Jinsiy tanlanish - Биология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Биология

Jinsiy tanlanish

Купить

OO ’’ zbekiston Respublikasi Xalq Tazbekiston Respublikasi Xalq Ta ’’ limi Vazirligilimi Vazirligi Muqimiy nomidagi Qo’qon Davlat Pedagogika InstitutiMuqimiy nomidagi Qo’qon Davlat Pedagogika Instituti Tabiiyot va geografiya fakulteti Kimyo o’qitish metodikasi yo’nalishiTabiiyot va geografiya fakulteti Kimyo o’qitish metodikasi yo’nalishi 1 «1 « AA » guruh » guruh talabatalaba si Karimova Charosning si Karimova Charosning «Umumiy biologiya» fanidan tayyorlagan«Umumiy biologiya» fanidan tayyorlagan O’qituvchi: Haydarov S. Qo’qon– 2013 www.arxiv.uz

Reja: • Jinsiy tanlanish • Irsiyat • Foydalanilgan adabiyotlar www.arxiv.uz

Jinsiy tanlanish • O‘simliklar va hayvonot olamidagi xilma-xil va ajoyib moslanishlar tabiiy tanlanish natijasida kelib chiqqan. Lekin hayvonot olamidagi bir qancha belgilarning, xususan, ikkinchi darajali jinsiy belgilarning paydo bo‘lishini mazkur omil ta’siri bilan tushuntirish juda qiyin. Chunonchi, ba’zi bir qushlar erkagining patlari rang-barang tovlanadigan, dum patlari uzun, mayin ovoz beruvchi organlari mavjudligi ya- shash uchun kurashda qanday ahamiyatga ega ekanligini tabiiy tanlanish bilan tushuntira olish mumkinmi? Hayvonot olamidagi bu ajoyib hodisalarni Darvin ham talqin etgan va ularni 0‘zining jinsiy tanlanish nazariyasi bilan tushiintirib bergan. «Turlarning kelib chiqishi» degan asarda jinsiy tanlanishga bir necha satr ajratgan bo'lsada, keyinchalik bu masalani u at

Чарлз Да́рвин (1809-1882) www.arxiv.uz

• Darvin jinsiy tanlanish iborasi bilan erkak hayvonlar o‘rtasida urg‘ochilar bilan qo‘shilish uchun aktiv kurash borishi yoki urg‘ochi hayvonlar juftlashish oldidan erkak in- dividni tanlab olishini tushunadi. Jinsiy tanlanish, xuddi tabiiy tanlanish kabi tabiiy sharoitda amalga oshadi. Shu sababli, ular evolyutsiyaning bir-birini istisno qiluvchi omillari sifatida o‘zaro qarama-qarshi bo‘lishi aslo mumkin emas. Aksincha, jinsiy tanlanish tabiiy tanlanishning ayrim formasi tarzida namoyon bo'ladi. Shunga ko‘ra, ularni ba’zan bir- biridan ajratish qiyin. Masalan, erkak organizmlarda uchray- digan himoya va urishish quroli tabiiy tanlanish ta’sirida vu judga kelgan, keyinchalik esa jinsiy tanlanish ta’sirida yanada takomillashgan (1-rasm) www.arxiv.uz

• Darvin mulohazasiga ko‘ra, jinsiy tanlanishning 2 xili mavjud. Uning bir xilida erkak hayvonlar urg'ochilarni talashib, o‘zaro qattiq jang qiladi. Bu kurash ba’zi erkak hay- vonlarning mag‘Iubiyati, hatto halokati bilan tugallanadi. Bu kurashda erkaklarning kuchi, ularda urush uchun zarur turli vositalarning rivojlanish darajasi (xo'rozlarda pix, tuyo- qlilarda shox) ahamiyatli bo‘ladi va shularga ega erkak jinslar g‘olib keladi va nasi qoldirishga muvafFaq bo‘ladi. Erkak or- ganizmlar o'rtasidagi urg‘ochiga ega bo‘lish uchun kurash ba’zi arilar, asalarilar, «shoxli» qo‘ng‘izlarda, tovlanadigan ayrim kapalaklarda uchrasada, asosan, baliqlardan kolyushkalar, reptiliyalardan —alligatorlar, poligam qushlar va sutemizuvchi hayvonlar orasida keng tarqalgan. Million yillar davom et

• Jinsiy tanlanishning ikkinchi shaklida urg‘ochilar erkaklari orasidan eng chiroyli, xushovoz, yoqimli hid taratuvchi formalami tanlab oladi. www.arxiv.uz

• Chunonchi, jannat qushlari, argus qirg‘ovuli va tovuslarning erkaklari chiroyli patlarini yoyib tovlanadi va turli tana harakatlari—«o‘yin» qilib, urg‘ochilariga o‘zini ko‘z-ko‘z qiladi. Bu xatti-harakat to ulaming birortasini urg'ochi tanlaguncha davom etadi. Hayvonot bog‘larida qushlar ustida o‘tkazilgan kuzatishlar shuni ko'rsatdiki, agar qafasda erkak hayvon boimasa, urg‘ochilari tuxumdonidagi ovogenez jarayoni to'xtab qoladi. Tabiatda haqiqatan ham hayvonlarning urg'ochilari erkaklarini chiroyliligiga qarab tanlaydimi? degan muammoni aniqlash maqsadida Sinat-Tomson Avstraliyadan kelib chiqqan xoldor to'tilar ustida qiziqarli tajriba o‘tkazdi. Bu turga mansub erkak to'tilar boshining tepa qismida va ayniqsa, «yoqachasi»da urg'ochilarinikiga nisbatan patlar

• Ayrim qushlar turining erkaklarida hech qushday bezanish patlari bolmaydi. Bular juftlashish oldidan inlarini har xil yaltiroq narsalar bilan bezaydi. Chunonchi, Avstraliyaning ka- pachi qushlarining erkaklari juftlashish davrida inlarini har xil chig‘anoqlar, rangli tosh, patlar va mevalar bilan bezaydi shu yo‘l bilan urg‘ochi qushlarii o‘ziga jalb qiladi. Ba’zi qushlar- ning erkaklari (masalan, bulbul, kanareyka, bedanalar) o‘zining xilma-xil tovushi bilan urg‘ochilarini jalb qiladi. www.arxiv.uz

• Jinsiy tanlanish haqidagi nazariya e’lon qilingandan so‘ng olimlardan Uolles va Menzbir uni tanqid qiiib, urg'ochi qushlaming erkak qushlardagi chiroylilikni farq qilish qobili- yatiga ishonish qiyin, chunki ularda odamga o‘xshash ong yo‘q va jinsiy tanlanish antropormizmdan iborat deganlar. Uolles erkak hayvonlardagi chiroylilik fiziologik sabablarga bog'liq, urg‘ochilarida esa chiroylilik tabiiy tanlanish ta’siri bi- lan to‘xtatib qo'yilgan, chunki himoya rangi naslni saqlashda katta ahamiyatga ega, degan edi. Hozirgi vaqtda biologiya fani- ning rivojlanishi, ayniqsa, endokrinologiya yutuqlari ikkinchi darajali jinsiy belgilar jinsiy bezlar ishlab chiqaradigan gormonlaiga, shuningdek, markaziy nerv faoliyatiga bog‘liq ekanligini ko'rsatmoqda. Biroq bundan ikkinchi daraj

IRSIYAT • Tirik mavjudotlarning o'zlariga o'xshash nasllarni bunyod etish xususiyati irsiyat deyiladi. Avlodlardagi organizmning asosiy xossalari va xususiyatlari (tashqi belgilar, xarakterlar, ya'ni oliy nerv faoliyatlari) nasldan naslga o'tadi. Ammo tashqi muhit o'zgarishi bilan bu ko'rsatkichlar ham o'zgarib, nasi o'zining qator xususiyatlarini o'zgartirishi mumkin. www.arxiv.uz

• Irsiyat organizmning filogenezi (tarixiy rivojlanishi)da tashqi va ichki muhit ta'siriga qarab shakllanadi va belgi, xususiyatlarni nasllarga o'tkazadi. www.arxiv.uz

• Irsiy belgilarning nasldan naslga o'tish qonun-qoidalarini xromosoma nazariyasi orqali tushuntirish mumkin. Jumladan, hujayralarning bo'linishida yadrosining bo'linishi muhim ahamiyatga egadir. Yadro parda, bo'yal-maydigan (axromatik) ip va bo'lakchalar ko'rinishida to'r orasida joy-lashgan bo'yaluvchi qism (xromatin), yadro shirasi (asosiy massa) va yadrochalardan iborat. Hujayralar mitotik bo'linganda yadro xromatini mitoz to'riga to'planadi. Xromatinli to'r asta-sekin qalinlashib ayrim bo'lakchalar (xromosomalar)ga bo'linadi. Yadrocha yo'qolib, o'rnida ikkita tuzilma (sentriol) paydo bo'ladi. Bular yadroning ikki tomoniga (qutbga) ajraladi. Bu vaqtda yadro pardasi erib, axromatik modda hujayra proto- plazmasi bilan qo

• Ota-onalardan birida nasldan naslga o'tadigan patologik alomatlar (qo'l yoki oyoq barmoqlarining bir-biriga yopishishi, barmoqlarning kalta bo'lishi, eshituv nervining tug'ma atrofiyasi va b.q.) bo'lsa, unga dominant tip deyiladi. Ana shunday genni tashuvchi ota yoki ona nikohlanganda avlodda yuqorida keltirilgan nuqsonlar paydo bo'lishi mumkin. Shuning uchun yaqin qarindoshlardan qiz olib, qiz bermagan ma'qui. www.arxiv.uz

• Nasldan naslga o'tadigan retsessiv kasallikka sababchi gen yashirin bo'lishi ham mumkin. Bunday hollarda yuqori labi va tanglayi tirtiq bola tug'ilishi ehtimoli bor. Ba'zan (faqat erkaklarda) qonning yetarlicha ivimasligi (gemofiliya) kuzatiladi. Bunday kasallikka x-xromosoma geni sabab bo'ladi. U nasldan-naslga faqat ayollar orqali o'tadi. Gemofiliya geni bo'lgan x-xromosomani tashuvchi ayoldan tug'ilgan o'g'il bolalarning qariyb 50% da qon iyimaslik kasalligi kuzatiladi. Bunday kasallik qizlarda uchramaydi. Gemofiliyali erkak bilan gemofiliya geni bo'lgan ayol (qarindoshlar) o'rtasidagi nikohdan tug'iladigan bolalar yashashgr layoqatsiz bo'ladi. www.arxiv.uz

• Ba'zan qizil va yashil ranglarni farq qila olmaydigan (daltonizm) bola tug'iladi. Bu nuqson nasldan-naslga o'tishi mumkin. Bulardan tashqari, tug'ma kar-soqov va ruhiy kasal bolalar ham tug'iladi. www.arxiv.uz

• Xromosoma kasalliklari xromosomalar sonining o'zgarishi natijasida paydo bo'ladi. Gametalar yetilayotganda xromosomalardan bir jufti ajralib, urug' hujayrasiga qo'shilishi yoki aksincha, xromosomalar yetishmasligi natijasida rivojlanuvchi organizmning barcha hujayralari buzilgan xromo somalar to'plamini tutadi. X-xromosomaning zigotada bo'lmasligi (O) homilani halokatga uchratadi. XXU, XO va XXX hollarda organizm rivojlanishida turlicha o'zgarishlar bo'ladi. Xromosomalar kompleksining buzilishi jinsiy xromosomalargagina emas, balki ularning har bir juftiga ham bog'liq. www.arxiv.uz

• Ba'zida, bemorlar organizmining hujayralarida 46 o'rniga 47 xromosoma bo'lganda 21-juft xromosomalar ajralmay qoladi. Bunday paytda Daun kasalligi avj olib, bolaning kallasi kichik bo'lib qolishi va aqliy zaiflik kuzatiladi. Xromosoma kasalliklarining kelib chiqish sabablarini o'rganish bilan ular rivojlanishining oldi olinadi. Homila ona qornida surunkali ravishda alkogol va narkotik moddalardan zaharlansa yoki ona zaxm bilan og'rigan bo'lsa, u tug'ma kasallik (mayib-majruh, kar-soqov, yurak porogi va b.q.) bilan tug'ilishi mumkin. www.arxiv.uz

Foydalanilgan adabiyotlar 1. A. T. G’ofurov, S. S. Fayzullayev Evolyutsion ta’limot – Toshkent 2009 2. http://testing.uz 3. http://ru.wikipedia.org www.arxiv.uz

Купить

Похожие документы
Fermentlar va kofermentlar funksiyasi
Viroidlar va uning ahamiyati
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami