Jamiyatning iqtisodiy negizlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	54.7KB
Xaridlar	4
Yuklab olingan sana	06 Sentyabr 2023
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Jamiyatning iqtisodiy negizlari

Sotib olish

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI
O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI
Konstitutsiyaviy huquq fanidan
Jamiyatning iqtisodiy negizlari mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahbar
Bajardi: yuristprudensiya: biznes huquqi.
1-bosqich talabasi
TO SHKENT

Jamiyatning iqtisodiy negizlari
Reja:
Kirish
1 bob Davlat bozor munosabatlarini rivojlantirish va halol
raqobat uchun shart-sharoitlar yaratish
1.1 O’zbekiston Respublikasida barcha mulk shakllarining teng
huquqliligi va huquqiy jihatdan himoya qilinishi.
1.2 Monopol faoliyatning qonun bilan tartibga solinishi va cheklanishi
II bob Yer, yer osti boyliklari, suv, o’simlik va hayvonot dunyosi
hamda boshqa tabiiy resurslardan Oqilona Foydalanish
2.1 Yer, yer osti boyliklaridan oqilona foydalanish.
2.2 S uv, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish.
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi.
Jamiyatning iqtisodiy negizlari deganda,jamiyatdagi mavjud iqtisodiy hayot,
ishlab chiqarish vositalariga nisbatan mulkchilik shakllari, ijtimoiy yo’nalishga
qaratilgan ishlab chiqarish maqsadi, jamiyatda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning
adolat prinsipi asosida taqsimlanish, xo’jalikni boshqarishda bozor iqtisodiyoti
prinsiplariga asoslanganlik tushuniladi.
O’zbekiston Respublikasi o’z mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq,
jamiyat taraqqiyoti uchun muhim sanalgan iqtisodiy ijtimoiy sohalarda muhim
o’zgarishlar va yangiliklarni nazariy asoslantirib hayotga tadbiq eta
boshladi."Jamiyatning iqtisodiy negizlari" – deb, nomlangan XII-bobda,
respublikamiz hayotining iqtisodiy asoslari ya'ni mulkchilik masalalari, xo’jalik
yuritish va tadbirkorlik faoliyatining kafolatlari belgilanib, hozirgi paytda bozor
munosabatlarini rivojlantirish amalga oshirilayotgan islohotlarni
chuqurlashtirishda ahamiyati beqiyosdir.
O’zbekistonda yashovchi har bir fuqaroning iqtisodiy huquq va erkinliklari
bevosita konstitutsiyamizda o’z aksini topgan. Jumladan Konstitutsiyaning 36-
moddasida shunday deyiladi, Har bir shaxs mulkdor bo’lishga haqli. Bankka
qo’yilgan omonatlar sir tutilishi va meros huquqi qonun Bilan kafolatlanadi”.
Demak, har bir inson dunyoga kelmasdan turib ham hayotiy davrida ham qonuniy
asosda o’z mulkiga ixiyoriy asosda egalik qiladilar. Shunday holatlar ham
bo’ladiki, bola ona qornidagi davrida ham qonunda ko’rsatilgan tartibda mulkka
egalik huquqini saqlab qoladi. Bu holat tegishli qonunchiligimizda
mustahkamlanib qo’yilgan.
Mulkka bo’lgan huquq nafaqat Konstitutsiyamizda, balki Fuqarolik
Kodeksida 1
, "Mulkchilik to’g’risida" 2
gi, "Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to’g’risida"gi "Tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyatining erkinligi
to’g’risida"gi qonunlar va boshqa qonun hujjatlarida ham o’z aksini topgan.

Bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O’zbekiston
iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi. Davlat
iste'molchilarning huquqi ustunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik
va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va
huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. Bu munosabat
konstitutsiyamizning 53-moddasida o’z aksini topgan. Bilamizki, mustaqillikdan
oldingi davrda barcha mulk davlatga tegishli bo’lgan. O’zbekiston mustaqillikka
erishgandan so’ng, bozor munosabatlariga o’tish davrida mulkning xilma-xil
shakllari joriy qilina boshlandi. Jumladan, davlat o’ziga tegishli bo’lgan mulklarni
asta-sekin xususiylashtirib, insonlarning xususiy mulkka bo’lgan huquqlarni
shakllantira boshladi.
Jamiyatning iqtisodiy negizini asosan mulkiy munosabatlar tashkil etadi.
Kishilar tomonidan yaratilgan yoki tabiat tomonidan insonlarga o’ziga xos tarzda
taqdim etilgan boyliklar doim mulk bo’lib kelgan. Mulk egasi bo’lish yoki
bo’lmasligiga qarab, kishilarning jamiyatdagi mavqei va o’rni bevosita o’lchanib
boradi.
"Eng asosiy ijtimoiy institut bo’lgan mulkka (asosan, xususiy mulkka)
munosabatning o’zgarishi - deb ta'kidlaydi I.Karimov, butun jamiyatni va xususan,
iqtisodiy hayotni demokratiyalashning bosh bo’g’ini bo’ldi. Jamiyatni siyosiy,
iqtisodiy va ijtimoiy yangilash asosan yangi mulkchilik munosabatlari orqali
o’tadi. 1
Mamlakatimizda bozor munosabatlarini shakllantirish, mulkchilik
munosabatlarini tubdan qayta ko’rib chiqishga olib keladi. Insonlarning mulkka
bo’lgan huquqlarini kengayishiga bevosita asos bo’ladi. Ayniqsa, mulkni
xususiylashtirish masalasi davlat oldida turgan muhim masalalaridan biri bo’lib
qoldi. Shu sababli O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi 1991 yil 19 noyabrda
“Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida”qonun qabul qildi.
Bu qonun asosida
1
O`zbekiston Respublikasining Fu q arolik kodeksi. -T Adolat, 2021 , -558 b.

davlat tasarrufida bo’lgan korxona va tashkilotlar endi asta-sekin davlat
tasarrufidan chiqarilib, mulkdorlarga topshirila boshlandi .Bu qonun bo’yicha yer,
yer osti boyliklari, ichki suv, havo havzasi, o’simlik va hayvonot dunyosi, boshqa
tabiiy zahiralar,madaniyat boyliklari va tarixiy boyliklar davlat tasarrufidan
chiqarilmaydi. Davlat tasarrufidan chiqarilmaydigan va xususiylashtirilmaydigan
korxonalar va mol-mulklarning turlari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi taklifiga muvofiq, Oliy Majlis palatalari tomonidan belgilanadi.
Demak, har qanday mulk har doim ham xususiylashtirilmas ekan.
Mamlakatimiz Oliy Majlisi tomonidan mulkchilik munosabatlarini huquqiy
jihatdan tartibga solish maqsadida bir qancha qonunlar qabul qilindi. Bular
jumlasiga; mulkchilik to’g’risidagi, davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to’g’risidagi, ijara to’g’risidagi, davlat uy-joy fondini
xususiylashtirish to’g’risidagi va boshqa qonunlarni kiritish mumkin
Mamlakatni modernizatsiya qilish va aholiga munosib turmush sharoiti
yaratib berish borasida o’z oldimizga qo’ygan maqsad va vazifalarimiz hamda
mintaqa va jahon bozorlarida ro’y berayotgan o’zgarishlar, kuchli talab va raqobat
iqtisodiy islohatlarni yanada chuqurlashtirishni obyektiv shart qilib qo’ymoqda. 2
2
Karimov I.A.O`zbekiston buyuk kelajak sari. T. «O`zbekiston» 1998, 558-559-betlar.

1 bob Davlat bozor munosabatlarini rivojlantirish va halol
raqobat uchun shart-sharoitlar yaratadi,
1.1 O’zbekiston Respublikasida barcha mulk shakllarining
teng huquqliligi va huquqiy jihatdan himoya qilinishi
“Mulk huquqi” — moddiy ne matlarning aniq bir shaxslarga tegishliligiʼ
(o zlashtirilganligi)ni mustahkamlovchi, tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi
ʻ
normalar yig indisi; fuqarolik huquqining asosiy tartibotlaridan biri. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi FKga ko ra, mulk huquqi shaxsning o ziga qarashli mol-mulkka o z
ʻ ʻ ʻ
xohishi bilan va o z manfaatlarini ko zlab egalik qilish, undan foydalanish va uni
ʻ ʻ
tasarruf etish, shuningdek, o zining Mulk huquqini, kim tomonidan bo lmasin, har
ʻ ʻ
qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iborat. O zbekiston
ʻ
Respublikasi Konstitutsiyasining 36-moddasiga binoan, "har bir shaxs mulkdor
bo lishga haqli". O zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk
ʻ ʻ
tashkil etadi. Davlat barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va huquqiy
jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. "O zbekiston Respublikasida
ʻ
mulkchilik to g risida"gi qonun (1990-yil 31-oktabr) asosida bozor
ʻ ʻ
munosabatlarining tashkil topishi uchun iqtisodiy manba hisoblangan xususiy
mulkchilikka yo l ochildi. Xususiy mulkchilikning rivojlanishida "Davlat
ʻ
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to g risida"gi qonun (1991-yil 19-
ʻ ʻ
noyabr) muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu qonunga asosan sho rolar davridagi
ʻ
davlat mulkining hukmronlik qilishiga barham berildi, xususiy mulkning tashkil
topishi uchun imkoniyat yaratildi. O zbekiston Respublikasining amaldagi FKda
ʻ
mulkni o tmishda sotsialistik jamiyatning sinflarga bo linishiga asoslanib (davlat,
ʻ ʻ
kolxozkooperativ, shaxsiy) shakllarga ajratilishiga va qaysi shaklda, kimga
tegishliligiga qarab o rnatilgan tengsizlikka barham berildi. Sho rolar davrida mulk
ʻ ʻ
egalarining huquklari tegishli qoidalarda, shuningdek, amaliyotda ham doimo
cheklanib kelingan. Endilikda mulk egasiga tegishli bo lgan mol-mulkni turli
ʻ
sabablar va har xil yo l bilan davlat idoralari va mansabdor shaxslar tomonidan
ʻ
olib qo yilishi, mulkdan erkin foydalanish uchun to sqinliklar vujudga keltirilishi
ʻ ʻ

g ayriqonuniy hisoblanadi. Mulk huquqi muddatsizdir. Mulk egasi o z mulkidanʻ ʻ
abadiy foydalanish, uni xohlagan vaqtida tasarruf etish huquqiga ega. Ushbu
qoidaning mantiqiy davomi sifatida FKning 166-moddasida mulkning daxlsizligi
va qonun bilan muhofaza qilinishi belgilab qo yilgan
ʻ .
Mulkdor o’ziga tegishli mol-mulkka o’z ixtiyoriga ko’ra egalik qiladi,
undan foydalanadi va uni tasarruf etadi.
Mulkdor o’z mol-mulkiga nisbatan qonunga zid bo’lmagan har qanday
xatti-harakatlarni qilishga haqlidir. U mulkdan qonun hujjatlari bilan
taqiqlanmagan har qanday xo’jalik yoki boshqa faoliyatni amalga oshirishda
foydalanishi mumkin.
Quyidagilar mulk obyektlaridir:
O’zbekiston Respublikasi hududidagi er, yer osti boyliklari, ichki suvlar,
havo havzasi, o’simlik va hayvonot dunyosi, imoratlar va inshootlar, mahsulotlar,
turar joy va kvartiralar, mahsulot belgilari, sanoat namunalari, ixtirolar, foydali
modellar, sanoat namunalari, integral mikrosxemalarning topologiyasi, seleksiya
yutuqlari, mahsulot belgilari va xizmat ko’rsatish belgilari, asbob-uskunalar,
moddiy va ma’naviy madaniyat buyumlari, pullar, qimmatli qog’ozlar va boshqa
mol-mulklar; insonning mehnat qilish qobiliyati.
Ixtirolar, kashfiyotlar, fan, adabiyot, san’at asarlari, axborot, ilmiy g’oyalar,
texnik ishlanmalar va aqliy ijodning boshqa obyektlarini yaratish hamda ulardan
foydalanish xususidagi munosabatlar O’zbekiston Respublikasining maxsus
qonunchiligi bilan tartibga solinadi .
Tarix va madaniyat yodgorliklariga mulkiy huquqni amalga oshirish
O’zbekiston Respublikasining maxsus qonunchiligi bilan belgilab beriladi.
O’zbekiston Respublikasi fuqarolari, jamoalar, ularning birlashmalari,
jamoat tashkilotlari va diniy tashkilotlar, fuqarolarning oilaviy va o’zga
birlashmalari, mahalliy o’zini o’zi boshqarish idoralari, xalq deputatlarining barcha
bo’g’indagi Kengashlari hamda ular vakolat bergan davlat boshqaruvi idoralari,
boshqa davlatlar, xalqaro tashkilotlar, boshqa davlatlarning yuridik shaxslari va

fuqarolari, fuqaroligi bo’lmagan shaxslar mulkiy huquq subyektlaridir. Turli
yuridik
shaxslar va fuqarolar, shuningdek fuqaroligi bo’lmagan shaxslar aynan bitta
mulkning subyektlari bo’lishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasida mulk quyidagi shakllarda bo’ladi:
xususiy mulk;
shirkat (jamoa) mulki;
ma’muriy-hududiy tuzilmalarning mulkidan (kommunal mulkdan) iborat
davlat mulki;
aralash mulk;
boshqa davlatlar hamda xalqaro tashkilotlar yuridik va jismoniy
shaxslarining mulki. 3
Xususiy mulk Xususiy mulk o’z mol-mulkiga xususiy tarzda egalik qilish,
undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidan iboratdir. Xususiy mulk
mulkdorning ishlab chiqarish jarayonida va (yoki) yollanma mehnatni qo’llashda
shaxsan bevosita ishtirok etishiga asoslanishi mumkin.
Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir.
Mulkdor o’z mulkidan faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina
mahrum etilishi mumkin.
Xususiy mulk fuqarolarning yollanib ishlashdan, tadbirkorlik faoliyati bilan
shug’ullanishdan olgan daromadlari hamda kredit muassasalariga qo’ygan
mablag’laridan, aksiyalar va boshqa qimmatli qog’ozlardan kelgan daromadlardan,
meros bo’yicha va amaldagi qonun hujjatlarida man etilmagan o’zga asoslarga
muvofiq mol-mulkka ega bo’lishlari hisobiga hosil etiladi va ko’payib boradi.
Fuqarolarning xususiy mulki ularning davlat mulkini xususiylashtirishda ishtirok
etishi hisobidan vujudga keltirilishiga ham yo’l qo’yiladi.
3
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA MULKCHILIK TO‘G‘ RISIDA 21.04.2021 152-XII-SON

Shirkat , xo jalik shirkati — jismoniy va yuridik shaxslarning shartnomaʻ
asosida va hamkorlikda xo jalik faoliyati yuritish maqsadlarini ko zlaydigan
ʻ ʻ
ixtiyoriy birlashmasi. Shirkat a zolari xo jalik shartnomasi asosida ish yuritadilar,
ʼ ʻ
unda shahrining maqsadlari, Shirkat mulkini barpo etishda a zolar ishtiroki va
ʼ
badal
miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanishi hamda Shirkat tugatilganda mulkning
o zaro taqsimlanishi, boshqarishda ishtirok etish huquqlari belgilab qo yiladi.
ʻ ʻ
Shirkat mulki hamisha Shirkat a zolarining hissaviy badallari negizida shakllanadi.
ʼ
Mulkni barpo etish tamoyili Shirkat turiga bog liq. Muassislik shartnomasi
ʻ
va ustav shahrining ta sis hujjatlari hisoblanadi. O zbekiston Respublikasi va
ʼ ʻ
xorijiy mamlakatlar xo jalik hayotida shahrining to liq Shirkat, kommandit
ʻ ʻ
(aralash) Shirkat turlari ko proq tarqalgan. To liq Shirkat xo jaliklarda yakka
ʻ ʻ ʻ
shaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat tashkilotlari ta sis shartnomasida belgilangan
ʼ
maqsadlarni amalga oshirish uchun o z faoliyati va kapitallari bilan ishtirok
ʻ
etadilar. Shirkat majburiyatlari bo yicha o zlariga tegishli jami molmulk bilan
ʻ ʻ
birdamlikda javob beradilar. Ishtirokchilarning har biri boshqa huquqlar bilan bir
qatorda korxonani boshqarishda ishtirok etadi va har bir shaxs bir ovozga ega
bo ladi, har bir ishtirokchi faqat birgina to liq shahriga a zo bo lishi mumkin.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Masalan 90-yillarning 2-yarmidan boshlab O zbekiston qishloq xo jaligida sobiq
ʻ ʻ
kolxozlar — jamoa xo jaliklari yopiq Shirkat xo jaliklari — paychilar xo jaligi
ʻ ʻ ʻ
shakliga o tkazila boshladi va 1,4 mln.dan ortiq dehqonlar shahridagi pay mulki
ʻ
egalariga aylandi (2004). Kommandit Shirkat a zolari Shirkat majburiyatlari
ʼ
bo yicha o zining jami molmulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq
ʻ ʻ
ishtirokchilar bilan bir qatorda javobgarligi qo shgan ulushi miqdori doirasida
ʻ
cheklanadigan bir yoki bir nechta qatnashchi (kommanditchi)lardan tashkil topadi.
Davlat mulki — mulkchilik shakllaridan biri, davlatga qarashli va uning
uz vazifalarini bajarishi uchun zarur barcha mol-mulklar va mulkiy huquklar. D.m.
tushunchasi "davlat" tushunchasi bilan uzviy bog langan bo lib, ular doimo bir-
ʻ ʻ
birini taqozo etib keladi. O tmishda D.m. asosan bosqinchilik urushlari hisobiga
ʻ

ko payib bordi. Davlat mulki tarkibiga imoratlar va yerdan tashqari oziqovqatʻ
mahsulotlari, ot-ulov vositalari, yem va boshqalar ham kirgan. Kapitalizm davriga
kelib turli sohalar (pul muomalasi, bandlik, tashqi savdo, aholining kam
ta minlangan qatlamlarini ijtimoiy himoyalash, madaniyat, ta limni rivojlantirish
ʼ ʼ
va boshqalar) da davlat boshqaruvchilik vazifasini bajara boshladi. Shunga bog liq
ʻ
xolda Davlat mulki ham maktablar, kasalxonalar, pul-kredit muassasalari,
elchixonalar va boshqalar hisobiga ortib bordi. Hoz. rivojlangan mamlakatlarda
davlatga qarashli korxonalar ulushi turlichadir. Mas, AQSH, Yaponiyada bu
miqdor juda kam (2% atrofida). Yevropada yalpi ichki mahsulotning 10%dan
(Germaniya) 30%gacha (Avstriya) bo lgan ulushini davlat korxonalari ishlab
ʻ
chiqaradi. Ularda 4%dan (Buyuk Britaniya) 20— 25%gacha (Avstriya, Gretsiya,
Fransiya) ish kuchi band. Davlat korxonalari iqtisodiyotda yalpi kapital
qo yilmalarining (Germaniya, Buyuk Britaniyada) 1/6 qismini, Fransiyada 1/3,
ʻ
Avstriyada 1/2 qismini amalga oshiradi. AQShda ekiladigan yerlarning 1/3 qismi
federal hukumat mulkiga kiradi.
Jahon tajribasida Davlat mulki asosan ikki yo l bilan paydo bo ladi: davlat
ʻ ʻ
byudjet vositalari hisobiga mol-mulk ob yektlari yoki davlat korxonalarini barpo
ʼ
etadi; davlat xususiy mulkchilik egaligida bo lgan mol-mulkni qisman yoki
ʻ
to laligicha milliylashtirish (natsionalizatsiya)ni amalga oshiradi. Davlat
ʻ
korxonalari mulki shu tartibda davlat byudjeti vositalari hisobidan butun
iqtisodiyotning faoliyat kursatishi uchun zarur bulgan serharajat infratuzilma
korxonalari (kommunal xo jaligi, energetika, transport, aloqa)ni barpo etish, ilmiy-
ʻ
texnika progressi bilan bog liq ayrim kapitaltalab tarmoqlar (elektronika,
ʻ
aviatsiya)ni rivojlantirish, zarar kurib ishlayotgan korxonalarni (mas, kumir sanoati
korxonalari)ni milliylashtirish va b. yuli bilan shakllanadi.
O zbekistonda Oktyabr tuntarishidan boshlab 20-asrning 90-yillar
ʻ
boshigacha — Respublika mustaqillikka erishgunga qadar shaxsiy va kooperativ
mulkdan tashqari barcha mol-mulk Davlat mulki hisoblanar edi. Mustaqillikdan
so ng mulkchilikning hamma shakllari — Davlat mulki aralash mulk, qo shma
ʻ ʻ

korxonalar mulki, jamoa mulki, aksiyadorlik mulki va boshqaning daxlsizligi va
ularning rivojlanishi uchun teng sharoit yaratish qonun yo li bilanʻ
mustahkamlandi. Shunga ko ra mulkchilik munosabatlari O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Konstitutsiyasi, shuningdek, 1990-yil 31 oktabrda kuchga kirgan
"O zbekiston Respublikasida mulkchilik to g risida"gi qonun hamda bir qator
ʻ ʻ ʻ
qonun hujjatlari bilan tartibga solinadigan bo ldi. O zbekiston Respublikasida
ʻ ʻ
Davlat mulki. tarkibi, turlari qat iy belgilab qo yildi. Iqtisodiy islohotlarning
ʼ ʻ
yetakchi bo g ini tarzida mulkni davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish
ʻ ʻ
yo nalishi tanlandi.
ʻ
Aralash mulk — turli mulk shakllarining birlashuvi natijasida paydo
bo ladigan mulk. Aralash mulk turli mulk sohiblari hissa (pay)larining
ʻ
qo shilishidan yuzaga keladi. Kelishuvga binoan bu pay har xil bo lishi mumkin,
ʻ ʻ
lekin mulk egalaridan birontasining hukmron bo lishiga yo l beril-maydi. Aralash
ʻ ʻ
mulk sohiblari harajatlar va foyda-zararni baham ko radilar. Amaliyotda Aralash
ʻ
mulkda xususiy, jamoa va davlat mul-klari birlashadi va aralash jamiyatlar paydo
bo ladi. O zbekistonda mulkiy islohotlar natijasida1995-yildan boshlab Aralash
ʻ ʻ
mulk bo lgan kor-xonalar yuzaga keldi. Hozirgi davrda ularning keng tarqalgan
ʻ
shakli hissabay mulk ishtiroki turlicha bo lgan davlat-aksiyadorlik
ʻ
korxonalaridir.1996-yil Aralash mulk korxonalarida mehnat unumdorligi boshqa
xo jaliklar ko rsatkichidan 5,6-marta, davlat sektori-dagidan esa 1,2-marta yuqori
ʻ ʻ
bo ldi, ammo Aralash mulkning amal qilish doirasi hozircha ancha tor
ʻ
4
4
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, shuningdek, 1990-yil 31 oktabrda kuchga kirgan
ʻ
"O zbekiston Respublikasida mulkchilik to g risida"gi qonun
ʻ ʻ ʻ

1,2 Monopol faoliyat qonun bilan tartibga solinishi va
cheklanishi.
Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari, ularning mansabdor shaxslari
xo’jalik yurituvchi subyektlarning mustaqilligini cheklovchi, ulardan ayrimlarining
faoliyat olib borishini kamsituvchi yoki, aksincha ular uchun qulaylik tug’diruvchi
sharoit yaratib beruvchi huquqiy hujjatlar chiqarishga yoki harakatlar qilishga
haqli emaslar, basharti bunday hujjatlar yoki harakatlar o’z pirovardida
raqobatning jiddiy ravishda cheklanishiga yoki xo’jalik subyektlari yoxud jismoniy
shaxslarning manfaatlariga zarar yetkazilishiga olib kelsa yoki olib kelishi mumkin
bo’lsa.
Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralarining quyidagi harakatlarni qilishi
taqiqlanadi:
xo’jalik yurituvchi subyektlarning muayyan faoliyat turlarini amalga
oshirishiga, ayrim tovar turlarini ishlab chiqarishga taqiq belgilash, qonunlarda
ko’zda tutilgan hollar bundan mustasno;
xo’jalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini cheklash yoki ularni
bozordan chetlatish;
xo’jalik yurituvchi ayrim subyektlarga ularni bozorga xuddi shu xil tovar
chiqarayotgan xo’jalik yurituvchi boshqa subyektlarga nisbatan ustun mavqega
qo’yadigan soliq imtiyozi yoki o’zga imtiyozlarni asossiz ravishda berish;
xo’jalik yurituvchi subyektlarga shartnomalar tuzishda kimgadir ustunlik
berish to’g’risida yoki muayyan xaridorlar (buyurtmachilar) doirasiga mollarni
birinchi navbatda yetkazib berish (ishlarni bajarish, xizmat ko’rsatish) to’g’risida
ko’rsatmalar berish;
faoliyatning muayyan sohasida xo’jalik yurituvchi yangi subyektlar tashkil
etishga asossiz to’sqinlik qilish;
xo’jalik yurituvchi subyektlar mustaqilligini cheklovchi qonunga xilof
boshqa harakatlar sodir etish.

Mansabdor shaxslarga (O’zbekiston Respublikasining qonunlarida
belgilangan ro’yxatdagi mansabdor shaxslarga) quyidagilar taqiqlanadi:
tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish;
korxonaning egasi yoki muassis bo’lish;
davlat tasarrufida bo’lmagan xo’jalik yurituvchi subyektlarning boshqaruv
idoralarida rahbarlik lavozimlarini egallash;
aksiyali jamiyatlarning, mas’uliyati cheklangan jamiyatlarning yoki boshqa
xil shirkatlarning umumiy yig’ilishi qarorlarini qabul qilishda mustaqil ravishda
yoki vakil orqali o’ziga tegishli aksiyalar, ulush qatnashuvdagi hissa vositasida
ovoz berish. 5
G’irrom raqobatga, shu jumladan: xo’jalik yurituvchi boshqa subyektning
mol-mulki va tadbirkorlik nufuziga ziyon yetkazishi mumkin bo’lgan yolg’on,
noaniq yoki buzib ko’rsatilgan ma’lumotlar tarqatishga;
tovar belgisidan, tovarning firma nomidan yoki markasidan
o’zboshimchalik bilan foydalanish, shuningdek xo’jalik yurituvchi boshqa subyekt
tovalarining shaklini, idishini, tashqi bezagini aynan ko’chirib olishga;
ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, savdo va boshqa sohaga oid
maxfiy axborotni egasining roziligisiz olish, undan foydalanish va uni oshkor
qilishga;
tovarlarning xususiyati, ularni tayyorlash usuli va o’rni, iste’mol xossalari
va sifati xususida iste’molchilarni chalg’itishga;
xo’jalik yurituvchi boshqa subyektlarning bozorga kirishini cheklovchi
xatti-harakatlar qilishga yo’l qo’yilmaydi
O’zbekiston Respublikasida monopoliyaga qarshi davlat siyosatini
yurgizish maqsadida monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli
idora tuziladi, uning asosiy vazifasi quyidagilardan iborat bo’ladi:
tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash, tovar bozorida raqobatni rivojlantirish;
monopolistik faoliyatning, bozordagi ustun mavqeni suiiste’mol
qilishlarning oldini olish va ularga yo’l qo’ymaslikka, monopolist korxonalar
5
MONOPOLISTIK FAOLIYATNI CHEKLASH TO‘G‘RISIDA 1996-yil 27-dekabr 623-XII-SON

belgilaydigan narx-navolarni boshqarib borishga, g’irrom raqobatning payini
qirqishga qaratilgan choralar ko’rish;
monopoliyaga qarshi qonunlarga rioya etilishini nazorat qilib turish.
2. Monopoliyaga qarshi qonunlar buzilgan hollarda monopoliyaga qarshi
faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora qonunbuzarliklarni to’xtatish, dastlabki
holatni tiklash to’g’risida, asossiz orttirilgan daromadni tegishli budjetga o’tkazish
to’g’risida, xo’jalik yurituvchi subyektlarni majburiy tartibda maydalab (bo’lib)
yuborish to’g’risida va xo’jalik yurituvchi subyektlarning bozordagi ustun maqeini
bartaraf etish yoki pasaytirishga qaratilgan boshqa tadbirlar to’g’risida xo’jalik
yurituvchi subyektlar bajarishi shart bo’lgan ko’rsatmalar berishga, shuningdek
xo’jalik yurituvchi subyektlarga, boshqaruv idoralariga va mansabdor shaxslarga
jarima solishga haqlidir.
3. Tegishli hollarda monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga
vakolatli idora materiallarni qonunda belgilab qo’yilgan tartibda ko’rib chiqish
uchun sud yoki hakamlik sudiga, prokuratura idoralariga yuboradi.
Monopoliyaga qarshi siyosat — davlatning monopoliyaga qarshi kurash
siyosati. Dunyo tajribasiga ko ra, Monopoliyaga qarshi qonunchilik, asosan,ʻ
quyidagi yo nalishlar bo yicha shakllandi. Birinchidan, ishlab chiqarish (tarmoq)ni
ʻ ʻ
boshqaruvchi qonunlar. Bu qonunlarga binoan, odatda, hech bir korxona
(korporatsiya)ning biror turdagi mahsulot ishlab chiqarishning yarmidan ortig ini
ʻ
nazorat qilishga huquq berilmaydi. Ikkinchidan, barcha yirik korporatsiyalar
ishtirokchilari boshqa korporatsiyalar aksiyalarining ma lum cheklangan
ʼ
miqdoridan ortig iga ega bo la olmasligi belgilab qo yiladi. Uchinchidan, narxlarni
ʻ ʻ ʻ
bozor muvozanati belgilagan darajadan yuqori yoki past turishini, narx ustidan
kelishib olishni taqiqlovchi kartellarta karshi qonunlar joriy qilinadi.
Davlatning monopoliyalarga qarshi siyosati milliy iqtisodiyotida raqobat
oddindan shakllanib bo lgan mamlakatlarda raqobatchilik muhitini
ʻ
takomillashtirishga, bozor iqtisodiyotiga o tayotgan mamlakatlarda esa bu muhitni
ʻ
shakllantirishga qaratilgan. Bozorda monopoliyani o rnatishga urinishlar va
ʻ
monopol mavqeni suiiste mol qilishni taqikdaydigan trestlarga qarshi birinchi
ʼ

qonun — Sherman qonuni AQShda 1890-yilda qabul qilingan. Monopoliyaga
qarshi qonunchilikq. va uni amalga oshirish uchun zarur bo lgan choratadbirlar harʻ
bir mamlakatda sharoit taqozo etgan shakllarda amal qiladi. Rivojlangan barcha
davlatlarda sog lom raqobat muhitini himoya qilish maqsadida turli ko rinishdagi,
ʻ ʻ
monopolistik foaliyatlar ustidan davlat tomonidan tartibga solish amalga oshiriladi.
Masalan, AQShda monopoliyaga qarshi davlat siyosati — Federal savdo
komissiyasi va Adliya departamentining trestlarga qarshi boshqarmasi, Rossiyada
— Monopoliyaga qarshi siyosat va tadbirkorlikni qo llabquvvatlash vazirligi,
ʻ
Yaponiya va Janubiy Koreyada — Halol raqobat bo yicha komissiya, Yevropa
ʻ
Ittifoqida esa — Raqobat bo yicha komissiya tomonidan amalga oshiriladi.
ʻ
O zbekistonda monopoliyaga qarshi organ 1992-yilda O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Moliya vazirligining Monopoliyaga karshi va narx siyosati bosh
boshqarmasi sifatida tashkil qilindi. 1996-yil 15-mayda ushbu boshqarma negizida
Moliya vazirligi huzurida Mo-nopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish
qo mitasi tashkil etildi. 2000-yil 2 avgustda O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
Prezidentining "O zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni
ʻ
rivojlantirish Davlat qo mitasini tashkil etish to g risida"gi farmoniga asosan
ʻ ʻ ʻ
monopoliyaga qarshi organ Moliya vazirligi tarkibidan chiqarilib, mustaqil davlat
qo mitasiga aylantirildi.
ʻ
O zbekiston davlatining raqobatchilik muhitini shakllantirishga qaratilgan
ʻ
siyosatida xususiylashtirish, davlat mulki hisobidan mulkchilikning boshqa
shakllarini vujudga keltirish asosiy o rin tutadi. Xususiylashtirish natijasida,
ʻ
birinchidan, mulk o z egalari qo liga topshirilsa, ikkinchidan, ko p ukladli
ʻ ʻ ʻ
iqtisodiyot va raqobatchilik muxiti vujudga keladi.
Raqobatni shakllantirishda iqtisodiyotning davlat korxonalari saqlanib
qolishi kerak bo lgan sohalardagi korxonalar uchun ularning bozor sharoitlariga
ʻ
tarkiban moslashuviga imkon beradigan xo jalik yuritish mexanizmini ishlab
ʻ
chiqarish muhim o rin egallaydi. Bu mexanizm davlat korxonalari iqtisodiy
ʻ
jihatdan erkin bo lishini, ularning faoliyati tijoratlashgan bo lishini nazarda tutadi.
ʻ ʻ
Bozor iqtisodi-yotiga o tish davrida raqobatning asosiy usuli narx bo lganligi
ʻ ʻ

sababli, narxlarni erkin qo yib yuborish raqobatli muhitni vujudga keltirishningʻ
asosiy talabi hisoblanadi. Shu maqsadda O zbekistonda "Monopolistik faoliyatini
ʻ
cheklash to g risida"gi qonun (1992-yil 3 avgust) qabul qilindi hamda uning
ʻ ʻ
asosida raqobatchilikni rivojlantirishga karatilgan bir turkum normativ hujjatlar
ishlab chiqildi. Mazkur qonunga ko ra, bozorda ataylab takchillik yaratish,
ʻ
narxlarni mo-nopollashtirish, raqobatchilarning bozorga kirib borishiga to sqinlik
ʻ
qilish, raqobatning g irrom usullarini qo llash man etiladi.
ʻ ʻ
Hozirgi davrda O zbekistonda, agar korxona ishlab chiqargan muayyan
ʻ
mahsulotlar tovarlar bozoridagi shunday mahsulotning 35% dan ortiq bo lsa, bu
ʻ
korxona monopolist korxona sifatida Davlat reyestriga kiritiladi (oziqovqat
tovarlari guruhi uchun bunday mezon darajasi 20% qilib belgilangan).
Respublikada monopoliyalar ro yxatiga kirgan korxona (tarmoq)larning
ʻ
bozordagi mavqeini tartibga solishda bir qator usullardan: a) monopol mav-qedagi
mahsulotlarga narxlarning eng yuqori darajasini yoki rentabellik chegarasini
belgilab qo yish; b) o z monopol mavqeini suiiste mol qilgan monopolik
ʻ ʻ ʼ
birlashmalarni bulib tashlash yoki maydalashtirish usullaridan foydalaniladi.
O zbekiston Respublikasining "Iste molchilarning hu-qukdarini himoya qilish
ʻ ʼ
tug risida" (1996-yil 26-aprel) qonuni asosida g irrom raqobatga, shu jumladan,
ʻ ʻ
bozorlarga belgilangan talablarga javob bermaydigan tovarlarning kirishiga yo l
ʻ
qo ymaydigan mexanizmni yaratishga ham alohida e tibor berilgan.
ʻ ʼ
O zbekiston Respublikasining "Tovar bozorlarida monopolistax faoliyatni
ʻ
cheklash va raqobat to g risida" qonuni (1996-yil 27 dekabr) monopolistlar
ʻ ʻ
tomonidan hukmronlik mavqeini suiiste mol qilishning oldini olish va mo-
ʼ
nopoliyadan chiqarish va sog lom raqobat muhitini yaratish maqsadlarini
ʻ
ko zlaydi. Iqtisodiyotning ayrim tarmoqdarida raqobat muhitini shakllantirish
ʻ
iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas. Bu tarmoqdagi korxonalar, odatda,
"tabiiy monopoliyalar" deb ataladi. O zbekiston Respublikasining "Tabiiy
ʻ
monopoliyalar to g risida"gi qonunida (1997-yil 25 apr; yangi tahrirda 1999-yil 19
ʻ ʻ
avgust) respublikada tabiiy mo-nopoliyalarga nisbatan davlat siyosatining huquqiy
asoslari belgilab berildi. O zbekistonda iqtisodiy islohotlarning tub mohiyatidan
ʻ

kelib chiqqan holda monopoliyalarga qarshi va tabiiy monopoliyalar to g risidagiʻ ʻ
qonunchilik takomillashtirilib, ularning Yevropa Ittifoqi va boshqa rivojlangan
qonunchilik andozalariga mos kelishi ta minlab borilmoqda.
ʼ
Quyidagilar raqobat qo’mitasining asosiy vazifalari hisoblanadi:
tovar va moliya bozorlarida raqobat muhitini ta’minlash sohasida yagona
davlat siyosatini amalga oshirish;
tovar va moliya bozorlarida raqobat muhiti holatini tizimli tahlil qilish,
xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning ustun mavqeini suiste’mol qilishi, «kartel’»
kelishuvlari va til biriktirish, insofsiz raqobatni aniqlash va ularga chek qo’yish;
savdolar, iqtisodiy kontsentratsiya va davlat ko’magini monopoliyaga
qarshi tartibga solish;
bozor ishtirokchilariga yuqori likvidli, shu jumladan, tabiiy monopoliya
sub’ektlari tomonidan ishlab chiqariladigan tovarlardan (ishlar, xizmatlardan)
foydalanishda teng shart-sharoitlarni ta’minlash;
qonun hujjatlarining raqobatga ta’sirini baholash, davlat organlarining
raqobatni cheklovchi qarorlar qabul qilishiga va shunday harakatlarni amalga
oshirishiga yo’l qo’ymaslik.
Monopoliyaga qarshi kurashish qo’mitasi o’ziga yuklangan vazifalarga
muvofiq quyidagi funktsiyalarni amalga oshiradi:
a) tovar va moliya bozorlarida raqobat muhitini rivojlantirishning yagona
davlat siyosatini amalga oshirish sohasida:
davlat organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlarining raqobatni
rivojlantirish va monopolistik faoliyatni cheklash bo’yicha faoliyatini
muvofiqlashtiradi;
monopoliyaga qarshi kurashishni tartibga solish va raqobatni himoya
qilishni yanada takomillashtirish bo’yicha takliflar ishlab chiqadi;
qonun hujjatlari va huquqni qo’llash amaliyotini yanada takomillashtirish,
raqobatni rivojlantirishni cheklovchi yakka tartibdagi imtiyozlar, preferentsiyalar
va yengilliklarni bekor qilish bo’yicha takliflar kiritadi;

monopoliyaga qarshi kurashishni tartibga solish va raqobat muhitini
rivojlantirish sohasidagi ilg’or xalqaro tajribani tizimli o’rganish va joriy etishni
amalga oshiradi;
vazirliklar va idoralarni jalb etgan holda tovar va moliya bozorlarida
raqobat muhitini yanada takomillashtirishga qaratilgan strategik dasturlar, «yo’l
xaritalari» va boshqa dasturiy hujjatlarni ishlab chiqadi;
monopoliyaga qarshi kurashishni tartibga solish va raqobat muhitini
rivojlantirish sohasida xorijiy mamlakatlarning monopoliyaga qarshi kurashish
organlari va xalqaro tashkilotlar bilan har taraflama hamkorlikni tashkil qiladi;
raqobat to’g’risidagi qonun hujjatlarini buzgan xo’jalik yurituvchi
sub’ektlar va davlat organlarining reestrini yuritadi va e’lon qiladi;
xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni insofsiz raqobatchilardan va raqobat
to’g’risidagi qonun hujjatlarini buzayotgan davlat organlarining noqonuniy
qarorlaridan, ularning mansabdor shaxslarining harakatlaridan (harakatsizligidan)
o’z vakolatlari doirasida himoya qiladi;
tovar yoki moliya bozorlarida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga teng shart-
sharoitlarni ta’minlash bo’yicha normativ-huquqiy hujjatlar va boshqa
hujjatlarning davlat organlari va ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi
sub’ektlar tomonidan bajarilishini o’z vakolatlari doirasida nazorat qiladi;
b) tovar va moliya bozorlarida raqobat muhiti holatini tizimli tahlil qilish,
xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning ustun mavqeni suiiste’mol qilishi, «kartel’»
kelishuvlari va til biriktirish, insofsiz raqobatni aniqlash va ularga chek qo’yish
sohasida:
tovar va moliya bozorlarida raqobat muhitining holatini o’rganadi va
xo’jalik yurituvchi sub’ekt yoki shaxslar guruhining ustun mavqeini aniqlaydi,
shaxslar guruhi ishtirokchilarining tarkibini belgilaydi;
ustun mavqeini suiste’mol qilish, «kartel» kelishuvlari va til biriktirishlarni
aniqlash va ularga chek qo’yish choralarini ko’radi;

«kartel’» kelishuvlar va til biriktirishlar kabi raqobatga qarshi
harakatlarning murakkab turlarini aniqlash va ularga chek qo’yish masalalarida
huquq-tartibot organlari bilan o’zaro hamkorlik qiladi;
davlat organlari va xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda monopoliyaga qarshi
kompleansni joriy etadi;
ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar va tabiiy
monopoliya sub’ektlarining tovarlariga (ishlariga, xizmatlariga) xarajatlarni
kamaytirish bo’yicha takliflar ishlab chiqadi;
yuridik shaxsning individuallashtirilgan vositalariga va tovarni
individuallashtirish vositalariga har qanday huquqni sotib olish bilan bog’liq
insofsiz raqobat holatlarini aniqlaydi;
Tovar yoki moliya bozorida ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik
yurituvchi sub’ektlar davlat reestriga kiritilgan xo’jalik sub’ektlari yoki shaxslar
guruhi tomonidan ishlab chiqariladigan (ko’rsatiladigan) tovarlar (xizmatlar)
narxlari ustidan monitoring olib boradi;
tovar yoki moliya bozorida ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik
yurituvchi sub’ektlar hamda tabiiy monopoliya sub’ektlarining davlat reestrlarini
shakllantiradi va yuritadi;
v) savdolar, iqtisodiy kontsentratsiya va davlat ko’magini monopoliyaga
qarshi tartibga solish sohasida;
tanlov (tender) va birja savdolarini o’tkazishda raqobat to’g’risidagi qonun
hujjatlariga rioya etilishi ustidan belgilangan tartibda nazoratni amalga oshiradi;
shaxs yoki shaxslar guruhi tomonidan xo’jalik yurituvchi sub’ektning ustav
fondidagi (ustav kapitalidagi) aktsiyalarni (ulushlarni) olish, shuningdek, xo’jalik
yurituvchi sub’ektlarning birlashuvi va qo’shib olinishi bo’yicha qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda, oldindan rozilik berish orqali bozor kontsentratsiyasi ustidan
nazoratni amalga oshirish;
qonun hujjatlarida belgilangan tartibda xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga
raqobat to’g’risidagi qonun hujjatlariga rioya qilish borasida davlat ko’magi
ko’rsatilishi masalalarini ko’rib chiqadi;

tovar-homashyo birjalarini litsenziyalaydi hamda ular tomonidan litsenziya
talablari va shartlariga rioya etilishini nazorat qiladi;
tovar-homashyo birjalarining litsenziyalari reestrini yuritadi;
mahsus vakolatli davlat organi bilan birgalikda tovar-homashyo birjalari
a’zolari uchun jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga,
terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirg’in qurolini tarqatishni
moliyalashtirishga qarshi kurashish bo’yicha ichki nazorat qoidalarini ishlab
chiqadi va tasdiqlaydi, shuningdek, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda
monitoring olib boradi hamda ushbu qoidalarga tovar-homashyo birjalari
tomonidan rioya etilishini nazorat qiladi;
o’z vakolatlari doirasida jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni
legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirg’in qurolini
tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish bo’yicha chora-tadbirlarni ishlab
chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi;
jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni
moliyalashtirishga va ommaviy qirg’in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga
qarshi kurashish sohasida xalqaro hamkorlikni amalga oshiradi;
g) bozor ishtirokchilariga yuqori likvidli, shu jumladan tabiiy monopoliya
sub’ektlari tomonidan ishlab chiqariladigan tovarlardan (ishlar, xizmatlardan)
foydalanishda teng shart-sharoitlarni ta’minlash borasida:
yuqori likvidli monopol turdagi mahsulotlarni birja savdolariga qo’yish
to’g’risida belgilangan tartibda qarorlar qabul qiladi;
yuqori likvidli va monopol turdagi mahsulotlar birja savdolariga qo’yilishi
ustidan belgilangan tartibda nazoratni amalga oshiradi;
tabiiy monopoliya sub’ektlarini davlat tomonidan tartibga solish
mexanizmlarini takomillashtiradi;
tabiiy monopoliya sub’ektlari tomonidan tovarlar (xizmatlar) realizatsiya
qilinishi tartibiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi va majburiy
tarzda xizmat ko’rsatiladigan iste’molchilar ro’yhatini belgilash bo’yicha takliflar
kiritadi;

raqobatga qarshi harakatlarni va tartibga solinadigan narxlarning
(tariflarning), shuningdek, Tovar yoki moliya bozorida ustun mavqeni egallab
turgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar davlat reestriga kiritilgan xo’jalik yurituvchi
sub’ektlar yoki shaxslar guruhi tomonidan ishlab chiqariladigan (ko’rsatiladigan)
tovarlarga (xizmatlarga) monopol yuqori va monopol past narxlarning asossiz
o’sishini aniqlaydi va ularga chek qo’yadi;
tovarlarning (ishlar, xizmatlarning) tartibga solinadigan narxlari (tariflari)
va ustama narxlariga rioya etilishini tahlil va nazorat qiladi;
d) qonun hujjatlarining raqobatga ta’sirini baholash, davlat organlarining
raqobatni cheklovchi qarorlar qabul qilishiga va shunday harakatlarni amalga
oshirishiga yo’l qo’ymaslik sohasida:
davlat va xo’jalik boshqaruvi organlari hamda mahalliy davlat hokimiyati
organlari tomonidan kiritiladigan va qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlar
loyihalarini va amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek, boshqa
hujjatlarni ularning raqobat muhitiga ta’siri yuzasidan ekspertizadan o’tkazadi;
normativ-huquqiy hujjatlar loyihalariga o’zgartirishlar va qo’shimchalar
kiritish hamda ularni qabul qilish maqsadga muvofiq emasligi bo’yicha takliflar
kiritadi;
raqobat muhitiga salbiy ta’sir ko’rsatadigan qonun hujjatlari va davlat
organlari qarorlarini bekor qilish bo’yicha takliflar kiritadi.
Monopoliyaga qarshi kurashish qo’mitasi qonun hujjatlariga muvofiq
boshqa funktsiyalarni ham amalga oshiradi.
6
6
O zbekiston Respublikasining "Tovar bozorlarida monopolistax faoliyatni cheklash va raqobat ʻ
to g risida" qonuni (1996-yil 27 dekabr
ʻ ʻ )

II bob Yer, yer osti boyliklari, suv, o’simlik va hayvonot dunyosi
hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir.
2.1 Yer, yer osti boyliklaridan oqilona foydalanish.
Yer osti boyliklari, ya'ni qazilma boyliklarga metall va nomatell rudalar, gaz,
ko’mir, slanetslar va yer osti suvlari kiradi. Bu boyliklarning hosil bo’lishi ularning
ishlatilish tezligidan ko’ra millionlab marta sekin kechadi. Buning ustiga yil sayin
insoniyat qazilma boyliklarni sifat va miqdor jihatdan tobora ko’p ishlatmoqda.
Agar u XVIII asrda 28 turdagi qazilma boylikdan foydalangan bo’lsa, XIX asrda
71 xil boylikdan foydalandi. Keyingi paytlarda esa Yerda ma'lum bo’lgan barcha
kimyoviy elementlar va ularning birikmalaridan foydalanilmoqda.
Qazilma boyliklarning asosiy turlaridan foydalanish hajmi va sur'atlarini taxlil
qilish insoniyatning bu boyliklarga «ishtahasi» misli qurilmagan darajada o’sib
borayotganini ko’rsatadi. Masalan, 1950-1968 yillar orasida aholisi atigi 38% ga
oshgani xolida ko’mir va temir rudasini qazib olish 2 baravarga, neft olish esa
qariyb 3,5 baravarga ortgan. 1913 yilda qazilma boyliklardan foydalanish Yer yuzi
aholisining jon boshiga o’rtacha 5 tonnacha to’g’ri kelgan bo’lsa, bu miqdor 1940
yilda 7,4 tonna, 1960 yilda 14,3 tonna, 1990 yilda 25 tonnaga yetdi, ya'ni keyingi
80 yil orasida 5 baravarga ko’paydi. Hozir dunyoda har yili 150 mlrd tonna
mineral xomashyo qazib olinmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining
ma'lumotlariga ko’ra dunyoda yiliga 32 mlrd. tonna ko’mir, 2,6 mlrd. tonna neft, 6
mlrd. tonna temir rudasi, 3,6 mln. tonna xrom rudasi, 7,3 mln. tonna mis rudasi,
3,4 mln. tonna qo’rg’oshin rudasi, 159 mln. tonna osh tuzi, 120 mln. tonna
fosfatlar, 1,2 mln. tonna uran, simob, molibden, nikel, kumush, oltin va platina
rudalari qazib olinmoqda. Ba'zi ma'lumotlarga ko’ra, qazilma boyliklardan shu
sur'atda foydalanilsa oltinning zahirasi yana 30-35 yilga, rux-36 yilga, simob va
surma-70 yilga, uran-47 yilga, mis-66 yilga, ko’mir, neft va gaz zahiralari-150
yilga yetadi xolos. Boshqa ma'lumotlarga ko’ra alyuminiy zahirasi yana 570 yilga,
mis-292 yilga, rux-232 yilga, temir-150 yilga yetishishi oltin, kumush va platina
zahiralari esa 1990 yilda tugashi kerak edi. Xomcho’tga asoslangan bu qarama-
qarshi fikrlar, garchi ular kelajak kartinasini aniq qilib ko’rsataolmasada, har holda

qazilma boyliklar zahirasi cheklanganligini tasdiqlaydi. Bu esa mutaxassislar
oldiga litosfera bag’rini yanada chuqurroq o’rganish, yangi zahiralarni axtarib
topish, boyliklardan foydalanishda noan'anaviy usullarni qo’llash va rudalardan
maksimal foydalanish, ularning chiqindilarini qayta ishlab, kerakli elementlarni
ajratib olish texnologiyasini yaratish vazifasini qo’yadi.
Ana shunday izlanishlar natijasida o’laroq hozirgi paytda 30 dan ortiq
mamlakatda neft va tabiiy gaz dengiz ostidan qazib olinadi. qidiruv ishlari
ko’rsatishicha dengiz ostidagi neft zahirasi dunyo bo’yicha 150 mlrd. tonnani
tashkil qiladi. Dengiz suvi tagidan shuningdek ko’mir, temir rudasi, oltingugurt va
boshqa minerallar ham qazib olinmoqda. Angliyada qazib olinayotgan jami
ko’mirning 1/10 qismi, Yaponiyada esa 2/5 qismi dengiz tubi zahiralariga to’g’ri
keladi.
Keyingi yillarda o’tkazilayotgan kosmik tadqiqotlar okeanlar tubida katta
miqdordagi mineral boyliklar zahirasi mavjudligini ko’rsatmoqda. Umumiy
maydoni taxminan 1000 mln. kv. km. bo’lgan ekvatoriyaning tubi tarkibida
alyuminiy, mis, nikel, kobalt va marganets bo’lgan qizg’ish loy bilan qoplangan.
Hozirgi kunda Dunyo okeanlari tubida 1500 mlrd. tonna murakkab tarkibli temir
va marganets rudalari borligi taxmin qilinmoqda. Yaponiyalik mutaxassislar
fikricha okean tubidagi metall konkretsiyalari hisobiga dunyo sanoatini hozirgi
iste'mol darajasida mis bilan yana 2000 yil, nikel bilan 70 000 yil, marganets bilan
esa 140 000 yil ta'minlash mumkin.
Ko’pgina mamlakatlarning kon sanoati hozircha litosfera qobig’ining yuqori
qatlamini o’rtacha 500m. chuqurlikkacha «o’zlashtirgan». Lekin bundan chuqurda
ham konlar va shaxtalar mavjud. Masalan, Germaniya va Belgiyada ko’mir 1300
m. chuqurlikdan qazib olinadi. Hindistonda oltin konlari 3800 m. chuqurlikda
joylashgan. Janubiy Afrikaning oltin konlari esa bundan ham 100-150 m.
chuqurroqda joylashgandirlar.
Fan va texnikaning hozirgi davridagi rivoji va ishlab chiqarish qurol-
aslahalarining takomillashganligi Yer sharidagi qazilma boyliklarni qayerda va
qanday chuqurlikda joylashganidan qat'iy nazar ularni tadqik kilib topish va qazib

olish imkonini berayotir. Bu, o’z navbatida, qazilma boyliklardan tobora ko’proq
foydalanish bilan ularning zahirasini kamaytiriga va shu bilan birga ularning
qoldiqlari bilan atrof muhitni tobora ko’p ifloslashiga olib kelmoqda.
Ko’pgina hollarda qazilma boyliklardan foydalanishda isrofgarchilik salmog’i
katta bo’ladi. Rudalarning foydalilik koeffitsiyenti odatda 20 dan oshmaydi, ya'ni
ruda eritilib, undan ko’zda tutilgan 1-2 xil metall ajratib olinadi-yu qolgan 75-80%
chiqindi sifatida atrof muhitga tashlab yuboriladi. Chiqindi miqdori ba'zi rudalarda
98-99% ni tashkil qiladi. Buning asosiy sababi rudani ko’p tomonlama ishlash
serchikam va murakkab jarayon ekanligidadir. Holbuki 100 tonna granitdan 8
tonna alyuminiy, 5 tonna rux, 500 kg. titan, 80 kg. marganets, 30 kg. xrom, 17 kg,
nikel va 14 kg. vanadiy ajratib olish mumkin.
Isrofgarchilik ayniqsa ko’mir, neft, kaliy tuzi, qurilish materiallari, qora va rangli
metallar, tog–kimyo xomashyolarining qazib olishda yuqori bo’lib qolmoqda. Neft
olishda uning konlarida neftning qariyib yarmi tuproq bo’shliqlarida qolib
ketmoqda.
Qazilma boyliklardan foydalanish salmog’i va shunga ko’ra ularning
isrofgarchiligi ayniqsa rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda katta. Bu
mamlakatlarda ayniqsa ko’mir, gaz va neft konlari tez sur'atlar bilan o’zlashtirildi.
O’tgan asrning dastlabki 70 yil mobaynida dunyo yuzasida neft qazib olish 10 mln
tonnadan 1,8 mlrd tonnaga yetdi ya'ni 180 martaga ko’paydi. Qazilma boyliklardan
jadal sur'atlar bilan foydalanish ba'zi rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda
ularning zahiralari kamayib qolishga va hatto tugashiga ham olib keldi. Buning
oqibatida hozirgi vaqtda Yaponiya, Angliya, Germaniya, Italiya, Gollandiya,
Belgiya, va shu singari sanoati rivojlangan boshqa mamlakatlar qazilma
boyliklarni chetdan sotib olmoqdalar yoki ularning ikkilamchi chiqindilarini qayta
ishlamoqdalar. AQSH 70-yillar boshidayoq har yili iste'mol qilinadigan marganets,
nikel va xromning 90-95% ni, boksitning 85% ni, kaliyning 70% ni, neft va temir
rudasining 30% ni chetdan olishga majbur bo’ldi. G’arbiy Yevropa mamlakatlari
va Yaponiya hozirgi kunda chet el xomashyosiga yanada ko’proq karam bo’lib
qolgan. Bunday mamlakatlarda tabiiy muhitga chiqarib tashlangan chiqindilar

miqdori ham juda ko’p. Hisoblarga ko’ra 1 tonna tayyor xomashyo olish uchun,
masalan, temir olish uchun 5-6 tonna ruda, qo’rg’oshin uchun 60-90 tonna, rux
uchun 80-100 tonna, mis olish uchun 100-140 tonna ruda ishlatiladi. 80- yillarda
dunyo bo’yicha qazilma boyliklardan 2 mlrd. tonna mahsulot ishlab chiqildi,
buning uchun yer ostidan 100 mlrd. tonna ruda, yoqilg’i va boshqa boyliklar
olindi. Tabiyki, qayta ishlangan bu qazilma boyliklarning 98-99% chiqindiga
aylanib tabiy muhitga tashlab yuborildi. Chiqindilar miqdori ayniqsa ko’mir
sanoatida ko’pdir. Ko’mir qazib olishda yiliga 1,5 mlrd. tonna chiqindi chiqadi.
Bundan tashqari dunyodagi domna va marten pechlarida har yili 1mlrd. tonnaga
yaqin ko’mirning kuli va ruda shlaklari to’planadi. Sobik Sovet Ittifoqi hududida
keyingi paytlarda chiqindilarning yillik miqdori 5 mlrd. tonnaga yetdi, ularni
saqlash uchun 4mln. gektardan ko’proq yer band bo’ldi. Faqatgina issiqlik elektr
stantsiyalaridan 1mlrd. tonna kul va shlak chiqarilib, ularni saqlashga 18 ming
gektar yer band bo’ldi.
Kimyoviy o’gitlardan butun dunyo dehqonchiligida keng foydalanilmoqda. Ularni
ishlab chiqarish jarayonida har yili 12 mln. tonna fosfagips chiqindi sifatida hosil
bo’ladi. Bu-bir tomondan uni saqlash uchun qo’shimcha yer talab qilsa, ikkinchi
tomondan u yerga singib, yer osti suvlarini ifloslash xavfini tug’diradi.
Umuman olganda qazilma boyliklardan foydalanishda foydalaniladigan resursning
turiga va uni olish usuliga ko’ra albatta tabiatga u yoki bu darajada ziyon
yetkaziladi. Dunyoning ko’pgina mamlakatlarida sanoatning rivojlanish bilan tabiy
muhitga industrial ta'sir oshib bormoqda.
Neft va gaz konlaridagi suvning chuqur parma quduqlar orqali chiqarib tashlanishi
yer osti suvlari zahirasini kamaytiribgina qolmay, quduqlar yaqinidagi katta-katta
maydonlar tuprog’ini botqoqlashtirib ishdan chiqaradi. Ba'zida esa bunday
quduqlardan shifobaxsh suvlar ham chiqib ketib nobud bo’ladi.
Yer bag’ridan foydali qazilmalarni olish jarayonida kon atrofida begona jinslar
to’plana boradi. Ularning uyumlari katta-katta maydonlarni egallabgina qolmay,
balki shamolda changib atmosferani ifloslaydi, yomg’ir suvlari bilan uzoq joylarga
oqib borib tuproqni va undagi o’simlik hamda hayvonlarni zaharlaydi.

Foydali qazilmalarni ayniqsa ochiq usulda qazib olish tabiatga ko’proq ziyon
yetkazadi. Bunday usul tabiy komponentlarning juda ko’pchiligiga ta'sir qiladi.
Masalan, ochiq konlardan foydalanish katta maydonlarda landshaftning
metalogiyasini hamda yerning relyefini o’zgartiradi; ularni qazib olish uchun kon
atrofida ko’pgina chuqur drenaj quduqlari qazib yer osti suvining sathi keskin
pasaytiriladi, buning oqibatida katta maydonlarda yer osti suvlari kamayib qolib
tuproq qaqraydi va o’simliklar qurib qolish hollari kuzatiladi; karyerlar
portlatilganda ko’tarilgan chang havoni ifloslaydi va tarqalib yerga tushib tuproqni
zaharlaydi; shaxta va konlardan suvni chiqarib tashlash natijasida tevarak atrofdagi
yer osti yer usti suvlarining kimyoviy tarkibi buziladi. Chiqarib tashlangan kon-
shaxta suvlari yer usti suv havzalarini ifloslashi bilan u yerdagi barcha tirik
organizmlarga zarar yetkazadi. Faqatgina Surxandaryodagi shargun ko’mir
shaxtasi daryoga yilida 1,9 mln. kub metr iflos suv tashlaydi.
Yuqorida aytib o’tilgan kon-shaxta ishlarining zarariga ko’pgina misollarni
keltirish mumkin. Masalan, kon-shaxtalar atrofi drenaj qilinib, yer osti suvlari sathi
pasatirilganda Kursk magniy anomaliyasida 100 km. dan ortiq radiusda parma
quduqlari suvi juda kamayib qolgan, polshada esa buning natijasida 1215 kv.km
maydondagi quduqlar umuman suv bermay quygan.
60-yillarda shaxta suvlari bilan Don daryosiga yiliga 200t. gacha tuzlar va 5000 t.
sulfat kislotasi tushgani aniqlangan.
Karyerlarning portlatishidan havoga ko’tarilgan chang shamol bilan tarqalib katta
maydonlarga tushishi oqibatida yer yuzining tuproq qatlamini yemiradi. Natijada
hosildor yerlar o’rnida o’simliksiz «yalong’och» landshaftlar, ya'ni «industrial
sahrolar» vujudga keladi. Hozirgi vaqtda bunday yerlar AKSH da 1,5 mln.
gektarni, Angliyada esa 60-70 ming gektarni tashkil qiladi. Shunday qilib,
insoniyat yer osti boyliklarini o’zlashtirishi jarayonida uning katta qismini isrof
qilmoqda va bu bilan tabiiy muhitni tobora ko’p ifloslamoqda.
Lekin, bu resurslarning yo’qotilishi va tabiatning ifloslanishi oldida inson qo’l
qovushtirib turgan emas. Hozirgi kunda resusrlardan maksimal foydalanish,
ularning chiqindilarini boyitib ikkinchi marta qayta ishlashga jalb qilish va shu

hisobda chiqindilar miqdorini kamaytirish, ikkilamchi xomashyolarni ya'ni
ishlatilib eskirgan mahsulotlarni qayta ishlash, ba'zi turdagi boyliklarni sun'iy yo’l
bilan ishlab chikarish, tog-kon sanoati faoliyatidan buzilgan yerlarning tuprog’ini
qayta tiklash kabi ko’pincha ishlar amalga oshirilayapti.
Masalan, neft va gaz qazib olishda kon resursidan ko’proq foydalanish maqsadida
yer osti qatlamlariga kuchli bosimda suv yuboriladi va shu asosda tuproq
g’ovaklaridagi neft va gaz siqib chiqariladi.
Metallurgiya sanoati chiqindilari hisoblangan kul va shlakdan dehqonchilikda,
hamda qurilish ishlarida foydalanish bir yo’lga quyilgan. Donbass ko’mir
shaxtalari atrofini tekislab ko’klamzorlashtirish, Ural metallurgiya sanoatidan
chiqqan jinslarni tekislab ustiga ekin ekish, Estoniyaning slanets koni chiqindilari
ustida o’rmon barpo qilish, Ukraina marganets kombinati atrofidagi chiqindilar
ustida o’rmon barpo qilish, Gruziya marganets koni chiqindilari ustida tokzorlar
barpo qilish kabi ilg’or tajribalar sobiq Sovet Ittifoqining bu masaladagi xayrli
ishlari jumlasiga kiradi.
Ikkilamchi xomashyolardan foydalanish faqatgina ularning yer ostidagi
zahiralarini iqtisod qilib qolmay, balki u atrof muhitning tabiatiga yetkaziladigan
ziyonni ham kamaytiradi. Shu bilan birga bunday usul iqtisodiy jihatdan ancha
arzonga tushadi. Masalan, 1 tonna metallomni eritib, undan metall prokati olishda
rudadan eritib olishga qaraganda atmosferaga chiqariladigan chiqindilar 86% ga,
suvga tashlanadigan chiqindilar 70% ga, metallning qoldiq chiqindilari esa 97% ga
kamayadi. 1 tonna eski pokro’shkalarni qayta ishlashdan 400 kg. sintetik kauchuk
tejaladi, 1 tonna eski polietilen plenkasini qayta ishlash 1,1 tonna etilen va 3 tonna
benzinni tejaydi, 1 tonna qog’ozni makulaturadan ishlab chiqish 4,5 m. kub
yog’ochni, 100 kg. oltingugurtni va 350 kilovatt elektroenergiyani tejaydi, bunda
atmosferaning ifloslanishi 85%ga, suvning ifloslanishi esa 40% ga kamayadi.
Ishlab chiqarishning bunday turi «regeneratsion ishlab chiqarish» nomi bilan
butun jahonga ma'lum bo’lib, bu ishga dunyo bo’yicha 60-yillarda kirishildi. 1975
yilga kelib dunyoda ishlab chiqilgan jami nikel va kumushning yarmi, po’lat va
misning 35% alyuminiyning 20% ana shu yo’l bilan ikkilamchi xomashyolardan

olindi. Hozirgi kunda Yaponiyada ishlab chiqiladigan gazeta qog’ozining yarmi,
Germaniyada ishlab chiqiladigan po’latning 75%, misning 375 va qo’rg’oshinning
45% regeneratsiya yo’li bilan olinmoqda.
Sanoat ishlab chiqarilishda foydalanadigan yerlarning unumdor qatlamini ular
foydalanishdan oldin to’plab saqlab qo’yish va keyin uni yoyib yerning
unumdorligini qayta tiklash ya'ni rekultivatsiya qilish ishi ham dunyo miqyosida,
shu jumladan bizning mamlakatimizda ham qonun bilan belgilab quyilgan.
Rekultivatsiya odatda ikki bosqichda o’tkaziladi. Birinchi bosqich tog’-texnika
rekultivatsiyasi deyilib, bunda kondan chiqarib tashlangan jinslarning buyumlari
tekislanadi va yig’ib quyilgan unumdor tuproq uning ustiga yoyiladi. Ikkinchi
bosqich biologik rekultivatsiya deyilib, bunda tayyorlangan maydoncha ekin
ekiladi.
Yer osti boyliklarning zahirasidan tejamkorlik bilan foydalanish yo’llaridan yana
biri ba'zi mahsulotlarni qazib olmay ularni kimyoviy va biologik yo’l bilan hosil
qilish yoki ularni sintetik xomashyo bilan almashtirishdir. Masalan, 1 tonna quruq
go’ngdek 400-600 m. kub biologik gaz ajratib olish mumkin. Qariyb shuncha
miqdordagi (300-500 m. kub) biogazni 1 tonna quruq barg va o’simlikning boshqa
qoldiqlarini ham chiritib olish mumkin. Ammo bu ishning hozircha amalga
oshirilmayotganligiga sabab, bu yo’l bilan olinadigan biogen gaz miqdori juda ham
bo’lib, insoniyatning eng oz miqdordagi ehtiyojini ham qoplay olmaydi.
Keyingi yarim asr mobaynida mutaxassislar tomonidan yoqilg’ining boshqa bir
yangi turi kashf etiladiki, bu yoqilg’i biogen gazga qaraganda ancha istiqbolli
ko’rinadi. Aytmoqchi bo’lgan yoqilg’imiz vodorod gazidir. YOqilg’i sifatida
vodoroddan foydalanishning qator afzalliklari bor. Birinchidan, uning tabiiy
zahirasi bitmas-tuganmas bo’lib, vodorod yonganda oksidlanib kislorod bilan
birikadi va suv bug’iga aylanadi. Suv bug’i qayta parchalanib, yana erkin vodorod
ajraladi. Ikkinchi qulaylik tomoni-vodorod ekologik toza universal yoqilg’i
hisoblanadi. Vodoroddan yoqilg’i sifatida elektr stantsiyalarida, avtomobillarda,
temir yo’l suv va havo transport vositalarida foydalanish ko’mir va gaz singari
yoqilg’i turlari zahirasini tejabgina qolmasdan, atrof muhitning tozaligini ham

ta'minlaydi. Bu yilda ko’pgina urinishlar bo’ldi, ba'zi chet el firmalarida vodorod
bilan ishlaydigan donaboy avtomobillar ham ishlab chiqdi. Lekin kimyoviy
parchalash yo’li bilan erkin vodorodning olinishi boshqa turdagi yoqilg’ilarning
o’zlashtirishidan ko’ra anchagina serxarajat bo’lganligi uchun bu ishni sanoat
asosida yo’lga qo’yish muammosi o’z yechimini kutmoqda.
O’zbekiston respublikasining zamini juda katta miqdordagi turli-tuman qazilma
boyliklarga ega. Bu zaminda Mendeleyev davriy sistemasining deyarli barcha
elementlari topilgan. Respublika hududida hozirgacha 2700 dan ziyod foydali
qazilma konlari va ular namoyon bo’lgan joylar aniqlangan. Aniqlangan bu
konlarda 100 ga yaqin xom ashyo turlari mavjud bo’lib, ularning umumiy miqdori
3,3 trillion AQSH dollarga baholanadi. Fakatgina neft va gaz zahiralarining
qiymati 1 trillion dollarga teng. Aniqlangan konlardan 900 tasi topilgan va
o’rganilgan bo’lib, ulardagi zahiralar qiymati 970 mlrd. dollarga teng. Hozirgi
kunda respublikada foydalanayotgan konlar soni 400 ga yaqin. Har yili bu
konlardan 5,5 mlrd. dollarlik qazilma boyliklar olinmoqda va qo’shimcha 6-7
mlrd. dollarlik yangi zahiralar topilmoqda.
O’zbekiston yoqilg’i-energetika zahiralariga boy o’lka. Unda qidirib topilgan
tabiiy gaz zahiralari 2 trillion m. kub atrofida. Bu gaz zahiralari respublikani 35 yil
gaz bilan ta'minlashga yetadi. Faqatgina Ko’kdumaloq konlaridagi gazning
zahirasi 144 mlrd m. kubga yaqin, ulardagi neft 54,2 mln tonnagaz kondensati esa
67,4 mln. tonnaga teng. Hozirgi paytda foydalanayotgan neft konlarining soni 160
dan ortiq bo’lib, ularning zahiralari 30 yilga yetadi. Birgina 1985-1994 yillar
ichida 38 ta yangi neft va gaz koni ishga tushirildi. Bulardan tashqari neft, gaz va
gaz kondesati bo’yicha yana 155 ta istiqbolli konlar ham aniqlangan. Tekshirishlar
ko’rsatishicha respublika zaminining qariyb 60% da yer osti neft va gaz qatlamlari
bor. Bu qatlamlar asosan 5 ta mintaqada joylashgan. Bular: Ustyurt, Buxoro-Xiva,
Janubiy-G’arbiy Xisor, Surxandaryo va Farg’ona mintaqalaridir. Respublikada
olinayotgan jami neftning 90% dan ortigi arzon ya'ni favvoralar usulida
olinmoqda. Hozircha respublika hududida aniqlangan neft zahiralarining fakat 32%
o’zlashtirildi, xolos. Bu ko’rsatgich turkmanistonda 61%, Tojikistonda 60% va

Qirg’izistonda 41% ni tashkil qiladi. Tabiiy gaz zahiralarini o’zlashtirishda ham
ahvol shunga o’xshash.
Ko’mirning umumiy zahirasi 2 mlrd tonna bo’lib, ko’mir zahirasi salmogi
bo’yicha respublikamiz markaziy osiyoda ikkinchi o’rinda turadi. Ko’mir Angren,
Shargun va Boysun konlaridan qazib olinadi. bu konlardan ko’mir bilan birgalikda
qimmatbaho minerallar-kaolin, ohaktosh va kvartsli qum ham olinadi. Kaolindan
glinozem, ya'ni alyuminiy oksidi va alyuminiy, o’tga chidamli materiallar, keramik
qoplamalar, metlax plitkalari, chinni, fayans, oq va boshqa rangli tsement, o’tga
chidamli g’isht kabi materiallar olinadi.
O’zbekiston zaminida qimmatbaho metallarning katta zahiralari mavjud. Uning
hududida 32 turdagi qimmatbaho rangli metallar topilgan bo’lib. Hozirgi paytda
ular 33 ta kondan qazib olinmoqda.
Oltin zahiralari bo’yicha O’zbekiston dunyoda to’rtinchi o’rinda, uning qazib
olinishi bo’yicha esa yettinchi o’rinda turadi. Oltinning asosiy zahirasi Markaziy
qizilqumda joylashgan. Hozirgi kunda oltin 7 ta kondan olinmoqda. Muruntov koni
dunyodagi konining topilishi Xalqaro geologiya jamoatchiligi tomonidan
yigirmanchi asrning ikkinchi yarmida oltin sohasida qilingan eng katta kashfiyot
deb e'tirof qilindi. Bu yerda affinaj ya'ni eng sof metall olish jarayoning zamonaviy
texnologiyasi joriy etilgan va kon oltinining sifati yuqori bo’lgani uchun ham oliy
tovar ko’rinishiga ega bo’lgan, soflik darajasi «to’rtta to’qqiz»ga teng asl oltin
olinmoqda. Hozirgi paytda Muruntov konidan olib ishlatilgan va ko’p yillardan
beri otvalga chiqarib tashlangan ruda tuprog’i Amerikaning «Nyumont Mayning
Korporeyshn» kompaniyasi ishtirokida qayta ishlanib, tarkibidagi qolgan oltin ham
ajratib olinmoqda. Oltin shuningdek Qizilqum hududidagi Ajibugut, Bulutkon,
Balpantov, Aristontov va Turboy konlarida ham bor. Bu konlarni o’rganish davom
etmoqda. Keyingi vaqtlarda oltin Toshkent va Samarkand viloyatlari hududida
ham topildi.
Kumush konlari Navoiy viloyatining Visokovoltnoye, Ukjetpes va Kosmonachi
hududlarida hamda Namangan viloyatining oqtepa hududida mavjud.

O’zbekistonda qimmatbaho metallar qatori uran konlari ham mavjud. Topilgan
uran zahiralari bo’yicha respublika dunyoda 7-8 o’rinlarda turadi. Uranning
topilgan zahirasi uni 50-60 yil qazib olishga yetadi. Uran bilan yo’l-yo’lakay reniy,
skandiy, lantanoidlar va boshqa nodir metallar ham qazib olinadi.
Rangli metallardan O’zbekistonda mis, qo’rg’oshin, rux, volfram va shu guruhga
kiruvchi boshqa metallarning zahiralari aniklangan. Bu zahiralarning asosiy qismi
olmaliq ruda maydoniga jamlangan. Qidirib topilgan mis zahirasi bo’yicha
respublika dunyoda 10-11 o’rinlarda turadi. Hozirgi sur'atda qazib olganda mis 40-
50 yilga, rux va qo’rg’oshin 100 yilga yetadi.
Mis rudasi bilan yo’l-yo’lakay oltin, kumush. Molibden, kadmiy. Indiy, tellur,
selen, reniy, kobalt, nikel, osmiy kabi 15 dan ortiq turdagi qimmatbaho va noyob
rangli metallar qazib olinmoqda. Istiqbolli dalneye mis konida mis, molibden,
oltin, kumush, reniy, tellur, selen va oltingugurtning katta zahiralari mavjud.
Mis konlari orasida hozir ishlatilayotgan Kalmaxir koni alohida e'tiborga sazovor.
Bu kon mis-molibden rudalarini qazib olish bo’yicha dunyodagi barcha konlardan
ustun turadi. Uning rudasini O’zbekistondagi eng yirik korxonalardan hisoblangan
Olmaliq kon-metallurgiya kombinati qayta ishlamoqda. Bundan tashqari hozirgi
kunda istiqbolli Dalneye mis koni ham topilgan bo’lib, unda mis, molibden, oltin,
kumush, reniy, tellur, selen va oltingugurtning katta zahiralari mavjud.
Qo’rg’oshin-rux asosan Jizzax viloyatidagi Uchquloch va Surxondaryodagi
Xondiza konlarida jamlangan. Xondiza konida shuningdek ko’pgina yo’ldosh xom
ashyolar – mis, kumush, kadmiy, selen, oltin va indiy ham bor.
Selen va tellurdan asosan yarim o’tkazgichlar, quyosh batareyalari,
termogeneratorlar, po’lat va shishaning maxsus navlarini ishlab chiqarishda,
reniydan aviatsiya va kosmik texnika uchun o’tga chidamli qotishmalar, elektron
uskunalar va neftni parchalash uchun katalizatorlar ishlab chiqarishda
foydalaniladi.
O’zbekiston hududida 20 ta marmar, 15 ta granit va gabbro konlari topilgan.
Oqdan qora ranggacha xilma-xil bezakbop toshlar olinadigan bu konlar
Yevroosiyodagi eng yirik konlar hisoblanadi. Qoplama toshlarning umumiy

zahiralari 85 mln. m. kubdan oshib ketadigan bu konlar toshni qayta ishlaydigan
korxonalarni yuzlab yillar davomida xom ashyo bilan ta'minlaydi. Bu jihatdan
O’zbekiston MDH mamlakatlari orasida yetakchi o’rinni egallaydi. Ayni vaqtda
G’ozg’on, Nurota va Zarband konlarida marmar bloklarini zamonaviy texnologiya
asosida qazib olish yo’lga qo’yilgan.
O’zbekistonda topilgan Jeroy-Sardara konidagi fosforitlar zahirasi taxminan 100
mln. tonnaga teng. Bularni qayta ishlash uchun hozir Qizilqum fosforit kombinati
ko’rilmoqda. Bundan tashqari Markaziy Qizilqumning Qoraxat va Shimoliy Jetitov
fosforit konlarida juda katta miqdorda xom ashyo mavjudligi aniqlandi. Bu
zahiralarining xo’jalik oborotiga jalb qilinishi respublikada juda ko’p miqdorda
fosfat o’gitlari ishlab chiqarish imkonini beradi. Keyingi paytlarda Toshkent
viloyatining Qayrag’ochsoy hududida topilgan barit koni ham diqqatga sazovor.
Bu konning o’zlashtirilishi chuqur quduqlarni parmalashda foydalaniladigan va
hozirgacha chetdan sotib olinayotgan baritni o’zimizdan olib ishlatish imkoniyatini
beradi.
Aytilganlardan tashqari O’zbekistonda juda katta tuz konlari mavjud.
Qashqadaryodagi tubakat va Surxondaryodagi Xo’jaikon kaliy tuzlari konida
respublikamiz hayoti uchun hali 100 yildan ko’pga yetadigan xom ashyo mavjud.
Aniqlagan 5 ta tosh tuzi Koni-Xo’jaikon, Tubakat, Borsakelmas, Boybichakon va
Oqkal'a konlarida taxminan 90 mlrd. tonna xom ashyo bor. Qo’ng’irotda kimyoviy
usulda kaltsiy va kaustik soda ishlab chiqaradigan zavod qurilishidan Borsakelmas
konining tuzlarini qayta ishlash ko’zda tutilmoqda.
Bulardan tashqari respublika hududida 32 ta ma'danli shifobaxsh suv konlari
aniqlangan bo’lib, shulardan 12 tasi bazasida shifoxona va kurortlar qurilgan, 9
tasidan olinayotgan suv zavodda qadoqlanmoqda.
O’zbekiston yer osti qazilma boyliklariga boy mamlakat bo’lgani holda bu
boyliklardan unumli foydalanish va atrof muhitning sofligini saqlash hozircha
talab darajasida emas. Shu kunda respublikada 16 ta tog’-kon korxonalari ishlab
turibdi. Ulardan xar yili chiqayotgan 60 mln. tonnagacha chiqindilarni saqlashga
10 ming gektar yer ketmoqda. Buning ustiga otvalga tashlangan kon chiqindilari

biosferani ifloslamoqda. Aniqlanishicha shamolning tezligi sekundiga 5 metr
bo’lganida 1 kv. metr maydondan sutkasiga 70 kg. chang zarralari havoga
ko’tariladi.
Respublikadagi minerallarniing barcha konlari ochiq-karyer usulida
ishlatilmoqda. Ularni har bir portlatishda havoga 250 tonnagacha chang hamda 10
ming m. kubgacha zararli gazlar chiqadi va shamol yo’nalishi bo’ylab 10-15 km.
masofagacha tarqaladi. Chang tarqalishi ayniqsa marmar va granit konlaridagi
toshlarni kesishda juda ko’p bo’ladi.
Masalaning yana bir kamchilik tomoni tog’-kon ishlarida yo’l qo’yilayotgan
nobudgarchilikda. Shargun ko’mir konidan olinayotgan xom ashyoning 25% tog’
jinslariga aralashib atrof muhitga chiqib ketadi. Angren ko’mir konidan chiqadigan
kaolinning 10-15% ishlab chiqarishga yo’naltirilib, qolgan qismi tog’ jinslariga
aralashib chiqarib tashlanmoqda. Bunday holdan ham iqtisodiyot ham tabiiy muhit
zarar ko’rmoqda 7
.
Tog’-kon ishlarida dunyoning ilgor texnologiyalarini qo’llash, katta hajmdagi
investitsiyalarni kiritib, qo’shma korxonalar barpo etish, rudalarni ishlab
chiqarishga to’liq jalb etib, ulardagi yo’ldosh minerallarni ham ajratib olish va shu
asnoda ham iqtisodni yuksaltirish va ham chiqindilarni kamaytirish rejalari
tuzilmoqda. Bu ishlar juda katta kuch, mablag’ va vaqtni talab qiladi. Hozirgi
vaqtda bu yo’lga ilk qadamlar qo’yilib, oltin olish bo’yicha Britaniyaning «Oksis
Mayning» kompaniyasi, qo’rg’oshin, rux va oltin olish bo’yicha «Omontaytov-
Fred» kompaniyalari ish boshladi. Tuzilayotgan rejalar va bajarilayotgan ishlar,
shubhasiz, O’zbekistonni kelajakda rivojlangan mamlakatlar darajasiga ko’tarish
o’zbek xalqining faravon turmushini ta'minlashga poydevor bo’ladi.
7
YER OSTI BOYLIKLARI TO‘G‘RISIDA”GI O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNIGA
O‘ZGARTISHLAR VA QO‘SHIMCHALAR KIRITISH HAQIDA 03.02.2003 444-II-SON

2.2 suv, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi loyihasida ekologik va
aholining ekologik xavfsizligiga doir talablar belgilangan bo’lib, ushbu
siyosiy-huquqiy hujjat mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qilish va
tabiiy resurslardan foydalanish bo’yicha eng muhim va asosiy qoidalarni belgilab
beradi.
Mazkur Konstitutsiyamiz normalarida davlat organlari va jamoat
birlashmalarining ekologik faoliyatini shakllantirish bo’yicha asosiy prinsiplari
mustahkamlangan va fuqarolarning ekologik burchlari belgilangan.
Shu jumladan, “O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga o’zgartish
va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy
qonuni loyihasi umumxalq muhokamasiga qo’yilib,
54-moddasiga o’zgartirishlar kiritilmoqda.
Unda, mulkdor mol-mulkiga o’z xohishicha egalik qiladi, undan
foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mol-mulkdan foydalanish atrof-muhitga zarar
yetkazmasligi, fuqarolarning, yuridik shaxslarning va davlatning huquqlarini
hamda qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi kabi norma
belgilanmoqda. Ushbu normaning o’ziga xos xususiyati shundaki, unda mulk
huquqi, xususan tabiiy resurslarga nisbatan mulk huquqi mazmunini belgilovchi
mulkdor vakolatlari tartibga solingan hamda bunday xo’jalik va ishlab chiqarish
faoliyati atrof tabiiy muhitga zarar yetkazmasligi kabi talab mustahkamlanmoqda.
Shuningdek, 55-moddasiga qo’shimchlalar kiritilib, o’zgartirish loyihasi
muhokamaga qo’yilmoqda.
Unda, “Yer, yer osti boyliklari, suv, atmosfera havosi, o’simlik va
hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir, ulardan
oqilona foydalanilishi lozim va ular davlat mulkida bo’ladi. Yer qonunda nazarda
tutilgan shartlar asosida va tartibda xususiy mulk ham bo’lishi mumkin. Qishloq
xo’jaligiga mo’ljallangan yerlar, o’rmon fondi davlatga tegishli bo’lib, tadbirkorlik
sub’ektlariga ijara shartnomalari asosida ajratiladi. Tabiiy resurslardan oqilona

foydalanilishi lozim va ular davlat tomonidan muhofaza qilinadi”, normalar bilan
mustahkamlanmoqda.
Ushbu konstitutsiyaviy normaning ahamiyati shundaki, u
mustaqilligimizning moddiy asosini tashkil etuvchi tabiiy boyliklarning xalqimiz
mulki ekani, tabiiy resurslardan faqat oqilona foydalanish zarurligi, respublikamiz
tabiati davlat muhofazasiga olinganini, ya ni ekologik-huquqiy munosabatlarʼ
davlat tomonidan kafolatlanishi kabi muhim tamoyillarni mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida
mustahkamlanayotgan asosiy ekologik-huquqiy normalar eng ilg’or xorijiy
davlatlar tajribasiga mos bo’lib, mamlakatimizda barqaror rivojlanishni
ta’minlashga, atrof-muhit musaffoligini saqlashga, tabiatni hamda aholi
salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan. Asosiy Qonunimizda belgilab berilgan
normalarning hayotga keng ko lamda joriy etilishi atrof-muhit muhofazasi, tabiiy
ʻ
resurslardan oqilona foydalanish, yurtimizda ekologik holatni sog lomlashtirish
ʻ
nafaqat davlat va jamiyat, shu bilan birga, har bir fuqaroning vazifasi bo lishiga
ʻ
erishishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Nabotot va hayvonot olami hayotiy manba hisoblanadi. Ularni asrab-
avaylash, kelajak avlodga bekamu ko’st yetkazish har bir insonning burchidir.
Binobarin, 1992 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan Biologik rang-
baranglik to’g’risidagi Konventsiya qabul qilindi va u bir yil o’tib, xalqaro hujjat
sifatida kuchga kirdi. Ko’plab muhim vazifalar belgilab berilgan mazkur
Konventsiya bugungi kunda dunyoning aksariyat mamlakatlari tomonidan
ratifikatsiya qilingan. Shu munosabat bilan har yili 22 may — Xalqaro biologik
xilmaxillik kuni sifatida nishonlanib kelinadi.
Yurtimizda istiqlolning ilk yillaridan boshlab, tabiat muhofazasi, ekologik
barqarorlik va bioxilmaxillikni saqlash, qayta tiklashga katta e’tibor qaratib
kelinmoqda. Buning uchun zarur tashkiliy-huquqiy hamda institutsional baza
yaratildi. Konstitutsiyamizda yer, yer osti boyliklari, suv, o’simlik va hayvonot
dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylik ekani, ulardan oqilona
foydalanish zarurligi va ular davlat muhofazasida ekanligi mustahkamlab qo’yildi.

Shuningdek, sohaga doir bir qator qonunlar qabul qilindi. Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish kontseptsiyasiga muvofiq ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etilgan
«Ekologik nazorat to’g’risida»gi Qonun bu boradagi sa’y-harakatlarni yangi
bosqichga ko’tarishga yana bir turtki berdi. O’z navbatida, O’zbekiston ko’plab
xalqaro hujjatlar qatori, BMTning Biologik rang-baranglik to’g’risidagi
Konventsiyasiga ham qo’shilgan.
Bugun yurtdoshlarimiz Vatanimizning betakror nabotot va hayvonot olami
bilan haqli ravishda faxrlanadi. Diyorimizga tashrif buyuradigan sayyohlar ham
yurtimizning azim tog’lar, cho’llar, suv havzalari, to’qayzorlar, bog’u rog’lar,
boshqa madaniy ekotizimlar, ularda uchrovchi barcha tirik organizmlar majmuidan
tarkib topgan bioxilmaxilligi o’ziga xos hamda noyob ekanligini hamisha e’tirof
etadilar.
Ona-tabiatimizni har tomonlama himoya qilish — ekologik barqarorlikni
ta’minlashning asosiy shartidir. Shunday ekan, respublikamizda biologik
xilmaxillik ob’ektlarini asrab-avaylash o’simlik va hayvonot dunyosi, ular
yashaydigan muhitni kompleks muhofaza qilish, shunga mo’ljallangan hududlarni
kengaytirish, yangilarini bunyod etish va ularning ish samaradorligini oshirish
bo’yicha bir qancha yumushlar amalga oshirilayapti.
Bu borada hukumatimiz tomonidan Biologik xilmaxillikni saqlab qolish
bo’yicha Milliy strategiya va Harakatlar rejasi qabul qilinganini alohida ta’kidlash
joiz. Zero, unda muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tizimini yangidan tashkil etish
va mavjudlarini kengaytirish, bunday hududlarda faoliyat yuritishning iqtisodiy
mexanizmlarini xalqaro amaliyotdan kelib chiqqan holda olib borish,
bioxilmaxillikni muhofaza qilish va unga ziyon yetkazmasdan foydalanishda keng
jamoatchilikning ishtirokini ta’minlash, targ’ibot-tashviqot ishlarini olib borish
kabi ustuvor vazifalar ko’rsatib o’tilgan. Ularning ijrosi doimiy diqqat-e’tiborda.

Ma’lumotlarga ko’ra, yurtimizda 15 700 ga yaqin hayvon, 4 500 ta oliy
navli o’simlik turi uchraydi. Muhofaza qilinadigan hududlar ularni saqlash, qayta
tiklash va foydalanishda ayni muddaodir. Shuning uchun ham bu kabi makonlarni
yanada kengaytirishning ahamiyati katta 8
.
Respublikamizda tabiiy fauna turlarini maxsus ko’paytirishga ham
bioxilmaxillikni ta’minlashning muhim yo’nalishlaridan biri sifatida e’tibor
qaratiladi. O’z navbatida, diyorimiz o’simlik olami noyobligi, shifobaxshligi bilan
ajralib turadi.
8
TABIATNI MUHOFAZA QILISH TO‘G‘RISIDA 1992.09/12 754-XII-SON

Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, jamiyatning iqtisodiy negizlari, jamiyat
tuzilishi va rivojlanishiga esas ko'rsatadigan xususiyatlardir. Bu negizlar boshqa bir
qator iqtisodiy uslub va modellar borligini bilgan holda, jamiyatni kvadratik
shaklda tahlil qilishga yordam beradi. Jamiyatning iqtisodiy negizlari barcha jahon
mamlakatlarida joriy etilgan, lekin ularning amaliyotda ishlatilish tarzi farqlilik
ko'rsatishi mumkin. Shuningdek, barcha mamlakatlarda jamiyat tashkilotlarining
faoliyati, soliq siyosati va qonunlariga bog'liq bo'lishi, shuningdek, aholi hayoti,
tarixi va madaniyati bilan qanchalik bog'liq ekanligi hamdir. Jamiyatning iqtisodiy
asoslariga quyidagi taqdimot beriladi:
1. Resurslarni boshqarish usuli: Jamiyatda mavjud resurslar (odamlar,
moddiy resurslar, va moliya) boshqa qayerga sarflash kerakligi, yoki qanchalik tez-
payt sarflanishi ko'krak xisobida yaxshi boshqarilishi kerakligi haqida muzokara
qilinadi.
2. Iqtisodiy faoliyat: Jamiyatning iqtisodiy faoliyati, jamiyatning
daromadlarning tashkil etilishi va ishlab chiqarishning boshqa xizmatalarining
ishlab chiqarishi, xorijiy mablag lar muloqoti hamda boshqa savdo va
xizmatlarning sotuv bilan bog'liq holatlar kiritiladi.
3. Narxlarning rasmiylashtirilishi: Narxlar rivojlanma davrida juda muhim
o'zgarishlarga uchraydi. Bu o'zgarishlar tufayli narxlar kompaniyalarga,
korxonalarqa va xususan ommaga qarshi hal qilinishi mumkin.
4. Soliq siyosati: Soliq siyosati ommaviy hayotning oldindagi muhim
talablaridan biridir. Soliqning xulosaqarishi va moliyaning tashqi delta bo'lgani
chora-tadbirlr olib boriladi.
5. Moliya siyosati: Bu siyosat, davlatning moliya siyosati orqali, moliya
iste'moli organlarining funktsiyalarini, huquqiy ma'lumotlarni borish v ushbu
organlarning faoliyati ko'rsatiladi.
Bu asoslar burchi iqtisodiy muammolarni tahlil qilish va iqtisodiy
yangiliklarni tushunishda juda muhimdir.

Foydalanilgan adabiyotlar.
I. Rahbariy adabiyotlar
1 O’zbekiston Respublikasining Fu q arolik kodeksi Vikipediya ma.luotlari
2 O’zbekiston Respublikasi Mulkchilik to’g’risidagi qonuni 31.10.1990 yildagi
152-XII-son
3 O’zbekiston Respublikasi Monopolistik faoliyatini cheklash to’g’risidagi
qonuni 27.12.1996 yildagi 355-I-son
4 Tabiatni muhofaza qilish to’g’risidagi qonun 09.12.1992yildagi 754-XII-son
5 O’zbekiston buyuk kelajak sari. Karimov I.A
1. V. Internet saytlari.
1. www.uza.uz. O’zbekiston milliy matbuot agentligi.
2. www.gov.uz. O’zbekiston Respublikasi xukumat portali
3. www.norma.uz. “NORMA” Axborot huquqiy tizimi.
4. www.lex.uz
5.www.vikipediya.uz

Jamiyatning iqtisodiy negizlari

Sotib olish