Jahon xo’jaligi va uning tarmoqlar tarkibi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	675.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Jahon xo’jaligi va uning tarmoqlar tarkibi

Sotib olish

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi: Jahon iqtisodiyotida BMTga a’zo bo'lgan 190
dan ortiq mustaqil davlatlar mavjud bo'lib, ushbu davlatlarni iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va madaniy rivojlanishiga ko'ra uch guruhga bo'lib o'rganish mumkin:
Rivojlangan davlatlar guruhi (hozirgi kunda jahonning 30 ga yaqin davlatlari
kiradi). 2. Rivojlanayoigan davlatlar guruhi (hozirgi kunda jahonning 100 dan ortiq
davlatlari kiradi). 3. O'tish davri iqtisodiyotli davlatlar guruhi (MDH va Sharqiy
Yevropa mamlakatlari).
Jahon xo'jaligida ushbu davlatlar o'zlarining tarixan rivojlanishida turli
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy bosqichlarni bosib o'tganligini ko'rishimiz
mumkin. Jumladan, xususiy mulkchilik, ya’ni sinfiy jamiyatning (Sharqning antik
va O'rta asr davlatlarining, shuningdek, Yevropaning O'rta asr davlatlarini)
vujudga kelishi bilan bog'liq holda jahon iqtisodiyotida bozor munosabatlarini ham
shakllantirib, rivojlanib bordi. Bunday munosabatlar dastlab Yevropaning bir qator
mamlakatlarida (Gollandiya-Niderlandiya, Angliya va h.k.larda) XVI—XIX
asrlarda tez rivoj topib borgan edi. Jahon iqtisodiyotida ro'y bergan buyuk jug'rofik
kashfiyotlar (XVI—XIX asrlar) oqibatida jahon xo'jaligida mustamlakachilik
tizimi paydo bo'lishi jahondagi boshqa ba’zi-bir davlatlarning tez rivojiga va
aksincha, yer yuzidagi ko'pgina mamlakatlaming (asosan, Osiyo, Afrika va Lotin
Amerikasi mamlakatlari) iqtisodiy-siyosiy qaramligiga va halokatiga olib keldi.
Xullas, jahon xo'jaligida bozor munosabatlari deyarli barcha davlatlarda
hukmronlik qilgan bo'lsa-da, uning iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy
oqibatlari turlicha ko'rinishda bo'lganligini ko'rishimiz mumkin. Ma’lumki, jahon
xo'jaligi barcha davlatlar uchun umumiy bo'lgan bir tabiiy va iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va madaniy qonunlar asosida takomillashib, rivojlanib boradi. Ya’ni, jahon
xo'jaligida bozor munosabatlari rivojlanishining alohida bir milliy libosi yo'q,
ammo rivojlanishning o'ziga xos xususiyatlari, tamoyillari mavjud bo'lib, ulami
mazkur mamlakatlaming tabiiy sharoitida, resurslarida, milliy an’analarida,
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy rivojlanish jihatlarining turlicha rivojlanish
darajasida ko'rishimiz mumkin. Shuning uchun ham jahon iqtisodiyotida ba’zi-bir
davlatlar yuqori darajada, ayrimlari o'rtacha, ba’zi-birlari esa (asosan, ko'pchiligi)
past rivojlangandir. Shu sababli jahon iqtisodiyotida rivojlangan davlatlarning
(ayniqsa, sanoati rivojlangan davlatlar) va shuningdek, rivojlanayotgan
davlatlarning (ayniqsa, «yangi industrial mamlakatlar» deb nom oigan
davlatlarning) iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy rivojlainish yutuqlarini
atroflicha chuqur tahlil qilish, ushbu davlatlarning [iqtisodiy rivojlanish
tajribasidan ijodiy foydalanish O'zbekiston Respublikasi uchun ham nazariy, ham
amaliy ahamiyat kasb etadi.
2

Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Kurs ishining maqsadi janon
xo’jaligi, xalqaro iqtisodiyotda yetakchi tarmoqlarini o’rganish.Uning vazifalari
esa quyidagilar: jahon iqtisodiyotida yetakchi ro’l o’ynaydigan davlatlar tajribasini
o’rganish, sanoat tarmoqlari, qishloq xo’jaligi tarmoqlarini o’rganish;
Kurs ishining predmeti. Jahonda iqtisodiyotida ro`y berayotgan
o`zgarishlar, sanoat tarmoqlari, qishloq xo’jaligi tarmoqlari, soha rivoji bilan
bog`liq bo`lgan muammoli vaziyatlar, tendensiyalar.
Kurs ishining obyekti. Jahon mamlakatlari xo’jaligi tarmoqlari.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, beshta reja,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
3

I.BOB. JAXON XO’JALIGI VA TARMOQLARI TUSHUNCHASI.
1.1. Jaxon xo’jaligiga umumiy tavsif.
Jahon xo jaligiʻ - turli mamlakatlar milliy iqtisodiyotining bozor
munosabatlari zamirida bir-birini taqozo etgani holda umumjahon yaxlitligini
tashkil etishi; jahondagi o zaro aloqador milliy xujaliklar va xalqaro iqtisodiy
ʻ
munosabatlar majmui. Jahon xo’jaligi bozor iqtisodiyoti rivojining mahsuli sifatida
XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida shakllandi. Xalqaro mehnat taqsimoti turli
mamlakatlar milliy xujaliklarini ixtisoslashishiga olib keladi, ya ni muayyan
ʼ
mamlakatda u yoki bu soha ustuvor rivojlanadi. Ixtisoslashuv mamlakatda kanday
tabiiy resurslarning borligiga va shu yerdagi ishlab chiqarish tajribasiga bog liq.
ʻ
Ixtisoslashuv harajatlarni kamaytirib, tovarlarni sifatli ishlab chiqarish imkonini
berganidan xalqaro aloqalarni zaruratga aylantiradi.
Jahon xo’jaligidagi iqtisodiy aloqalar har bir mamlakat milliy
iqtisodiyotining mustaqilligi; mamlakatlar iqtisodiy munosabatlarining bozor
qoidalari asosida olib borilishi; iqtisodiy aloqalar uning ishtirokchilar uchun
zaruriy manfaatli bo lishi; milliy xo jaliklar manfaatlarining uyg unligiga tayanib,
ʻ ʻ ʻ
ixtiyoriy ravishda va sharoit yetilganda o zaro integratsiyalashuvi tamoyillariga
ʻ
asoslanadi.
Jahon xo’jalihgi aloqalari ko p qirrali bo lib, savdo-sotiq, xalqaro valyuta-
ʻ ʻ
kredit munosabatlari, kapital chiqarish va uni kiritish, ochiq iqtisodiy zonalar
tashkil etish, ish kuchi migratsiyasini uyushtirish, birgalikda ilmiy-texnikaviy
loyihalarni moliyalashtirish, axborot almashish, sayyohlik sohasida hamkorlik
qilish kabi shakllarga ega.
Jahon xo’jaligida xalqaro tashkilotlar tenglikka asoslangan va o zaro
ʻ
manfaatli iqtisodiy aloqalar va hamkorlik urnatishga xizmat qiladi.
Jahon xo’jaligi aloqalari bevosita turli mamlakatlardagi firmalar, banklar va
davlat idoralari o rtasida, shuningdek, bevosita — xalqaro tashkilotlar ishtirokida
ʻ
amalga oshiriladi. Bular jumlasiga Jahon banki, Xalqaro valyuta fondi, Osiyo
rivojlanish banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro mehnat
tashkiloti, Jahon savdo tashkiloti va b. kiradi.
Jahon xo’jalihgini tashkil etuvchi milliy xo jaliklar ikki yo sinda guruxlashtiriladi:
ʻ ʻ
1) rivojlanish yo nalishlari buyicha mamlakatlar bozor iqtisodiyoo ti rivojlangan
ʻ ʻ
mamlakatlar, rivojlanayotgan mamlakatlar va bozor iqtisodiyoti tizimiga o tish
ʻ
davrida yoki iqtisodiy transformatsiya bosqichidagi mamlakatlarga ajratiladi;
2) iqtisodiy rivojlanganlik darajasiga kura mamlakatlar yalpi milliy mahsulot
(YAMM) ko rsatkichlari buyicha 3 ta asosiy guruhga bo linadi: daromadi past
ʻ ʻ
(axoli jon boshiga yillik YAMM ko rsatkichi 987 AQSH dollari), daromadi
ʻ
4

o rtacha (5323,2 dollar) va daromadi yuqori (22921,3 dollar) bo lgan mamlakatlarʻ ʻ
(1999). 1
MDH mamlakatlari orasida Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozog iston,
ʻ
O zbekiston daromadi o rtachadan pastroq bo lgan mamlakatlar guruhini tashkil
ʻ ʻ ʻ
etadi. MDHning boshqa mamlakatlari daromadi past (eng kam taraqqiy etgan)
mamlakatlar hisoblanadi. Jahon xo’jaligida sanoati rivojlangan 6 mamlakat:
AQSH, Yaponiya, GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya yetakchi o rinni
ʻ
egallaydi, 90-yillar o rtalarida jahon sanoat ishlab chiqarishning 60%, tovarlar
ʻ
eksportining 63% va xizmatlar eksportining 47% shu mamlakatlar hissasiga to g ri
ʻ ʻ
kelgan.
Jahon xo’jaligida kishilarning turmush darajasi iqtisodiyotga bog liq holda
ʻ
jiddiy farqlanadi. Boy mamlakatlarda yuksak turmo sh darajasi mavjo d bo lgani
ʻ ʻ ʻ
xolda qoloq mamlakatlarda kambag allar aholining katta qismini tashkil etadi. XXI
ʻ
asrga kelib bu ikki guruh mamlakatlaridagi turmush darajasining farqi 12 martadan
ziyodroq bo ldi. Qoloq mamlakatlarda daromadning nisbatan ko p qismi
ʻ ʻ
iste molga sarflansa-da, daromadning kam bo lishi xisobidan bu mamlakatlarda
ʼ ʻ
turmush darajasi pastligicha qoladi.
Hozirgi davrda Jahon xo’jaligining rivojlanishi 3 yo nalishda bormoqda:
ʻ
1) Jahon xo’jaligiga kiruvchi mamlakatlar safi kengayib, uning tarkibiga 90-
yillarda sobiq sotsializm tizimidan ajralib chiqqan 25 ta yosh mamlakat xo jaligi
ʻ
qo shildi. Mustaqillik tufayli O zbekiston ham Jahon xo’jaligiga kirib keldi, jahon
ʻ ʻ
iqtisodiyotining teng huquqli ishtirokchisiga aylandi, xalqaro tashkilotlarga a zo
ʼ
bo ldi, jahon savdosida ishtirok etib, 1996—2001 yillarda, uning tashqi savdo
ʻ
oboroti 63,3 mlrd. dollarni tashkil etdi;
2) Jahon xo’jaligidada ishlab chiqarishning o sishi yuz bermoqda. 1998 - yil
ʻ
dunyoda yaratilgan jami tovar va xizmatlar qiymati 36,5 trln. dollar bo lsa, 2001 -
ʻ
yilga kelib 40 trln. dollardan ziyod bo ldi;
ʻ
3) Jahon xo’jaligida iqtisodiy integratsiya (iqtisodiy ishtirokchilar faoliyatining
birlashib ketishi) va globalizatsiya (jaxron iqtisodiyotining o mo mbashariy to s
ʻ ʻ ʻ
olishi, milliy iqtisodiyotlarning har biri o ning tarkibiy qismi bo lib qolishi) yuz
ʻ ʻ
berib, sifat o zgarishlari yuzaga kelmoqda.
ʻ
Jahon xo’jaligi har bir mamlakat milliy iqtisodiyoti va jahon
iktisodiyotining rivojlanish omili hisoblanadi. Jahon xo’jaligi doirasida o zaro
ʻ
manfaatli hamkorlik aloqalari fan-texnika taraqqiyotini jadallashtiradi, ish ko chi
ʻ
sifatini oshiradi, eng yangi maqsulotlarni o zlashtirish, reso rslarni tejash, mehnat
ʻ ʻ
o numdorligini oshirishga yo l ochadi.
ʻ ʻ 2
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Jahon_xo%CA%BBjaligi
2
https://uz.wikipedia.org/wiki/Jahon_xo%CA%BBjaligi
5

1.2. Jahon xo’jaligi tarmoqlar tarkibi.
Umuman, xo'jalik tarmoqlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning eng
asosiy mavzusi hisoblanadi. Xususan, bu eng yirik mavzu jahon moddiy ishlab
chiqarishining sanoat, qishloq xo'jaligi, transport tarmoqlarini va ular bilan uzviy
bog'liq bo'lgan xalqaro iqtisodiy aloqalar sohalarini qamrab oladi. Bu mavzularni
o'rganish bilan o'quvchi har bir xo'jalik tarmoqlarining jamiyat hayotida tutgan
o'mi, rivojlanishi va joylashishi xususiyatlari, ularning atrof-muhitga ta’siri haqida
atroflicha tushuncha oladi.
Sanoat - moddiy ishlab chiqarishning yetakchi tarmog'idir. U har qanday
xo'jalik tarmoqlarining rivojlanishini ta’minlab berish xususiyatiga ega. Jahonning
barcha sanoat tarmoqlarida 450 mln.dan, ziyod ishchi va xodlmlar ishlaydi.
Sanoatda band ishchi-xizmatchilar soniga ko'ra, Xitoyda (64 mln. kishi), AQSHda
(26 mln. kishi), Rossiyada (20 mln. kishi) yetakchilik qiladi. Oxirgi yuz yillikda
sanoat ishlab chiqarishning hajmi jahonda 50 baravardan ortiq o‘sdi, bu o'sishning
3/4 qismi XX asrning ikkinchi yarmiga — FTI davriga to'g'ri keladi. Mavjud
sanoat tarmoqlari rivojlanish davri va ahamiyatiga ko'ra uch guruhga bo'linadi.
Birinchi guruhga sanoatning eski tarmoqlari kiradi. Bularga toshko'mir,
temir rudasini qazib chiqarish, metallurgiya, vagonsozlik, elektrovoz-
teplovozsozlik, kemasozlik, to‘qimachilik kiradi. Ular barcha davlatlar va
mintaqalarda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishiga va joylashishiga katta
ta’sir korsatib kelmoqda.
Ikkinchi guruhga yangi tarmoqlar deb ataluvchi avtomobilsozlik, rangdor
metallurgiya, plastmassalar, kimyoviy tolalar, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi
tarmoqlar kiradi. Ularning ahamiyati jahonda ancha yuqori.
Uchinchi guruhga eng yangi tarmoqlar kiradi. Bular mikroelektronika,
elektron nisoblash texnikasi, atom va aerokosmonavtika, optika, organik sintez
kimyosi, mikrobiologiya va boshqa tarmoqlardir. Ularning asosiy xususiyati
fantalab tarmoqlar ekanligidir. Bu sohalarni, odatda, «yuqori texnologiya»
tarmoqlari ham deyishadi va u FTI davrining hosilasi hisoblanadi.
Hozirgi davrda uchinchi guruh sanoat tarmoqlari eng tez va barqaror
rivojlanish sur’atlariga ega bo’lib, AQSH, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya,
Fransiya kabi yetuk rivojlangan mamlakatlarda ishlov beruvchi sanoat yalpi
6

mahsulotning 35-40 % ini bermoqda. 3
Mazkur guruh sanoat tarmoqlarining yana
bir xususiyati ularning, asosan, iqtisodiy rivojlangan va yangi industrlashgan
davlatlarda rivojlanganligidir. Shu sababli ularning jahon sanoati geografiyasiga
ta’siri to'xtovsiz ortib bormoqda. Shu bilan birga sanoat umuman ancha murakkab
tarmoqqa еgа.
Yoqilg`i-energetika sanoati turli yoqilg`i (neft, gaz, ko`mir va boshqalar)
va elektr energetika (issiqlik, gidro, atom elektr energetikasi) tarmoqlarini o`zida
birlashtiradi.
Birlamchi energiya resurslari (neft, gaz, ko`mir, yonuvchi slanes, torf va
boshqalar)ning ishlab chiqarish va iste`mol qilish hajmi doimo o`sib bormoqda.
Tarmoqning muhim xususiyatlaridan biri mahsulotlarni ishlab chiqarish va
iste`mol qilish geografiyasi o`rtasidagi farqning kattaligidir. Buning isboti sifatida
raqamlarga murojaat qilaylik. Aholisi 314 mln. kishi bo`lgan AQSH jahonning
barcha turdagi birlamchi energiya resurslarining ¼ qismini iste`mol qilgan holda,
aholisi 3 mlrd. Kishidan ziyod rivojlanayotgan mamlakatlar birgalikda ana shuncha
vositalardan foydalanmoqda, xolos. Agar jahonda har bir kishiga yiliga o`rtacha 2
tonna shartli yoqilg`i to`g`ri kelgan bo`lsa, bu ko`rsatkich AQSHda 10 tonnaga,
rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 0,7 tonnaga to`g`ri keladi. 4
2.1.1 – jadval.
2011-yilda gaz chiqarish bo`yicha jahondagi yetakchi davlatlar.
Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mlrd.kub Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mlrd.kub
AQSH 700 Indoneziya 87
Rossiya 670 Niderlandiya 80
Kanada 200 Turkmaniston 72
Buyuk Britaniya 98 O`zbekiston 60
Jahon bo`yicha 3000
3
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
4
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
7

XX asr davomida jahonning yoqilg`i-energetika balansi (YEB)da ham katta
siljishlar yuz berdi. Asrning birinchi bosqichida asosiy energetika vositasi sifatida
ko`mirdan foydalanilgan. 5
Bu davrda jahon YEBda ko`mirning hissasi 1913-
yildagi 78%dan 1950-yilda 55%ga tushdi. Bu birinchi bosqichni haqli ravishda
ko`mir davri deyish mumkin. Asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon YEBda
ikkinchi bosqich - neft-gaz davri boshlandi. Buning asosiy sababi, birinchidan, neft
va gazning qattiq yoqilg`i turlari, jumladan, ko`mirganisbatan eng samarali
energiya vositasi ekanligi; ikkinchidan, ularning ko`p yo`nalishli universal, shu
bilan birga, nisbatan ekologik jihatdan toza energetika vositasi ekanligi;
uchinchidan, qazib chiqarish rayonlaridan asosiy iste`molchi hududlarga ularni
tashishning nisbatan qulayligi bol`di. Jahon energetikasi 80-yillar boshlaridan o`z
taraqqiyotining uchinchi davriga qadam qo`ydi. Bu davrda, asosan, tugamaydigan
va ayrim o`rni tiklanadigan energiya vositasi sifatida qadam-baqadam kengroq
foydalanishga o`tila boshlandi.
Neft sanoati yoqilg`i-energetika tarmoqlarining yetakchisidir. U nafaqat
ko`p qirrali energetika resursi, shu bilan birga, organic sintez kimyosining asosiy
xomashyosidir. Shu sababli uning siyosiy-strategik ahamiyati ham katta.
1.2.2 –
jadval.
2011-yilda neft qazib chiqarish bo`yicha jahondagi yetakchi davlatlar
Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mln. t Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mln. t
Saudiya Arabistoni 500 Venesuela 200
AQSH 450 Meksika 150
Rossiya 420 Xitoy 150
Eron 250 O`zbekiston 5
Jahon bo`yicha 4200
Neft tabiiy resurs sifatida juda qadim zamonlardan buyon ma`lum. Sanoat
asosida neftni qazib chiqarish XIXX asrning oxirgi choraklaridan ko`paydi. Neft
qazib chiqaruvchi davlatlar soni tez ko`paydi. Hozirgi paytda jahonning 80 dan
ortiq mamlakatlarida neft qazib chiqarilmoqda. Muhim tomoni shundaki, jahon
5
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
8

neft zaxiralarining 86%i qazib chiqarilayotgan neftning salkam 48% i
rivojlanayotgan davlatlar hissasiga to`g`ri keladi.
Jahonda neftni qazib chiqarish va eksport qilishda OPEK (Neftni eksport
qiluvchi mamlakatlar tashkiloti, unga Jazoir, Liviya, Iroq, Quvayt, Qatar, Eron,
Saudiya Arabistoni, BAA, Indoneziya, Nigeriya, Gabon, Venesuela, Ekvador
davlatlari a`zo) mamlakatlari muhim rol o`ynamoqda. Hozirgi paytda bu
mamlakatlar huruhi jahonda aniqlangan neft zahiralarining salkam 80% iga, qazib
chiqarilayotgan neftning esa salkam 50% dan ortiq qismiga egalik qilmoqda.
Jahonda neftga eng boy hudud Fors qo`ltig`i sohillarida joylashgan
mamlakatlar hisoblanadi. Faqat ana shu davlatlar yer qa`rida jahon neft
zaxiralarining 2/3 qismidan ko`prog`i to`plangan va ular qazib chiqarilayotgan
neftning 1/4 qismidan ko`prog`ini bermoqda. Neftni katta miqdorda import
qiluvchi mamlakatlar qatoriga AQSH (250 mln.t), Yaponiya, Xitoy va Yevropa
Ittifoqi davlatlari kiradi.
Jahonda jami qazib chiqarilayotgan neftning 26% ga yaqini dengiz
sayozliklaridan qazib chiqarilmoqda. Shu yo`l bilan neft qazib chiqarayotgan
davlatlar soni 50 tadir. Ayrim mintaqa va davlatlarda dengiz neftining hissasi
ayniqsa yuqori, jumladan, bu ko`rsatkich G`arbiy Yevropada 90% ni, Lotin
Amerikasida 50% dank ko`proqni tashkil qiladi.
Gaz sanoatining jahon YEB dagi hissasi 22% ni tashkil qiladi. Tabiiy gaz
yoqilg`I turlari orasida ekologik jihatdan eng tozasi hisoblanadi. Yaqin
vaqtlargacha bu sanoat tarmog`I asosan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos
edi. So`nggi yillarda gaz sanoatining ahamiyati rivojlanayotgan mamlakatlarda
ham kuchayib bormoqda. Hozirgi vaqtda tabiiy gaz zaxiralari hajmiga ko`ra
jahonda Rossiya, Eron, Qatar, Turkmaniston davlatlari yetakchilik qiladi. Gazni
qazib chiqarishda esa Rossiya, AQSH, Kanada, Niderlandiya, O`zbekiston
davlatlarining ko`rsatkichlari yuqori. Jahonda gazni eksport qilish hajmiga ko`ra
Rossiya, Niderlandiya, Kanada, Indoneziya, jazoir, Turkmaniston davlatlari
oldinda bormoqda. Umuman, jahonda jami qazib chiqarilayotgan gazning 15% i
tashqi bozorga chiqarilmoqda. Gazni import qilishda Germaniya, AQSH,
Yaponiya, Fransiya, Italiya davlatlari ajralib turadi. Jami qazib
chiqarilayotgangazning 20% ga yaqini dengiz sayozliklaridan olinmoqda va
ularning salmog`i tomora oshib bormoqda.
Ko`mir sanoati jahon energetikasi tarkibida alohida ahamiyatga ega. Bu
tarmoq 60 dan ortiq mamlakatlarda mavjud bo`lib, ko`proq rivojlangan
mamlakatlarda katta salmoqga ega. Hozirgi vaqtda qazib chiqarilayotgan
ko`mirning asosiy iste`molchisi issiqlik elektr stansiyalaridir. Shu sababli
kokslanadigan ko`mirga nisbatan energetic ko`mir qazib chiqarishga ehtiyoj tobora
kuchayib bormoqda. E`tiborli tomonlaridan biri shuki, qazib chiqarilayotgan
9

ko`mir, asosan, o`sha davlatlarning o`zida iste`mol qilinadi. So`nggi yillarda qazib
chiqarilayotgan ko`mirning atigi 10% i eksportga chiqarilmoqda. 6
1.2.3 – jadval.
2011-yilda toshko`mir qazib chiqarish bo`yicha jahondagi yetakchi davlatlar.
Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mln. t Davlatlar Gaz qazib
chiqarish, mlrd.
mln. T
Xitoy 1400 Avstraliya 300
AQSH 1000 Rossiya 270
Hindiston 320 Germaniya 240
JAR 320 Polsha 200
Jahon bo`yicha 5000

Jahon ko`mir zahiralarining asosiy qismi Shimoliy yarimsharda – Rossiya,
AQSH, Xitoy, Germaniya, Hindiston, Polsha, Qozog`iston hududlarida joylashgan.
Janubiy yarimsharda esa bu masalada Avstraliya va JAR yaxshiroq mavqega ega.
Ko`mirni eng ko`p qazib chiqarishda Xitoy, AQSH, Avstraliya, Polsha, Germaniya
dastlabki o`rinlarni egallaydi. Ular birgallikda jahonda qazib chiqarilayotgan
ko`mirning ¾ qismini bermoqda. Ko`mirni import qilishda esa Yaponiya alohida
ajralib turadi, u yiliga 110 mln. tonnagacha ko`mir sotib olmoqda. Eksportga
chiqarilayotgan ko`mirning 90% I dengiz yo`llari orqali tashilmoqda. Jahon va
davlatlar iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri – elektrotexnikadir. FTI
davrida, ayniqsa, iqtisodiyotni kompleks elektrlashtirish va avtomatlashtirishning
kuchayishi elektrotexnika sanoatining yuqori sur`atlar bilan o`sishiga olib keldi.
Elektroenergetika sanoati elektroenergiyani ishlab chiqarish manbalariga
ko`ra uch tarmoqqa bo`linadi. Jahonda hozirgi vaqtda taxminan 13,5-14 trln. kVt/s
elektroenergiya ishlab chiqarilmoqda. Uning asosiy qismi AQSH (3600-3800 mlrd.
kVt/s), Yaponiya (930-950 mlrd. kVt/s), Xitoy, Rossiya, Kanada, Germaniya,
Fransiya, Koreya Respublikasi hissasiga tog`ri keladi (O`zbekistonda 2008-yilda
49 mlrd. kVt/s elektroenergiya ishlab chiqarildi). Elektroenergiyaning 65% ini
6
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
10

rivojlangan, 13% ini o`tish iqtisodiyotiga ega va 22% ini rivojlanayotgan
mamlakatlar ishlab chiqaradi. 7

Jami elektroenergiyaning 60% dan ortiq qismi issiqlik elektrstansiyalarida,
20% ga yaqini gidroelektrostansiyalarda va 17% ga yaqini atom
elektrostansiyalarida va qolgan qismi geotermal, qalqish, quyosh, shamol
elektrostansiyalarida ishlab chiqariladi.
Issiqlik elektroenergetikasi (IEE) neft-gaz, ko`mir bemalolroq bo`lgan
mamlakatlarda, ayniqsa, ustun rivojlangan. Bu tarmoq elektr stansiyalarining
asosiy yoqilg`ilari G`arbiy Yevropa, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerika va
Avstraliyada – ko`mir, Shimoliy Karib dengizi, Fors qo`ltig`i bo`ylarida
joylashgan mamlakatlarda esa gaz va mazutdir. Tabiati sernam, zaxkash Shimoliy
o`rmon mintaqasidagi ayrim mamlakatlarda torf ham muhim yoqilg`i sifatida
ishlatiladi. Umuman, elektroenergetikada IEE lar salmog`i eng yuqori bo`lgan
davlatlar qatoriga Niderlandiya, JAR, Polsha davlatlari kiradi. Ularda IESlar
salmog`i 87-97% ni tashkil qiladi.
Gidroelektroenergetika (GEE) sanoatining rivojlanish darajasi hududlarda
turlicha kattalikda bo`ladigan gidroenergiya resurslarining qay darajada
o`zlashtirilishiga bog`liq. Braziliya, Xitoy, Rossiya, KDR gidroenergiya
resurslariga juda boydir. Jahon elektr energetikasida GEE salmog`i 20% bo`lgani
holda, bu ko`rsatkich Norvegiya, Braziliya, Tojikiston, Qirg`iziston davlatlarida
90% dan ortadi.
Atom elektroenergetika (AEE) sanoati ishlan chiqarilayotgan
elektrenergiya salmog`iga ko`ra uchinchi tarmoqdir. Hozirgi vaqtda jahonning 33
mamlakati (asosan, rivojlangan davlatlar)da turli quvvatdagi AES (Atom elektr
stansiya)lar ishlab turibdi. Fransiya, Yaponiya, Belgiya, Koreya Respublikasida
uning hissasi yuqori. Ularda ishlab chiqarilayotgan elektrenergiyaning 54-72% i
AESlarga tog`ri keladi.
Elektroenergiya ham mahsulot (tovar) bo`lganligi sababli, u xalqaro
doirada oldi-sotdi vositasi bo`lib kelmoqda. Hozirgi vaqtda elektr energiyasini
eksport (Rossiya, Ukraina, Vengriya, Shveysariya, Kanada) va import (Italiya,
Niderlandiya, AQSH) qiladigan davlatlar shakllangan.
Energiya vositalarining hozirgi davrda hayotda kam foydalanib
kelinayotgan noan`anaviy energiya manbalari deyiladi.
Noan`anaviy energiya manbalarining eng istiqbollisi yerning ichki issiqlik
yoki geothermal energiyasidir. Yer sharining deyarli barcha hududlari ma`lum
7
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
11

darajada yerning ichki issiqlik energiyasiga ega. Ayniqsa, yerning "yosh” tektonik
rayonlari bunday resurslarga ancha boy. 8
Iqtisodiy jihatdan yaxshi rivojlangan va
geothermal resurslarga boy mamlakatlarda dastlabki geothermal elektrostansiya
(GeoTES) lari AQSH (Kaliforniya), Rossiya (Kamchatka), Yaponiya, Italiya,
Xitoy, Meksika, Yangi Zelandiya, Filippin kabi, hammasi bo`lib 20 ga yaqin
mamlakatlarda bor. Islandiyada esa yerning ichki energiyasidan uy-joylar, idoralar
va issiqxonalarni isitishda keng foydalanilmoqda.
Noan`anaviy energiya manbalaridan yana biri dengiz suvining qalqish
energiyasidan foydalanishdir. Qalqish elektrostansiya (QES) lari Fransiya, AQSH,
Kanada, Rossiya va Xitoygina bor. Dengiz to`lqini energiyasi asosida ishlaydigan
birinchi elektrostansiya Yaponiyada qurilgan.
Quyosh energiyasidan foydalanish ham juda katta istiqbollarga ega.
Hozirgi vaqtda quyoshli kunlar ko`p bo`ladigan mamlakatlarda, jumladan, AQSH,
Yaponiya, Isroil, Kipr kabilarda quyosh (gelio) qurilmalaridan foydalanib, ko`plab
uylar, issiqxonalar, ishxonalar isitilmoqda. Hozircha jahonda faqat Fransiya,
Ispaniya, Italiya, Yaponiya, AQSH, Ukraina davlatlaridagina quyosh
elektrostansiyalari qurilgan. O`zbekiston ham shunday qurilmaga ega bo`lgan
jahondagi kam sonli mamlakatlardan biri. Undagi quyosh qurilmasi ilmiy tadqiqot
ishlariga xizmat qiladi.
Yana bir noan`anaviy energiya manbayi sjamol quvvatidan
foydalanishdir. Qadimdan inson turli ehtiyojlari yo`lida shamoldan foydalanib
kelgan. Masalan, yelkanli dengiz kemachiligi, shamol tegirmonlari va boshqalar.
FTI davrida undan sanoat yo`li bilan elektr energiyasi hosil qilish va foydalanishga
o`tila boshlandi. Bu yo`nalishda AQSH, Daniya, Shvetsiya, Germaniya, Ispaniya,
Gretsiya, Kanada kabi rivojlangan mamlakatlarda sezilarli yutuqlar qo`lga
kiritilgan.
Shuningdek, sintetik yoqilg`i turlari ham noan`anaviy energiya
manbalaridan hisoblanadi. U ko`mir, yonuvchi slanes, neftli qumlar, hatto,
biomassalardan sun`iy ishlov berish asosida olinadi. Ular gaz, uglevodorodli suyuq
birikmalar, etil spirit ishlab chiqarish orqali amalgam oshiriladi. Tabiat bunday
resurslarga ancha boy va ulardan keng foydalanish kelgusi avlodlar vazifasi bo`lib
hisoblanadi.
Tog`-kon sanoati yer osti boyliklarini qazib chiqarish va ularni dastlabki
qayta ishlash (boyitish) tarmoqlarini o`zida birlashtiradi. Ular yoqilg`i metal,
noruda mineral boyliklari va qurilish materiallarini qazib chiqaruvchi va qayta
ishlovchi tarmoqlarga aloqadordir. Jahon xo`jaligi tarmoqlarini mineral xomashyo
8
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
12

bilan ta`minlash, asosan, tog`-kon saoatiga bog`liq. 9
Bu sanoat tarmog`i mineral
resurslar qazib chiqaruvchi barcha davlatlarda bor. Lekin jahon mineral
xomashyolarining 2/3 qismi AQSH, Rossiya, Xitoy, Avstraliya, Kanada, JAR va
boshqa ayrim davlatlar hissasiga to`g`ri keladi.
Shu bilan birga tog`-kon sanoati mahsulotlarini qazib chiqarish va eksport
qilishda rivojlanayotgan mamlakatlar mavqeyi ham past emas. Turli xil yer osti
qazilma boyliklarini qazib chiqarish hajmi Osiyoda Hindiston, Indoneziya,
Malayziya, Saudiya Arabistoni; Afrikada KDR, Zambiya, Marokash, Nigeriya,
JAR, Zimabve, Botsvana; Lotin Amerikasida Braziliya, Chili, Meksika, Venesuela
kabi mamlakatlarda juda katta.
Umuman, nomlari, tilga olingan deyarli barcha barcha mamlakatlarda
qazib chiqarilayotgan mineral resurslarning o`rtacha 80-90%i dastlabki qayta
ishlovdan chiqarilgach, jahon bozorlariga yo`llanmoqda. Ularni xarid qilishda,
asosan, rivojlangan mamlakatlarning qo`li baland. 10
9
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
10
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
13

II.BOB. JAHON XO’JALIGINING TARMOQLARI
2.1. Sanoat tarmoqlari. Jahon neft sanoati.
Sanoat moddiy ishlab chiqarishning birinchi asosiy manbai hisoblanib,
sanoat geografiyasi iqtisodiy geografiyaning bir tarmog‘i sifatida sanoatning
hududiy hoylashishini, turli davlatlar va hududlarda sanoatning joylashish
qonuniyatl arini, sharoitini va o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi.
Sanoat og‘ir va yengi sanoatga bo‘linadi. Og‘ir sanoat asosan, ishlab
chiqarish vositalari ishlab chiqaradigan tarmoqlardan iborat. Unda asosan, mehnat
qurollari (mashinalar, jihozlar va h.k) va mehnat predmetlari (xom ashyo, yoqilg‘I
va h.k) ishlab chiqariladi.
Sanoat asosan ishlab beruvchi va undiruvchi (tog‘-kon) tarmoqlaridan
iborat. Sanoat tarmoqlari paydo b o‘lish davriga ko‘ra 3 guruhga bo‘linadi:
1) eski tarmoqlar (ko‘mir, metallurgiya, to‘qimachilik, oziq-ovqat,
kemasozlik, kimyo sanoatining ayrim tarmoqlari);
2) yangi marmoqlar (avtomobil, aviatsiya, neft, o‘rmon, kimyo, alyuminiy
ishlab chiqarish va boshqalar).
Rivojlangan mamlakatlar sanoati strukturasida ishlab beruvchi sanoat
83,4%, undiruvchi sanoat – 8,1%, elektroenergiya va gaz ishlab chiqarishi 8,5%
salmoqqa ega. Sanoat strukturasining eng asosiy hususiyati unda fan-texnika
taraqqiyotini belgilab beruvchi fantalab tarmoqlardan ko‘pchiligini qamrab
oladigan mashinasozlikning yetakchiligidadir. Mashinasozlikning ustuvorligi
iqtisodiy rivojlangan ko‘pchilik mamlakatlarga xos xususiyatdir. 11
Yoqilg‘i-energetika sanoati jahon xo‘jaligining asosi bo‘lib u - yoqilg‘i-
energetika resurslarini qazib olish, ulardan energiya ishlab chiqarish va
iste’molchilarga uzatishdan iborat. Insoniyatning butun tarixi turli xildagi yoqilg‘i
va energiyani o‘zlashtirish bilan bog‘liq. XIX asrda va XX asrning boshlarida
energiya resurslarining asosini ko‘mir, XX asr o‘rtalaridan boshlab ko‘mir, neft,
gaz, 60-90 yillarda – ko‘mir, neft, gazdan tashqari yadro va suv resurslari bo‘lib
qoldi. Jahonda birlamchi energiya resurslarini iste’mol qilish muttasil olib
borayotir. XX asrning boshida (1900 yilda) ularning hajmi 1 mlrd.tonna shartli
11
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
14

yoqilg‘iga, 2000 yilda 14 mlrd.tonnaga yetdi. Energiya iste’molining o‘rtacha
o‘sishi XX asrning birinchi yarmida yiliga 2-3%, 1959-1975 yillarda 5% bo‘lgan.
Dunyoda birlamchi energiya resurslarini iste’mol qilishning umumiy hajmi 2000
yilda 14,5 va 16,8 mlrd tonna shartli yoqilg‘iga, 2020 -yilda esa 19,7 va 26,7 mlrd
tonna shartli yoqilg‘iga teng bo‘ladi. 1990- yillardan boshlab yoqilg‘i va energiya
iste’moli asosan neft va gaz qazib olish sur’atining jadal oshishi va ularni
dunyoning turli qismlariga tashish hisobiga o‘sdi. Bu davr odatda arzon neft davri
deb ataladi. XX asrning 70 -yillaridan boshlab jahon energetikasida katta
o‘zgarishlar yuz berdi:
Jahon energetikasining asosini uch tarmoq – neft, gaz, ko‘mir sanoatlari
tashkil qiladi. Neft sanoati jahon yoqilg‘i – energetikasining yetakchi tarmog‘i
bo‘lib u jahon xo‘jaligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Jahonda neft qazib olishning
ko‘payishiga asosiy sabab–neft mahsulotlari sanoatning xo‘jalikning ko‘plab
tarmoqlari va qurolli kuchlarida unga talabning ortib borishi hisoblanadi. Bundan
tashqari ko‘mirga nisbatan neft qazib olish va tashish ancha arzon bo‘lishi ham
neft qazib olishning ortishiga olib keldi.
Neft sanoati eng yuqori darajada monopoliyalashgan tarmoqdir. Hozirgi
kunda Saudiya Arabistoni, Eron, BAA, Iroq, Quvayt kabi mamlakatlarning har
birida neft zahirasi 10 mlrd. t dan ortiqdir. MDH davlatlarida Rossiyada neft
zahirasi 8-10 mlrd.t.ni tashkil qiladi .
Dunyoda neft qazib oluvchi mamlakatlar 1900 yilda 20, 1940- yilda 40,
1970 - yilda 60 ta bo‘lgan. Hozirgi kunda yiliga 3-3,5 mlrd.t. neft qazib olinadi.
Eng yirik neft qazib oluvchi mamlakatlar – Saudiya
Arabistoni, AQSh, Rossiya, Eron, Meksika, Xitoy, Venesuella hisoblanadi.
Fors qo‘ltig‘ining 5 mamlakati jahon neftining 25%, OPEK mamlakatlari 40% ni
yetkazib berdi. Qazib olinayotgan neftning yarmi eksport qilinadi. 12
Asosiy
eksporterlar OPEK mamlakatlari, Rossiya, Xitoy, Saudiya Arabistoni,
12

15

2.1.1 – rasm. Neft eksport qiluvchi davlatlar.
Venesuella, Quvayt va boshqalar. Neftni sotib oluvchi asosiy davlatlar -
Yaponiya, G‘arbiy Yevropa mamlakatlari, Koreya Respublikasi hisoblanadi.
Gaz sanoati XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab rivojlana boshladi.
Jahon yoqilg‘i iste’moli strukturasida neft va ko‘mirdan keyin uchinchi o‘rinni
egallaydi (22%). Gaz ekologik jihatdan eng toza energiya resurslaridir. 13
Gazning aniqlangan zahiralari bo‘yicha MDH va Janubiy-G‘arbiy Osiyo,
Rossiya, Eron, Saudiya Arabistoni, BAA, AQSh, Jazoir, Kanada, Venesuella,
Meksika, Indoneziya, Norvegiya, Malayziya, Xitoy, Niderlandiya, Turkmaniston,
O‘zbekiston va boshqalar ajralib turadi. Asosiy gaz eksport qiluvchi davlatlar –
Rossiya, Turkmaniston, O‘zbekiston, Kanada, Niderlandiya, Norvegiya, Jazoir,
Indoneziya hisoblanadi. Asosiy importerlar – GFR, Yaponiya, AQSh, Franiya,
Italiya hisoblanadi. Rossiyadan Sharqiy Yevropaning deyarli barcha
mamlakatlariga (Germaniya, Avstriya, Italiya, Fransiya, Finlandiya) gaz quvurlari
orqali gaz keltirilgan.
Jahonda energetika vaziyatning keskinlashganligiga bog‘liq holda so‘ngi
yillarda ko‘mir sanoati tez rivojlanadi. 50 dan ortiq mamlakatda paydo bo‘lish
ehtimoli mavjud. 2020-yilga kelib dunyodagi ishlab chiqarilayotgan elektr
quvvatida AESlarning salmog‘i 30% ni tashkil qilishi bashorat qilinmoqda.
AESlarning asosiy xom ashyosi uran hisoblanadi. Uran ochiq va shaxta usulida
qazib olinadi. Boyitilgan uranni yirik ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi
mamlakatlarga Kanada, AQSH, Avstraliya, JAR, Namibiya, Nigeriya, Gabon
hamda Rossiya va MDHning ayrim mamlakatlari (O‘zbekiston, Qirg‘iziston,
Tojikiston va Qozog‘iston) kiradi.
13
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
16

Qora metallurgiya – sanoatning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib,
mashinasozlik va qurilishni rivojlantirish asosi, xalq xo‘jaligi barcha tarmoqlarini
texnik jihozlashning zaruriy shart-sharoiti hisoblanadi.
Qora metallurgiyaning joylashish xususiyatlari tarmoqning rivojlanishi
davomida o‘zgarib bordi. Qora metallurgiya geografiyasi ikki xildagi yo‘nalish
ta’sirida shakllandi:
toshko‘mir havzalariga (AQSh, Yevropa, Rossiya, Ukraina, Xitoy) 
intilish;
temir rudalari havzalariga (Rossiya, Ukraina, Xitoy, AQSh, Yevropa)

intilish.
Rangli metallurgiya ham sanoatning eski tarmoqlaridan biri bo‘lib, FTI
ta’sirida uning strukturasida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Ikkinchi jahon
urushigacha og‘ir metallar – mis, qo‘rg‘oshin, rux, qalay eritish ustun bo‘lgan
bo‘lsa, 60 – 70 yillardan boshlab alyuminiy olish XX asrning oxirlariga kelib
– kobalt, titan, berilliy eritishga alohida e’tibor berilmoqda. 14
Rangli metallurgiya texnologik jarayonining bosqichlari bo‘yicha xom
ashyoni qazib olish va boyitish hamda metall va metall qotishmalarini
eritishni birlashtiradi.
XX asr o‘rtalarida rangli metallar (ayniqsa alyuminiy)
metallurgiyasitez rivojlandi. Mashinasozlik majmuasi xo‘jalikning barcha
tarmoqlari uchun jihozlar, shuningdek, ko‘plab iste’mol buyumlari ishlab
chiqaradigan sanoat tarmoqlari majmuasidir. Xo‘jalikning barcha tarmoqlarida
mehnat unumdorligi va ilmiy texnika tarraqiyotini mashinasozlikning
rivojlanish darajasi ko‘p darajada belgilab beradi.
Mashinasozlik sanoatining joylashishiga ta’sir etuvchi omillar.
Mashinasozlik sanoatining boshqa tarmoqlaridan o‘zining qator xususiyatlari
bilan farq qilib, ular o‘z navbatida, uning joylashishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, FTI davrida mashinasozlik ilmiy ishlanmalarni keng joriy
etilmasdan rivojlantirilishini tasavvur etish qiyin. Shu sababdan,
mashinasozlikning fantalab tarmoqlari yuqori darajada rivojlangan ilmiy
bazalarga tobora ko‘proq yaqinlashtirilmoqda.
Ikkinchidan, mashinasozlik mahsulotlarini ishlab chiqarish ko‘p ish
vaqtini va qo‘l mehnatini talab qiladi. Shu sababli mashinasozlik sanoatining
uskunasozlik, radioelektronika, aniq mashinalar ishlab chiqarish tarmoqlari
arzon ishchi kuchi bo‘lgan joylarda joylashtiriladi.
14
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
17

Uchinchidan, tarmoq ko‘p metall sarflaydi. Shu sababli uning og‘ir
mashinasozlik sanoat tarmog‘i qora va rangli metallurgiya sanoati
markazlariga yaqinroq joylashtiriladi.
To‘rtinchidan, mashinasozlikda ixtisoslashish va kooperatsiyaning roli
g‘oyat katta, shu sababli mashinasozlik sanoat korxonalarini joylashtirishda
transportning roli katta hisoblanadi.
Beshinchidan, mashinasozlik sanoatining ayrim tarmoqlari
iste’molchilarga yaqin joylashtirishni (qishloq xo‘jalik mashinalar, tog‘-kon
sanoati mashinalari) taqozo etadi.
Jahon mashinasozligining ikkinchi markazi G‘arbiy Yevropa bo‘lib,
ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha deyarli Shimoliy Amerikaga tenglashadi. Bu
mintaqaning yetakchi mamlakatlari GFR, Fransiya,
Buyuk Britaniya, Italiya, Ispaniya bo‘lib ular ko‘proq stanoksozlikka
va avtomobilsozlikka ixtisoslashgan. 15
Uchinchi, mashinasozlik mintaqasi Sharqiy va Janubiy Osiyo
mamlakatlari, uning dunyodagi xissasi 1/5 ga teng. Mintaqaning asosiy
mamlakati Yaponiya mashinasozlikning rivojlanish sur’atlari bo‘yicha AQSh
va G‘arbiy Yevropadan o‘zib ketdi. Shuningdek, region tarkibiga Koreya
Respublikasi, Singapur, Xitoy kiradi. Mintaqa asosan eng yuqori texnologiyaga
asoslangan ommaviy mashinasozlik mahsulotlarini ishlab chiqaradi.
To‘rtinchi mintaqa – MDH mamlakatlari. Bu mintaqa har xil
mashinasozlik rivojlangan biroq fantalab mashinasozlik tarmoqlarining
rivojlanishi bo‘yicha ushbu mintaqa boshqa mintaqalarga nisbatan ancha orqada
qolgan.
Jahon kimyo sanoati quyidagi tarmoqlardan tashkil topgan: tog‘ -
kimyo (mineral xom ashyo qazib olish), asosiy kimyo (tuz, kislota, mineral
o‘g‘itlar tayyorlash), organik sintez kimyo (uglevodorod xom - ashyosi, yarim
– fabrikatlar ishlab chiqarish), polimerlar ashyosi (plastmassa, kauchuk, turli
tolalar olish), polimer materiallarini qayta ishlash.
Jahon kimyo sanoatining quyidagi 4 ta asosiy mintaqasi shakllangan.
Ulardan eng yirigi - G‘arbiy Yevropa kimyo sanoati mintaqasi bo‘lib, jahon
kimyo sanoati umumiy mahsub Janubiy 2/5 qismini ishlab chiqaradi. Ushbu
mintaqada birinchi jahon urushigacha asosiy kimyo sanoati Germaniyada edi.
Urushdan keyingi yillarda chetdan keltirilgan xom ashyoga asoslanib, neft –
kimyo sanoati tez rivojlandi. Oqibatda neft – kimyo va neftni qayta ishlash
15
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
18

sanoatlari dengiz portlariga (Rotterdam, Marsel va b) yoki magistral neft
quvurlari yaqiniga ko‘chdi.
Jahon o‘rmon sanoati yog‘ochni tayyorlaydigan, yog‘ochni qayta
ishlaydigan, sellyuloza – qog‘oz, o‘rmon - kimyo korxonalarini birlashtiriladi
va yog‘och, taxta, yog‘och buyumlari, qog‘oz va o‘rmon - kimyo mahsulotlarini
ishlab chiqaradi.
Yengil sanoatning joylashishiga eng avvalo xomashyo omili ta’sir
ko‘rsatadi. Hozirga paytda dunyoda to‘qimachilik sanoatining beshta mintaqasi
shakllangan. Bular, Sharqiy Osiyo, Janubiy Osiyo, MDH, Horijiy Yevropa,
AQSh. Ularning har birida ip gazlama va kimyoviy toladan tayyorlangan gazlama
ishlab chiqarish ustun turadi.
To‘qimachilik sanoati tarkibi. gazlamalar ishlab chiqarish strukturasida ip-
gazlama ishlar chiqarish birinchi o‘rinni egallaydi. 1950 - yilda jahonda 35
mlrd.m 2
gazlama ishlab chiqarilgan bo‘lsa, 1990 - yilga kelib u 65 mlrd. m 2
ga
yetgan. Ip-gazlama ishlab chiqarishda rivojlangan mamlakatlar yetakchi o‘rinni
egallaydi.
Kimyoviy tola, shoyi va jun gazlamalar ishlab chiqarishda rivojlangan
mamlakatlar yetakchi o‘rinni egallaydi.
Energetika sanoati har qanday mamlakat yoki hududning moddiy va
nomoddiy ishab chiqarishining asosini tashkil etadi. Energetika sanoati
xo‘jalikning asosiy bo‘g‘inlaridan bo‘lib, u sanoat ishlab chiqarishini
joylashtirishda muhim omil hisoblanadi. U iqtisodiy rayonlarning ixtisoslashuvini
ko‘p jihatdan aniqlab beradi.
Energetika sanoati yoqilg‘i xom ashyosini qazib olish va iste’mol qilish,
elektr energiya ishlab chiqarish va uni taqsimlash tarmoqlarining o‘zaro va bir-biri
bilan bog‘langan yig‘indisirdir. Shunday qilib, yoqilg‘i-energetika majmuasi
yoqilg‘i va elektroenergetika sanoatining o‘zaro bir-biri bilan bog‘langan
tarmoqlari yig‘indisini tashkil etadi.
Energetika sanoatining xom ashyosi sifatida yoqilg‘I (neft, gaz, ko‘mir,
torf, yonuvchi slanes, yog‘och, uran) gidroresusrlar (daryo va dengiz oqimi,
qalqish energiyalari) sanaladi. Hozirgi kunda energiyani noan’anaviy usullar bilan
olishning rivojlanishi natijasida Quyosh energiyasi, shamol kuchi, Yerning ichki
issiqligi ham energetika xom ashyosi sifatida kiritilgan.
Yoqilg‘ining turli xillarini bir-biri bilan taqqoslash maqsadida ular shartli
yoqilg‘iga aylantiriladi.
19

Shartli yoqilg’i-1kg yoqilg‘i yonganda 7 ming kkal (29 MJ/kg) energiya
beradigan, issiqlik koeffisienti bir deb qabul qilingan yoqilg‘i deyiladi.
Yoqilg‘ini shartli yoqilg‘iga aylantirish uchun, yoqilg‘ilar haqidagi
ma’lumotlarni tegishli issiqlik koeffisientiga ko‘paytiriladi. Hisob kitoblarda 1 kg
shartli yoqilg‘i o‘rta hisobda 2 kVt/soat elektr energiyasiga teng deb qabul
qilingan bo‘lib, bunda elektr stansiyalaring foydali ish koeffitsienti quyidagi jadval
ma’lumotlariga asosolanadi.
Issiqligi kam bo‘lgan yoqilg‘i xomashyolariga torf, slanes, q o‘ng‘ir ko‘mir
va yog‘och kiradi. Shuning uchun ham ularni uzoq masofalarga tashish iqtisodiy
foyda keltirmaydi. Ular mahalliy yoqilg‘i vazifasini bajaradi. Qo‘ng‘ir ko‘mir ham
issiqlik koeffitsienti kam bo‘lganligi uchun qazib olinadigan joyida va unga yqain
bo‘lgan hududlarda foydalaniladi. 16

Masalan, O‘zbekistonda Angren qo‘ng‘ir ko‘mir koni yaqinida,”Angren”,
Nurobod shaharchasida “Yangi Angren” GRESlari qurilgan.
Ushbu GRESlarda ko‘mir yoqilib olingan elektrenergiya iste’molchilarga
jo‘natiladi, chunki ko‘mirning kuli ko‘p bo‘lganligi uchun uni uzoq masofaga
tashish iqtisodiy jihatdan foyda keltirmaydi.
Mahsulot tannarxi deb, mahsulot birligini olish (yoki 1t yoqilg‘i qazib
olish) uchun sarflangan va pulda ifodalangan barcha xarajatlarga aytiladi.
Yoqilg‘i-energitika balansi esa muayyan vaqt davomida ma’lum bir
hududda (mamlakat, iqtisodiy rayon, viloyat va h.k) yoqilg‘i va energiyaning turli
xillarini qazib olish, xomashyosini qayta ishlash va iste’mol qilish umumiy hajmini
va tarkibini ifodalaydigan barcha ko‘rsatkishlar hisoblanadi.
Yoqilg‘i sanoati yoqilg‘i xomashyosini qazib olish va uni iste’molchiga
yetkazib berish tarmoqlaridan iborat b o‘lib, ko‘mir, neft, gaz, torf, yonuvchi
slanes, uran rudasi qazib olish hamda yog‘och tayyorlashni o‘z ichiga oladi.
Shuningdek, energetika sanoati tarmoqlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi;
- Quyosh elektr stansiyalari, yoki geliostansiyalar AQSh, Fransiya,
Ispaniya, Yaponiya va Ukrainada;
- geotemal elektr stansiyalar AQSh (Geyzer stansiyasining quvvati1
mln/kVt), Rossiya, Flippin va Italiyada;
- qalqish stansiyalari Fransiya, Kanada, Rossiya, Xitoyda;
- shamol elektr stansiyalari AQSh va Daniyada qurilgan.
Jaxondagi barcha mamlakatlarda elektr energiyasi ishlab chiariladi. Lekin,
bir yilda 100 mlrd kVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatdiga ega 13 ta
16
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
20

davlat bor (AQSH, Rossiya, Yaponiya, Kanada, Germaniya, XXR, Fransiya,
Buyuk Britaniya, Italiya, Brazilya,
Hindiston, Polsha, Norvegiya) xolos. Mamlakatimizda esa bir yilda 50
mlrd. kVt/soatdan ortiq elektroenergiya ishlab chiqariladi. Jahonda aholi jon
boshiga elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha Norvegiya (26 ming kVt/soat ),
Kanada (17 ming kVt/soat), Shvetsiya (14 ming kVt/soat), AQSh ( 11 ming
kVt/soat) yetakchi o‘ringa ega.
Elektr energiyasini eksport qiluvchi asosiy davlatlar Rossiya, Ukraina,
Vengriya, Fransiya, Shveysariya, Kanada hisoblansa, ularni import qiluvchi
davlatlar Italiya, Niderlandiya, AQSh yetakchilik qiladi. 17
Hozirgi kunda “Yashil” energiya tezlashmoqda. Lekin neft jahondagi eng
ko‘p ishlatiladigan resurslardan biri bo‘lib qolmoqda. AQSh energetika vazirligi
2022 yilda neft va suyuq uglevodorodlar jahon iste’moli kuniga 100,61 mln barrel,
u 3,1 -m ko‘proq 2021 mlnn tashkil etmoqda.
“British Petroleum” ning neft qazib olish bo‘yicha mamlakatlar ro‘yxati
bo‘yicha Britaniyaning British Petroleum neft va gaz kompaniyasi tomonidan
jahon energetikasi 2021 (World Energy 2021 Statistical Review) yillik statistik
sharhida chop etilgan baholashga asoslanadi:
1.AQSh jahondagi kunlik neft qazib olish bo‘yicha yetakchilikni saqlab
qolmoqda (davlatlar global ishlab chiqarishning 18,6 foizini tashkil qiladi).
Rivojlangan texnologiyalar va AQShning keng investitsiyalari tufayli
“Noan’anaviy neft” qazib olinadi - yonuvchan slaneslardan olingan bitum qumlari
va yoqilg‘i ishlab chiqariladi. 2022 yilda AQSh 50-68,8 mlrd barrel zaxiralari bilan
(turli hisob-kitoblarga ko‘ra) yaqinlashdi. Lekin mamlakatda iste’mol ishlab
chiqarish ortadi. Amerikaliklar Meksika va Kanadadan xom ashyo import
qilmoqda.
Mart oyi oxirida 2022 - AQSh bu yil mamlakatda neft qazib olish kuniga
1 mln barrelga va kuniga deyarli 700 ming barrelga ko‘payishini e’lon qildi.
2. Rossiya (kuniga 10,8 million barrel) jahondagi kunlik neft ishlab
chiqarish hajmining 12,1 foizini tashkil etgan holda jahonda yetakchilik qiladi.
Mamlakatning zaxiralari Uzoq Sharq, Sharqiy Sibir va Arktikada
joylashgan bo‘lib, ularning barchasi neft konlari sifatida rivojlanish uchun mavjud.
Rossiya neft zaxiralari, turli hisob-kitoblarga ko‘ra, 106,2-107,8 mlrd barrelga
yetadi.
3. Saudiya Arabistoni (kuniga 10,02 million barrel) Saudiya Arabistoni
butun dunyo bo‘ylab neft qazib olish hajmining ulushi bo‘yicha Rossiya bilan
17
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
21

$doimo raqobatlashmoqda. Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2022 yilning boshiga kelib, mamlakatdagi kun lik neft qazib olish Rossiya Federatsiyasi natijalaridan biroz ortda qoldi. 4. Iroq (kuniga 4,2 million barrel) neft ishlab chiqarish, boshqa narsalar orasida, Eronga qarshi G‘arb sanksiyalar tufayli 2010-yil oxirida jahonda neft ishlab chiqarish rahbarlari ichiga o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘ldi. 2020 yilda Britaniya neftiga ko‘ra, Iroqdagi kafolatlangan neft zaxiralari 145 mlrd barrelni tashkil etdi. Bruney, Venesuela, Saudiya Arabistoni, kanadaliklar va eronlardan keyin jahonda beshinchi o‘rinni egallashini taxmin qilmoqda. Vaqti-vaqti bilan, mamlakat kuniga global ishlab chiqarish 4,7 foiz darajasiga yetadi. 18 5.Kanada (ballar sezilarli darajada farq qiladi, kuniga kamida 3,9 mln barrel) 38 mlndan ortiq kishi (Rossiya federatsiyasidan deyarli to‘rt barobar kam) soni bilan Kanada Jahon kundalik neft ishlab chiqarish hajmining 5,8 foiziga to‘g‘ri keladi. Mamlakat zahiralari 168-169 mlrd barrelda baholanadi. Kanada zaxiralarining asosiy qismi bitum qumlariga to‘g‘ri keladi. 4. Xitoy (kuniga 3,8 mln barrel) yuqori 5 reytingini yopadi. O‘tgan 50 yil ichida mamlakat jami jahon neft qazib olishning 4 - 4,5 foizini ishlab chiqaradi. Ammo 1,402 mlrd odamning Xitoy aholisi yetarli emas. Shu bilan birga, Xitoy zahiralari juda kichik-turli hisob-kitoblarga ko‘ra, 26 m+-l+.0 v\rd barreldan oshmasligi. 5. Birlashgan Arab Amirliklari (3,52 dan kuniga 3,657 mln barrelgacha) Birlashgan Arab Amirliklari Fors ko‘rfazining Janubiy qismida joylashgan bo‘lib, u neftga boy mintaqa hisoblanadi. Kundalik jahon ishlab chiqarish BAA ulushi taxminan 4,1 % ni tashkil etadi. Zaxiralari 97,8 mlrd barrel deb baholanmoqda. 8. Braziliya (3,026 dan kuniga 3,16 million barrelgacha) Braziliya uchun neft sanoati juda muhim, mamlakat kuniga dunyoda ishlab chiqarilgan neftning taxminan 3,8 foizini tashkil qiladi. Braziliya Petrobras korporatsiyasi 2006 yilda g‘arbiy yarimsharda-Lulada eng yirik konning ochilishini e’lon qildi. Mamlakat zaxiralari 13,239 mlrd barrelga baholanadi. 9. Quvayt (2,686 dan kuniga 2,9 million barrelgacha) OPEK mamlakatlari orasida eng kichik maydonga ega. Lekin ular orasida neft eksporti bo‘yicha uchinchi o‘rinni egallaydi. Quvayt butun dunyo bo‘ylab neft qazib olishning 18 https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf 22$

taxminan 3,1 foizini tashkil qiladi. Mamlakat zaxiralari taxminan 102 mlrd
barrelga baholanadi.
10. Norvegiya (1,8 dan kuniga 2,033 million barrelgacha) 2021-yilda,
Norvegiya (fevral 2022-yilda neft ishlab chiqarish 1,98 mln barrelga tushib ketdi)
kuniga ikki mlndan ortiq barrel bir darajada bilan 2022-yo‘qmi yaqinlashib,
kundalik neft ishlab chiqarish hajmini oshdi.
Mamlakat zaxiralari 8,817 mlrd barrelda baholanadi. Jahonda eng yirik neft
zaxiralariga ega davlatlar ko’pchilikni tashkil etadi.
2.1.1 –
jadval.
Mamlakat neft zaxiralari (mlrd barrel hisobida)
Venesuella
(303,806) Saudia
Arabistoni
(258,600) Eron
(208,600) Iroq
(145,019) Quvayt
(101,500)
Birlashgan
Arab Amirligi
(97,800) Rossiya
(80,000) AQSH
(60,900) Liviya
(48400) Nigeriya
(36890)
OPEK statistika byulleteniga ko‘ra 2021 yil uchun (ma’lumotlar agentlik
tomonidan boshqariladi Top-RF.ru) neftning eng yaxshi 10 eksportchisini o‘z
ichiga oladi. 19
2.1.2 –
jadval.
Neft eksport qiluvchi mamalakatlar 10 taligi
Saudiya
Arabistoni
(kuniga 6,66
million barrel
eksport) Rossiya
(4,65 million
barrel) Iroq
(3,43 million
barrel) AQSh
(3,1 million
barrel) Kanada
(taxminan uch
mln barrel)
Birlashgan
Arab
Amirliklari
(2,4 million
barrel) Nigeriya
(1,88 million
barrel) Quvayt
(1,8 million
barrel) Norvegiya
(1,5 million
barrel) Qozog‘iston
(1,4 million
barrel)
19
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
23

Birinchidan, neft qanday shakllanayotgani aniq emas. Organik va
noorganik ikkita nazariya mavjud. Birinchisi, uglerod yuqori harorat va bosim
ta’siri tufayli organik va planktondan paydo bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Ikkinchidan, neft murakkab kimyoviy reaksiyalar natijasida
sayyoramizning mantiyasida ajoyib chuqurlikda paydo b o‘lgan. Ikkala versiyada
ham neft qayta tiklanadigan deb hisoblashadi. Ikkinchidan, dunyo neft
zahiralarining yarmidan kamini ishlab chiqaradi. Uchinchidan, ko‘plab konlar hali
o‘zlashtirilmagan. To‘rtinchidan, koplab konlar hali topilmadi. Quyida berilgan
jadvalda jahon manbalariga asoslanib, neft import mamlakatlar ro‘yxati berilgan.
Ushbu mamlakatlarning ko‘pchiligi neft importchilari hisoblanadi. Ba’zi
mamlakatlarda neft eksporti importdan yuqori natijaga ega.
Barcha mamlakatlar o‘z hududida neft konining o‘z iqtisodiyoti uchun
yetarli bo‘lishi uchun baxtli emaslar. Ushbu reytingda qaysi davlatlar jahondagi
eng yirik neft importchilari ekanligini ko‘rib chiqamiz. Import hajmi haqidagi
ma’lumotlar energetika va energetika haqidagi ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish
va tarqatish uchun mas’ul bo‘lgan AQSh federal statistika tizimining bir qismi
bo‘lgan mustaqil agentlik bo‘lgan Energy Information Administration (EIA)
rasmiy saytidan olingan.

2.2. Jahon gaz sanoati. Ko‘mir sanoati.
Gaz sanoati asosan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab rivojlana
boshlagan. Tabiiy gaz hozirda jahonning 60 dan ortiq davlatlarida qazib olinadi.
Lekin yiliga 50 mlrd m gaz qazib oladigan mamlakatlar faqat Rossiya, AQSh,
Niderlandiya va Kanada yetakchilik qiladi. Gaz sanoatining eng muhim xususiyati
shundan iboratki, u qazib olingan davlatning o‘zida ishlatiladi. Eksport salohiyati
kam bo‘ladi.
Gaz sanoati tarkibini asosan gazni qazib olish va uni qayta ishlash hamda
uni iste’molchiga yetkazish tarmoqlari tashkil etadi. Yoqilg‘ining arzon turi
hisoblangan gaz sanoatda ham aholining ro‘zg‘orida ham ishlatiladi. Gaz tutun
chiqarmaydigan yoqilg‘i, u batamom yonib tugaydi va atmosferani iflos qiladigan
chiqindilar ajratib chiqarmaydi. Gaz qazib olish tannarxi ko‘mir tannarxidan 10-12
marta kam. Hozirgi vaqtda, gaz kimyo sanoatining arzon xomashyosi hisoblanadi.
Gaz iste’molchilarga quvurlar orqali yoki suyultirilgan holda yetkazib beriladi.
Jahonda eng yirik gaz qazib oluvchi mamlakatlar AQSh, Rossiya Eron,
Qatar, Xitoy, va Kanada hisoblanadi. Daromadlar bo‘yicha jahondagi eng yirik
neft va gaz kompaniyasi Xitoyning “China National Petroleum/ Petro China”
hisoblanadi. Shuningdek, dunyodagi eng yaxshi o‘nta tabiiy gaz kompaniyalari
24

AQSh, Rossiya, Saudiya Arabistoni, Niderlandiya, Xitoy, buyuk Britaniya va
Frantsiya davlatlarida joylashgan. Ko‘mirni qazib olish (ayrim hollarda boyitish,
briket qilish) va iste’molchiga yetkazib berish tarmoqlaridan iborat bo‘lgan
ko‘mir sanoati asrimizning boshlaridan insoniyatning yoqilg‘iga bo‘lgan ehtiyojini
70 % ini qondira boshladi. Hozirgi kunda bu ko‘rsatkich 20-25% ni tashkil etadi.
Hozirgi paytda ko‘mir jahonda 60 mamlakatda qazib olinadi. Lekin faqat
10 ta davlat (XXR, AQSH, Rossiya, Germaniya, JAR, Hindiston, Avstraliya,
Chexiya, Buyuk Britaniya, Polsha) yiliga 100 mln tonnadan ortiq ko‘mir qazib
olinadi. Jahondagi eng yirik ko‘mir havzalari asosan Appalachi (AQSh), Donesk
(Ukraina), Kuznesk (Rossiya), Yuqori Sileziya (Polsha), Rur (Germaniya), Fushun
(XXR) da joylashgan. Ko‘mirning 90 % i qazib olinadigan davlatning ishlatiladi,
faqat 10 foizigina eksport qilinadi xolos. Ko‘mirni eksport qiluvchi davlatlar
AQSh va JAR yetakchilik qiladi.
Ko‘mirning sifati qazib olinishiga ko‘ra xilma-xil bo‘lib, u ayrim
rayonlarning geologik tuzilishi va ko‘mir hosil bo‘lish jarayonxlarining turli
bosqichlariga asoslanadi. 20
Toshko‘mir bilan qo‘ng‘ir ko‘mir bir-biridan sifat jihati
va qazib olinishiga ko‘ra farq qiladi. Qo‘ng‘ir ko‘mirning toshko‘mirga aylanishi
uglerod miqdorining ko‘payishiga bog‘liq. Toshko‘mir kokslanadigan va
kokslanmaydigan bo‘ladi.
Donesk, Kuznesk, Appalachi, Rur, Fushun, Qarag‘anda va Pechora
havzalari kokslanuvchi ko‘mirga boy hududlar hisoblanadi. Qo‘ng‘ir ko‘mirda
nam va kul miqdori ko‘p bo‘ladi. Bu esa uning issiqlik berish xususiyatini
kamaytirib yuboradi. Shuning uchun ulardan energetik yoqilg‘i hamda kimyo
sanoatida xomashyo sifatida foydalaniladi. Rossiya (Moskva ostonasi,
Chelyabinsk), Germaniya va Xitoyda yirik qo‘ng‘ir ko‘mir havzalari aniqlangan.
20
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
25

2.2.1 – jahon ko’mir sanoati.
Aksariyat hollarda ko‘mir ochiq, yopiq (shaxta) gidravlik va yer tagida
gazga aylantirish usullari asosida qazib olinadi. Ko‘mirni ochiq usulda qazib olish
eng ilg‘or va afzal usul hisoblanib, uni, karerlardan qazib olinadi. Bunday usulda
ishlovchi bir ishchi yer tagida ishlovchi ishchiga qaraganda 6 barobar k o‘p
miqdorda ko‘mir qazib chiqaradi.Shuningdek, karer qanchalik katta bo‘lsa,
shuncha kam xarajat qilinadi.
Tabiiy-geografik sharoit murakkab hamda ko‘mir juda ham chuqurda
joylashgan bo‘lsa, yopiq (shaxta) usulda qazib olinadi.
Qadimda ilk bor ko‘mir asosan shu usulda qazib olina boshlagan. Ko‘mirni
tejamli gidravlik usulda qazib olish hozirgi kunda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘p
xollarda ko‘mir yer tagida to‘g‘ridan to‘g‘ri gazga aylantirish yo‘li bilan ham qazib
olinadi. Bunda hosil bo‘lgan gaz bevosita iste’molchilarga quvurlar orqali yetkazib
beriladi. 21
Elektr energiya sanoati elektr energiyasini ishlab chiqarish va uni
iste’molchilarga uzatish tarmoqlarini o‘z ichiga oladi. Mazkur tarmoq mamlakat
yoki iqtisodiy rayon va hududlarda sanoatni joylashtirishga ta’sir ko‘rsatuvchi
muhim omillardan biri hisoblanadi. ushbu ta’sir ikki yo‘nalishda olib boriladi:
1.Elektr energiyani katta masofaga uzatishdan iborat. Bu esa mamlakatning
barcha hududlarida sanoatni rivojlantirishga imkon beradi.
2.Katta miqdorda va arzon elektr energiyasi ishlab chiqaradigan hududlarda
energiyani ko‘p talab qiladigan sanoat tarmoqlarini joylashtirishdan iborat.
21

26

Titan, alyuminiy, magniy, sintetik tola, sintetik kauchuk, sintetik ammiak
ishlab chiqarish elektr energiyasini ko‘p talab qiladigan sanoat tarmoqlariga kiradi.
Agar ishlab chiqarilgan mahsulot tan narxining asosiy qismini energetika
harajatlari tashkil qilsa, bunday ishlab chiqarish ko‘p energiya talab qiladigan
ishlab chiqarish hisoblanadi. 22
Ba’zi sanoat tarmoqlari elektr energiyasini kam talab qiladi. Xususan,
ushbu tarmoqlarga qora metallurgiya (elektrometallurgiyadan tashqari), soda va
qog‘oz ishlab chiqarish, mashinasozlik, mebel, fanera va to‘qimachilik sanoati
misol bo‘ladi.
Quyidagi omillar asosida hududlarga elektr energiyasi sanoatini joylashtiriladi:
1. Yoqilg‘i va gidroenergetika resurslari;
2. Ishlab chiqarishdagi va elektr energiyani uzatishdagi texnika taraqqiyoti;
3. Iste’molchining joylashishi.
Mazkur tarmoqning asosiy xususuyatlaridan biri shundan iboratki, elektr
energiya ishlab chiqarish uni iste’mol qilish bilan bir vaqtda olib boriladi.
Har bir davlatning xo‘jaligi yoki iqtisodiy rayon xo‘jaligi uchun ishlab
chiqarilgan energiya tannarxining past bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Elektr
energiyaning tannarxi esa elektr stantsiyalarda ishlatiladigan yoqilg‘ini qazib olish
va tashib kelishga ketadigan harajatga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun elektr
stantsiyalarni qurish uchun joy tanlanayotgan vatqda yoqilg‘ini tashib kelishga va
elektr energiyani iste’molchiga yetkazib berishga ketadigan harajatlar hisobga
olinadi. Agar yoqilg‘ini tashib kelish harajati elektr energiyani uzatish bir tonna
Alyuminiy uchun 20 ming kVt/soat, Titan uchun 60 ming kVt/soat, Magniy uchun
26 ming kVt/soat harajatidan ortiq bo‘lsa, elektr stansiyani yoqilg‘i xom ashyosiga
yaqin, agar energiyani uzatish qimmatga tushsa, uni iste’molchiga yaqinga
joylashtiriladi. Ba’zi vaqtda, elektr energiya juda k o‘p talab qilinadigan joylarda
elektr stantsiyalar boshqa joydan keltiriladigan yoqilg‘iga mo‘ljallab quriladi.
Hozirgi kunda elektr energiyasini uzatish mumkin bo‘lgan masofa yildan-
yilga ortib borishi elektr energiyani uzoq masofaga uzatish mumkinligi uni
yoqilg‘ining boshqa turlariga qaraganda afzalroq ekanligini ko‘rsatmoqda.
Natijada esa quyidagilarni amalga oshirish imkon bermoqda:
-yoqilg‘ining maxalliy turlaridan to‘la va har tomonlama foydalanish;
-yirik va qudratli elektr stantsiyalar qurish;
-xo‘jalikning hamma tarmoqlarida elektr energiyadan foydalanish.
22
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
27

Hozirgi kunda elektr energiyasi asosan issiqlik elektr stansiyalarida (IES),
gidroelektr stansiyalarida (GES), issiqlik elektr markazlarida (IEM), atom elektr
stansiyalarida (AES) va noan’anaviy elektr energiyasi olish stansiyalarida ishlab
chiqarilmoqda. 23
Dunyoda hosil qilinadigan elektr energiyaning 70 % dan ortig‘i IESlarda
ishlab chiqariladi. Ular tez va arzon quriladi hamda quvvatini 6 mln kVt dan
oshirish imkoniyatiga ega. Elektr resurslari, ishlab chiqarish va transport
sharoitlari, qurilish harajatlari va muddatlari hamda stantsiyani ekspluatatsiya
qilishni hisobga olgan holda IES lar quriladi. Ko‘pchilik IESlarda elektr energiya
bilan birga issiqlik energiyasi ham ishlab chiqariladi. Bunday elektr stantsiyalar
issiqlik elektr markazlari (IEM) deb ataladi. Ularda elektr energiya ishlab chiqarish
vaqtida isigan suvni issiqxonalarni, binolarni isitishga va ishlab chiqarish
ehtiyojlariga yuboriladi. Ammo isigan suvni faqat 20 km gacha bo‘lgan masofaga
jo‘natish imkoniyati bor. Shu sababli IEM lar asosan sanoat korxonalari
yaqinida va yirik shaharlarda quriladi. Bu sohada Rossiya jahonda yetakchilik
qiladi. To‘xtovsiz oqib tushadigan suv oqimi kuchi hisobiga Gidroelektr
stansiyalarda (GES) energiya ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Shuning uchun
ham ularda ishlab chiqarilgan elektr energiyaning tannarxi arzon bo‘ladi. GESlar
suv oqimi energiyasini elektr energiyaga aylantirib beradigan inshootlar va jixozlar
majmuidir. Tekislik va tog‘ oldi daryolarida suvning to‘xtovsiz oqimi asosan
to‘gonlar tufayli hosil qilinadi. GES binosi to‘gon yonida, yoki ichida, ba’zi
xollarda to‘g‘ondan pastda joylashadi. Tog‘ daryolarida ko‘pincha derivasion
GESlar orqali hosil qilinadi. GES binosi to‘g‘ondan ancha pastda, ayrim xollarda
yer tagida joylashtiriladi. Daryo oqimi yil bo‘yi energiya olishda, to‘la foydalanish
maqsadida suv omborlar qurish orqali tartibga solinadi. Yirik GESlar qurilganda
daryo suvlaridan transport va irrigatsiya maqsadlarida ham, suv ta’minoti uchun
ham foydalaniladi. Bunday inshootlar gidrouzellar deb ataladi.
Gidrouzellar elektr energiyani ishlab chiqarish, yerlarni sug‘orish,
xo‘jaliklar va aholini suv bilan ta’minlash, kemachilik va baliqchilikni
rivojlantirish masalalarini xal qilishga imkon beradi. Gidroakkumulyativ elektr
stantsiyalar (GAES) hozirgi kunda GESlarning yangi turi sifatida qurilmoqda.
Ular energiya tizimlarida elektr energiyadan notekis foydalanish sababli quriladi.
GAESlar boshqa GESlar ishlab chiqargan energiyani to‘playdi (akkumulyatsiya
qiladi). Sababi ular stantsiyadan yuqorida joylashgan havzaga suvni nasoslar bilan
ko‘tarish uchun yaratilgan tizimlardagi ortiqcha elektr energiyasidan foydalanadi.
Masalan, tunda. elektr energiyaga ehtiyoj oshganda bu xavzadagi suv ochib
yuboriladi hamda hosil bo‘lgan oqim kuchi tufayli GAESlarda elektr energiyasi
ishlab chiqariladi.
23
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
28

Birgina daryoning o‘zida bir nechta elektr stantsiyalar pog‘onasini
(kaskad) qurish mumkin. U suv resurslaridan ko‘p marta foydalanishning eng
yaxshi imkoniyatlarini yaratib beradi. Masalan, Chirchiq daryosida 19 ta, Volga
daryosida esa 12 ta elektr stantsiyalar pog‘onasi joylashgan. 24
Rivojlanayotgan mamlakatlarda Gidroenergetika resurslarining 65%
joylashgan. Ammo ulardan foydalanish past darajada. Gidroenergetika
resurslaridan foydalanish darajasi AQSh, Rossiya va Norvegiyada juda yuqori.
Norvegiyada elektr energiyaning 99,5 foizi GES larda ishlab chiqariladi. Bu yerda
GESlarning asosiy qismi (200 dan ortiqrog‘i) yer ostida qurilgan. Jahonda ishlab
chiqariladigan elektr energiyaning 20 foizi GESlarda hosil qilinadi.
Jahonda ishlab chiqariladigan elektr energiyaning 15—17 foizi ishlab
Atom elektr stantsiyalarida (AES) hosil qilinadi. AESlar asosan o‘zining
energetika manbaiga ega bo‘lmagan hamda yoqilg‘i qimmat, lekin elektr energiya
ko‘p talab qilinadigan hududlarda quriladi. Uran uning asosiy xom ashyosidir.
Hozirgi kunda AESlar 30 dan ortiq davlatlarda qurilgan. Ilk bor AES
Rossiyada (Obninsk AESi) qurilgan. AESlarda elektr energiyasi ishlab chiqarish
bo‘yicha AQSH, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya yetakchi, Fransiyada
elektr energiyani 70 foizdan ortig‘i AESlarda hosil qilinadi.
Quyosh elektr stantsiyalari (QES), shamol elektr stantsiyalari (SHES),
geotermal elektr stantsiyalar (GeES), qalqish elektr stantsiyalari (QaES), dengiz
oqimi elektr stantsiyalari (OES) noan’anaviy energiya manbalari asosida
ishlaydigan elektr stantsiyalar hisoblanadi.
2.3. Jahon iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining rivojlanish
xususiyatlari.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish yo‘nalishi inson xo‘jalik faoliyatining ilk
va eng qadimgi shakllaridan biri bo‘lib, bir necha o‘ziga xos xususiyatga ega:
Birinchidan, u rel’ef, iqlim va tuproq sharoiti turlicha bo‘lgan
maydonlarda olib boriladi.
Ikkinchidan, qishloq xo‘jaligi mavsumiy jahon iqtisodiyotida qishloq
xo‘jaligi tarmoqlarining rivojlanish xususiyatlari
24
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
29

Uchinchidan, tabiiy sharoit qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga,
joylashishiga va ixtisoslashuviga muhim ta’sir k o‘rsatadi. Boshqacha aytganda,
tabiiy iqlim sharoiti imkon bersagina muayyan hududlarda bug‘doy, sholi, paxta,
meva, choy kabi mahsulotlarni yetishtirish mumkin bo‘ladi. Shuning uchun
qishloq xo‘jaligining tarkibi va tarmoqlarining hududiy joylashish holati turli xil
hisoblanadi. 25
Qutbiy zonalarda juda ko‘p hududlar qor bilan qoplanib yotganligi sababli
hozircha xo‘jalikda foydalanilmaydi leki, bu o‘lkaning janubida va shimolida
bug‘uchilik rivojlangan. Mo‘tadil mintaqaning ignabargli o‘rmonlarida ham
qishloq xo‘jaligini yuritish chegaralangan. Faqat ushbu o‘rmonlarning janubiy
qismining ochiq yerlarida ozroq dehqonchilik qilinadi, lekin yoz issiq
mavsumining qisqaligi dehqonchilikni rivojlantirishni cheklaydi.
Shuning uchun dunyoda bironta mamlakat yo‘qki, unda qishloq xo‘jaligi va
u bilan bog‘liq bo‘lgan o‘rmon, ovchilik, baliqchilik xo‘jaliklari tashkil topmagan
bo‘lsin. Hozirgi kunda bunday xo‘jalik tarmoqlarida jami 1,2 mlrd. dan ortiq aholi
yoki jami iqtisodiy faol aholining 70 foizidan ortig‘I shu soha bilan shug‘ullanadi.
Qishloq xo‘jaligining o‘ziga xos xususiyati asosida qishloq xo‘jaligi
geografiyasi quyidagicha o‘rganib boradi:
- geografik joylashuv;
- yer maydoni;
- agroiqlimiy manbalar;
- suv sharoitlari;
- tuproq;
- qishloq xo‘jaligi nuqtai nazaridan atrof-muhitning qiymati;
- yer mulkining xususiyatlari;
- tashkiliy va texnik xususiyatlar (masalan, mexanizatsiyalash,
kollektivlashtirish);
- ishlab chiqarish xususiyatlari (masalan, qishloq xo‘jaligi ekinlarini
yetishtirish).
Qishloq xojaligi o‘zining xarakterli xususiyatlaridan biri shuki, qishloq
xo‘jaligi sanoati bundan 4 ming yil avval oldin shakllangan. O‘sha davrda odamlar
birinchi hayvonlarni uyg‘otib, ba’zi o‘simliklarni o‘stirishga kirishganlar.
25
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
30

Zamonaviy qishloq xo‘jaligi insoniyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Sanoat oziq-ovqat beradi va yengil, oziq-ovqat hamda charm-poyabzal sanoati
uchun xom ashyo yetkazib beradi. 26

Har doim qishloq xo‘jaligi sohasida har bir davlat aholisining katta qismi
jalb qilingan. Hozirgi kunda rivojlangan mamlakatlarda sanoat ilm-fan, zamonaviy
texnologiya, avtomatlashtirish tu fayli yuqori darajadagi rivojlanishga erishdi.
Hududning muhim maydoni qishloq xo‘jaligi yerlari bilan band bo‘lgan
rivojlanayotgan mamlakatlarda bu sohada aholi sonining 70 foizidan 90% gacha
ishlaydi. Jahon qishloq xo‘jaligi turli shakllariga ko‘ra farqlanadi. Endi qishloq
xo‘jaligini tashkil etishning ikki turi mavjud: tovar qishloq xo‘jaligi rivojlangan
mamlakatlarga xos. Bu milliy x o‘jaliklarning yaxshi tashkil etilgan tarmog‘I
hisoblanadi. XX asrning o‘rtalaridan boshlab qishloq xo‘jaligi sohasida sezilarli
tarkibiy va texnologik o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Ushbu o‘zgarishlarning muhim
bosqichi agrosanoat kompleksi (agrar-sanoat komplekslari) va agrofirmalarni
yaratish hisoblanadi. Ular ishlab chiqarish vositalarini (kimyoviy moddalar, urug‘
materiallari, qishloq xo‘jaligi mashinalari) ishlab chiqarishdan va tayyor
mahsulotni tashish va sotishdan tortib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini olishning
butun davrini ta’minlashga qodir.
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligida zamonaviy biotexnologiyadan
foydalanish ortib bormoqda. An’anaviy tanlovdan tashqari, mutaxassislar
organizmlarning xususiyatlarini va hujayra darajasida o‘zgartirishni o‘rgandilar.
Hozirgi kunda sanoat miqyosida genetik jihatdan o‘zgartirilgan ekinlar
etishtirila boshlandi. Argentina, AQSh, Ispaniya, Meksika, Kanada, Fransiya,
Avstraliya ekinlari uchun eng ko‘p hududlar iste’mol qishloq xo‘jaligi-
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xarakterilidir. Fermerlar kichik yerlarni qayta
ishlash bilan shug‘ullanadi. Ushbu turdagi past ishlash va ixtisoslashuvning
yo‘qligi bilan ajralib turadi. Odatda, bunday mamlakatlar ko‘proq ekinlarni
yetishtirishga ixtisoslashgan. XX-asrda qishloq xo‘jaligining iste’mol turi Afrika
mamlakatlarida keng tarqalgan. Qishloq xo‘jaligi ikki yirik tarmoqqa bo‘linadi
dehqonchilik va chorvachilik. Ushbu tarmoqlar o‘z navbatida bir nechta
yo‘nalishlarga ajratiladi. Dehqonchilik jahon qishloq xo‘jaligining eng muhim
tarmog‘i hisoblanadi. Insoniyatni oziq-ovqat bilan ta’minlash, hayvonlarning oziq-
ovqat bazasini kengaytirish, boshqa tarmoqlar uchun xom ashyo yetkazib berish
zarur.
26
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
31

2.3.1 – rasm. Qishloq xo’jaligi.
Dehqonchilik tundra va o‘rmon-tundradan tashqari barcha tabiiy
hududlarda namoyish etiladi. Chunki o‘simliklar faqat maxsus issiqxonalarda
yetishtirilishi mumkin. Ko‘pgina rivojlanayotgan Shimoliy Amerikaning janubiy
qismi Qishloq xo’jaligi mahsulotlari ayrimlarining vatani Kungaboqar Yeryong’oq
Zig’ir Kartoshka Shakarqamish Choy Kakao Braziliya Mo’tadil iqlim
mintaqalari Peru, Ekvador, Boliviya, Belgiya, Xitoy, Meksika tog’lari
mamlakatlarda o‘simliklarni yetishtirish chorvachilikdan ustunlikka ega.
Rivojlangan mamlakatlarda, aksincha, chorvachilik sanoati yanada
rivojlangan. Yaponiya, Gretsiya, Portugaliya, Ispaniya davlatlaridan tashqari. 27

Dehqonchilikka zamonaviy geografiyasiga tabiiy, siyosiy va iqtisodiy omillar
ta’sir ko‘rsatadi. Sanoat qishloq xo‘jaligi yerlarida, birinchi navbatda, qayta
ishlangan yerlarda (ekin maydonlari, ko‘p yillik o‘simliklar bilan) rivojlanadi.
Jahon yer fondining 11% ekin maydoniga to‘g‘ri keladi va u juda beqaror
taqsimlanadi. Eng yirik ekin maydonlari AQShda (186 million gektar),
Hindistonda (166 million gektar), Rossiyada (130 million gektar), Xitoyda (92
million gektar), Kanada (45 million gektar) tashkil etadi. Ammo yana bir omil –
hududni ochish darajasini hisobga olish kerak. Misol uchun, Hindistonda – 56%,
va Kanada-5% dan kamni tashkil etadi.
Dehqonchilik bir nechta yo‘nalishga bo‘linadi:
don ekinlari yetishtirish; 
texnik ekinlarni yetishtirish;

27
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
32

sabzavotchilik; 
kartoshka yetishtirish;

yem-xashak ekinlarini yetishtirish;

ko‘p yillik ekinlarni ekish.

Xitoy, AQSh, Hindiston, Rossiya, Frantsiya, Kanada, Indoneziya,
Braziliya, Ukraina, Turkiya davlatlariga jahonda yetishtirilgan donning 3/4 qismi
to‘g‘ri keladi.
AQSh va Fransiyada har bir kishi uchun o‘rtacha 1000 kg don
yetishtiriladi. Hindistonda esa faqat 250 kg ni tashkil etadi. Donli ekinlarning
tarkibi quyidagicha:
- bug‘doy yetishtirish – 28%;
- guruch yetishtirish – 26%;
- makkajo‘xori yetishtirish – 25%;
- arpa yetishtirish – 10%; soya etishtirish-2%;
- javdar yetishtirish – 2% ni tashkil etadi. Barcha donlarning 4/5 qismi
bug‘doy, guruch va makkajo‘xori hisoblanadi. Jahonda har yili 560 million tonna
bug‘doy, 530 million tonna guruch va 4 70 million tonna makkajo‘xori yig‘iladi.
Jahonda ikkita katta bug‘doy zonasi ajratiladi: 1.Shimoliy – MDH davlatlari,
G‘arbiy Yevropa, AQSh, Kanada, Xitoy, Hindiston, Pokiston; 28

2.Janubiy-mintaqada kamroq, Avstraliya, Argentina va Janubiy Afrikani
o‘z ichiga oladi. Jahon makkajo‘xori yalpi hosilining 40% AQShga to‘g‘ri keladi.
Hindiston, Indoneziya va Xitoyda ko‘p miqdorda guruch yetishtiriladi. Bug‘doy
eksporti bo‘yicha yetakchi mamlakatlar-AQSh, Avstraliya, Kanada, Frantsiya,
Argentina. Har yili jahon bozoriga ushbu turdagi dondan kamida 200 million tonna
yetkazib beriladi. Ushbu bug‘doy yetishtiruvchi “O‘ntalik mamlakatlar” jahonda
yetishtirilgan bug‘doyning 70% ini beradi. Sholi qishloq xo‘jaligi ekin
maydonlarining 151 million gektar (don ekinlarining 21%) da yetishtiriladi. Yalpi
hosilning 591 million tonna tashkil etadi.
Sholidan kraxmalga boy don ( xususiyati: ozgina vitamin b.), aroq olinadi.
Global sholi hosilining 90% Osiyo (eksportning 60%, importning 40%), qolganlari
Janubiy Amerika, Afrika va shimolga to‘g‘ri keladi.
28
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
33

Makkajo‘xori-termofil, yengil mehribon, tuproqlarni talab qiladi. Subtropik
iqlim o‘simliklari toifasiga kiradi. Makkajo‘xori yetishtirish bo‘yicha “Birinchi
o‘nlik” davlatlari quyidagilar:
1) AQSh-239,1 mln. tonna, 2) XXR-126,2 (10 yil ichida 50 marta ishlab
chiqarish oshirildi), 3) Braziliya-32,0 (texnik spirt-etanol ishlab chiqarish), 4)
Meksika,
5) Fransiya, 6) Argentina, 7) Hindiston, 8) Ruminiya, 9) Italiya, 10)
Indoneziya.Ular jahon ishlab chiqarishining 80% dan k o‘proq qismini tashkil
qiladi. Eksportning 75% AQShga to‘g‘ri keladi, Misr Xitoy, Frantsiya, Argentina,
Janubiy Afrikaga eksport qilinadi. Umuman olganda, Misr eksporti kichik-12%
jahon yig‘ish. Asosiy xaridorlar-Yaponiya, Koreya Respublikasi, Xitoy,
Malayziya, ya’ni asosan Osiyo mamlakatlari va davlatlar G‘arbiy Yevropa
(Ispaniya, Buyuk Britaniya, Belgiya). Arpa jami ekin maydonining 64 million
gektar (donning 8,9%) da yetishtiriladi. Arpa asosan don, konsentrlangan ozuqa
sifatida ishlatiladi. Arpa (eng yuqori kaloriya), olinadi, pivo ishlab chiqarish uchun
xom ashyo (yuqori sifatli) hisoblanadi. Arpa hosilining 36% G‘arbiy Yevropaga
to‘g‘ri keladi. 29
Jahonning “Birinchi o‘nta” ishlab chiqaruvchilar: 1) Rossiya-23,2
million tonna,
2) Kanada, 3) Ukraina, 4) Germaniya, 5) AQSh, 6) Fransiya, 7) Ispaniya, 8)
Turkiya, 9) Buyuk Britaniya, 10) Avstraliya davlatlari hisoblanadi. Ular arpa yalpi
hosilining deyarli 65% ini tashkil etadi.
Hozirda suli ishlab chiqarish geografiyasi keskin yalpi hosilning 1/2 jahon
Sharqiy Yevropa, Amerika, G‘arbiy Yevropa kabi, 1/5 da ishlab chiqaradi. Suli
yetishtirish bo‘yicha “Birinchi o‘nta” ishlab chiqaruvchilar: 1) Rossiya, 2)
Kanada, 3)AQSh, 4) Germaniya, 5) Avstraliya, 6) Polsha, 7) Ukraina, 8)
Shvetsiya, 9) Finlyandiya, 10) Belgiya-Gollandiya davlatlari.
Dehqonchilik tarkibida texnik ekinlarni yetishtirish muhim ahamiyatga ega.
Ularning bir necha guruhini – kauchuk, tolali ekinlar, qandli ekin, moyli va
quvvat beruvchi ekinlar tashkil etadi. Ularning boshqa sohalardan ajralib turadigan
tomoni mehnat zichligi va eksportning mahsuldorligi hisoblanadi. Shuning uchun
ushbu tarmoqlar sanoat rivojlanayotgan mamlakatlarda ko‘proq namoyon bo‘ladi.
Tolali ekinlarga zig‘ir va paxta kiradi. Paxta yetishtirish bo‘yicha yetakchi
davlatlar AQSh, Hindiston, Xitoy hisoblansa, zig‘ir yetishtirish bo‘yicha Rossiya,
Belorussiya, Polsha, Fransiya yuqori o‘rinni egallaydi. Paxtaning ekin maydoni
taxminan 33 million gektarni tashkil etadi. Jozirda paxta tolasining yalpi hosili 19
mln. tonna ga yetdi. Paxta xom ashyosining 40% tola va 60% urug‘ dan iborat
bo‘lib, paxta to‘qimachilik tolalari, paxta, portlovchi moddalarni ishlab chiqarishda
xom ashyo sifatida foydalaniladi. Oziq-ovqat maqsadlari uchun paxta yog‘i
29
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
34

ishlatiladi. Masalan, margarin ishlab chiqarish, omuxta yem ishlab chiqarish yoki
to‘g‘ridan-to‘g‘ri chorvachilik uchun yog‘ kunjara yoki chuluq chiqarilgandan
keyin olinadi. Ba’zan paxta chiqindisidan o‘g‘it sifatida foydalaniladi.
Paxtaning vatani Hindiston edi. Ikkinchi markaz Xitoyda paydo bo‘lgan.
Hindiston va Xitoy paxta matolari uzoq vaqt davomida jahonda tengsiz bo‘lgan.
Keyichalik arab savdogarlari bu paxtani qadimgi Sharqdan Yevropaga olib
kelishgan. Yevropada ular dastlab hayvonlardan olingan paxta deb o‘ylashgan.
Paxta asosan Shimoliy yarim sharning quruq subtropiklarida yetishtiriladi
va 40° C ga yetadi. Ko‘p miqdorda mineral o‘g‘it talab qiladi. Paxtachilik, ayniqsa
sug‘orish hamda juda ko‘p mehnat talab qiladi va uning mexanizatsiyasi juda
murakkab xarakterga ega. 30
Paxta navlarining uzunligi, rangi va tolaning kuchiga
qarab bir necha asosiy turlarga ajratiladi:
1) (dengiz bo‘yi) eng uzun, nozik va bardoshli yuqori sifatli tolaga ega
paxta;
2) Misrning ham nozik va uzun tolali paxta;
3) O‘rtacha uzunlikdagi tolaga ega paxta hamda nisbatan qo‘pol tolali
(Guan, afg‘on) tolaga ega bo‘lgan paxta.
Paxta yetishtirish bo‘yicha yetakchi “o‘ntalik” davlatlar:
1) Xitoy;
2) AQSh;
3) Hindiston;
4) Pokiston;
5) O‘zbekiston;
6) Turkiya (kuchli Jerk);
7) Braziliya (ishlab chiqarish o‘smaydi);
8) Turkmaniston;
9) Gretsiya;
10)Avstraliya.
Misr an’anaviy ravishda paxta tolasining yuqori sifati bilan ajralib
turadigan yetakchi davlat hisoblanadi. Hozirda jahonda paxta tolasining eksporti
biroz kamaygan ya’ni 25% ga yetdi.
30
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
35

Paxtaning asosiy eksportchilari: AQSh va O‘zbekiston (jahon eksportining
qariyb 1/5 qismi). Uchinchi o‘rin Avstraliya (1/7 dan ortiq). Misrning uzun tolali
paxta an’anaviy shuhratga sazovor bo‘ldi. Qandga boy ekinlarga qandlavlagi va
shakarqamish hisoblanadi. Ushbu ekinlardan katta miqdorda shaker ajratib
olinadi. Qandlavlagi yetishtirish bo‘yicha yetakchi mamlakatlar-Fransiya, AQSh,
Ukraina, katta hajmdagi shakarqamish yetishtirish bo‘yicha Braziliya, Hindiston,
Kuba yetakchilik qiladi. Quvvat beruvchi ekinlarga choy, qahva, kakao
kiradi. Ularning yetishtirilishi tropik mamlakatlarga xosdir. Choy ekin
maydonlarining 4/5 qismi Osiyoga to‘g‘ri keladi. Hozirda choy yetishtirish
bo‘yicha Hindiston, Shri-Lanka, Xitoy yetakchilik qilmoqda. Kofe ishlab
chiqarish asosan Lotin Amerikasida, xususan, Braziliya va Kolumbiyada
rivojlangan. Bundan tashqari, kofe Sharqiy Afrika va Janubiy Osiyoda
yetishtiriladi. Kakao Kot-Divuar, Gana, Indoneziya, Braziliya, Kamerunda
yetishtiriladi. Soya (jahon yalpi hosilining yarmidan ko‘pi AQShga to‘g‘ri keladi),
yery’ng‘oq (G‘arbiy Afrika, Hindiston, AQSh, Xitoy), zaytun ( Italiya, Gretsiya,
Ispaniya), qandlavlagi (Ukraina, Rossiya, Yevropaning janubiy qismi, Argentina,
AQSh) 85% to‘g‘ri keladi. 31
Kauchuk asosan Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yetishtiriladi. Tabiiy
kauchuk yig‘ish bo‘yicha yetakchi davlatlar Indoneziya, Malayziya, Tailand
hisoblanadi. Kartoshka ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi mamlakatlar-Xitoy,
Rossiya, Polsha, AQSh hisoblanadi. Sabzavotlar deyarli butun jahonda
yetishtiriladi. Barcha sabzavotlarning taxminan 75% Osiyo tomonidan
yetishtiriladi. Yetishtirilgan sabzavotlarning katta qismi Xitoy, Hindiston,
V’etnam, Nigeriya, Filippin davlatlariga to‘g‘ri keladi. Sitrus mevalar yetishtirish
bo‘yicha yetakchi davlatlar Xitoy, Nigeriya, Hindiston, Kolumbiya, Angola
hisoblanadi. Katta miqdordagi uzum Xitoy, AQSh, Italiya, Ispaniya, Frantsiyada
yetishtiriladi.
Jahon chorvachiligi-qishloq xo‘jaligi hayvonlarini yetishtirish bilan
shug‘ullanadigan qishloq xo‘jaligi sohasi chorvachilik deb ataladi. Butun dunyo
oziq-ovqat kaloriyasining 60% ini beradi. Chorvachilik sohasining asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri aholi jon boshiga chorvachilik mahsulotlarining soni to‘g‘ri
kelishi hisoblanadi. Masalan, Yangi Zelandiyada jon boshiga 450 kg go‘sht ishlab
chiqariladi, Avstraliyada-200 kg, Xitoyda-23 kg, Hindistonda – 3-kg to‘g‘ri
keladi. Yangi Zelandiyada aholi jon boshiga eng ko‘p sut-2500 kg to‘g‘ri keladi va
Hindistonda bu ko‘rsatkich faqat 65 kg ni tashkil etadi. Chorvachilikning asosiy
tarmoqlaridan biri qoramolchilik hisoblanadi. Ushbu tarmoq jahonda yetishtirilgan
go‘shtning 30% va sutning muhim qismini beradi. Bundan tashqari, qoramolchilik
teri va jun yetishtirib beradi. Jahonda 1500 million bosh qoramol mavjud.
31
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
36

Chorvachilikning bir necha yo‘nalishlari ajratiladi – sut-asosan mo‘tadil zonaning
o‘rmon va o‘rmon-dasht zonasida namoyon bo‘ladi. Chunki bu hududlar ularning
sut mahsulotlari bilan bilan mashhur. Sut qoramolchiligi sut yetishtirishga
ixtisoslashgan: sut-go‘sht asosan o‘rmon va o‘rmon-dasht zonasida ham ko‘proq
namoyon bo‘ladi.
Chorvachilik birinchi navbatda sut va go‘sht ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan. Go‘sht-sut qoramolchiligi ko‘proq mo‘tadil zonaning quruq
hududlarida keng shakllangan. Go‘sht-qurg‘oqchil cho‘l mintaqasida namoyon
bo‘ladi. Braziliya, Hindiston, Xitoy, AQSh, Efiopiyada eng ko‘p qoramol boshlari
Hindistonda chorvachilikning aksariyati so‘yilmaydi, chunki mamlakatda sigir
muqaddas hayvon hisoblanadi.
Cho‘chqachilik jahonda ishlab chiqarilgan go‘shtning taxminan 40% ni
tashkil etadi. Sanoat aholi zich joylashgan shahar va qishloq joylarida namoyish
etiladi. Chunki oziq-ovqat bazasi bilan bog‘liq muammolar yo‘q va mahsulot
sotish bozorlari shakllantiriladi. 32
Mintaqa cho‘chqa go‘shti yetishtiruvchi yetakchi
hisoblanadi. Osiyo, keyin Janubiy va Shimoliy Amerika jahonda 980 million
cho‘chqa joylashgan. Cho‘chqachilik yetishtirish bo‘yicha Xitoy, AQSh,
Braziliya,
Germaniya, Vyetnam yetakchilik qiladi. Musulmon davlatlarida
cho‘chqachilik deyarli rivojlanmagan. Chunki diniy e’tiqodlar aholiga cho‘chqa
go‘shtini iste’mol qilishni taqiqlaydi. Qo‘ychilik bu sanoat tufayli insoniyat jun,
go‘sht, sut, qo‘y, yog‘, terilarni yetishtiriladi. Jahonda 1180 million bosh qo‘y
mavjud. Qo‘ylarning aksariyati Xitoy, Avstraliya, Hindiston, Eron, Nigeriyada
yetishtiriladi. Qo‘ylar ingichka jun yetishtirishga bo‘linadi (eng yuqori sifatli jun
beradi), yarim yupqa (go‘sht va jun beradi). Qo‘pol jun (qo‘pol jun gilam, mato,
paypoq ishlab chiqaradi). Afrika va Osiyo mamlakatlarida echkichilik rivojlangan.
Bu hayvonlar oziq-ovqat uchun oddiy emas va ko‘plab o‘simlik turlarini iste’mol
qiladi. Echki junlari go‘sht, past, sut va qalin jun hisoblanadi. Sut yetishtirishga
moslashgan echkilar O‘rta Yer dengizi mamlakatlarida boqiladi. Turkiya va
AQShda sut va jun yetishtirish ustunlik qiladi. Echkichilikda go‘sht yetishtirishga
Xitoy va Hindiston ixtisoslashgan. Turkiyada echkilarning angor naslini olib
kelindi va jun yetishtirila boshlandi. Echkichilik rivojlangan mamlakatlarga Xitoy,
Hindiston, Nigeriya, Pokiston, Bangladesh misol bo‘ladi. Parrandachilik
chorvachilikning eng tez rivojlangan tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Go‘shtdan
tashqari, u ko‘proq tuxum yetishtiriladi.
Parrandachilik jahonda ishlab chiqarilgan go‘shtning 30 foizini beradi.
Xitoy, AQSh, Indoneziya, Braziliya, Eronda tovuqlarning eng ko‘p boshlari
yetishtiriladi. Tovuq tuxumlarini ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi davlatlar
32
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
37

Xitoy, AQSh, Hindiston, Meksika, Braziliya hisoblanadi. XX asrning 40-70
yillarida vujudga kelgan “Yashil inqilob” natijasida jahon qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining sezilarli o‘sishi kuzatildi. Inqilob davrida quyidagi o‘zgarishlar
yuz berdi:
- o‘simliklarning butunlay yangi, yanada samarali navlari yetishtirildi;
- sug‘orish maydoni kengaytirildi;
- o‘g‘itlar, pestitsidlardan foydalanish boshlandi;
- yangi zamonaviy texnologiyalar paydo bo‘ldi;
- Yerning o‘sib borayotgan aholisini oziqlantirish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda iste’mol qilinadigan oziq-ovqatda kunlik
kaloriya miqdori 25% ga oshdi. Ko‘p sonli mahsulotlarning yetishmasligini
yumshatish mumkin bo‘ldi. Ya’ni sayyora aholisining o‘sish sur’atlariga muvofiq
oziq-ovqat mahsulotlari sonini ko‘paytirish mumkin degan umid paydo bo‘ldi.
Boshqa tomondan, yashil inqilob atrof-muhitning ekologik holatiga ta’sir
ko‘rsatadigan salbiy oqibatlarga olib keladi. Ko‘p sonli, turli o‘g‘itlar tufayli
tuproqlar zarar ko‘radi va ularning suv rejimi buziladi, bu esa sho‘rlanish va
cho‘llanishga sabab bo‘ladi. 33

XULOSA.
“Jahon xo‘jaligi geografiyasi” ko‘plab fanlar bilan uzviy aloqada jamiyatni
hududiy tashkil etish va boshqarishni majmuali o‘rganish bilan ajralib turadi.
“Jahon xo‘jaligi geografiyasi”da ishlab chiqarish kuchlarining turli darajadagi
tarmoq, tarmoqlararo va hududiy shakllanishi, rivojlanishi va boshqarilishini
33
https://library.samdu.uz/files/afd2f46f1663bdf50a37a13bd82c9f80_Jahon%20iqtisodiyoti.pdf
38

takomillashtirishdan iborat jarayonlar tashkil qiladi. Bu jarayonlar nihoyatda
murakkab ijtimoiy -iqtisodiy tizimlar va muammolarni o‘z ichiga oladi. Kurs
ishi orqali jahon xo‘jaligi tizimlarining rivojlanishi, tabiiy resurs salohiyati va
jahon iqtisodiyoti tarmoqlarining joylashishi, alohida mamlakatlarning jahon
xo‘jaligi tarmoqlaridagi o‘rnini aniqlash va qiyosiy ustunliklarini topish haqida
nazariy bilim va ko‘nikmalar shakllantiriladi. Kurs ishida berilgan jahon xo‘jaligi
tizimining rivojlanish konsepsiyalari va tendensiyalari, xalqaro mehnat taqsimoti,
jahon mamlakatlari hamda mintaqalarining rivojlanishidagi hududiy farqlanishlar,
jahon xo‘jaligi alohida tarmoqlarining joylashuv xususiyatlari va undagi tarkibiy
o‘zgarishlar o‘z aksini topgan.
Xalq xo‘jaligining yetakchi sohasi sanoat va uning tabaqalashgan tog’-
kon, yoqilg‘i-energetika, metallurgiya (qora va rangli), mashinasozlik, kimyo,
o‘rmon-selluloza, yengil, oziq-ovqat sanoati tarmoqlari, qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarish majmuasi (ziroatchilik va chorvachilik), transport tizimi va uning
mamlakat, mintaqaviy, xalqaro mehnat taqsimotidagi integratsion hamda xo‘jalik
tarmoqlarini hududiy tashkil qilish, ilmiy-texnika taraqqiyot bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolardan hisoblanadi. Shu maqsadda , biz mintaqaviy tadqiqotlar haqida
so`z yuritamiz - “Jahon xo‘jaligi geografiyasi” fani orqali mintaqalar va
mamlakatlarning tabiiy sharoitlari va tabiiy resurslari, rivojlanishining tarixiy
bosqichlari, mehnat resurslari va mehnat bozori, xo‘jalik tarkibi, bozor
infratuzilmalari, mamlakatni tashqi iqtisodiy aloqalardagi va xalqaro iqtisodiy
integratsiyadagi ishtiroki, hududiy tafovutlarini majmualaridan iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Allayev K.R. Energetika mira i Uzbekistana. Uchebnoe posobie, izdatelstva
“Moliya”, Tashkent, 2007. -388 s. 2. O‘zbekistonda qayta tiklanadigan
energetikani rivojlantirish istiqbollari. 3. YUNDP, Toshkent, 2007. – 92 bet.
2. Abirqulov Q. Iqtisodiy geografiya. Toshkent 2004.
39

3. Аbdullаyev O. Mintаqаlаr vа mаmlаkаtlаr iqtisodiyoti.Toshkent: Yangi аsr
аvlodi” 2009.282 b
4. Bradschaw M. World regional geograhfi. –Boston: «Mc Graw – Hill», 2000.
5. Komilova N, Jumaxonov Sh.Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
metodologiyasi.Darslik.Toshkent. Universitet.2020 yil
6. Komilova N, Jumaxonov Sh.Mirzaxmedov X, Toshpo‘latov A. Sotsial va
madaniy geografiya.Darslik. Toshkent.2020 yil
7. Kulke E Wirtschafts- geograhfie –Munxen- Zurich «Ferdinand Schoningh»
2004.
8. Копылов В.А. География промышленности России и стран СНГ. -М., 2001.
9. Ломакин В. Х. M и ro ва ya экономика. -М., 1998.
10. Maxmudova M. Jahon geografiyasi.Darslik.Namangan. 2021 yil
11. Egamberdiyeva U. Sanoat geografiyasi.Darslik.Donishmand ziyosi.2020 yil.
Internet resurslari:
1.O’zbekiston statistik ma’lumotlari. https://stat.uz
2.Umumiy elektron ensiklopediya. https://uz.m.wikipedia.org
3.O‘zbekiston milliy axborot qidiruv tizimi. https://ww w.ziyonet.uz
4.Ilmiy internet manbalari sayti. https://www.bearingPoint.uz
5.Jahon aholisi soni 2021. https://www.worldometers.info/world-population
6.Islom diniga e’tiqod qiluvchi davlatlar va musulmonlar tarqalgan hududlar.
https://www.worlddata.info/alliances/oic-organization-of-islamic-cooperation.php
MUNDARIJA:
KIRISH...................................................................................................................2
I.BOB. JAXON XO’JALIGI VA TARMOQLARI TUSHUNCHASI.
1.1. Jaxon xo’jaligiga umumiy tavsif.......................................................................4
1.2. Jahon xo’jaligi tarmoqlar geografiyasi..............................................................6
40

II.BOB. JAHON XO’JALIGINING TARMOQLARI
2.1. Sanoat tarmoqlari. Jahon neft sanoati..............................................................14
2.2. Jahon gaz sanoati. Ko‘mir sanoati...................................................................24
2.3. Jahon iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining rivojlanish
xususiyatlari............................................................................................................29
XULOSA................................................................................................38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................39
41

Jahon xo’jaligi va uning tarmoqlar tarkibi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Jahon xo’jaligi va uning tarmoqlar tarkibi

O'xshash dokumentlar