0	
λ n	[l(h 2	+	
λ
2 n	) +	 h	]	
(1	.1.26)	
2(	h
2	+ λ 2  n	)	
λ
n	[l(h 2	+ λ 2 n	) +	 h	][cos	 λ n	l −cos 0] =	
2(	h 2	+ λ 2  n	)	
λ
n	[l(h 2	+ λ 2 n	) +	 h	][1	
(1	.1.26)ni(1	.1.25)gaqo’yib,qo’yilganmasalaningyechiminitopamiz:	
u(x, t	) = 2
∞	λ
n	[l(h 2	+ λ 2 n	) +	 h	][1	 −cos	 	
µ
n	]e − λ 2 	(h 2	+ λ 2  n	) 	
Xn =1
7 1.2.Birj inslibo’l maganissiqlik o’t k azuv chanl ik t englamasi.	
Ushbu 
u(x, t	) =	 a2	u xx	 +	 f(x, t	) 	(1	.2.1)	
tenglamaning	
u|
x =0	= ψ 1	(t),	u| x = l	= ψ 2	(t),	t ≥	0	(1	.2.2)	
chegaraviyva 
u|
t =0	= ϕ	(x) 	(1	.2.3)	
boshlang’ichshartlarniqanoatlantiruvchiyechiminitopi
ng. (1	.2.1),(1	.2.2),(1	.2.3)masalaningyechimini	
u(x, t	) =	 ϑ	(x, t	) +	 U	(x, t	) 	(1	.2.4)	
ko’rinishdaizlaymiz,buyerda	
U(x, t	) =	 ψ
1	(t) + [	ψ 2	(t) −ψ 1	(t)]x l	 , (1	.2.5)	
ϑ(x,   t	)−funksiya	  ϑ
t	=  a 2	ϑ xx	+F(x,   t	)   tenglamaning   bir   jinsli   chegaraviy   shartlarni,	
ya’ni	ϑ|
x =0	=ϑ| x = l	=0	,t>	0hamda	ϑ| t =0	=ϕ(x)boshlang’ichshartniqanoatlantiruvchi	
yechimidir.
Xuddi shunday (1	.1.1) tenglama uchun Furye usuli yordamida	 II	, II I	 aralash 	
masalalarni yechishmumkin.
1.3.To’g’riburchak liplast ink adaissiqlik t arqalishihaqidagi masala.	
Ushbu 	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	) 	(1	.3.1)	
tenglamaning	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaaniqlangan,uzluksiz va	
u|
x =0	= u	| x = p	= 0	, 0	 ≤	y≤	s, t	 ≥	0;	u| y =0	= u	| y = s	= 0	, 0	 ≤	x ≤	p, t	 ≥	0 	(1	.3.2)	
chegaraviyva	
u|
t =0	= ϕ	(x, y	),0 ≤	x ≤	p,	0 ≤	y≤	s (1	.3.3)	
boshlang’ichshartlarniqanoatlantiruvchiyechiminitopi
ng. (1	.3.1),(1	.3.2),(1	.3.3)masalaningyechimini	
u(x, y, t	) =	 X	(x)Y (y)T(t) 	(1	.3.4)	
ko’rinishdaizlatymiz,buyerda	X(x),Y (y),T(t)funksiyalarmosravishdaquyidagi	
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0	,Y ′′	(y) +	 µ 2	Y (y) = 0	,T ′	(t) +	 a 2	(λ 2	+ µ 2	)T(t) = 0
8 tenglamalarningumumiyyechimlaribo’lib,mosravishdagi	
X(x) =	 c1	 cos	 λx	 +	 c 2	 sin	 λx,Y	 (y) =	 c 3	 cos	 µx	 +	 c 4	 sin	 µy,	
T(t) =	 Ae
− ( λ 2 + µ 2 ) a 2 t	
funksiyalardaniboratdir.Bundan(1	.3.2)shartlargaasosanquyidagiga	
c
1	= c 3	= 0	,	λ =	 πk/p,	µ =	 πn/s,	(n, k	= 1	, 2	, 3	, ...	)	
egabo’lamiz.
Shundayqilib,(1	.3.4)gako’ra(1	.3.1)tenglamaning(1	.3.2)shartlarniqanoatlantiru-	
vchiyechimiquyidagicha	
u(x, y, t	) =
∞	A
kn	e − a 2 k 2 π 2  p 2 +   n 2 π 2
t	sin	πk px	 ·	
sin	 πn sy,	
(1	.3.5)	X
k,n =1	
bo’ladi.
(1	.3.5)ni(1	.3.3)gaqanoatlantirib,ikkikarraliFuryeqatoriningxossalarigako’ra 	
noma’lum	A
kn	koeffitsiyentquyidagichatopiladi:	
A=4
p
s	ϕ(x, y	) 	x ·sin	dxdy	Z	Z
kn
0 0	
xi	pn	d	
Buni(1	.3.5)gaqo’yib,(1	.3.1),(1	.3.2),(1	.3.3)masalaningyechiminitopamiz.
9 IIbob.Fury eusuliy ordamidaaralashm asalalarniy echish. 	
2.1.Birj insli masalalarniy echish.
2.1.1-masala.	ut	= a 2	u xx	tenglamauchun0	 < x < l, t >	 0yarimpolasadaqo’yilgan 	
quyidagiaralashmasalaniyechiminitoping.
u(0	, t	) =	 u
x	(l, t	) = 0	, Y echish.	
(1	.1.8)gako’rayechim: u(x,	 0) =	 ϕ	(x)	
u(x, t	) =∞	a
n	e − (  anπl ) 2 t	· sin	πnx
l	
X
n =1	
ko’rinishdabo’ladi.	ϕ(x) =	 Ax	ekaninihisobgaolsak,(1	.1.9)gako’ra:	
a
n	=2 	l	
Z l	Aξ	 	
sin	πnξldξ	=2	Al
0	
Demakushbumasalaningyechimiquyidagigateng:	
2Al
∞	(−1)
n − (  anπl ) 2 t	·πnx	
▲	X	
u(x, t	) =
n =1	n	e	 sin	l.	
2.1.2-masala.	u
t	= a 2	u xx	tenglamauchun0	 < x < l, t >	 0yarimpolasadaqo’yilgan 	
quyidagiaralashmasalaniyechiminitoping.	
u
x	(0	, t	) =	 u	(l, t	) = 0	, 	u(x,	 0) =	 A	(l −x) 	
Y echish.	Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 X	(x)T(t) 	
(1	.1.5)va(1	.1.6)gao’xshashquyidagilarnihosilqilamiz: 	
T
′(t) +	 a 2	λT	(t) = 0 	
(	
X
′′	(x) +	 λX	(x) = 0 	
X
′(0) =	 X	(l) = 0 	
Osonlikbilanko’rishmumkinki,	
λ
n	=(2	n + 1) 2	π 2 	4l 2	,	X n	(x) = 	cos (2	n + 	1)	πx 	
,
− a (2 n +1) π	
T
n	(t) =	 a n	e( 2 l	)	n = 0	, 1	, 2	,	
3, ......
10 Demak,∞
− a (2 n +1) π	
(2	n + 1)	πx	X	u(x, t	) =	a
n	e( 2 l	)
t · cos	.
n =0	
ϕ(x) =	 A	(l −x)ekanligidan:	
u(x,	 0) =
∞	a
n	 · cos (2	n + 1)	πx 	2l	
= A	(l −x) ⇒	X
n =0
l	
a
0	=1 	l	
Z	
A(l −x)dx	 =	Al 	2,
0	
a=2
l l	=	Z	
A(l −x) · cos 	(2	n + 1)	πx 	
dx	 =2	A l	·	2l	Z	
(l −x)d	sin (2	n + 	1)	πx 	2l
n	(2	n + 1)	π	
=
0 0	

l		
4A	
(l −x) sin 	(2	n + 1)	πx 	
|
l 	Z	
sin (2	n + 1)	πx 	2l	
dx	=	8Al	
(2	n + 1)	π
0	(2	n +
0	
Ushbumasalaningyechimiquyidagigateng:	
A
l
∞	
8Al
−
a (2 n +1) π t	(2	n + 1)	πx	X	
u(x, t	) 	
=	2cos	(2	n + 1)
2	π 2	·	
e
−	( 2 l
t	
 · cos	.	▲
n =1	
2.1.3-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	= u xx	,	0 < x <	 1	, t >	 0	,	u x	(0	, t	) =	 u	(1	, t	) = 0	,	u(x,	 0) =	 x 2	−1.	
Y echish.	Yuqoridagimasaladanfoydalanibquyidagilarnitopamiz:	
u(x, t	) =	 X	(x)T(t)	
T
′(t) +	 λT	(t) = 0	
( X
′′	(x) +	 λX	(x) = 0	
X
′(0) =	 X	(l) = 0	
λ
n	=(2	n + 1) 2	π 2 4	
,	X n	(x) = cos 	(2	n + 1)	πx 	
,	
T
n	(t) =	 a n	e −	( (2 n +1) π	)
t	n = 0	, 1	, 	
Demak
,
2
(2 n +1) π	(2	n +∞	
u(x, t	)
=	
X	a
n	e −	( 2	)
t · cos	.
n =0
11 ϕ(x) =	 x2	−1ekanligidan:	
u(x,	 0) =
∞	a
n	 · cos (2	n + 1)	πx 	2	
= x 2	−1 ⇒	X
n =0
1	
a
0	=	
Z	
(x 2	−1)	dx	 =1 3	−1,
0	
a= 2
1 1	=	Z	
(x
2	−1)	 · cos (2	n + 	1)	πx 	
dx	 = 2
·	
2	Z	(x 2	−1)	sin (2	n + 	1)	πx 	2
n	(2	n + 1)	π
0 0	

1		
=	4	
(x
2	−1) sin (2	n + 	1)	πx 	
| 1	−	Z	
2x sin (2	n + 1)	πx 	2	
dx 	=	
(2	n +	
1)	π
0	

0
1	
8	Z	
 (2	n + 1)	πx	=	(2	n + 1)
2	π 2	2xd	cos	2l	=
0	
=	8	
	
|
1	− 1	2 cos (2	n +	
1)	πx	
	
2x cos 	
Z	dx 	=	
(2	n + 1)
2	π 2	 0	2	
0	
= −	8 	
(2	n + 1)
2	π 2	·	(2	n + 1)	πsin (2	n +	
1)	πx	
| 1 0	=32	 · (−1) n +1 	(2	n	
1)
3	π 3	 .	
Ushbumasalaningyechimiquyidagigateng:
∞	
32	 · (−1)
n +1 −	(
(2 n +1) π	)
t (2	n + 1)	πx	X
2X 2	
3
 
n =1	
(2	n + 1) 3	π 3	2	
2.1.4-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	= u xx	,	0 < x < l, t >	 0	,	u x	(0	, t	) = 1	,	u(l, t	) = 0	,	u(x,	 0) = 0	.	
Y echish.	
2.1.5-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.
u
t	= a 2	u xx	,	0 < x < l, t >	 0	,	u(0	, t	) =	 T,	u
x	(l, t	)+	hu	(l, t	)	
= U,	
u(x,	 0) = 0	,	h >	 0	.	
Y echish.	Chegaraviyshartlarnibirjinsliko’rinishgakeltiribolamiz:	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	)
12 ux	(0	, t	) = 1	 ⇒	v x	(0	, t	) = 0	, 	w x	(0	, t	) = 1;	
u(l, t	) = 0	 ⇒	v(l, t	) =	 w	(l, t	) = 0	 ⇒	w	(x, t	) =	 x	 −l,	
Uholdaberilganmasalaushbuko’rinishgakeladi:	
	u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 x	 −l;		
v
t= v xx	;	
	v
x	(0	, t	) =	 v	(l, t	) = 0	, v	(x,	 0) =	 l −x ≡ϕ(x).	
(1	.1.1),(1	.1.2),(1	.1.3)masalaningyechimidanfoydalanibquyidaginitopamiz:	
v
n	(x, t	) =	 a n	 sin	πnx 	l	
e − (   πn  l ) 2 t	,	
v(x, t	) =
∞	a
n	e − (  πn l ) 2 t	· sin	πnx	
l	.	X
n =1	
v(x,	 0) =
∞	a
n	 sin	πnx 	l	= l −x ⇒	X
n =1
l l	
a
n
=	
Z	
(l −x) · sin	πnx l	dx	 =2	πn	
Z	
(x −l)d	cos	
=
0 0	
=2πn
	
|
l  0	−	
Z l	
cos	πnx 	l	
	
dx	=2	l · (−1)
n	
πn	
.	(x −l) · cos	πnx 	l
0	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi:	
 −
∞	2l · (−1)
n	· − (  πn l ) 2 t	·sn	πnx	.	▲	X	
u(x, t	) =	 xl	 +
n =1	πn	e	sin	.	
2.2.Birj inslibo’l maganmasalalarniy echish.	
2.2.1-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
xx	= u t	 +	 u,	0 < x < l, t >	 0	,	u(0	, t	) =	 u	(l, t	) = 0	,	u(x,	 0) = 1	.	
Y echish.	Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz:	
u(x, t	) =	 X	(x)T(t)	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0	
	
X(0) =	 X	(l) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	+ 1)	T(t) = 0
13 Demak,	
Xn	(x) = sin	πnx l	,	
T
n	(t) =	 a n	e − ( λ 2  n +1) t buyerda	λn	=πn l,n	 ∈N	.	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
u(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ( λ 2  n +1) t	·	
sin	πnx	
.	X	X
n =1 n =1	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:	
u(x,	 0) =
∞	a
n	 · sin	πnx l	= 1	 ≡ϕ(x) ⇒	X	
a
n
=	
Z n =1
l	
sin	πnx l	dx	 =2	 · (1	 −(−1)
n	)πn	.
0 	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’la
di:	
)
∞	2 · (1	 −(−1)
n	)	· − ((  πn l ) 2 +1) t	· 	
nπnx	
▲	X	
)
n =1	πn	 n	
2.2.2-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	= u xx	 −4u,	0 < x < π, t >	 0	,	u(0	, t	) =	 u	(π, t	) = 0	,	u(x,	 0) =	 x 2	−πx.	
Y echish.	Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz:	
u(x, t	) =	 X	(x)T(t)	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:
Demak,	
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0		
X(0) =	 X	(π) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	+ 4)	T(t) = 0	
X
n	(x) = 	sin	πnx	
= sin(	nx	),	
T
n	(t) =	 a n	e − ( λ 2  n +4) t	= a n	e −
( n 2 +4) t	buyerda	λ n	= n,n	 ∈N	.	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
u(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ( n 2 +1) t	· 	
sin(	nx	).	
X	X
n =1 n =1
14 Boshlang’ichshartdanfoydalanib	an	koeffitsiyentlarnitopami	
z:
∞	
u(x,	 0) =	X	a
n	 · sin(	nx	) =	 x 2	−πx	 ≡ϕ(x
n =1
π π	
a
n	=2	π	
Z	
(x 2	−πx	) sin(	nx	)dx	 =2	
Z	
(x 2	−πx	)d(−cos(	nx	)) =
0 0	

π	 π	
=2	πn	(x
2	−πx	)(−cos(	nx	))| π 0	+	
Z	
(2	x −π) cos(	nx	)dx	=	2	Z	
(2	x	
−π)d(sin(	πn
2
0 0	
=	2	

π	 π	
sin(	nx	)dx	 =4	 · 	((−1)
n	) −1	
.	(2	x −π)	
sin(	nx	)|
π 0	−	
Z	2 sin(	nx	)dx	=−4
πn 2	
Z	
πn
2
0 0	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi:
∞	
4 · ((	−1)
n	) −1	·
− ( n 2 +4) t	·	▲	X	
u(x, t	) =
n =1	πn 3	 e	 sin(	nx	).	
2.2.3-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.
u
t	= u xx	 +	 u	 + 2 sin 2	x sin	 x,	0 < x <π	2, t >	 0	,	u x	(0	, t	) =	 u	(π2, t	) =	 u	(x,	 0) =	
0.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t= v xx	 +	 v 	
tenglamaningyechimibo’ladi.
v
t +	 w t	= v xx	 +	 w xx	 +	 v	 +	 w	 + 2 sin 2	x sin	 x 	
U holda	 w	(x, t	) =	 t cos	 x	−
1  8	cos 3	x ko’rinishda tanlasak, quyidagi masalani hosil 	
qilamiz:		
	
v
t= v xx	 +	 v 	
v
x	(0	, t	) =	 v	( π 2	, t	) = 	
0	v(x,	 0) =
1  8	cos 3	x 	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 15 Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0	
	
X
′(0) =	 X	( π 2	) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	−1)	T(t) = 0	
Demak, 	
X
n	(x) = cos(2	n −1)	x, 	
T
n	(t) =	 a n	e − ((2 n − 1) 2 − 1) t	, 	n ∈N	.	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ((2 n − 1) 2 − 1) t	· 	
cos(2	n −1)	x.	
X	X
n =1 n =1	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:	
v(x,	 0) =
∞	X
n =1	a n	 cos(2	n −1)	x =1 8 cos 3	x ⇒	
a
n	=	
( 1
 	
0,agar	n̸ = 2	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi:	
u(x, t	) =	 t cos	 x	 −1 8 cos 3	x +1 8	· e
− 8 t	 cos 3	x =	 t cos	 x	 +1 8 cos 3	x(e − 8 t	 −1)	.	▲	
2.2.4-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.
u
t	= u xx	−2u x	+x+2	t,	0 < x <	 1	, t >	 0	,	u(0	, t	) = 0	,	u(1	, t	) =	 t,	u(x,	 0) =	 e x	sin	 	
πx.	
Y echish.	(1	.2.4)belgilashdanfoydalanib,masalaningchegaraviyshartlarinibirjinsli 	
ko’rinishgakeltiribolamiz: 	
u(x, t	) =	 ϑ	(x, t	) +	 U	(x, t	)	
Buyerda, 	
U(x, t	) =	 xt.	
Demak,	ϑ(x, t	)−funksiyaquyidagitenglamaningyechimibo’ladi:	
ϑ
t	 +	 x	 =	 ϑ xx	 −2ϑ x	 −2t +	 x	 + 2	t ⇒	

	ϑ
t	= ϑ xx	 −2ϑ x	
ϑ(0	, t	) =	 ϑ	(1	, t	) = 0	,	
	ϑ(x,	 0) =	 e
x	sin	 πx.
16 Ushbumasalaningyechiminiquyidagichaizlaymiz:	
ϑ(x, t	) =	 X	(x)T(t)X′′	(x) −2X
′	
(x) +	 λX	(x) = 0	,	
X(0) =	 X	(1) = 0	.	
	T
′(t) +	 λT	(t) = 0	.	
Bundanquyidagilarkelibchiqadi: 
X
n	(x) =	 e x	sin(	πnx	),	
T
n	(t) =	 a n	e − λ n t	= 	
a
n	e − ( πn +1) t	,	
buyerda	λ n	= πn	 + 1	,	n ∈N	.	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
ϑ(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ( πn +1) t	· 	
e
x	sin(	πnx	).	
X	Xn =1 n =1	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopami	
z:
∞	
ϑ(x,	 0) =	X	a
n	e x	sin(	πnx	) =	 e x	sin
n =1	
Bundan,	
a
n	=	
( 	1,	agar	n = 1	,	
0,	agar	n̸ = 1	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 
u(x, t	) =	 xt	 +	 e
x − ( π +1) t	sin	 πx.
▲	
2.2.5-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.
u
t	= u xx	+u−x+2 sin 	
2x cos	 x,	
0 < x <π	2, t >	 0	,	u(0	, t	) = 0	,	u x	(π2, t	) = 1	,	u(x,	 0) =	 x.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t= v xx	 +	 v 	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t +	 w t	= v xx	 +	 w xx	 +	 v	 +	 w	 −x + 2 sin 2	x cos	 x  17 Uholda	w	(x, t	)=	x+t sin	 x	+1  8	sin 3	xko’rinishdatanlasak,quyidagimasalanihosil 	
qilamiz:
	
	
v
t= v xx	 +	 v 	
v(0	, t	) =	 v
x	( π 2	, t	) = 0	
	v(x,	 0) =	 −
1  8	sin 3	x 	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0		
X(0) =	 X
′	( π 2	) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	−1)	T(t) = 0 Demak, 	
X
n	(x) = sin(2	n −1)	x, 	
T
n	(t) =	 a n	e − ((2 n − 1) 2 − 1) t	, 	n ∈N	.	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ((2 n − 1) 2 − 1) t	· 	
sin(2	n −1)	x.	
X	X
n =1 n =1	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:	
v(x,	 0) =
∞	X
n =1	a n	 sin(2	n −1)	x =	 −1 8 sin 3	x ⇒	
a
n	=	
(
−
1	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 	
u(x, t	) =	 x	 +	 t sin	 x	 +1 8 sin 3	x · (1	 −e
− 8 t	).	
▲	
2.2.6-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	= u xx	 + 4	u +	 x 2	−2t −4x 2	t + 2 cos 2	x, 	0 < x < π, t >	 0	, 	
u
x	(0	, t	) = 0	, u x	(π, t	) = 2	πt, 	u(x,	 0) = 0	.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 18 Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu:	
vt= v xx	 + 4	v	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t +	 w t	= v xx	 +	 w xx	 + 4	v + 4	w	 +	 x 2	−2t −4x 2	t + 1 + cos 2	x	
U holda	 w	(x, t	) =	 t cos 2	x+x
2	t− 1  4	ko’rinishda tanlasak, quyidagi masalani hosil	
qilamiz:	
	v
t= v xx	 + 4	v	
v
x	(0	, t	) =	 v x	( π 2	, t	) = 0	
	v(x,	 0) =
1  4	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz:	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t)	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0	
	
X
′(0) =	 X ′	( π 2	) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	−4)	T(t) = 0	
Demak,	
X
n	(x) = cos(2	nx	),	T n	(t) =	 a n	e − (4 n 2 − 4) t	,	n = 0	, 1	, 2	, ......	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − (4 n 2 − 4) t	· 	
cos(2	nx	).	
X	X
n =0 n =0	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:	
v(x,	 0) =
a
n	= ∞	
X
n =0	a n	 cos(2	nx	) =1 4	
(
1 
4	
,agar	n = 0	,	
0,agar	n̸ = 0	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi:	
u(x, t	) =	 t cos 2	x +	 x
2	t +1 4	· (e 4 t	 −1)	.	▲	
2.2.7-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	 −u xx	 + 2	u x	 −u =	 e x	sin	 x	 −t,  19 0 < x < π, t >	 0	, u(0	, t	) = 1 +	 t,	u(π, t	) = 1 +	 t,	u(x,	 0) = 1 +	 ex	sin 2	x.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t −v xx	 + 2	v x	 −v= 0 	
tenglamaningyechimibo’ladi.
v
t +	 w t	 −v xx	 −w xx	 + 2	v x	 + 2	w x	 −v −w	= e x	sin	 x	 −t 	
Uholda	w	(x, t	) =	 e
x	sin	 x	 +	 t + 1ko’rinishdatanlasak,quyidagimasalanihosilqilamiz:	
	
	
v
t −v xx	 + 2	v x	 −v= 0 	
v(0	, t	) =	 v	(π, t	) = 0	
	v(x,	 0) =	 e
x	(sin 2	x −sin	 x	) 	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X
′′	(x) −2X ′(x) + (	λ + 1)	X(x) = 0		
X(0) =	 X	(π) = 0	
	
T
′(t) +	 λT	(t) = 0 Demak,	
X
n	(x) =	 e x	sin(	nx	),	T n	(t) =	 a n	e − n 2 t	,	n = 1	, 2	, ......	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − n 2 t + x	· sin(	X	X
n =1 n =1	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopami	
z:
∞	
v(x,	 0) =	X	a
n	e x	sin(	nx	) =	 e x	(sin 2	x −	
⇒
n =0	
a
n	=	
	−1,agar	n = 1	,		
1,agar	n = 2	,	
	0,agar	n̸ = 0	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 
u(x, t	) =	 e
x	sin	 x	+t+1	−e − t + x	sin	 x	+e − 4 t + x	sin 2	x = 1+	t+e x	sin	 x	(1	−e − t	+2	e − 4 t	cos	 x	). ▲20 2.2.8-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
ut	 −u xx	 −u =	 xt	(2	 −t) + 2 cos	 t, 	0 < x < π, t >	 0	,	
u
x	(0	, t	) =	 t 2	, 	u x	(π, t	) =	 t 2	, 	u(x,	 0) = cos 2	x.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz:	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	)	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu:	
v
t −v xx	 −v= 0	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t +	 w t	 −v xx	 −w xx	 −v −w	= xt	(2	 −t) + 2 cos	 t	
U holda	 w	(x, t	) =	 xt
2	+sin	 t−cos	 t ko’rinishda tanlasak, quyidagi masalani hosil	
qilamiz:	
		v
t −v xx	 −v= 0	
v
x	(0	, t	) =	 v x	(π, t	) = 0	
	v(x,	 0) = 1 + cos 2	x	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz:	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t)	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X
′′	(x) −λ 2	X(x) = 0	
	
X
′(0) =	 X ′	(π) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	−1)	T(t) = 0	
Demak,	
X
n	(x) = cos(	nx	),	T n	(t) =	 a n	e − ( n 2 − 1) t	,	n = 0	, 1	, 2	, ......	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ( n 2 − 1) t	· 	
cos(	nx	).	
X	X
n =0 n =0	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:
∞	
v(x,	 0) =	X	a
n	 cos(	nx	) = 1 + cos 2	x
n =0
21 an	=	
	1,agar	n = 0	,		
1,agar	n = 2	,	
	0,agar	n/	{∈	0, 2	}.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 	
u(x, t	) =	 xt
2	+ sin	 t −cos	 t +	 e t	+ e − 3 t	cos 2	x.	▲	
2.2.9-masala.	Issiqliktenglamasiuchunqo’yilganquyidagiaralashmasalaniyechi-	
minitoping.	
u
t	 −u xx	 −9u = 4 sin 2	t cos 3	x −9x 2	−2, 	0 < x < π, t >	 0	, u x	(0	, t	)	
= 0	, 	u
x	(π, t	) = 2	π, 	u(x,	 0) =	 x 2	+ 2	.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t −v xx	 −9v= 0 	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t +	 w t	 −v xx	 −w xx	 −9v −9w	= 4 sin 2	t cos 3	x −9x 2	−2 	
Uholda	w	(x, t	)=	x
2	+ (2	t −sin 2	t) cos 3	xko’rinishdatanlasak,quyidagimasalanihosil 	
qilamiz:	
	
	
v
t −v xx	 −9v= 0 	
v
x	(0	, t	) =	 v x	(π, t	) = 0	
	v(x,	 0) = 2 	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 	
Uholda,ushbumasalalargakelamiz:
X
′′	(x) −λ 2	X(x) = 0		
X
′(0) =	 X ′	(π) = 0		T ′(t) + 	
(λ
2	−9)	T(t) = 0 Demak,	
X
n	(x) = cos(	nx	),	T n	(t) =	 a n	e − ( n 2 − 9) t	,	n = 0	, 1	, 2	, ......
22 Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ( n 2 − 9) t	· 	
cos(	nx	).	
X	X
n =0 n =0	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopami	
z:
∞	
v(x,	 0) =	X	a
n	 cos(	nx	) = 2	 ⇒
n =0	
a
n	=	
( 	2,agar	n = 0	,	
0,agar	n̸ = 0	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 	
u(x, t	) =	 x
2	+ (2	t −sin 2	t) cos 3	x + 2	e 9 t	.▲	
2.2.10-masala.	Issiqlik tenglamasiuchun qo’yilganquyidagi aralash masalani 	
yechi-minitoping.	
u
t	= u xx	 + 6	u + 2	t(1	 −3t) −6x + 2 cos	 x	 cos 2	x, 	0 < x <π	2, t >	 0	, u x	(0	, t	)	
= 1	, 	u(π2, t	) =	 t
2	 +	π2, 	u(x,	 0) =	 x.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t= v xx	 + 6	v 	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t +	 w t	= v xx	 +	 w xx	 + 6	v + 6	w	 + 2	t(1	 −3t) −6x + 2 cos	 x	 cos 2	x	
Uholda	w	(x, t	)=	x +	 t
2	− cos     x     5	+ cos 3    x     3	ko’rinishdatanlasak,quyid
agimasalanihosil	qilamiz:
	
	
v
t −v xx	 −6v= 0 	
v
x	(0	, t	) =	 v	( π 2	, t	) = 0	
	v(x,	 0) =
cos     x     5	
−
cos 3 x  3	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 23 Uholda,ushbumasalalargakelamiz:	
X′′	(x) −λ 2	X(x) = 0		
X
′(0) =	 X	(π) = 0	
	T
′(t) + (	λ 2	−6)	T(t) = 0 Demak,	
X
n	(x) = cos(2	n + 1)	x,	T n	(t) =	 a n	e − ((2 n +1) 2 − 6) t	,	n = 0	, 1	, 2	, ......	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	a
n	e − ((2 n +1) 2 − 6) t	· 	
cos(2	n + 1)	x.	
X	X
n =0 n =0	
Boshlang’ichshartdanfoydalanib	a
n	koeffitsiyentlarnitopamiz:	
v(x,	 0) =
∞	X
n =0	
a n	 cos(2	n + 1)	x =cos	 x 5	
−cos 3	x 	3	⇒	
a
n	=	
 1
5	,agar	n = 	0,
−
1  3	,agar	n = 1	,	
	0,agar	n >	 1	.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi: 	
u(x, t	) =	 x	 +	 t
2	+1 5(	e 5 t	 −1) cos	 x	 +1 3(1	 −e − 3 t	) cos 3	x.	
▲	
2.2.11-masala.	Issiqlik tenglamasiuchun qo’yilganquyidagi aralash masalani 	
yechi-minitoping.	
u
t	= u xx	 + 6	u +	 x 2	(1	 −6t) −2(	t + 3	x) + sin 2	x, 	0 < x < π, t >	 0	, u x	(0	, 	
t) = 1	, 	u
x	(π, t	) = 2	πt	 + 1	, 	u(x,	 0) =	 x.	
Y echish.	Yechimniquyidagiko’rinishdaizlaymiz: 	
u(x, t	) =	 v	(x, t	) +	 w	(x, t	) 	
Bunda	v(x, t	)birjinsliya’niushbu: 	
v
t= v xx	 + 6	v + sin 2	x 	
tenglamaningyechimibo’ladi.	
v
t	 +	 w t	= v xx	 +	 w xx	 + 6	v + 6	w	 +	 x 2	(1	 −6t) −2(	t + 3	x) + sin 2	x
24 Uholda	w	(x, t	) =	 x2	t +	 x	ko’rinishdatanlasak,quyidagimasalanihosilqilamiz:

	v
t −v xx	 −6v −sin 2	x = 0	
v
x	(0	, t	) =	 v x	(π, t	) = 0		v(x,	 	
0) = 0	
(∗)	
Yechimniushbuko’rinishdaizlaymiz: 	
v(x, t	) =	 X	(x)T(t) 	
Uholda,ushbutenglamagakelamiz: 	
(	
X
′′	(x) −λ 2	X(x) = 0 	
X
′(0) =	 X ′	(π) = 0 	
Demak, 
X
n	(x) = cos(	nx	), 	n = 0	, 1	, 2	, ......	
Yechimningumumiyko’rinishiquyidagichabo’ladi:	
v(x, t	) =
∞	X
n	(x)T n	(t) = ∞	T
n	(t) · cos(	X	X
n =0 n =0
∞	
sin 2	xfunksiyaningsin 2	x =	P	a
n	 cos	 	
nx	ko’rinishdagiFuryeqatori
n =0	
a
n	=	
( 0,agar	n = 2	k;	
−
8 
(2 k +3)(2 k − 1)	,agar	n	
= 2	k + 1;	
(∗)tengladanquyidaginianiqlaymiz: 	
T
n	(t) + (	n 2	−6)	T n	(t) −a n	= 0	
T
n	(t) =	 a n	 ·1 −e − ( n 2 − 6) t 	n 2	−6	+ c n	e − ( n 2 − 6) t	
Ma’lumki,	v(x,	 0) = 0bundanesa,
∞	
X	c
n	 cos(	nx	) = 0	=⇒	c n	= 0
n =0	
Uholda	T
2 k	= 0va	T 2 k +1	= −
(2 k +3)(2 k − 1)	· 1   −   e   − ((2 k +1)2 − 6) t	o’rinlibo’ladi.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’ladi:
∞	
−	(2	k + 3)(2	k −1)	·1 −e
−
((2 k +1) 2 − 6) t 	
(2	k + 	
▲	u(x, t	) =	 x2	t+x+v(x, t	) =	
x
2	t+x+ 	X
k =0 25 2.3.To’g’riburchak liplast ink adaissiqlik t arqalishimasalalariniy echish.	
2.3.1-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash	
masalaningyechiminitoping.	
ut	= a 2	(u xx	 +	 u yy	)	
u(0	, y, t	) =	 u	(p, y, t	) = 0	, 	
u(x,	 0	, t	) =	 u	(x, s, t	) = 0	, 0 < y< s, t >	 0; 	
0 < x < p, t >	 0;	
u(x, y,	 0) =	 xy, 	0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	(1	.3.5)gako’rayechimquyidagiko’rinishdabo’ladi:	
u(x, y, t	) =∞	A
kn	e − a 2 k 2 π 2  p 2 +   n 2 π 2
t	sin	πk px	
sin	 πn sy	
X
k,n =1	
buyerda,
4
p	Z
s	 p		
s	
π
n	
	Z	
xy	 · sin	πk	
px	 · sin	 πn	
dxdy	=4 	ps	
Z	
x sin	πk pxdx	·
kn
0 0		s	
0 0
p p	
Z	
x sin	πk pxdx	 =	
−pπk	
Z	
xd	cos	πk p	=
0 0	
= −pπk	

p		
cos	πkx pdx	=(	−1)
p +1	p 2	πk	x · cos	πkx	
p|
p  0	−	
Z 0	
Z
s	y sin	πn sydy	=(	−1)
s +1
0	
A
kn	=4	ps	(−1) p + sπ
2	kn	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagichabo’larekan:	
u(x, y, 	
t) =
∞	
4ps	(−1)
p + s	e
− a 2 k 2 π 2  p 2 +   n 2 π 2
t	sin	πk	x	▲	X
k,n =1	
π 2	kn	p 	
2.3.2-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash	
masalaningyechiminitoping.	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	)	
u
x	(0	, y, t	) =	 u	(p, y, t	) = 0	,	
u(x,	 0	, t	) =	 u	(x, s, t	) = 0	, 26 0 < y< s, t >	 0; 	
0 < x < p, t >	 0; u(x, y,	 0) =	 f(x, y	), 0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	Berilgantenglamaningyechiminiushbuko’rinishdaqidiramiz:	
u(x, y, t	) =	 X	(x)Y (y)T(t)	
Uholdaquyidaginihosilqilamiz:	
a2	T(t)=	X ′′	(x) X(x)+	Y ′′	(y)	
Demakquyidagioddiydifferensialtenglamalarnihosilqilamiz:
( 	X
′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0;	( Y ′′	(y) +	 µ 2	Y (y) = 0;	T
′′	(t) + (	λ 2	+ µ 2	)T(t) = 0	.	
X
′(0) =	 X	(p) = 0	.	Y ′(0) =	 Y	 (s) = 0	.	
Butenglamalarningyechimlariquyidagichabo’ladi:
X
k	(x) = cos	π(2	k 	−1)	x 	
;	Y n	(y) = sin	πny s	;	T(t) =	 	
A
kn	e − a 2	( (  π (2 k − 1) ) 2 +( πn s ) 2	
).	
Demakberilgantenglamningyechimiquyidagichabo’ladi:	
u(x, y, t	) =
∞	A
kn	e − a 2	( (  π (2 k − 1) ) 2 +( πn s ) 2	
)· cos	π(2	k −1)	x	
2p	· sin	π	ny 	s	
X
k,n =1	
u(x, y,	 0) =	 f(x, y	) =	⇒
∞	A
kn	 · cos	π(2	k −1)	x 	2p	· sin	πny 	s	= f(x, 	
y)	
X
k,n =1
p
s	
A
kn	=	
Z	Z	
f(x, y	) · cos	π(2	k −1)	x 	2p	· sin	πn	y 	
dxdy.	▲
0 0	
2.3.3-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash 	
masalaningyechiminitoping.	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	)	
u(0	, y, t	) = 0	,	u
x	(p, y, t	) +	 hu	(p, y, t	) = 0	,	0 < y< s, t >	 0;	
u(x,	 0	, t	) =	 u	(x, s, t	) = 0	, 0 < x < p, t >	 0;	
u(x, y,	 0) =	 f(x, y	), 0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	Berilgantenglamaningyechiminiushbuko’rinishdaqidirami	
z: 	u(x, y, t	) =	 X	(x)Y (y)T(t) 	
Uholdaquyidagilarnihosilqilamiz:
X′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0;		
X(0) = 0;	
( 	Y
′′	(y) +	 µ 2	Y (y) = 0;	T
′′	(t) + (	λ 2	+ µ 2	)T(t) = 0	.	
Y
′(0) =	 Y	 (s) = 0	.		X
′(p) +	 hX	(p) = 0	.
27 Xk	(x) = sin	 λ k	x =	⇒	λ k	 cos	 λ k	x +	 h	 sin	 λ k	x = 0 =	⇒	λ k	
h= −tg	λ
k	p	
.	
(∗)	
Y
n	(	y) = co	
,	µ n	=(2	n −1)	π2s	
T
kn	(t) =	 A kn	e − a 2 ( λ 2  k + µ 2  n ) t	,	k, n	 ∈N	.	
u(x, y,	 0) =	 f(x, y	)boshlang’ichshartdanquyidaginihosilqilamiz:
∞	
A
kn	 sin	 λ k	 · cos (2	n −1)	πy 	2s	
= f(x, y	)	X
k,n =1
p	
||	X
k	(x)|| 2	=	
Z	
sin 2	λ k	xdx	 =	p	
2−sin 2	pλ
k	
=p 	2−	tg	pλ k 	
2(1 + 
tg
2	pλ k	)= [(	∗)]0	
=p 	2+	2(	h
2	+ 	
λ
2 	
hλ
k	
.	
Uholda	A
kn	koeffitsiyentlarquyidagichaaniqlanadi:	
4(	h
2	+ λ 2  k	) p	Z
s	 · (2	n −1)	y	Z	
A
kn	=	(p(h
2	+ λ 2  k	)	
+ hλ
k	)s 0 0	
f(x, y	) sin	 λ k	x	
cos	
dxdy.	
Demak,berilganmasalaningyechiminiquyidagichabo’ladi:	
u(x, y, t	) =
∞	A
kn	e − a 2 ( λ 2  k + µ 2  n ) t	·	
sin	 λ
k	x · cos (2	n	
.	▲	Xk,n =1	
2.3.4-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash 	
masalaningyechiminitoping.	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	) +	 f(x, y, t	)	
u(0	, y, t	) =	 u
x	(p, y, t	) = 0	,	
u(x,	 0	, t	) =	 u	(x, s, t	) = 0	, 0 < y< s, t >	 0; 	
0 < x < p, t >	 0;	
u(x, y,	 0) = 0	, 0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	Berilgantenglamaningbirjinsliqisminingyechiminitopamiz:	
u(x, y, t	) =	 X	(x)Y (y)T(t)28 Uholdaquyidagilarnihosilqilamiz:	
( X′′	(x) +	 λ 2	X(x) = 0;	X(0) =	 X ′	(p) = 0	. ( 	Y′′	(y) +	 µ 2	Y (y) = 0;	
Y (0) =	 Y	 (s) = 0	.	
X
k	(x) = sin (2	k 	−1)	πx 	
,	Y n	(y) = sin	πny s,	k, n	 ∈N	.	
Uholda	f(x, y, t	)funksiyaniFuryeqatorigayoyibolamiz:	
Buyerda,	
f(x, y, t	) =
∞	f
kn	(t) sin (2	k	−1)	πx 	
· sin	πny s.	X
k,n =1
p
s	
· sin	πny 	
sdxdy.	
f
kn	(t) =4 	
ps	
Z	Z	
f(x, y, t	) · sin (2	k −1)	πx 	2p
0 0	
Uholdaberilgantenglamadanquyidaginihosilqilibolamiz:
∞	
sin (2	k 	−1)	πx 	2p	
·sin	πny s	·T
 ′ kn	(t) = ∞	−a
2	ω 2
kn	
T kn	(t) +	
f
kn	(t)	
sin (2	k 	−1)	πx 	
2p	
·sin	πny s	X	Xk,n =1 k,n =1	
Buyerda	ω
2  k,n	= ( (2 k − 1) π 2 p	)
2+ ( πn  s	) 2.
t	
T
′ kn	(t)+	a 2	ω 2 
kn	
T kn	(t)−f kn	(t) = 0	
=⇒	T kn	(t) =	 e − a 2 ω 2  kn t	
Z	
f kn	(τ)e a 2 ω 2  kn τ	dτ	
+A
kn	e − a 2 ω 2  kn t
0	
Bizgama’lumki	u(x, y,	 0) = 0,demak,
∞
A
kn	 sin (2	k 	−1)	πx 	2p	
· sin	πny 	s	= 0	=⇒	A kn	= 0	.	X
k,n =1	
Bundanesaquyidaginihosilqilamiz:
t	
R − a 2 ω 2
kn ( t − τ ) 4 t	R − a 2 ω 2 
kn ( t − τ ) p	R s	R
(2 k − 1) πξ	· πnη	
T
kn	(t)=
0	f kn	(τ)e  ps
0	e  0 0	f(ξ, η, τ	) 	
sin 
2 p	
sin  s
dξdη	Demak,berilgantenglamaningyechimiquyidagichabo’ladi:	
u(x, y, t	) =
∞	T
kn	(t) sin	π(2	k 	−1)	x 	2p	
· sin	πny s.	▲	X
k,n =1	
2.3.5-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash 	
masalaningyechiminitoping.	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	) +	 A	 sin 3	πx 	2p· cos	 πy
29 u(0	, y, t	) =	 ux	(p, y, t	) = 0	, 	
u
y	(x,	 0	, t	) =	 u	(x, s, t	) = 0	, 	
u(x, y,	 0) =	 B	 sin	πx 	2p·	
cos 3	πy 	2s, 0 < y< s, t >	 0; 	
0 < x < p, t >	 0;	
0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	Oldingi masalalarga o’xshash mulohazalar yordamida quyidagilarni	
aniqlaymiz:	
Xk	(x) = sin (2	k −1)	πx , 	Y n	(y) = cos (2	n −1)	πy , 	k, n	 ∈N	
2p 	2s	
T
′ kn	(t) +	 a 2	ω 2  kn	T kn	(t) −f kn	= 0	
Buyerda	ω
2  kn	= ( (2 k − 1) π 2 p 	) 2+ ( (2 n − 1) π 2 s 	) 2hamda	f kn	larquyidagichaaniqlanadi:
∞	
A sin 3	πx 	2p· cos	 πy 	2s= 	X 	f
kn	 sin (2	k −1)	x	
2p 
cos (2	n −1)	πy	
2s
k,n =1	
(
A, 	agar	k= 2va	n = 1;	
f
kn	=	
0, 	agar	k̸= 2yoki	n̸ = 1	.
t	
T
kn	(t) =	 f kn	
Z	
e − a 2 ω 2  kn ( t − τ )	dτ	+ A kn	e − a 2 ω 2  kn
0	
=	
	A ·
1 − e − a 2 ω 2  a 2 ω 2 2 , 1 2 , 1 t	
+ A
2 , 1	e − a 2 ω 2 2 , 1 t	agar	k= 2va	n = 1;	
A
kn	e − a 2 ω 2  kn t	agar	k̸= 2yoki	n̸ = 1	.	
u(x, y,	 0) =	 B	 sin
πx  2 p	· cos 3 πy  2 s	ekanligidanquyidagilarnitopamiz:
∞	
A
kn	 sin (2	k −1)	πx 	2p	· cos (2	n −1)	πy 	2s	= B	 sin	πx 	
2p· cos 	
X
k,n =1	
A
kn	=	
( B,	agar	k= 1va	n = 2;	
0,	agar	k̸= 1yoki	n̸ = 2	.	
Bundan	T
kn	(t)uchunyechimquyidagichabo’ladi:	

4 Aps − a 2  π 2(9 s 2+ p 2) 
1 − e  4 ps t !	
agar	k= 2va	n = 	
1;	
	

a 2 π 2 (9 s 2 + p 2 )	, Tkn	(t) =	
	Be − a 2 ω 2	
0, 
1 , 2 t
= Be − a 2 (  π 2(9 p 2+ s 2)	
agar	k	
= 
1va	n 	
= 2;
30 Demakberilganmasalaningyechimiquyidagigateng:
u(x,y,t	)	
4Aps	1 −e− a 2  
π 2(9 s 2+ p 2) t	
·sn 3	πx	·cos
) t	·si 	πx	·co 	
3πy	
▲	
u(x,y,t	)	a
2	π 2	(9	s 2	+ 	
p
2	)	
sn	2	si 	2pco	
2.3.6-masala.	T={(x, y, t	):0	<x<p,	 0	<y<s, t>	0}sohadaquyidagiaralash 	
masalaningyechiminitoping.	
u
t	= a 2	(u xx	 +	 u yy	) +	 A	 sin	πx p	· cos 2	πy	
u(0	, y, t	) =	 u	(p, y, t	) = 0	,	
u
y	(x,	 0	, t	) =	 u y	(x, s, t	) = 0	, 0 < y< s, t >	 0; 	
0 < x < p, t >	 0;	
u(x, y,	 0) = 0	, 0 < x < p,	0 < y< s.	
Y echish.	Oldingi masalalarga o’xshash mulohazalar yordamida quyidagilarni 	
aniqlaymiz:
Xk	(x) =	
sin	kπ
x p,	
Y n	(y) = cos	nπy s,	k∈N	,	n ∈N
0	.	
T
′ kn	(t) +	 a 2	ω 2  kn	T kn	(t) −f kn	= 0	
Buyerda	ω
2  kn	= ( kπp	) 2 + ( nπ s	) 2hamda	f kn	larquyidagichaaniqlanadi:	
A sin	πx p	· cos 2	πy	=
∞ ∞	f
kn	 sin	kπx 	p	
cos	nπy s	
X	X
k =1 n =0	
f
kn	=	
( A,	agar	k= 1va	n = 2;	
0,	agar	k̸= 1yoki	n̸ = 2	.
t	
T
kn	(t) =	 f kn	
Z	
e − a 2 ω 2  kn ( t − τ )	dτ	+ A kn	e − a 2 ω 2 
0	
=	
	A ·
1 − e − a 2 ω 2  a 2 ω 2 1 , 2 1 , 2 t	
+ A
1 , 2	e − a 2 ω 2 2 , 1 t	agar	k= 1va	n = 2;	
A
kn	e − a 2 ω 2  kn t	agar	k̸= 1yoki	n̸ = 2	.	
u(x, y,	 0) = 0ekanligidanquyidagilarnitopamiz:
∞	
A
kn	 sin	kπx 	p	· cos	nπy s	= 0	=⇒	A kn	= 0	X
k,n =1
31 Bundan	Tkn	(t)uchunyechimquyidagichabo’ladi:	
T
kn	(t) =	
 
− a 2  π 2(4 p 2+ s 2)
 1 − e  t 	

Ap 2 s 2

a 2 π 2 (4 p 2 + s 2 )	
,	agar	k= 	
1va	n = 	
	0,	
qolganhollarda.	
Demakberilganmasalaningyechimiquyidagigateng:	
u(x, y, t	) =	
Ap
2	s 2	1 −e − a 2  
π 2(4 p 2+ s 2) t	
· sin	πx	· cos	▲	
a
2	π 2	(4	p 2	+ 	
s
2	)	
p s
32 X ULOSA .Men ushbu kurs ishim davomida ”Issiqlik tarqalish tenglamalarini” chuqurroq 
o’rgandim. 
Hamdauningamaliymasalalaryechishjarayonidaqanchalarmuhimekanliginianglab
yetdim. 	Hozirgiilmiy-nazariybilimlarbilanamaliymasalalarnio’zarobog’lab,turli 	
fizik,kimyoviymasalalarnihalqilisho’zdolzarbliginiyo’qotganligiyo’q.Ushbumavzu 
ozbo’lsanazariybilimlarniamaliyotgabog’lashgayordamberadideganumiddaman.	
Bundantashqariushbukursishimhozirgikundabarchailmiy,zamonaviytalablarg	
a moskeluvchiLaTexdasturidanfoydalanilibyozildi.LaTexdasturiturlixildagimatem-
atikmatnlarniyozishuchunjudaqulaydastur.Worddanfarqlio’laroq,ushbudasturda
yozilganmatnbiryo’lapdfvariantdasaqlanadi.
LaTexdayozilganmaqolalarJahonstandartlarigato’laligichamoskeladi. 	Aynan 	
shuninguchunham,matematika,fizika,kimyo,biologiyakabianiqvatabiiyfanlarda 
yoziladiganilmiyishlardabudasturdanfoydalanishmaqsadgamuvofiqbo’ladi.
Xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, bu kurs ishini yozish mobaynida ko’plab 
ko’nikma vamalakalargaegabo’ldim!Hamdameningilm-
fangabo’lganqiziqishimyanadaortdi!	
⃝	NABIX ONOVN A BIX ON  	
TOSHKENT-2024 33

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

I bob. Bir o’lchovli issiqlik o’tkazuvchanlik tenglamasi uchun aralash masalalar

1.1. Bir jinsli issiqlik o’tkazuvchanlik tenglamasi

1.2. Bir jinsli bo’lmagan issiqlik o’tkazuvchanlik tenglamasi

1.3. To’g’ri burchakli plastinkada issiqlik tarqalishi haqidagi masala

II bob. Furye usuli yordamida aralash masalalarni yechish

2.1. Bir jinsli masalalarni yechish

2.2. Bir jinsli bo’lmagan masalalarni yechish

2.3. To’g’ri burchakli plastinkada issiqlik tarqalishi masalalarini yechish

XULOSA