Dokument ma'lumotlari

Narxi 11000UZS
Hajmi 344.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 23 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

Jaloliddin manguberdi xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI MALAKA OSHIRISH MARKAZI Tarix yo‘nalishi tinglovchisi _______________________________________ning “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida mavzusini xronologik jadval asosida yoritish” mavzusida tayyorlagan MALAKA ISHI Ilmiy rahbar ______ ________________________ Andijon-2026 1 ANNOTATSIYA Mazkur malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari hamda amaliy mexanizmlari yoritildi. Malaka ishi kompetensiyaviy yondashuv, aniq belgilangan o‘quv natijalari, mezonli baholash va formativ qayta aloqa tamoyillariga tayangan holda ishlab chiqildi. Xususan, xronologik jadval metodining “sana yodlash”dan ko‘ra “jarayonni anglash”ga yo‘naltirilganligi, o‘quvchida tarixiy tafakkurning muhim komponentlari — vaqt bo‘yicha orientatsiya, sabab–oqibatni ko‘ra bilish, davrlashtirish, taqqoslash va umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni asoslab berildi. Amaliy material sifatida “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusi tanlandi. Jaloliddin Manguberdi (1220–1231 yillarda Xorazmshoh) mo‘g‘ul istilosiga qarshi kurashning ramziy timsoli sifatida tarixiy tafakkurni rivojlantirishda juda qulay: jarayonni 1219–1231 yillar oralig‘ida davrlashtirish, 1221-yil sentyabrdagi Parvon jangi g‘alabasi, 1221-yil 24- noyabrdagi Sind (Hind) daryosi bo‘yidagi jang va 1231-yil 15-avgustdagi vafot kabi burilish nuqtalari orqali izchil xronologik zanjir qurish imkonini beradi. Bu tayanch voqealar o‘quvchiga tarixiy jarayonning ichki mantiqini — g‘alaba va mag‘lubiyat omillari, strategik qarorlar, resurs va ittifoqlar masalasini tushuntirishga xizmat qiladi. Ishda “tayanch sanalar → xronologik jadval (Sana–Voqea–Izoh) → burilish nuqtasi tahlili → xronologik sintez” ketma-ketligida darsni loyihalash modeli ishlab chiqildi. Ushbu model asosida dars jarayoni bosqichma-bosqich tashkil etilib, har bir bosqich uchun o‘quvchi faoliyati, kutilayotgan natija va baholash mezonlari belgilandi. Natijada 45 daqiqalik dars ishlanmasi, 90 daqiqalik modulli mashg‘ulot, topshiriqlar banki, rubrika, chek-list, refleksiya kartalari, test savollari va tarqatmalar majmuasi tayyorlandi. Shuningdek, differensial yondashuv asosida 2 turli tayyorgarlik darajasidagi o‘quvchilar uchun soddalashtirilgan va murakkablashtirilgan topshiriqlar namunalari taklif etildi. Malaka ishining amaliy ahamiyati shundaki, taqdim etilgan ilovalar paketi o‘qituvchiga darsni tez va tizimli rejalashtirish, mavzuni izchil yoritish hamda o‘quvchilarning bilimini faqat faktlar darajasida emas, balki tahlil, dalillash va umumlashtirish darajasida baholash imkonini beradi. Eng muhimi, bu metodik yondashuv o‘quvchini tarixiy voqealarga nisbatan ongli munosabat bildirishga, tarixiy xulosa chiqarishga va shaxsiy fikrini dalillar bilan asoslashga yo‘naltiradi. 3 Mundarija Kirish ................................................................................................................. 5 1 . Xronologik jadval asosida tarix darsini tashkil etishning nazariy asoslari .... 7 2. Xronologik jadvalga tayangan metodlar va interfaol texnologiyalar…….....16 3. “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitish metodikasi ..................................................26 Xulosa ................................................................................................................35 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ....................................................................38 Ilovalar ................................................................................................................39 Kalit so‘zlar: xronologiya, davriy chiziq, xronologik jadval, davrlashtirish, sabab– oqibat, burilish nuqtasi, tarixiy tafakkur, Jaloliddin Manguberdi, Xorazmshohlar, mo‘g‘ul istilosi, rubrika, formativ baholash 4 KIRISH Tarix fanini o‘qitishning strategik vazifasi — o‘quvchini o‘z milliy o‘tmishi va jahon tarixiy tajribasi asosida mustaqil fikrlaydigan, dalilga tayanadigan, sabab– oqibat bog‘lanishlarini anglaydigan shaxs sifatida tarbiyalashdir. Biroq amaliyotda tarix darsi ko‘pincha “sana–voqealar ro‘yxati” ko‘rinishida tashkil etilib, o‘quvchi tarixiy jarayonni tushunishdan ko‘ra, faktlarni yodlashga majbur bo‘lib qoladi. Natijada tarixiy tafakkur (tahlil, taqqoslash, umumlashtirish, tarixiy baholash) yetarli darajada shakllanmaydi. Xronologik jadval asosida darsni tashkil etish bu muammoni hal etuvchi samarali metodik yechimdir. Timeline o‘quvchiga voqealarni vaqt bo‘yicha tartiblash bilan birga, ularni jarayon sifatida ko‘rishga yordam beradi: har bir sana “signal” bo‘lib, u orqali o‘quvchi voqeaning sabablari, ishtirokchilari, makoni, natijalari va tarixiy ahamiyatini ochib beradi. Ushbu malaka ishida amaliy misol sifatida “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusi tanlandi. Jaloliddin Manguberdi shaxsiyati, uning mo‘g‘ul istilosiga qarshi kurashi, turli hududlarda (Xorazm, Movarounnahrga tutash hududlar, Afg‘oniston, Indus bo‘yi, Hindiston, Eron, Ozarbayjon, Kavkaz, Anadolu) olib borgan harakatlari o‘quvchiga davlat boshqaruvi, strategiya va siyosiy qarorlar oqibatini tushuntirishda qulay materialdir. Malaka ishining maqsadi — mazkur mavzuni xronologik jadval asosida o‘qitishning metodik modelini ishlab chiqish va o‘qituvchi uchun tayyor amaliy paket (dars ishlanmalari, tarqatmalar, rubrika, test) yaratishdan iborat. Vazifalar: 1) xronologik jadval metodining nazariy asoslarini tahlil qilish; 2) O‘zbekiston ta’lim tizimi talablariga mos o‘quv natijalari va baholash mezonlarini belgilash; 3) Jaloliddin Manguberdining davlatni tiklash yo‘lidagi harakatlarini 1219–1231 yillar kesimida davrlashtirish; 4) 45 va 90 daqiqalik dars ssenariylarini yaratish; 5) topshiriqlar banki va ilovalar paketini ishlab chiqish. 5 Tadqiqot metodi: didaktik modellashtirish, tarixiy materialni davrlashtirish, muammoli savollar, manbadan fakt ajratish, mezonli baholash rubrikasini loyihalash. Metodik jihatdan, xronologik jadval yondashuvi o‘quvchi faoliyatini uch bosqichda tashkil etadi: orientatsiya — voqeani vaqt bo‘yicha joylashtirish; tahlil — sabab–oqibat zanjirini tuzish, burilish nuqtalarini ajratish; sintez — umumiy xulosa va tarixiy baholash. Bu ketma-ketlik o‘quvchining bilish jarayonlarini faollashtiradi va tarix darsini kompetensiyaga yo‘naltirilgan faoliyatga aylantiradi. 6 1 XRONOLOGIK JADVAL ASOSIDA O‘QITISHNING NAZARIY- METODIK ASOSLARI Xronologik jadval asosida tarix darsini tashkil etishning nazariy asoslari tarix fanini o‘qitish metodikasida muhim o‘rin tutadi, chunki tarixiy bilimning o‘ziga xosligi, avvalo, voqealar, hodisalar va jarayonlarning vaqt bo‘yicha izchilligi bilan belgilanadi. Tarixni boshqa fanlardan ajratib turadigan asosiy belgilaridan biri ham aynan tarixiy voqelikning zamon va makon birligida o‘rganilishidir. Shu sababli tarix darsini samarali tashkil etishda o‘quvchiga voqealarni faqat alohida faktlar sifatida emas, balki ma’lum davrning ichki mantiqi, ketma-ketligi va o‘zaro bog‘liqligi asosida tushuntirish zarur bo‘ladi. Xronologik jadval ana shu vazifani bajaruvchi didaktik vosita sifatida xizmat qiladi. U o‘quvchida tarixiy vaqtni his etish, voqealarni davrlashtirish, sabab–oqibat aloqalarini anglash va umumiy tarixiy tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Nazariy jihatdan qaralganda, xronologik jadval tarixiy materialni tartibga solishning oddiy ko‘rinishi bo‘libgina qolmay, balki darsning mantiqiy tuzilishini belgilovchi metodik tayanch hamdir. Tarix darsida xronologik yondashuvning zarurligi, birinchi navbatda, o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va bilish faoliyati bilan bog‘liq. Maktab o‘quvchisi ko‘pincha ko‘p sonli tarixiy faktlarni alohida-alohida qabul qiladi, biroq ularni yagona jarayon sifatida ko‘rishda qiyinchilikka duch keladi. Agar voqealar ketma-ketligi aniq ko‘rsatilmasa, o‘quvchi bir davrdagi hodisani boshqa davrga adashtirib qo‘yishi, sabab va natijani chalkashtirishi, tarixiy shaxslar faoliyatini noto‘g‘ri davr bilan bog‘lashi mumkin. Xronologik jadval esa shu muammoni bartaraf etib, tarixiy materialni “vaqt o‘qi” bo‘ylab joylashtiradi. Natijada o‘quvchi qaysi voqea qachon sodir bo‘lganini, undan oldin va keyin qanday hodisalar yuz berganini, jarayonning qaysi bosqichida burilish yuzaga kelganini yaxshiroq tushunadi. Demak, xronologik jadval tarixiy bilimni tizimlashtirish va mustahkamlashning nazariy asoslangan vositasidir. 7 Xronologik jadval asosida dars tashkil etishning nazariy asoslari tarixiy tafakkur tushunchasi bilan bevosita bog‘liqdir. Tarixiy tafakkur deganda o‘quvchining o‘tmishdagi voqealarni vaqt ketma-ketligida tasavvur qilishi, ularning o‘zaro aloqasini ko‘ra olishi, tarixiy jarayonlarning rivojlanish xususiyatlarini anglay olishi tushuniladi. Bu tafakkur turi oddiy yodlashga emas, balki mantiqiy bog‘lanishlarni aniqlashga tayanadi. Xronologik jadvalni qo‘llash jarayonida o‘quvchi sana, davr, asr, bosqich kabi tarixiy kategoriyalar bilan faol ishlaydi. U voqealarni “oldin–keyin”, “sabab–natija”, “davomiylik–o‘zgarish” nuqtai nazaridan tahlil qilishga o‘rganadi. Shunday qilib, xronologik jadval tarixiy tafakkurni shakllantirishning nazariy vositasi sifatida tarix darsining mazmuniy va metodik birligini ta’minlaydi. Tarix darsini xronologik jadval asosida tashkil etishda “tarixiy vaqt” tushunchasi markaziy o‘rinni egallaydi. Tarixiy vaqt oddiy kalendar vaqt emas; u insoniyat, xalq yoki davlat hayotidagi jarayonlarning rivojlanish sur’ati, davomiyligi va bosqichlarini ifodalaydi. Maktab tarix darslarida o‘quvchi yil, asr, ming yillik, davr kabi birliklarni o‘rganadi, biroq ularning mazmunini chuqurroq anglash uchun voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rishi lozim. Xronologik jadval ana shu ehtiyojni qondirib, vaqt birliklarini konkret tarixiy mazmun bilan bog‘laydi. Masalan, bir mavzu doirasida bir necha voqea ketma-ket joylashtirilganda, o‘quvchi ularning tez yoki sekin rivojlanganini, qaysi voqea uzoq tayyorgarlik bosqichiga ega bo‘lganini, qaysi hodisa qisqa muddatda keskin o‘zgarish keltirib chiqarganini sezadi. Bu esa tarixiy jarayonlarni chuqurroq idrok etishga xizmat qiladi. Nazariy jihatdan, tarixiy vaqtni anglash o‘quvchining tarix faniga bo‘lgan ongli munosabatini shakllantiradi. Xronologik jadvalning nazariy asoslaridan yana biri tarixiy materialni davrlashtirish tamoyilidir. Davrlashtirish tarix fanida keng qo‘llaniladigan ilmiy usul bo‘lib, tarixiy jarayonlarni muayyan bosqichlarga ajratish orqali ularni tushunarli va izchil shaklda o‘rganishga imkon beradi. Maktab darsligidagi 8 mavzular ham odatda davrlar bo‘yicha beriladi: qadimgi davr, o‘rta asrlar, yangi davr, eng yangi davr yoki alohida davlat va sulolalarning hukmronlik bosqichlari ko‘rinishida. Xronologik jadval shu davrlashtirishni dars jarayonida ko‘rgazmali va mantiqiy shaklga keltiradi. O‘quvchi jadval orqali mavzuning boshlanish nuqtasi, rivojlanish bosqichlari va yakuniy natijasini yaxlit holda ko‘ra oladi. Bu esa tarixiy jarayonning ichki mantiqini anglashga yordam beradi. Demak, xronologik jadval faqat sana va voqealarni terib chiqish emas, balki darslikdagi davrlashtirish tamoyilini amaliy o‘qitish shakliga aylantirishdir. Nazariy-metodik nuqtai nazardan xronologik jadval tarix darsida tizimlilik va izchillik tamoyillarini amalga oshirish vositasi hisoblanadi. Ta’lim jarayonida tizimlilik tamoyili bilimlarning o‘zaro bog‘liq holda berilishini, izchillik tamoyili esa o‘quv materialining oddiydan murakkabga, ma’lumdan noma’lumga qarab bayon etilishini talab qiladi. Tarix darsida bu tamoyillarni amalga oshirish ayniqsa muhim, chunki voqealar bir-biridan ajralgan holda emas, tarixiy jarayonning tarkibiy qismlari sifatida mavjud bo‘ladi. Xronologik jadval o‘qituvchiga darslikdagi matnni izchil ravishda ochib borish, o‘quvchiga esa shu izchillikni ongli qabul qilish imkonini beradi. Masalan, biror siyosiy voqea oldidan yuz bergan ijtimoiy yoki iqtisodiy omillar, undan keyingi natijalar bilan bog‘langan holda ko‘rsatilsa, o‘quvchi tarixiy jarayonni yaxlit tizim sifatida qabul qiladi. Shunday qilib, xronologik jadval darsning metodik tuzilishini ilmiylik va tizimlilik asosida qurishga xizmat qiladi. Xronologik jadval asosida tarix darsini tashkil etishning nazariy asosi ko‘rgazmalilik tamoyili bilan ham mustahkam bog‘langan. Tarixiy voqealarni og‘zaki bayon qilish yoki matndan o‘qish o‘quvchi ongida to‘liq tasavvur hosil qilmasligi mumkin. Ayniqsa, ko‘p sonli sanalar va ketma-ket jarayonlar mavjud bo‘lgan mavzularda o‘quvchi axborotni tez unutadi yoki chalkashtirib yuboradi. Jadval esa ma’lumotni ko‘rgazmali shaklda taqdim etadi: sana, voqea, mazmun, natija kabi ustunlar orqali tarixiy material aniq va tartibli ko‘rinishga ega bo‘ladi. 9 Bu ko‘rgazmali tuzilma o‘quvchining e’tiborini jamlaydi, taqqoslashni osonlashtiradi va eslab qolishni kuchaytiradi. Ko‘rgazmalilikning nazariy ahamiyati shundaki, u abstrakt tarixiy vaqtni konkret ko‘rinishga keltiradi. Natijada o‘quvchi darslikdagi ma’lumotni passiv qabul qilmaydi, balki jadval bilan ishlash orqali faol o‘quv faoliyatiga kirishadi. Tarix darslarida xronologik jadvalni qo‘llashning nazariy asoslaridan yana biri bilimni faollashtirish tamoyilidir. Zamonaviy dars metodikasida o‘quvchi tayyor ma’lumotni yod oluvchi emas, balki uni qayta ishlovchi, tahlil qiluvchi subyekt sifatida qaraladi. Xronologik jadval bilan ishlash aynan shu faoliyatni yuzaga chiqaradi. O‘quvchi voqealarni jadvalga joylashtiradi, qaysi voqea qaysi davrga tegishli ekanini aniqlaydi, ularning o‘zaro bog‘liqligi haqida fikr yuritadi, xulosa chiqaradi. Bunday faoliyat tarixiy bilimning ongli o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Nazariy jihatdan, ongli o‘zlashtirish mexanik yodlashdan farqli ravishda mustahkam va uzoq muddatli bo‘ladi. Shuning uchun xronologik jadval asosida tashkil etilgan dars nafaqat bilim berish, balki tarixiy fikrlash malakasini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Xronologik jadvalning nazariy ahamiyati baholash jarayoni bilan ham bog‘liq. Tarix darsida o‘quvchining bilimi ko‘pincha sanalarni aytib berish yoki matnni qayta hikoya qilish orqali baholanadi. Biroq xronologik jadval yordamida o‘quvchining faqat faktlarni bilishi emas, balki ularni to‘g‘ri tartiblashi, bog‘lashi va izohlashi ham nazorat qilinadi. Bu esa baholashning mazmunini kengaytiradi. Jadval asosidagi topshiriqlar o‘quvchining qaysi bosqichda qiyinchilikka duch kelayotganini ko‘rsatadi: sana bilan voqeani bog‘lashdami, davrni aniqlashdami, sabab–natijani tushuntirishdami. Demak, xronologik jadval nazariy jihatdan darsning nafaqat o‘qitish, balki nazorat va tahlil funksiyasini ham kuchaytiruvchi vositadir. Bu yondashuv o‘qituvchiga darsni takomillashtirish uchun aniq metodik xulosa chiqarish imkonini beradi. 10 Tarix darsini xronologik jadval asosida tashkil etishda nazariy muhim masalalardan biri — tarixiy fakt va tarixiy jarayon nisbatini to‘g‘ri belgilashdir. Maktab darsligida ko‘plab faktlar beriladi, ammo ularning barchasi bir xil darajada asosiy emas. Xronologik jadval tuzishda o‘qituvchi darslikdagi asosiy voqealarni tanlab olishi, ikkinchi darajali tafsilotlarni esa izoh yoki qo‘shimcha ma’lumot sifatida berishi zarur. Bu tanlov tarixiy materialni ilmiy asosda umumlashtirishni talab qiladi. Jadvalning nazariy vazifasi shundaki, u darslikdagi faktlar orasidan mavzuning mazmunini ochuvchi tayanch nuqtalarni ajratib ko‘rsatadi. Shu tariqa o‘quvchi ko‘p sonli ma’lumot ichida yo‘qolib qolmaydi, balki tarixiy jarayonning asosiy chizig‘ini ko‘ra boshlaydi. Bu esa tarix fanining mantiqiy tuzilishini tushunishga yordam beradi. Xronologik jadval asosida dars tashkil etishning yana bir nazariy jihati — takrorlash va mustahkamlash jarayonining samaradorligidir. Tarix fanida o‘rganilgan mavzular o‘zaro bog‘liq bo‘lgani sababli avvalgi bilimlarni muntazam esga tushirib borish muhimdir. Jadval usuli bu vazifani yengillashtiradi, chunki o‘quvchi yangi mavzuni o‘rganayotganda avvalgi davr yoki voqealarni ham vaqt o‘qida taqqoslay oladi. Masalan, bir davrning tugashi bilan keyingi davrning boshlanishi orasidagi bog‘liqlik jadvalda yaqqol ko‘rinadi. Bu takrorlashni formal emas, mantiqiy shaklga keltiradi. Nazariy jihatdan, bunday mustahkamlash usuli bilimlar orasidagi aloqalarni kuchaytiradi va tarixiy xotirani rivojlantiradi. O‘quvchi tarixiy voqealarni alohida epizod sifatida emas, balki davom etuvchi jarayon sifatida qabul qiladi. Tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etishda o‘qituvchining roli ham nazariy jihatdan alohida ahamiyatga ega. O‘qituvchi jadvalni faqat tayyor ko‘rgazma sifatida bermasligi, balki uni dars jarayonining faol komponentiga aylantirishi kerak. Buning uchun u darslikdagi matndan tayanch voqealarni tanlaydi, ularni mantiqiy ketma-ketlikka joylashtiradi, savollar orqali o‘quvchini jadvalni to‘ldirishga undaydi, muhokama va xulosa bosqichlarini tashkil etadi. 11 O‘qituvchi faoliyati tarixiy materialning ilmiylik darajasini saqlagan holda, o‘quvchi tushunadigan darajada soddalashtirish bilan ham bog‘liq. Nazariy asos shundan iboratki, xronologik jadval o‘qituvchi rahbarligida o‘quvchining mustaqil fikrlashini rivojlantiruvchi vositaga aylangandagina kutilgan natijani beradi. Aks holda, u oddiy ko‘chirma yozuvga aylanib qolishi mumkin. Xronologik jadval asosida tarix darsini tashkil etishning nazariy asoslari tarixiy vaqtni anglash, davrlashtirish, tizimlilik va izchillik, ko‘rgazmalilik, ongli o‘zlashtirish, tarixiy tafakkurni rivojlantirish kabi didaktik va metodik tamoyillarga tayanadi. Bu yondashuv maktab tarix darsligidagi materialni o‘quvchi uchun tushunarli, izchil va tahliliy shaklda o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Xronologik jadval darsning mazmunini tartibga soladi, o‘quvchining faol bilish jarayonini faollashtiradi, tarixiy voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi va mustahkam bilim shakllanishiga yordam beradi. Shuning uchun ham tarix darslarini tashkil etishda xronologik jadvaldan foydalanish nazariy jihatdan asoslangan va amaliy jihatdan samarali metodik yo‘nalish hisoblanadi. Xronologik jadval tarix darsida tarixiy materialni tartibli, izchil va tushunarli shaklda o‘zlashtirishga xizmat qiluvchi muhim didaktik vositadir. Tarix fanining o‘ziga xos jihati shundaki, unda voqea va hodisalar vaqt ketma-ketligida o‘rganiladi. Shu sababli tarixiy bilimni samarali egallash uchun o‘quvchi faqat voqealar nomi yoki sanasini bilishi emas, balki ularning qachon, qanday sharoitda va qanday natijalar bilan yuz berganini tushunishi zarur. Xronologik jadval aynan shu vazifani bajaradi: u tarixiy voqealarni vaqt bo‘yicha joylashtiradi, ular o‘rtasidagi bog‘lanishni ko‘rsatadi va mavzuning ichki mantiqini ochishga yordam beradi. Shu jihatdan xronologik jadval tarix darsida oddiy ko‘rgazmali vosita emas, balki o‘quvchi tafakkurini faollashtiruvchi metodik tayanch hisoblanadi. Xronologik jadvalning birinchi asosiy didaktik funksiyasi — tarixiy materialni tizimlashtirishdir. Maktab darsligida mavzu ko‘pincha matn ko‘rinishida beriladi va unda bir nechta voqealar ketma-ket yoritiladi. O‘quvchi matndan umumiy 12 mazmunni anglagani holda ham, voqealarni bir-biri bilan bog‘lashda qiynalishi mumkin. Xronologik jadval esa sana, voqea va mazmunni tartibli shaklda joylashtirib, mavzudagi asosiy nuqtalarni ajratib beradi. Natijada o‘quvchi tarixiy jarayonni bo‘laklarga ajralgan faktlar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq tizim sifatida qabul qiladi. Bu esa bilimning puxta va ongli o‘zlashtirilishiga xizmat qiladi. Ikkinchi muhim funksiyasi — tarixiy vaqtni konkretlashtirishdir. Tarix darsida “davr”, “asr”, “bosqich” kabi tushunchalar ko‘p uchraydi, ammo ular o‘quvchi uchun ko‘pincha mavhum bo‘lib qoladi. Xronologik jadval bu mavhumlikni kamaytirib, vaqt birliklarini aniq voqealar bilan bog‘laydi. Masalan, bir davr ichida sodir bo‘lgan bir necha voqeani jadvalda ketma-ket ko‘rsatish orqali o‘quvchi voqealarning oldin-ketinligini, ularning davomiyligi va rivojlanish sur’atini yaxshiroq tushunadi. Bu didaktik jihatdan muhim, chunki tarixiy vaqtni anglamasdan turib tarixiy tafakkurni shakllantirish qiyin. Uchinchi asosiy funksiyasi — sabab–oqibat bog‘lanishlarini ochib berishdir. Tarixni o‘qitishda faqat “nima bo‘ldi?” degan savol bilan cheklanib qolish yetarli emas; o‘quvchi “nega bo‘ldi?” va “nima natija berdi?” degan savollarga ham javob topa olishi kerak. Xronologik jadval, ayniqsa “Sana – Voqea – Izoh” shaklida tuzilganda, o‘quvchini aynan shu tahliliy fikrlashga undaydi. Jadvalning izoh qismida voqeaning sababi, sharoiti yoki natijasi yoziladi. Shu tariqa voqealar orasidagi mantiqiy bog‘lanishlar ko‘rinadi va o‘quvchi tarixiy jarayonni chuqurroq anglaydi. Bu esa tarixiy bilimni oddiy yodlash darajasidan tahliliy darajaga ko‘taradi. Xronologik jadvalning yana bir muhim didaktik funksiyasi — ko‘rgazmalilikni ta’minlashdir. Tarixiy voqealar bevosita kuzatilmaydi, ular o‘tmishda sodir bo‘lgan. Shuning uchun tarix darsida ko‘rgazmali vositalar alohida ahamiyatga ega. Xronologik jadval tarixiy materialni vizual shaklda tartibga solib, o‘quvchi uchun qulay qabul qilish muhitini yaratadi. Jadvaldagi ustunlar (sana, 13 voqea, mazmun, natija) ma’lumotni aniq va ixcham ko‘rinishda beradi. Natijada o‘quvchi voqealarni taqqoslash, ajratish va bog‘lashni oson bajaradi. Ko‘rgazmalilik, ayniqsa, murakkab va ko‘p bosqichli mavzularni o‘rganishda dars samaradorligini oshiradi. Xronologik jadvalning taqqoslash va umumlashtirish funksiyasi ham tarix darsida muhim ahamiyatga ega. Tarixiy mavzularda ko‘pincha bir necha voqea yoki bosqichlarni qiyoslash talab etiladi. Matnli bayon o‘quvchiga har doim ham bu imkoniyatni bermaydi, chunki ma’lumotlar tarqoq bo‘lishi mumkin. Jadval esa taqqoslash uchun yagona maydon yaratadi. O‘quvchi bir davrdagi voqealarni ketma-ket ko‘rib, ularning o‘xshash va farqli jihatlarini ajrata oladi, yakunda esa umumiy xulosa chiqaradi. Bu didaktik jihatdan muhim, chunki umumlashtirish o‘quvchining yuqori darajadagi fikrlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Xronologik jadvalning dars dizaynidagi o‘rni ham alohida e’tiborga loyiqdir. Dars dizayni dars maqsadi, mazmuni, bosqichlari, metodlari va baholash jarayonining oldindan rejalashtirilgan yaxlit tizimidir. Tarix darsida xronologik jadval ana shu tizimning tayanch konstruktsiyasi sifatida xizmat qiladi. U darsning kirish qismida o‘quvchini mavzuning vaqt doirasiga yo‘naltiradi, yangi bilim berish bosqichida voqealarni izchil tushuntirishga yordam beradi, mustahkamlash bosqichida esa o‘quvchilar tomonidan jadvalni to‘ldirish yoki tiklash orqali faol takrorlash imkonini yaratadi. Demak, xronologik jadval darsning barcha bosqichlarini yagona mantiq asosida bog‘lab turadi. Darsning kirish bosqichida xronologik jadvalning vazifasi — orientatsiya va motivatsiyani ta’minlashdir. O‘qituvchi mavzuga oid asosiy sanalar va voqealarni qisqacha ko‘rsatib, darsning qaysi davr va qaysi tarixiy jarayon haqida ekanini belgilab beradi. Bu o‘quvchiga mavzu chegarasini anglashga yordam beradi. Yangi bilim berish bosqichida jadval darsning “skeleti” vazifasini bajaradi: o‘qituvchi voqealarni jadvaldagi tartib asosida tushuntiradi, o‘quvchi esa ularning umumiy jarayondagi o‘rnini ko‘radi. Mustahkamlash bosqichida jadval tayyor yoki qisman 14 bo‘sh shaklda berilib, o‘quvchilar voqealarni joylashtiradi, sanalarni moslashtiradi, izohlarni to‘ldiradi. Bu esa faol takrorlashni ta’minlaydi. Nazorat va baholash bosqichida xronologik jadval orqali o‘quvchining nafaqat faktlarni bilishi, balki ularni to‘g‘ri tartiblashi va izohlashi ham tekshiriladi. Xronologik jadval dars dizaynida differensial yondashuvni amalga oshirishda ham qulay vositadir. Sinfdagi o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasi turlicha bo‘lgani uchun topshiriqlar ham moslashtirilishi lozim. Masalan, kuchli o‘quvchilarga bo‘sh jadvalni mustaqil to‘ldirish topshirig‘i, o‘rtacha o‘quvchilarga qisman tayyor jadval bilan ishlash, qiyinlanayotgan o‘quvchilarga esa tayyor jadval asosida izoh yozish vazifasi berilishi mumkin. Bu usul barcha o‘quvchilarni dars jarayoniga jalb etadi va ularning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda natijaga erishishga yordam beradi. Shu bilan birga, xronologik jadvaldan foydalanishda me’yorni saqlash ham muhimdir. Jadvalga haddan tashqari ko‘p sana va mayda tafsilotlar kiritilsa, u didaktik vosita sifatidagi qulayligini yo‘qotib, oddiy ro‘yxatga aylanib qoladi. Shuning uchun dars dizaynida jadval mavzuning asosiy mazmunini ochib beradigan tayanch voqealar asosida tuzilishi kerak. Qolgan tafsilotlar esa darslik matni, o‘qituvchi izohi yoki savol-javob orqali to‘ldiriladi. Bu yondashuv xronologik jadvalning asosiy vazifasi — tarixiy jarayonning bosh chizig‘ini ko‘rsatishni saqlab qoladi. Xronologik jadvalning didaktik funksiyalari tarixiy materialni tizimlashtirish, tarixiy vaqtni konkretlashtirish, sabab–oqibat bog‘lanishlarini ochish, ko‘rgazmalilikni ta’minlash, taqqoslash va umumlashtirishga yordam berish kabi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi. Uning dars dizaynidagi o‘rni esa tarix darsining kirish, yangi bilim berish, mustahkamlash va nazorat bosqichlarini yagona mantiqiy tizimga birlashtirish bilan belgilanadi. Shu sababli xronologik jadval tarix darsida ikkinchi darajali vosita emas, balki o‘quvchi tarixiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiluvchi asosiy metodik tayanchlardan biri hisoblanadi. 15 2. XRONOLOGIK JADVALGA TAYANGAN METODLAR VA INTERFAOL TEXNOLOGIYALAR Xronologik jadvalga tayangan metodlar va interfaol texnologiyalar tarix darsini mazmunan tizimli, metodik jihatdan faol va o‘quvchi ishtirokiga asoslangan shaklda tashkil etish imkonini beradi. Tarix fanining o‘ziga xosligi shundaki, unda voqealar faqat alohida faktlar sifatida emas, balki vaqt bo‘yicha rivojlanadigan tarixiy jarayon sifatida o‘rganiladi. Shu sababli xronologik jadval darsda nafaqat ko‘rgazmali vosita, balki metodik “tayanch platforma” vazifasini bajaradi. Agar u interfaol metodlar bilan birlashtirilsa, o‘quvchi tayyor ma’lumotni qabul qiluvchi emas, balki tarixiy bilimni tartibga soluvchi, tahlil qiluvchi va xulosa chiqaruvchi faol subyektga aylanadi. Bu esa tarixiy tafakkur, mantiqiy fikrlash, taqqoslash, sabab–oqibatni aniqlash va umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Xronologik jadvalga tayangan metodlarning birinchi guruhi voqealarni tartiblash va davrlashtirishga qaratilgan metodlardir. Bunday metodlar o‘quvchida tarixiy vaqt hissini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ulardan eng sodda va samaralisi — voqealarni ketma-ket joylashtirish usuli hisoblanadi. O‘qituvchi mavzuga oid asosiy voqealarni kartochkalarga yozib beradi, o‘quvchilar esa ularni xronologik tartibda joylashtiradilar. Bu usul, bir tomondan, sanalar va voqealarni moslashtirishni o‘rgatsa, ikkinchi tomondan, tarixiy jarayonning umumiy yo‘nalishini ko‘rishga yordam beradi. Shu metodning murakkabroq ko‘rinishi davrlashtirish usulidir: o‘quvchilar voqealarni faqat ketma-ketlikda joylashtirib qolmay, ularni bosqichlarga ham ajratadilar (boshlanish, rivojlanish, burilish, yakun). Bu metod tarixiy tafakkurning yuqori bosqichi — umumlashtirishni shakllantirishga xizmat qiladi. Xronologik jadvalga tayangan metodlarning ikkinchi guruhi tahliliy metodlar bo‘lib, ular voqealar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishlarni ochishga qaratiladi. Bunda “Sana–Voqea–Izoh” shaklidagi xronologik jadval ayniqsa qulaydir. O‘quvchi jadvalning uchinchi ustunida voqeaning sababini, shart-sharoitini yoki 16 natijasini yozadi. Natijada tarixiy material yodlash obyekti bo‘lib qolmay, tahlil obyekti га aylanadi. Shu asosda “sabab–oqibat zanjiri” metodidan foydalanish mumkin: o‘quvchilar bir voqeaning oldingi omillari va keyingi oqibatlarini jadvalda ketma-ket ko‘rsatadilar. Bu usul tarix darsida “nega?” va “nima natija berdi?” kabi savollarga javob topish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Tahliliy metodlarning afzalligi shundaki, ular o‘quvchini tarixiy jarayonni chuqur anglashga olib boradi va mavzuni mantiqiy tuzilma asosida o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Uchinchi guruh — taqqoslashga asoslangan metodlardir. Tarix darslarida ko‘pincha turli davrlar, shaxslar yoki voqealarni qiyoslash zarur bo‘ladi. Xronologik jadval bu vazifani bajarishda qulay vosita hisoblanadi, chunki u voqealarni bir vaqt chizig‘i yoki parallel ustunlarda ko‘rsatish imkonini beradi. Masalan, bir mavzu doirasida ikki tarixiy jarayonning rivojlanish bosqichlari parallel jadvalda taqdim etilishi mumkin. O‘quvchilar bu jadval asosida o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlaydilar. Bu metod tarixiy tafakkurning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan taqqoslash va baholash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu bilan birga, bunday metod o‘quvchini biryoqlama fikrlashdan saqlaydi, chunki u bir voqeani boshqa voqealar bilan bog‘liq holda ko‘rishga o‘rganadi. Xronologik jadvalga tayangan metodlar ichida umumlashtiruvchi metodlar ham muhim o‘rin tutadi. Dars yakunida o‘quvchilar jadvalga qarab mavzuning asosiy bosqichlari, muhim burilish nuqtalari va umumiy xulosasini ifodalaydilar. Masalan, “bu davrning eng muhim burilish nuqtasi qaysi?”, “qaysi voqea keyingi bosqichga eng kuchli ta’sir ko‘rsatgan?” kabi savollar asosida xulosa chiqarish topshiriladi. Bu metod o‘quvchini alohida faktlardan umumiy xulosa chiqarishga o‘rgatadi. Didaktik jihatdan bu juda muhim, chunki tarix fanini o‘rganishning yakuniy maqsadi faktlarni eslab qolish emas, balki tarixiy jarayonning mazmunini anglash va baholashdir. Interfaol texnologiyalar xronologik jadval metodini yanada samarali qiladi. Interfaol yondashuvning mohiyati — o‘quvchini dars jarayoniga faol jalb etish, 17 hamkorlikda ishlash, fikr almashish va natijaga birgalikda erishishdir. Xronologik jadval bilan ishlashda interfaol texnologiyalarning qo‘llanishi tarix darsini jonlantiradi, o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va bilimni ongli o‘zlashtirishga yordam beradi. Eng ko‘p qo‘llanadigan interfaol usullardan biri — guruhli ishdir. O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, jadvalning ma’lum qismini to‘ldiradilar, so‘ng natijalarni taqdim etadilar. Bir guruh sanalarni joylashtirsa, ikkinchi guruh voqealar mazmunini yozishi, uchinchi guruh sabab–oqibat izohlarini tayyorlashi mumkin. Bu usul hamkorlikda o‘qitish tamoyiliga asoslanadi va har bir o‘quvchining darsdagi ishtirokini kuchaytiradi. Xronologik jadvalga tayangan interfaol usullardan yana biri — “Aylanma stansiyalar” (rotatsiya) usulidir. Bu usulda sinf bir necha stansiyaga bo‘linadi va har bir stansiyada xronologik jadval bilan bog‘liq alohida topshiriq beriladi. Masalan, bir stansiyada voqealarni xronologik tartiblash, ikkinchisida sabab–oqibat izohlarini yozish, uchinchisida burilish nuqtasini aniqlash, to‘rtinchisida umumiy xulosa chiqarish topshiriladi. Guruhlar stansiyalar bo‘ylab almashib ishlaydi. Natijada barcha o‘quvchilar bir mavzuni turli nuqtai nazardan tahlil qiladilar. Bu metodning afzalligi shundaki, u darsni dinamik qiladi, o‘quvchilarning charchashini kamaytiradi va har bir faoliyat turini qisqa, aniq vazifalar asosida tashkil etadi. Xronologik jadval bilan ishlashda muammoli ta’lim elementlarini qo‘llash ham samarali hisoblanadi. O‘qituvchi tayyor jadvalni bermasdan, ayrim sanalar yoki voqealarni ataylab bo‘sh qoldiradi va o‘quvchilarga “Qaysi voqea bu yerda bo‘lishi kerak?”, “Nega aynan shu voqea keyingi bosqichga o‘tishda muhim?” kabi savollar beradi. O‘quvchilar darslik matniga tayangan holda javob izlaydilar va jadvalni to‘ldiradilar. Bu usul o‘quvchining mustaqil fikrlashini faollashtiradi, dalil bilan ishlashga undaydi va tarixiy mantiqni topishga yordam beradi. Muammoli savollar bilan ishlash xronologik jadvalni oddiy yozuv shaklidan tahliliy faoliyat vositasiga aylantiradi. 18 Interfaol texnologiyalar orasida savol-javob va tezkor refleksiya usullari ham xronologik jadvalga mos keladi. Masalan, dars oxirida o‘qituvchi “timeline bo‘yicha 3 ta eng muhim voqea”, “2 ta burilish nuqtasi”, “1 ta yakuniy xulosa” shaklida qisqa refleksiya topshirig‘i berishi mumkin. O‘quvchilar jadvalga qarab javob beradilar. Bu usul o‘quvchining dars davomida olgan bilimini qisqa va mazmunli shaklda umumlashtirishga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘qituvchi uchun ham qaysi qism yaxshi o‘zlashtirilgani, qaysi qismda qiyinchilik borligini aniqlash imkonini beradi. Demak, xronologik jadval nafaqat o‘qitish, balki tezkor formativ baholash vositasi sifatida ham ishlatiladi. Xronologik jadvalga tayangan interfaol metodlar ichida rol taqsimoti asosida ishlash usuli ham samarali hisoblanadi. Bunda guruh ichida o‘quvchilar vazifalarga bo‘linadi: biri “xronolog” (sanalarni tekshiradi), biri “tahlilchi” (sabab–oqibatni yozadi), biri “taqdimotchi” (natijani tushuntiradi), biri “nazoratchi” (jadvalning mantiqiy izchilligini kuzatadi). Bu yondashuv o‘quvchilarning mas’uliyatini oshiradi, jamoaviy ish ko‘nikmasini rivojlantiradi va har bir o‘quvchining faol qatnashishini ta’minlaydi. Tarix darsida bunday tashkil etish shakli ayniqsa foydali, chunki u faqat bilim emas, balki kommunikativ va hamkorlik ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Xronologik jadval bilan ishlashda ko‘rgazmali va texnik vositalardan foydalanish ham interfaol texnologiyalar samaradorligini oshiradi. Masalan, doskada katta jadval chizish, magnitli kartochkalar yordamida voqealarni joylashtirish, rangli belgilardan foydalanish, sinf devorida vaqt chizig‘i yaratish kabi usullar o‘quvchilarni faol jalb etadi. Agar texnik imkoniyat mavjud bo‘lsa, elektron taqdimot yoki interaktiv doska orqali jadvalni bosqichma-bosqich to‘ldirish ham mumkin. Bunda o‘quvchi javobi darhol ko‘rinadi, xatolar birgalikda tuzatiladi va dars vizual jihatdan yanada ta’sirchan bo‘ladi. Ammo texnologiya vosita ekanini unutmaslik kerak: asosiy maqsad o‘quvchini tarixiy tafakkurga olib 19 kirish bo‘lishi lozim. Shuning uchun texnik vositalar xronologik jadval metodining mazmuniy mohiyatini kuchaytirishi kerak, uning o‘rnini bosmasligi kerak. Xronologik jadvalga tayangan metod va interfaol texnologiyalarni qo‘llashda differensial yondashuv muhim hisoblanadi. Har bir o‘quvchining tayyorgarlik darajasi turlicha bo‘lgani uchun topshiriqlar ham moslashtirilishi zarur. Kuchli o‘quvchilarga bo‘sh jadval asosida mustaqil davrlashtirish va tahlil topshirig‘i berilishi mumkin. O‘rtacha darajadagi o‘quvchilarga qisman to‘ldirilgan jadvalni yakunlash, sanalar va voqealarni moslashtirish vazifasi beriladi. Qiyinlanayotgan o‘quvchilar uchun esa tayyor jadval asosida faqat izoh yoki xulosa yozish topshirig‘i berish maqsadga muvofiq. Bu yondashuv barcha o‘quvchilarni darsga jalb etadi va ularning imkoniyatidan kelib chiqib natijaga erishishga yordam beradi. Interfaol texnologiyalarning samarasi ham aynan shunda — ular sinfdagi farqlarni hisobga olgan holda hamkorlik va faoliyatni ta’minlaydi. Shu bilan birga, xronologik jadvalga tayangan metodlarni qo‘llashda ayrim metodik talablar e’tiborda bo‘lishi kerak. Birinchidan, jadval haddan tashqari murakkab bo‘lmasligi kerak; unda mavzuning asosiy voqealari va tayanch nuqtalari aks etishi lozim. Ikkinchidan, interfaol faoliyat mazmunni “o‘yin”ga aylantirib yubormasligi, aksincha darslikdagi tarixiy materialni chuqurroq o‘zlashtirishga xizmat qilishi kerak. Uchinchidan, har bir interfaol topshiriq yakunda umumlashtirish va xulosaga olib borishi zarur. Aks holda o‘quvchi faqat faoliyatni bajaradi, lekin tarixiy mazmunning mohiyatini anglab yetmaydi. Demak, metod va texnologiya tanlashda asosiy mezon — ularning tarixiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qilishidir. Xulosa qilib aytganda, xronologik jadvalga tayangan metodlar va interfaol texnologiyalar tarix darsini samarali tashkil etishning muhim metodik yo‘nalishidir. Voqealarni tartiblash, davrlashtirish, sabab–oqibat zanjirini tuzish, taqqoslash va umumlashtirishga qaratilgan metodlar o‘quvchining tarixiy tafakkurini rivojlantiradi. Guruhli ish, aylanma stansiyalar, muammoli savollar, refleksiya, rol 20 taqsimoti kabi interfaol texnologiyalar esa xronologik jadval bilan ishlashni faol va mazmunli jarayonga aylantiradi. Natijada tarix darsi o‘quvchi uchun faqat sanalarni yodlash mashg‘uloti bo‘lib qolmay, balki tarixiy jarayonlarni anglash, tahlil qilish va xulosa chiqarishga yo‘naltirilgan ta’limiy maydonga aylanadi. “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusi tarix darslarida xronologik jadval asosida interfaol texnologiyalarni qo‘llash uchun juda qulay mavzulardan biridir. Buning sababi shundaki, mazkur mavzu bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan bir necha bosqichli tarixiy jarayonni o‘z ichiga oladi: mo‘g‘ullar istilosi sharoiti, Jaloliddin Manguberdining kurashga kirishi, harbiy muvaffaqiyatlar, chekinish va qayta kuch to‘plash, davlatni tiklashga urinishlar hamda yakuniy bosqich. Ushbu jarayonlarni oddiy hikoya tarzida bayon qilish o‘quvchiga umumiy tasavvur berishi mumkin, biroq voqealarning ichki mantiqini, burilish nuqtalarini va sabab–oqibat bog‘lanishlarini chuqur anglatish uchun xronologik jadvalga tayangan interfaol usullar ancha samarali hisoblanadi. Shu bois bu mavzuda interfaol texnologiyalarni qo‘llash nafaqat o‘quvchilarning faolligini oshiradi, balki tarixiy tafakkurni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Mazkur mavzuda interfaol texnologiyalarni qo‘llashning metodik asosi xronologik jadvalni darsning markaziy tayanch vositasi sifatida tan olishdan iborat. Ya’ni dars jarayonidagi barcha faoliyat turlari — voqealarni joylashtirish, davrlashtirish, sabab–oqibatni aniqlash, taqqoslash, xulosa chiqarish — aynan timeline yoki xronotabla bilan bog‘langan holda tashkil etiladi. Bunday yondashuvda interfaol metod “alohida o‘yin” yoki “qo‘shimcha mashg‘ulot” bo‘lib qolmaydi; aksincha, darslikdagi tarixiy materialni anglash va tizimlashtirish vositasiga aylanadi. Jaloliddin Manguberdi mavzusi bunga juda mos, chunki unda tayanch voqealar aniq davriy ketma-ketlikda joylashadi va ular o‘rtasida kuchli mantiqiy bog‘lanish mavjud. Ushbu mavzuni o‘qitishda qo‘llaniladigan birinchi samarali interfaol texnologiya — guruhli xronologik rekonstruksiya usulidir. Bu usulda sinf kichik 21 guruhlarga bo‘linadi va har bir guruhga mavzuga oid voqealar kartochkalari tarqatiladi. Kartochkalarda voqea nomi, ayrimlarida sana, ayrimlarida esa qisqa izoh bo‘lishi mumkin. O‘quvchilar avvalo voqealarni xronologik tartibga keltiradilar, so‘ng ularni “Sana–Voqea–Izoh” jadvaliga joylashtiradilar. Masalan, bir guruh 1219–1221 yillardagi voqealarni, ikkinchi guruh 1222–1227 yillardagi bosqichni, uchinchi guruh esa 1228–1231 yillardagi yakuniy bosqichni ishlashi mumkin. Keyin guruhlar o‘z natijalarini birlashtirib, umumiy xronologik jadval hosil qiladilar. Bu usulning afzalligi shundaki, o‘quvchi tarixiy jarayonni bo‘lib- bo‘lib o‘rganib, keyin uni yagona tizimga birlashtiradi. Natijada mavzu chuqurroq o‘zlashtiriladi va jamoaviy hamkorlik ko‘nikmasi rivojlanadi. Ikkinchi samarali usul — “Aylanma stansiyalar” (rotatsiya) texnologiyasidir. Jaloliddin Manguberdi mavzusida bu usul ayniqsa qulay, chunki mavzuni turli tahliliy yo‘nalishlarga ajratish mumkin. Masalan, birinchi stansiyada o‘quvchilar voqealarni xronologik tartiblash bilan shug‘ullanadilar; ikkinchi stansiyada “burilish nuqtalari”ni aniqlaydilar; uchinchi stansiyada sabab–oqibat zanjirini yozadilar; to‘rtinchi stansiyada esa yakuniy umumlashtirish va xulosa tayyorlaydilar. Guruhlar stansiyalar bo‘ylab navbatma-navbat almashib ishlaydi. Bu texnologiya darsni dinamik qiladi, bir xil faoliyatdan charchashni kamaytiradi va har bir o‘quvchini mavzuning bir necha jihatini tahlil qilishga undaydi. Eng muhimi, har bir stansiya xronologik jadval bilan bog‘liq bo‘lgani uchun interfaol faoliyat tarixiy mazmundan ajralib qolmaydi. Uchinchi interfaol texnologiya — muammoli savollar asosida xronologik jadvalni to‘ldirish usulidir. Bu usulda o‘qituvchi tayyor jadvalni to‘liq bermaydi, balki ayrim sanalar, voqealar yoki izohlarni bo‘sh qoldiradi va o‘quvchilarga muammoli savollar beradi. Masalan: “Parvon jangidan keyin vaziyat nima sababdan tubdan o‘zgardi?”, “Sind bo‘yidagi jangni faqat mag‘lubiyat deb baholash to‘g‘rimi?”, “Davlatni tiklash yo‘lidagi qaysi bosqichda strategik imkoniyatlar kengroq bo‘lgan?” kabi savollar o‘quvchilarni darslik matniga tayanib 22 fikr yuritishga majbur qiladi. Ular jadvaldagi bo‘sh joylarni to‘ldirish jarayonida nafaqat voqeani topadilar, balki uning tarixiy mazmunini ham asoslashga harakat qiladilar. Bu metod tarixiy tafakkurning tahliliy va baholovchi komponentlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. To‘rtinchi usul — “Burilish nuqtasi tahlili”ni interfaol shaklda tashkil etishdir. Jaloliddin Manguberdi mavzusida bir nechta muhim burilish nuqtalari mavjud bo‘lgani uchun bu usul ayniqsa samarali. O‘quvchilar kichik guruhlarda ma’lum bir burilish voqeasini tanlab, uni 4 qadam asosida tahlil qiladilar: old sharoit, voqeaning o‘zi, bevosita natija, uzoq muddatli ta’sir. Masalan, bir guruh Parvon jangini, ikkinchi guruh Sind bo‘yidagi jangni, uchinchi guruh esa yakuniy bosqichdagi voqealarni tahlil qilishi mumkin. Har bir guruh o‘z tahlilini xronologik jadvaldagi tegishli voqea bilan bog‘lab taqdim etadi. Bu usul orqali o‘quvchi tarixiy voqeani alohida epizod sifatida emas, balki jarayonni o‘zgartirgan nuqta sifatida ko‘ra boshlaydi. Shu tariqa xronologik jadval chuqur tahlil vositasiga aylanadi. Beshinchi interfaol texnologiya — rol taqsimoti asosida xronologik jadval bilan ishlash usulidir. Bu yondashuvda har bir guruh ichida o‘quvchilar aniq rollarga bo‘linadi: “xronolog” (sanalarni tekshiradi), “matn tahlilchisi” (darslikdan fakt topadi), “izoh yozuvchi” (sabab–oqibatni ifodalaydi), “taqdimotchi” (natijani tushuntiradi), “nazoratchi” (jadvalning izchilligini tekshiradi). Jaloliddin Manguberdi mavzusida bunday rol taqsimoti ayniqsa foydali, chunki mavzuda voqea, sana va tahlil birgalikda talab etiladi. Bu usul har bir o‘quvchini dars jarayoniga jalb etadi, mas’uliyatni oshiradi va jamoa bo‘lib ishlash ko‘nikmasini mustahkamlaydi. Natijada interfaol faoliyat tartibli va maqsadga yo‘naltirilgan shaklda kechadi. Oltinchi usul — taqqoslashga asoslangan interfaol jadval texnologiyasidir. Jaloliddin Manguberdi mavzusida, masalan, “harbiy muvaffaqiyat bosqichi” va “qiyinchiliklar kuchaygan bosqich”ni taqqoslash mumkin. O‘quvchilar parallel 23 jadval tuzadilar: bir ustunda voqea, ikkinchisida omillar, uchinchisida natija, to‘rtinchisida tarixiy ahamiyat ko‘rsatiladi. Bunday taqqoslash o‘quvchiga faqat voqealarni yodlash emas, balki ularning o‘xshash va farqli tomonlarini tahlil qilish imkonini beradi. Bu metod orqali tarixiy baholash ko‘nikmasi rivojlanadi, chunki o‘quvchi qaysi bosqichda qaysi omil hal qiluvchi rol o‘ynaganini aniqlashga harakat qiladi. Yettinchi interfaol texnologiya — tezkor refleksiya va formativ baholash usullaridir. Xronologik jadval asosida ishlangan dars yakunida o‘qituvchi o‘quvchilarga qisqa, ammo mazmunli topshiriqlar berishi mumkin. Masalan, “timeline bo‘yicha 3 ta asosiy voqea, 2 ta burilish nuqtasi, 1 ta umumiy xulosa” shaklidagi refleksiya topshirig‘i o‘quvchining dars davomida olgan bilimini umumlashtirishga yordam beradi. Jaloliddin Manguberdi mavzusida bu usul ayniqsa qulay, chunki mavzu ichida burilish nuqtalari aniq ajralib turadi. Tezkor refleksiya o‘qituvchi uchun ham muhim: u o‘quvchilar qaysi voqealarni yaxshi tushunganini, qaysi qismda qiyinchilik bo‘lganini tezda aniqlaydi. Shunday qilib, xronologik jadval formativ baholash vositasi sifatida ham samarali ishlatiladi. Mazkur mavzuda interfaol texnologiyalarni qo‘llashda differensial yondashuv ham zarur. Jaloliddin Manguberdi mavzusi mazmunan murakkab bo‘lishi mumkinligi sababli topshiriqlar o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasiga mos tarzda taqsimlanishi maqsadga muvofiq. Kuchli o‘quvchilarga bo‘sh xronologik jadvalni mustaqil tuzish, burilish nuqtasini tahlil qilish va umumiy xulosa yozish topshirig‘i beriladi. O‘rtacha darajadagi o‘quvchilarga qisman to‘ldirilgan jadvalni yakunlash va sabab–oqibat izohlarini yozish vazifasi berilishi mumkin. Qiyinlanayotgan o‘quvchilarga esa tayyor voqealar va sanalarni moslashtirish, so‘ng o‘qituvchi yordamida qisqa izoh yozish topshiriladi. Bu yondashuv sinfdagi barcha o‘quvchilarni darsga faol jalb etadi va interfaol texnologiyalarning haqiqiy samaradorligini ta’minlaydi. 24 Interfaol texnologiyalarni qo‘llashda metodik jihatdan yana bir muhim talab — faoliyatning tarixiy mazmunga xizmat qilishidir. Ba’zan interfaol usullar faqat tashkiliy jihatdan qiziqarli bo‘lib qolib, mavzuning ilmiy mazmuni ikkinchi o‘ringa tushib qolishi mumkin. Jaloliddin Manguberdi mavzusida bunday holatga yo‘l qo‘ymaslik uchun har bir interfaol topshiriq darslikdagi tarixiy materialga, aniq voqea va sanalarga, xronologik jadvaldagi mantiqiy bog‘lanishlarga tayanishi lozim. Masalan, guruhli ish yakunida albatta xulosa chiqarish, muammoli savolga javobni jadvaldagi dalillar bilan asoslash, taqqoslash topshirig‘ida esa voqealarning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatish talab etilishi kerak. Ana shunda interfaol texnologiya tarixiy tafakkurni rivojlantiruvchi vosita sifatida to‘liq namoyon bo‘ladi. Shuningdek, Jaloliddin Manguberdi mavzusida interfaol texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarda tarixiy shaxsga nisbatan ongli yondashuvni ham shakllantiradi. Oddiy bayon usulida o‘quvchi ko‘pincha tarixiy shaxsni faqat qahramonlik timsoli sifatida qabul qiladi. Xronologik jadval asosida interfaol tahlil qilinsa esa, o‘quvchi Jaloliddin Manguberdining faoliyatini turli bosqichlar, turli sharoitlar va murakkab qarorlar tizimi sifatida ko‘ra boshlaydi. Bu esa tarixiy shaxsni idealizatsiya qilish yoki biryoqlama baholashdan ko‘ra, tarixiy jarayon ichidagi real rolini tushunishga yordam beradi. Tarix ta’limining ilmiylik tamoyili nuqtai nazaridan bu juda muhimdir. 25 3. “JALOLIDDIN MANGUBERDI XORAZMSHOHLAR DAVLATINI TIKLASH YO‘LIDA” MAVZUSINI XRONOLOGIK JADVAL ASOSIDA O‘QITISH METODIKASI “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusi tarix fanida xronologik jadval asosida o‘qitish uchun juda qulay mavzulardan biri hisoblanadi. Buning asosiy sababi shundaki, mazkur mavzu aniq vaqt oralig‘ida kechgan, o‘zaro bog‘liq bosqichlardan tashkil topgan va bir necha muhim burilish nuqtalariga ega bo‘lgan tarixiy jarayonni qamrab oladi. Jaloliddin Manguberdi faoliyatini o‘rganishda voqealarni oddiy bayon qilish bilan cheklanib qolish o‘quvchiga umumiy tasavvur beradi, ammo tarixiy jarayonning ichki mantiqini to‘liq anglatmaydi. Xronologik jadval asosida o‘qitish esa voqealarni ketma- ketlikda ko‘rish, davrlashtirish, sabab–oqibat bog‘lanishlarini aniqlash va tarixiy xulosa chiqarish imkonini beradi. Shu jihatdan mazkur mavzuni xronologik yondashuv asosida o‘qitish metodikasi tarixiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiluvchi samarali yo‘nalishdir. Mazkur mavzuni o‘qitish metodikasining nazariy asosi tarixiy vaqtni anglash, davrlashtirish, tizimlilik, izchillik va ko‘rgazmalilik tamoyillariga tayanadi. O‘quvchi Jaloliddin Manguberdi faoliyatini faqat “qahramonlik voqealari” sifatida emas, balki murakkab tarixiy-siyosiy jarayon sifatida qabul qilishi lozim. Buning uchun o‘qituvchi darsda tayanch sanalar va tayanch voqealarni ajratib olib, ularni xronologik jadvalga joylashtiradi. Xronologik jadval bu yerda faqat ko‘rgazma emas, balki darsning mantiqiy skeleti vazifasini bajaradi. O‘qituvchining og‘zaki bayoni, savol-javob, interfaol topshiriqlar va yakuniy xulosalar aynan shu jadval asosida tashkil etiladi. Natijada dars jarayoni tartibli, izchil va maqsadga yo‘naltirilgan tus oladi. Mavzuni xronologik jadval asosida o‘qitishda birinchi metodik bosqich — tayyorgarlik bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichda o‘qituvchi darslikdagi materialni tahlil qilib, mavzuning asosiy voqealarini tanlaydi va ularni dars maqsadiga mos 26 ravishda saralaydi. Jadvalga haddan tashqari ko‘p mayda tafsilotlar kiritilmasligi kerak; aks holda o‘quvchi asosiy tarixiy chiziqni yo‘qotib qo‘yadi. Shuning uchun faqat mavzuning mazmunini ochib beruvchi tayanch nuqtalar olinadi. Masalan, mo‘g‘ul istilosi sharoiti, Jaloliddinning kurashga kirishi, Parvon jangidagi muvaffaqiyat, Sind (Hind) daryosi bo‘yidagi jang, keyingi harakatlar, davlatni tiklashga urinish bosqichlari va yakuniy voqealar kabi asosiy nuqtalar tanlanadi. Shu asosda o‘qituvchi “Sana – Voqea – Izoh” ko‘rinishidagi xronologik jadvalni oldindan tayyorlaydi yoki uni dars jarayonida bosqichma-bosqich to‘ldirishni rejalashtiradi. Ikkinchi metodik bosqich — darsning kirish va motivatsiya bosqichidir. Bu bosqichda o‘qituvchi o‘quvchilarni mavzuning tarixiy davri va mazmuniga yo‘naltiradi. Jaloliddin Manguberdi shaxsining tarixiy ahamiyati haqida qisqacha kirish beriladi, ammo asosiy e’tibor voqealarni xronologik asosda anglash zarurligiga qaratiladi. O‘qituvchi doskada yoki tarqatmada mavzuning vaqt oralig‘ini ko‘rsatadi va dars davomida aynan shu vaqt chizig‘i bo‘yicha ishlash tushuntiriladi. Bu orientatsiya o‘quvchining keyingi faoliyatini tartibga soladi: u dars boshidayoq qaysi davr, qaysi voqealar va qaysi tarixiy jarayon haqida gap ketayotganini bilib oladi. Metodik jihatdan bu bosqich darsning keyingi qismlariga tayyorlov vazifasini bajaradi. Uchinchi bosqich — yangi bilim berish bosqichi bo‘lib, bu jarayonda xronologik jadval darsning asosiy tayanch vositasi sifatida ishlatiladi. O‘qituvchi mavzuni ketma-ket yoritadi va har bir muhim voqea jadvalga joylashtirilib boriladi. Bu bosqichda voqealarni shunchaki aytib o‘tish emas, balki ularning mazmuni va o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish muhimdir. Masalan, bir voqea keltirib chiqargan sharoit, keyingi voqeaga ta’siri va tarixiy natijasi izohlanadi. Jadvalning “Izoh” ustuni aynan shu metodik vazifani bajaradi: u o‘quvchini voqeaga tahliliy yondashishga undaydi. Shu tariqa o‘qituvchi bayoni va jadval bir-birini to‘ldiradi. 27 O‘quvchi esa mavzuni matndan ajratilgan faktlar tarzida emas, balki izchil rivojlanayotgan tarixiy jarayon sifatida qabul qiladi. Mazkur mavzuni o‘qitishda muhim metodik yo‘nalishlardan biri — davrlashtirish asosida tushuntirishdir. Jaloliddin Manguberdi faoliyatini xronologik jadval orqali bosqichlarga ajratib o‘rganish o‘quvchining mavzuni chuqurroq anglashiga yordam beradi. Metodik jihatdan mavzuni shartli ravishda bir necha bosqichga ajratish mumkin: istilo va inqiroz sharoiti; faol qarshilik va harbiy muvaffaqiyatlar bosqichi; chekinish va qayta kuch to‘plash bosqichi; davlatni tiklashga urinishlar bosqichi; yakuniy bosqich. Bunday davrlashtirish o‘quvchiga tarixiy jarayonning ichki mantiqini ko‘rsatadi, ya’ni voqealar tasodifiy emas, balki muayyan sharoit va omillar ta’sirida rivojlanganini anglatadi. Shu bilan birga, davrlashtirish xronologik jadvalni oddiy sanalar ro‘yxatidan metodik tahlil vositasiga aylantiradi. To‘rtinchi bosqich — interfaol mustahkamlash bosqichidir. Bu bosqichda o‘quvchilar xronologik jadval bilan mustaqil yoki guruhli shaklda ishlaydilar. Masalan, ularga qisman to‘ldirilgan jadval berilib, bo‘sh joylarni darslik asosida to‘ldirish topshiriladi. Yoki voqealar va sanalar aralashtirib berilib, ularni to‘g‘ri ketma-ketlikka keltirish vazifasi qo‘yiladi. Jaloliddin Manguberdi mavzusida “burilish nuqtasi” tahlili ham aynan shu bosqichda samarali qo‘llanadi: o‘quvchilar jadvaldagi muhim voqealardan birini tanlab, uning oldingi sharoiti, bevosita natijasi va uzoq muddatli ta’sirini izohlaydilar. Bu metod o‘quvchini faqat eslab qolishga emas, balki tahlil va baholashga olib keladi. Mustahkamlash bosqichining interfaol shaklda tashkil etilishi dars samaradorligini oshiradi va o‘quvchining tarixiy tafakkurini faollashtiradi. Beshinchi metodik bosqich — xronologik sintez va umumlashtirish bosqichidir. Bu bosqichda o‘quvchilar jadval asosida mavzu bo‘yicha umumiy xulosa chiqaradilar. Masalan, “Jaloliddin Manguberdi faoliyatida qaysi voqea eng muhim burilish nuqtasi bo‘ldi?”, “Davlatni tiklash yo‘lidagi urinishlarning 28 muvaffaqiyat va cheklov omillari nimalardan iborat edi?” kabi savollar berilishi mumkin. O‘quvchi xronologik jadvaldagi voqealarga tayangan holda javob beradi. Metodik jihatdan bu bosqich juda muhim, chunki u tarixiy materialni yakuniy tahlil va umumlashtirish darajasiga olib chiqadi. Aynan shu yerda o‘quvchi tarixiy jarayonning mantiqini anglab, mustaqil tarixiy xulosa chiqarishga o‘rganadi. Demak, xronologik jadval dars yakunida ham faol ishlatiladigan vosita hisoblanadi. Mazkur mavzuni o‘qitish metodikasida baholash jarayoni ham xronologik jadval bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi kerak. Baholash faqat sanalarni aytib berishga qaratilsa, o‘quvchining tarixiy tafakkuri to‘liq namoyon bo‘lmaydi. Shuning uchun xronologik jadval asosida baholashda bir necha mezon qo‘llanadi: voqealarni to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtirish, sana va voqeani moslashtirish, izoh ustunida sabab–oqibatni ko‘rsatish, burilish nuqtasini asoslay olish, umumiy xulosa chiqarish. Bunday baholash usuli o‘quvchining bilimini fakt, tushunish va tahlil darajalarida aniqlash imkonini beradi. Shu bilan birga, o‘qituvchi formativ qayta aloqa berib, o‘quvchining aynan qaysi bosqichda qiyinlanayotganini ko‘rsatishi mumkin. Bu esa keyingi darslarni rejalashtirishda metodik jihatdan foydalidir. Jaloliddin Manguberdi mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitishda differensial yondashuvni qo‘llash ham muhimdir. Sinfdagi o‘quvchilar tayyorgarlik darajasi bir xil bo‘lmagani sababli topshiriqlar darajalangan shaklda berilishi lozim. Kuchli o‘quvchilarga bo‘sh jadvalni mustaqil tuzish, davrlashtirish va tahliliy izoh yozish topshirig‘i beriladi. O‘rtacha tayyorgarlikdagi o‘quvchilarga qisman to‘ldirilgan jadvalni yakunlash va voqealar ketma-ketligini aniqlash vazifasi mos keladi. Qiyinlanayotgan o‘quvchilar uchun esa tayyor jadval asosida asosiy voqealarni ajratish va qisqa izoh berish topshiriqlari maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunday metodik yondashuv barcha o‘quvchilarni darsga jalb etadi va ularning imkoniyatiga mos ravishda natijaga erishishga yordam beradi. Mazkur mavzuni o‘qitish metodikasida ko‘rgazmali vositalar bilan uyg‘unlik ham alohida ahamiyatga ega. Xronologik jadval tarixiy vaqtni ko‘rsatadi, ammo 29 ayrim hollarda tarixiy makon bilan bog‘lash ham zarur bo‘ladi. Jaloliddin Manguberdi faoliyati keng hududlarda kechganligi sababli jadvalni xarita bilan birgalikda qo‘llash dars samaradorligini oshiradi. O‘quvchi qaysi voqea qayerda sodir bo‘lganini ko‘rsa, tarixiy jarayonni to‘liqroq anglaydi. Shu bilan birga, darslikdagi matn, rasm va jadval o‘zaro bog‘langan holda ishlatilsa, mavzuning ko‘p qirraliligi yaxshiroq ochiladi. Metodik jihatdan bu yondashuv xronologik jadvalni darsning markaziy vositasi sifatida saqlagan holda, boshqa ko‘rgazmali vositalar bilan boyitishni nazarda tutadi. Shuningdek, ushbu mavzuni o‘qitishda xronologik jadvaldan foydalanishda metodik me’yorga rioya qilish lozim. Jadval juda murakkab, ortiqcha tafsilotlarga boy yoki tushunarsiz shaklda tuzilsa, o‘quvchi uchun qulay vosita bo‘lish o‘rniga qiyinchilik tug‘diradi. Shu sababli jadvalning hajmi dars maqsadiga mos, mazmuni esa tayanch voqealarni aks ettiruvchi bo‘lishi kerak. Izohlar qisqa, aniq va tahliliy mazmunga ega bo‘lishi maqsadga muvofiq. O‘qituvchi jadvalni dars davomida bosqichma-bosqich to‘ldirib borishi yoki o‘quvchilar bilan hamkorlikda yaratishi ham metodik jihatdan samarali hisoblanadi. Bu usul jadvalni tayyor axborot emas, balki faol o‘quv faoliyati mahsuliga aylantiradi. “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitish metodikasi tarix darsini izchil, tahliliy va o‘quvchi faolligiga yo‘naltirilgan shaklda tashkil etish imkonini beradi. Mazkur metodika tayyorgarlik, kirish, yangi bilim berish, davrlashtirish, interfaol mustahkamlash, xronologik sintez va baholash bosqichlarining o‘zaro bog‘liq tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. Xronologik jadval bu jarayonda nafaqat ko‘rgazmali vosita, balki darsning metodik skeleti, tarixiy tafakkurni shakllantiruvchi tayanch va baholash mezonlarini aniqlovchi amaliy vosita sifatida xizmat qiladi. Shu bois mazkur mavzuni o‘qitishda xronologik jadvalga tayangan metodika ilmiy-metodik jihatdan asosli va amaliy jihatdan samarali yondashuv hisoblanadi. 30 “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitishda 45 daqiqalik darsni aniq bosqichlarga bo‘lib tashkil etish metodik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Chunki qisqa vaqt ichida ham mavzuning tarixiy mazmunini yoritish, ham o‘quvchilarda vaqt bo‘yicha orientatsiya, sabab–oqibatni anglash va umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirish talab etiladi. Shu sababli dars ishlanmasi xronologik jadvalni markaziy didaktik tayanch sifatida tan olgan holda, kirishdan boshlab yakuniy refleksiyagacha izchil rejalashtiriladi. Mazkur dars ishlanmasining asosiy maqsadi o‘quvchilarga Jaloliddin Manguberdi faoliyatini tarixiy jarayon sifatida tushuntirish, tayanch voqealarni xronologik jadvalga joylashtirish, muhim burilish nuqtalarini aniqlash va mavzu bo‘yicha dastlabki tarixiy xulosa chiqarishga yo‘naltirishdan iborat. Darsning ta’limiy maqsadi — o‘quvchilarda Jaloliddin Manguberdi faoliyatiga oid asosiy voqealar, sanalar va bosqichlar haqida tizimli tasavvur hosil qilishdir. Tarbiyaviy maqsad — tarixiy merosga hurmat, matonat va mas’uliyat kabi tushunchalarni tarixiy misol asosida anglashga yordam berishdir. Rivojlantiruvchi maqsad esa o‘quvchilarda xronologik fikrlash, sabab–oqibat bog‘lanishini ko‘rish, taqqoslash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishdan iborat. Darsda kutilayotgan natija shundan iboratki, o‘quvchi mavzu doirasidagi asosiy voqealarni ketma-ketlikda joylashtira oladi, kamida bir- ikki burilish nuqtasini izohlay oladi va xronologik jadvalga tayangan holda qisqa xulosa bera oladi. Dars uchun zarur jihozlar sifatida darslik, doska, tayyor yoki qisman bo‘sh xronologik jadval (Sana–Voqea–Izoh), voqealar yozilgan kartochkalar, markerlar va imkon bo‘lsa xarita tavsiya etiladi. Agar sinf sharoiti qulay bo‘lsa, xronologik jadvalni katta formatda doskaga ilib qo‘yish yoki slayd orqali ko‘rsatish metodik jihatdan qulay bo‘ladi. Biroq darsning samaradorligi texnik vositaga emas, balki jadval bilan ishlashning to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liq. Shu sababli o‘qituvchi 31 oldindan mavzuning tayanch voqealarini saralab, ularni dars vaqtiga mos hajmda belgilab olishi lozim. 45 daqiqalik darsda haddan tashqari ko‘p voqeani berish o‘quvchini chalg‘itishi mumkin, shuning uchun asosiy tarixiy chiziqni ochib beradigan tayanch nuqtalar tanlanadi. Darsning birinchi bosqichi — tashkiliy qism bo‘lib, odatda 2–3 daqiqa vaqt ajratiladi. Bu bosqichda salomlashish, davomatni aniqlash, sinfning darsga tayyorgarligini tekshirish amalga oshiriladi. Tashkiliy qismning metodik ahamiyati ko‘pincha kam baholanadi, holbuki aynan shu bosqich darsning intizomiy va psixologik muhitini belgilaydi. O‘qituvchi qisqa tarzda bugungi darsning yo‘nalishi tarixiy voqealarni xronologik jadval asosida tahlil qilishga qaratilishini aytib o‘tsa, o‘quvchi darsga nisbatan aniq kutilma bilan kiradi. Bu esa keyingi bosqichlarda vaqtni tejashga yordam beradi. Ikkinchi bosqich — o‘tgan mavzuni faollashtirish va motivatsiya bosqichi bo‘lib, unga 5–7 daqiqa ajratiladi. Bu yerda o‘qituvchi avvalgi mavzu bilan yangi mavzu o‘rtasidagi bog‘lanishni qisqa savollar orqali eslatadi. Masalan, mo‘g‘ullar istilosi, Xorazmshohlar davlati holati yoki o‘sha davrning umumiy sharoiti haqida 2–3 ta qisqa savol berilishi mumkin. So‘ng o‘qituvchi doskada “1219–1231” vaqt oralig‘ini yozib, bugungi dars aynan shu tarixiy davr voqealarini ketma-ket tahlil qilishga bag‘ishlanishini tushuntiradi. Motivatsiya uchun “Nima uchun ba’zi tarixiy shaxslar faoliyatini aynan xronologik jadval asosida o‘rganish qulay?” kabi muammoli savol berish maqsadga muvofiq. O‘quvchilar javoblari qisqacha tinglanadi va darsning markaziy vositasi xronologik jadval ekanligi ta’kidlanadi. Bu bosqich o‘quvchini faol fikrlashga tayyorlaydi. Uchinchi bosqich — yangi mavzuni tushuntirishning kirish qismi bo‘lib, 5 daqiqa atrofida tashkil etiladi. O‘qituvchi Jaloliddin Manguberdi shaxsining tarixiy o‘rnini darslik doirasida qisqacha yoritadi va mavzuni qahramonlik hikoyasi emas, balki murakkab tarixiy jarayon sifatida tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi. Aynan shu bosqichda doskada yoki slaydda xronologik jadvalning bo‘sh yoki qisman 32 tayyor shakli namoyish etiladi. O‘quvchilarga jadval ustunlari mazmuni tushuntiriladi: “Sana” — voqeaning aniq vaqti yoki davri; “Voqea” — tarixiy hodisa nomi; “Izoh” — voqeaning mazmuni, sababi yoki natijasi. Metodik jihatdan bu juda muhim, chunki o‘quvchi jadvalni shunchaki ko‘chirish uchun emas, tahlil qilish uchun to‘ldirishi kerakligini boshidan anglab oladi. To‘rtinchi bosqich — yangi bilim berishning asosiy qismi bo‘lib, darsning markaziy bosqichi hisoblanadi va 12–15 daqiqa vaqt ajratiladi. O‘qituvchi mavzuni tayanch voqealar asosida bosqichma-bosqich bayon qiladi va har bir muhim nuqtani xronologik jadvalga joylashtirib boradi. Bu jarayonda o‘qituvchi faqat voqeani aytib o‘tmaydi, balki uning oldingi sharoiti va keyingi ta’sirini qisqacha izohlaydi. Masalan, voqealar zanjiridagi muhim nuqtalar tushuntirilganda, o‘quvchilardan “Bu voqea keyingi bosqichga qanday ta’sir qilgan?” degan savol bilan izoh ustunini to‘ldirishga jalb etish mumkin. Shu tariqa o‘qituvchi bayoni va o‘quvchi ishtiroki uyg‘unlashadi. Metodik jihatdan mazkur bosqichda jadval darsning “skeleti”, og‘zaki tushuntirish esa mazmuniy to‘ldiruvchi qismi bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchi voqealarni matndan parcha-parcha emas, izchil tarixiy jarayon sifatida qabul qila boshlaydi. Beshinchi bosqich — interfaol mustahkamlash bosqichi bo‘lib, 10–12 daqiqa davom etadi. Bu bosqich 45 daqiqalik darsning eng muhim amaliy qismi hisoblanadi, chunki aynan shu yerda o‘quvchi xronologik jadval bilan mustaqil ishlaydi. Sinf sharoitiga qarab ushbu bosqichni individual, juftlik yoki kichik guruhlar shaklida tashkil etish mumkin. Eng qulay variantlardan biri — qisman to‘ldirilgan jadval va aralashtirilgan voqealar/sanalar kartochkalarini berishdir. O‘quvchilar kartochkalarni to‘g‘ri ketma-ketlikka keltiradilar, jadvaldagi bo‘sh joylarni to‘ldiradilar va kamida 2 ta voqea uchun “Izoh” yozadilar. Kuchli o‘quvchilar uchun qo‘shimcha topshiriq sifatida “burilish nuqtasi”ni tanlash va uni asoslash berilishi mumkin. Qiyinlanayotgan o‘quvchilarga esa tayyor jadvaldan foydalanib voqea–sana mosligini aniqlash topshirig‘i beriladi. Bu differensial 33 yondashuv dars samaradorligini oshiradi va sinfdagi barcha o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. Oltinchi bosqich — natijalarni taqdim etish va muhokama bosqichi bo‘lib, 5 daqiqa atrofida tashkil etiladi. 1–2 guruh (yoki bir necha o‘quvchi) o‘zlari tuzgan jadval bo‘yicha qisqacha taqdimot qiladi. Taqdimotda voqealar ketma-ketligi, tanlangan burilish nuqtasi va izohlar asoslab beriladi. O‘qituvchi bu jarayonda noto‘g‘ri joylashtirilgan sanalar yoki mazmuniy chalkashliklarni yumshoq tarzda tuzatadi, to‘g‘ri javoblarni esa umumlashtirib doskadagi asosiy jadvalga kiritadi. Ushbu bosqichning metodik ahamiyati shundaki, o‘quvchi o‘z fikrini xronologik mantiq asosida ifodalashga o‘rganadi, boshqa guruhlar esa taqqoslash orqali xatolarini ko‘ra oladi. Muhokama jarayoni jadvalni tayyor javob emas, balki birgalikda yaratiladigan bilim modeli sifatida namoyon etadi. Yettinchi bosqich — yakuniy xronologik sintez va xulosa bosqichi bo‘lib, 3– 4 daqiqa ajratiladi. O‘qituvchi o‘quvchilarga jadvalga qarab qisqa umumlashtiruvchi savollar beradi: “Mavzudagi eng muhim burilish nuqtasi qaysi?”, “Davlatni tiklash yo‘lidagi asosiy qiyinchilik nimada bo‘lgan?”, “Qaysi voqealar bir-biri bilan eng kuchli bog‘langan?” kabi savollar darsning tahliliy yakunini ta’minlaydi. O‘quvchilar xronologik jadvalga tayangan holda javob beradilar. Shu tarzda dars yakunida faktlardan umumiy tarixiy xulosaga o‘tiladi. Bu bosqichning metodik qadri shundaki, u darsni oddiy “o‘qib chiqish” bilan emas, anglash va umumlashtirish bilan tugatadi. Sakkizinchi bosqich — baholash va refleksiya bosqichi bo‘lib, 2–3 daqiqada amalga oshiriladi. O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarning ishtiroki, voqealarni to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtirishi, izoh yozish sifati va muhokamadagi faolligi asosida qisqa formativ baholash beradi. Bu baholashni faqat “to‘g‘ri/noto‘g‘ri” shaklida emas, balki “ketma-ketlik yaxshi, izohni kuchaytirish kerak” kabi aniq qayta aloqa bilan berish maqsadga muvofiq. Refleksiya uchun “Bugun timeline orqali nimani tushunish oson bo‘ldi?” yoki “Qaysi voqeani izohlash qiyin bo‘ldi?” 34 kabi 1–2 savol berilishi mumkin. Bu o‘qituvchiga keyingi darsni rejalashtirishda yordam beradi va o‘quvchida o‘z o‘rganish jarayoniga nisbatan ongli munosabatni shakllantiradi. Darsning yakuniy qismi — uyga vazifa berish bosqichidir. Uyga vazifa xronologik jadval metodiga mos bo‘lishi kerak. Masalan, o‘quvchilarga darsda tuzilgan jadvalni to‘ldirib kelish, 2–3 voqeaga qo‘shimcha izoh yozish yoki “eng muhim burilish nuqtasi” bo‘yicha qisqa yozma fikr tayyorlash topshirilishi mumkin. Kuchli o‘quvchilar uchun qo‘shimcha topshiriq sifatida mavzuni bosqichlarga ajratib, mini-xronologik sintez yozish vazifasi berilishi maqsadga muvofiq. Bu uy vazifasi darsda boshlangan xronologik tahlilni davom ettiradi va keyingi mashg‘ulot uchun metodik ko‘prik vazifasini bajaradi. Shu tariqa 45 daqiqalik dars ishlanmasi xronologik jadvalni markaziy metodik tayanch sifatida qo‘llagan holda tashkiliy qism, motivatsiya, yangi bilim berish, interfaol mustahkamlash, taqdimot, xronologik sintez, baholash va refleksiya bosqichlarining izchil tizimi sifatida tashkil etiladi. “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusida bunday dars modeli o‘quvchilarga voqealarni shunchaki yodlash emas, balki ularni tarixiy jarayon sifatida anglash, davrlashtirish va tahlil qilish imkonini beradi. Natijada dars mazmunan chuqur, metodik jihatdan tartibli va o‘quvchi faoliyatiga yo‘naltirilgan shaklga ega bo‘ladi. 35 XULOSA Mazkur malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval (timeline, xronotabla, davrlar kesimi) asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari hamda amaliy qo‘llash mexanizmlari “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusi misolida yoritildi. Tadqiqot jarayonida xronologik jadval tarix fanini o‘qitishda oddiy ko‘rgazmali vosita emas, balki darsning mantiqiy tuzilishini belgilovchi, o‘quvchilar tarixiy tafakkurini rivojlantiruvchi va baholash jarayonini mazmunan boyituvchi metodik tayanch ekanligi asoslandi. Ishning nazariy qismida xronologik jadvalning tarixiy vaqtni anglash, davrlashtirish, tizimlilik va izchillikni ta’minlash, ko‘rgazmalilikni kuchaytirish, sabab–oqibat bog‘lanishlarini ochish, taqqoslash va umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishdagi didaktik funksiyalari tahlil qilindi. Natijada xronologik jadval tarixiy bilimni mexanik yodlashdan ongli o‘zlashtirish va tahliliy fikrlash darajasiga olib chiqishda samarali vosita ekanligi aniqlandi. Ayniqsa, “Sana– Voqea–Izoh” shaklidagi xronologik jadval modeli o‘quvchini voqealarni nafaqat ketma-ketlikda joylashtirishga, balki ularning tarixiy mazmunini tushuntirishga ham yo‘naltirishi bilan metodik jihatdan qulay ekani ko‘rsatildi. Ishning metodik qismida xronologik jadvalga tayangan metodlar va interfaol texnologiyalar tizimlashtirildi. Voqealarni tartiblash, davrlashtirish, sabab–oqibat zanjiri tuzish, burilish nuqtasini aniqlash, taqqoslash va xronologik sintezga qaratilgan metodlar tarix darsining tahliliy salohiyatini oshirishi asoslab berildi. Shuningdek, guruhli ish, aylanma stansiyalar, muammoli savollar, rol taqsimoti, tezkor refleksiya kabi interfaol texnologiyalar xronologik jadval bilan uyg‘unlashganda o‘quvchilarning faolligi, hamkorlikda ishlash ko‘nikmasi va tarixiy xulosa chiqarish malakasi kuchayishi ko‘rsatildi. Bu esa darsning samaradorligini oshirishda metod va texnologiyaning mazmuniy uyg‘unligi hal qiluvchi omil ekanini tasdiqlaydi. 36 Amaliy qismda “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitish metodikasi ishlab chiqildi. Mavzuning tarixiy xususiyatlari — aniq vaqt doirasi, bosqichma-bosqich rivojlanishi, muhim burilish nuqtalarining mavjudligi — xronologik yondashuvni qo‘llash uchun qulayligi bilan tavsiflandi. Shu asosda tayyorgarlik, kirish, yangi bilim berish, davrlashtirish, interfaol mustahkamlash, xronologik sintez, baholash va refleksiya bosqichlaridan iborat metodik model taklif etildi. 45 daqiqalik dars ishlanmasi misolida xronologik jadvalni darsning markaziy tayanch vositasi sifatida qo‘llash o‘quvchilarda voqealarni tizimli o‘zlashtirish, tahliliy izoh berish va umumiy tarixiy xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qilishi ko‘rsatildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etish o‘quvchilarning faqat faktik bilimini emas, balki tarixiy tafakkurini rivojlantirishga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, bu yondashuv o‘quvchilarda tarixiy vaqtga nisbatan ongli munosabat, voqealarni davrlashtirish qobiliyati, tarixiy jarayonning ichki mantiqini anglash, sabab–oqibat aloqalarini ko‘ra olish va dalillangan xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu bilan birga, xronologik jadvalga tayangan baholash va formativ qayta aloqa o‘qituvchiga o‘quvchilarning qaysi bosqichda qiyinchilikka duch kelayotganini aniqlash va keyingi darslarni metodik jihatdan takomillashtirish imkonini beradi. Shunday qilib, “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatini tiklash yo‘lida” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitish metodikasi tarix darslarini zamonaviy pedagogik talablar asosida mazmunli, izchil va tahliliy tashkil etishning samarali yo‘nalishi sifatida baholanishi mumkin. Mazkur metodik yondashuv tarix ta’limi amaliyotida keng qo‘llanishi, boshqa tarixiy mavzularga moslashtirilishi va dars sifatini oshirishga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI: 1. Muhammadjonov, A. O‘zbekiston tarixi: 7-sinf uchun darslik. Qayta ishlangan uchinchi nashr. — Toshkent: Sharq, 2017. — 160 b. 2. an-Nasaviy, Shihobiddin Muhammad. Sulton Jaloliddin Manguberdi / tarj. Kamol Matyoqubov. — Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2006. — 384 b. 3. Rahimov, J. Jaloliddin Manguberdi. — Toshkent: O‘qituvchi, 2001. — 61 b. 4. Mansurov, U., Raxmatullayeva, A. R. Tarix o‘qitish metodikasi: o‘quv qo‘llanma. — Toshkent, 2022. — 104 b. 5. Mansurov, Uktamjon. Tarix o‘qitish metodikasi: darslik. — Toshkent: Ilm Ziyo Zakovat, 2023. — 155 b. 6. Yuldashev, J. A. Tarix o‘qitish metodikasi. — Toshkent: Innovatsion rivojlantirish nashriyot-matbaa uyi, 2023. — 183 b. 7. Tolipov, O‘., Ro‘ziyeva, D. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat: o‘quv qo‘llanma. — Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021. — 276 b. 8. Omonov, X. T., Xo‘jayev, N. X., Madyarova, S. A., Eshchanov, E. U. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat: darslik. — Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. — 240 b. 9. Musurmanova, O. Pedagogik texnologiyalar: ta’lim samaradorligi omili: darslik. — Toshkent, 2020. — 206 b. 10. Avliyaqulov, N. X., Musayeva, N. N. Pedagogik texnologiya: darslik. — Toshkent: Tafakkur bo‘stoni, 2012. — 208 b. 38 ILOVALAR ILOVA 1. Kompetensiyalar xaritasi (o‘quv natijasi–indikator–mezon) Kompetensiya bloki O‘quv natijasi Indikator Baholash mezoni Xronologik 1219–1231 tayanch voqealarni joylashtiradi 9 ta voqea to‘g‘ri joylashgan Xato ≤1 Tahliliy Sebab–oqibatni izohlaydi 6 ta voqeaga sabab+natija yozilgan Mantiq va dalil Axborot Manbadan fakt ajratadi 3–5 fakt kartasi bor Asoslanganlik Kommunikativ Guruhda hamkorlikda ishlaydi Rol taqsimoti va taqdimot Ishtirok Refleksiya O‘zini baholaydi Rubrika + 3–2–1 Aniqlik ILOVA 2. Xronologik kartalar (kesib tarqatish uchun) Ko‘rsatma: kartalarni aralashtirib tarqating. O‘quvchilar voqealar chizig‘iga joylashtiradi va izoh qo‘shadi. Yil/oy Karta nomi Qisqa yo‘riqnoma 1219 Istilo boshlanishi Mudofaa va siyosiy tarqoqlik omillarini muhokama qiling. 1220 Safarbarlik va yetakchilik Legitimatsiya va birlik masalasi. 1221 (sent.) Parvon — g‘alaba G‘alaba omillarini yozing 39 (kamida 2). 1221 (24 noy.) Sind (Hind) — burilish Chekinishning strategik mazmunini izohlang. 1222–1224 Hindiston bosqichi Resurs va tayanch izlash. 1225–1227 Qayta tiklash urinishlari Ittifoq va raqobatni ko‘rsating. 1231 Yakuni Tarixiy meros xulosasi. ILOVA 3. Xronologik jadval blankasi (Sana–Voqea–Tarixiy izoh) Topshiriq: izoh ustunida kamida 1 sabab va 1 natija yozing. Sana Voqea Izoh (sabab–oqibat) 1219 1220 1221 (sent.) 1221 (24 noy.) 1222–1224 1225–1227 1228–1229 1230 1231 ILOVA 4. “Burilish nuqtasi” (4 qadamli tahlil) blankasi Dastlabki sharoit: ________________________________ Voqea: ______________________________________ Natija: _____________________________________ Uzoq muddatli ta’sir: ________________________ 40 ILOVA 5. 45 daqiqalik dars ishlanmasi jadvali Bosqich Vaqt Faoliyat Motivatsiya 5 daq. Muammoli savol: ‘Davlatni tiklash nimani anglatadi?’ Orientatsiya 7 daq. Chrono-core kartalarni timeline’ga joylashtirish. Xronotabla 12 daq. Sana–Voqea–Izoh jadvalini to‘ldirish. Burilish tahlili 12 daq. Parvon bo‘yicha 4 qadam. Baholash 6 daq. Rubrika asosida o‘zaro tekshiruv. Refleksiya 3 daq. 3–2–1 41

Mazkur malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari hamda amaliy mexanizmlari yoritildi. Malaka ishi kompetensiyaviy yondashuv, aniq belgilangan o‘quv natijalari, mezonli baholash va formativ qayta aloqa tamoyillariga tayangan holda ishlab chiqildi. Xususan, xronologik jadval metodining “sana yodlash”dan ko‘ra “jarayonni anglash”ga yo‘naltirilganligi, o‘quvchida tarixiy tafakkurning muhim komponentlari — vaqt bo‘yicha orientatsiya, sabab–oqibatni ko‘ra bilish, davrlashtirish, taqqoslash va umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni asoslab berildi.

Sotib olish