Касб – ҳунар коллежи ўқувчиларида миллий қадриятлар асосида касбий маданиятни шакллантиришнинг психологик асослари - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	79.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Касб – ҳунар коллежи ўқувчиларида миллий қадриятлар асосида касбий маданиятни шакллантиришнинг психологик асослари

Купить

Касб – ҳунар коллежи ўқувчиларида миллий қадриятлар асосида касбий маданиятни шакллантиришнинг психологик асослари 1

Мундарижа Кириш........................................................................................................ I – Боб. Касб –ҳунар коллежи ўқувчиларида касбий маданиятни миллий қадриятлар асосида шакллантиришнинг назарий ўрганиш. 1.1. Буюк мутафаккирлар ижодида ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришга доир ғоялар талқини......................................................................... 1.2. Касб –ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантириш масалалари...................................................................................... II- Боб. Касб – ҳунар коллежи ўқувчиларида миллий қадриятлар асосида касбий маданиятни шакллантиришнинг амалий жиҳатлари. 2.1.Ўқувчиларнинг касбий мадани

Кириш. Мавзунинг долзарблиги. Бугунга кундаги ёшларимизнинг ҳар томонлама кучли, билимли, салоҳиятли, тафаккур доираси кенг, ўз ишининг моҳир ижодкори, ўз Ватанининг жонкуяри бўлиши, мустақил Ўзбекистоннинг тараққиёти учун муҳим аҳамият касб этади. Ёшларимизнинг илм фаннинг сўнгги ютуқларидан тўлиқ баҳраманд қилган ҳолда, уларга тарихимизни, миллий қадриятларимизни, маънавий меросимизни тўлиқ ўргата боришимиз керак. Бу билан ёшларда уларни касбий маданиятини ҳам шакллантирган бўламиз. Халқимизнинг асрлар оша яшаб келган анъаналари, урф – одатлари, тили ва руҳи негизида қурилган миллий мустақиллик мафкураси умуминсоний қадриятлар билан маҳкам уйғунлашган ҳолда келажакка ишонч туйғусини одамлар қалби ва онгига етказиши, уларни Ватанга муҳаббат, инсонпарварлик руҳида тарбиялаш, ҳалолликни, ма

уларни ривожланиши учун шороит яратади” деб белгилаб қўйилган (144). Шуни айтиш жоизки, И.А.Каримов ўзининг “Янгича фикрлаш ва ишлаш давр талаби” асарида “Халқнинг маънавияти ва маданияти, унинг ҳақиқий тарихи ва ўзига хослигини қайта тикланаётганлиги жамиятимизни янгилаш ва тараққий эттириш йўлида мувоффақиятли равишда олға силжитишда ҳал қилувчи, таъбир жоиз бўлса, белгиловчи аҳамиятга эгадир” деб таъкидлайди. (382 – бет.) Ўқувчиларни касбий маданиятини шакллантиришда миллий қадриятларнинг таъсир кучи ниҳоятда катта. Миллий қадриятлар мазмунан миллатнинг ғоялари, қарашлари, эътиқодлари, маънавий турмуш тарзини, орзу истакларни, келажак мақсадини ифода этади. Улар ижтимоий онгнинг муҳим шакллари сифатида ўқувчиларнинг онги, ҳатти – ҳаракатларида фаолиятларига таъсир этади ва ўқув жараёнид

тафаккур тараққиётида инсоннинг маънавий – аҳлоқий камолотида, умумбашарий маънавий қадриятлар юксалтиришда муҳим босқич бўлади. Улар шарқона аҳлоқ-одоб талаблари асосида комил инсон, адолатли жамият ва давлатни шакллантиришнинг маънавий асосини яратишга муфовиқ бўлдилар. Абу Насир Фаробийнинг маърифий қарашлари ўрта асрларда мавжуд бўлган маънавий – фалсафий муаммолар тана ва руҳ, борлиқ, харакат, фазо ва вақт, сабаб тўғрисидаги тасаввурлар билан бирга майдонга келди. Унинг фикрича барча муаммоларни ечиш калити олий мақсадли жамоа, барча маънавий фазилатларни ўзида мужассамлаштирган инсонадолатли жамият фаровон турмушнинг гаровидир. Абу Райҳон Беруний ва Абу Абдуллоҳ муҳаммад ибн Исмоил ал – Бухорийнинг таълим – тарбиявий қарашларида умуминсоний ва миллий қадриятларга бўлган эътиқод, муха

кириб келди. Шуни алоҳида таъкидлаш зарурки, мактабларда ўқувчилар маънавиятини шакллантиришда қадриятлардан фойдаланиш бир қатор олимларнинг ҳам диққатини ўзига жалб этган. Бу масалаларга М.Г.Давлетшин, А.М.Жабборов, О.Мусурмонова, У.Махкамов, С.Нишонова, Н.Ортиқов, М.Қуронов, Ғ.Б.Шоумаров, Э.Ғозиев каби таниқли олимларни ёндашувларини келтириб ўтиш ўринлидир. Касб – ҳунар таълим муассасалари ўқувчиларининг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришнинг миллий услубий асосларини яратишда миллий педагогикамиз намоёндаларининг илмий меросларига ҳам мурожат этилади: Имом ал-Бухорий, Исҳоқхон Ибрат, Имом ат –Термизий, Ибн Сино, Юсуф Хос Хожиб, Ал-Хоразмий, Абу Насир Фаробий, Амир Темур, Алишер Навоий ва бошқалар. Шундай қилиб, касб – ҳунар таълим муассасалари ўқувчиларининг кас

- ўқув-тарбия жараёнида, касб маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришнинг шакл, усул ва воситаларини тиклаш; - касб – ҳунар таълим муассасаларида бўлажак кичик мутахассисларни касбий тайёрлаш фаолияти (профессиограммаси) таркибий қисмини аниқлаш; - бўлажак кичик мутахассисларда касбий маданиятини шакллантиришга оид илмий –амалий тавсиялар ишлаб чиқиш ва тажриба синов ишларини амалга ошириш. Битирув малакавий ишинигнг объекти. Касб – ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларнинг ўқув – тарбия жараёни. Битирув малакавий ишинигнг предмети. Ўқув-тарбия жараёнида, касб – ҳунар таълим муассасалари ўқувчиларининг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришнинг мазмуни, шакл ва усуллари. Битирув малакавий ишинигнг илмий фарази. Касб – ҳунар таълими ўқув муассасалари ўқувчилари

Битирув малакавий ишининг тузилиши. Битирув малакавий иш кириш, икки боб, тўрт параграф, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. 8

I –Боб. Касб –ҳунар коллежи ўқувчиларида касбий маданиятни миллий қадриятлар асосида шакллантиришнинг назарий ўрганиш. 1.1. Буюк мутафаккирлар ижодида ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришга доир ғоялар талқини. Мамлакатимиз мустақиллиги йилларида рўй берган муҳим ўзгаришлардан бири – маънавий янгиланиш кишилар онги, тафаккури ва дунёқарашининг бойлиги, кенгайиб бораётганлиги ҳамда эркинлик касб этаётганидир. Хусусан ёшларимизнинг элу – юрт, халқ, миллат ва Ватан манфаатларини англаш, унинг шон – шавкатини янада ошириш, илму фани ва маданияти ҳамда санъатини гуллаб яшнатиш, мамлакат хавфсизлигини таъминлаш, ўтмишни, аждодларнинг бой меросини, тарихи, дини ва қадриятларини таълим муассасаларида ўрганиш, муносиб баҳолаш борасидаги фаолиятлари муайян даражада

Хадисларда, Ўрта Осиёлик машҳур мутафаккир ва донишмандлар Муса ал Хоразмий, Аҳмад ал Фарғоний, Абу Али ибн Сино, Юсуф Хос Хожиб, Абу Наср Фаробий, Абу Райҳон Беруний асарларида, шунингдек, “Темур тузуклари” да, Мирзо Улуғбек ва Алишер Навоий асарларида ҳам ХIХ асрнинг ўрталарида ижод қилган Аҳмад Дониш, Фурқат, Муқумий ва бошқаларнинг китобларида, ХIХ асрнинг бошларида жадидчилар ҳаракатида умуминсоний қадриятларнинг аҳамиятига катта эътибор берилган. Лекин моддий ва маънавий қадриятларнинг ёшларни тарбиялашдаги ўрни ҳамда аҳамияти алоҳида олиб кўрсатилган. Мутақилликни мустаҳкамлаш, адолатли ва маърифатли демократик жамият барпо этиш жараёнида ўқувчи ёшларни дўстлик, ўртоқлик, ҳамкорлик, биродарлик, ватанпарварлик руҳида тарбиялашда, аждодларимиз ҳамда авлодларимизни бир – бирига туташти

IX – XV асрлар Марказий Осиё маънавий маданияти ривожида муҳим давр ҳисобланади. Шарқ алломаларининг таълим – тарбияга, касб – ҳунарга оид қарашларида маънавий – маърифий қадриятларга бўлган эътибор асосий ўринда туради. Бунинг асосий сабабларини қуйидагича изоҳлаш мумкин: - Шарқ Ренессанси деб номланган IX – XV аср Марказий Осиё маънавий маданиятининг юксакликка кўтарилган, бой даври бўлиб, бу даврда илм – фаннинг икки йўналиши биринчиси – инсон учун табиий фанлардирки, у ақл кўзи билан эгалланади, иккинчиси – бу фанлар инсон томонидан бошқа кишилардан тақлид қилиб ўрганилади, улар асосида шароит қонунлари ётади; - маънавий – маърифий қадрият даражасига кўтарилган халқ хунармандчилиги санъати ва меҳнат қадриятлари, кулоллик, мисгарлик, заргарлик, дурадгорлик, ўймакорлик, бадиий – эстетик

асослангандагина маънавий камолотга, касбий маданиятлиликка эришади. Мутафаккир алломаларнинг фикрича, инсонпарварлик ғояларининг амалга ошиши, маънавий баркамолликка, касбий маданиятлиликка эришув чуқур билим олишга ва маърифатли бўлишга боғлиқдир. Шунинг учун ҳам улар илмлиликни умуминсоний қадрият даражасида улуғладилар, жамиятнинг барча аъзоларини илм эгаллашга чақирдилар,илмнинг инсон маънавий ҳаётида тутган ўрнини юксак баҳоладилар. Фаробий ўзининг “Бахт – саодатга эришув ҳақида”, “Фанларнинг таснифи”, “Фалсафий ўзгаришдан олдин нимани билиш кераклиги тўғрисида”, “Илмлар ва санъатлар фазилати” каби кўплаб рисолаларда инсоннинг маънавий ривожланиш илм – маърифатга боғлиқлигини таъкидлайди. Абу Райҳон Беруний билим умуминсоний қадриятларни ўрганишнинг муҳим манбаи эканлигини алоҳида та

фикрларни ривожлантириш инсон фаолиятида ақл –идрокка, тафаккур қувватига таяниб иш кўрмоғи лозим. Амир Темурнинг ўз фарзандлари – ю, набираларига қилган ўгитлари ва йўл – йўриқларига умрбод қатъий амал қилган. Жамиятда ижтимоий адолат тантанаси учун курашда иккиланиш, чекланиш нималигини асло билмаган. Келинг, аниқ мисолларга мурожаат қилайлик. Амир Темур жаҳонгир эрсада, у куч – қудрат зўрлик, зўравонликда эмас, аксинча адолатда эканлигини чуқур англаб етади. Адолатни куч билан, кучни эса адолат билан алмаштиради. Темур тамғасининг нақши “Рости- русти” бўлиб, бу “адолатгўй бўлсанг нажот топасан” демакдир. Буюк салтанат соҳиби Амир Темур “Куч - адолатдадир” шиорига қатъий амал қилиб, давлатни бошқаришда, жабр – ситам йўлини беркитган. Ўз даврида ҳеч бир давлатда бўлмаган ва тарихда камдан

шакллантиришнинг муҳим омили ҳисобланади. Меҳнатсеварлик қадриятнинг моҳиятини ақлий ва жисмоний меҳнатга ижодий муносабат, онгли ва ҳалол меҳнат қилиб, жамиятнинг моддий ва маънавий ривожланишига таъсир этиш; меҳнат натижаларидан роҳатлана билиш, ўзгалар манфаати учун маъсулиятни ҳис этиш каби тушунчалар ташкил этади. Маънавий шаклланиш маънавий қадриятларнинг ички қурилишига асосланган ҳолда содир бўлади. Чунончи, ота – она фарзандларининг ўзаро муносабати, бугунги маънавий қадриятларнинг олтин калитидир. Мутафаккир олимлар халқнинг қадимий байрам анъаналари, маросимлари ва улар билан боғлиқ урф – одатларни бадиий – эстетик маданиятнинг муҳим воситаси сифатида асослаб бердилар. Яқин ва ўрта Шарқ халқлари маданиятнинг тарихий тараққиёт босқичларини, ривожланишини ва аҳамиятини умуминсоний

йиғиндисидир. Қадрият кенг қамровли тушунча бўлиб, воқеликдаги ҳодисаларнинг ижтимоий ва маданий аҳамиятини ифодалаш учун ишлатилади. Қадриятлар инсон томнидан қадрланган нарсалардан иборат бўлиб, кишиларнинг талаби, ҳохиши, қизиқиши ва мақсади асосида ўзаро муносабат, таъсир натижасида вужудга келадиган ҳолатдир. Улар қуйидагича тасниф этилган. 1.4. Чизмада келтирилган. Бадиий нафис қадриятлар – санъат ва адабиёт асосларидан эстетик завқ олиш учун у инсонларда гўзалликни ҳис эта билиши, ундан таъсирланиши, ҳаёт гўзаллиги, ижодий бадиий ютуқлардан илҳомланиш қобилиятини эга қилади. Ижтимоий – сиёсий қадриятлар – сиёсий тафаккурни, ижтимоий фаолликни, жамият олдидаги маъсулият, ижтимоий ва маънавий жавобгарликни ҳис этишни, ҳақиқат учун курашишни, барчага садоқатни, миллатлар, элатлар ўртас

Қадриятлар туркуми. Ўқувчиларни касбий маданиятини шакллантиришга ҳизмат қилувчи қадриятлар. Характерига кўра турлари Моддий қадриятлар Амал қилиш қамровига кўра Умуминсони қадриятлар Мазмунига кўра Ақлий билиш фаолияти билан боғлиқ қадриятла Аҳлоқий мазмундаги қадриятлар Ижтимоий сиёсий мазмундаги қадриятлар Диний қадриятлар Бадиий – эстетик қадриятлар 1.4.Чизма. Демак қадриятларни маҳиятини педагогик нуқтаи назардан изоҳлаганимизда инсоннинг маънавий эҳтиёжлари асосида пайдо бўлган, амалий фаолиятда давр синовидан муваффақиятли ўтган, ўз шакли ва мазмунида у ёки бу халқнинг маънавий маданиятини шакллантириш манбаи сифатида қадрланиб келган маънавий руҳий ҳатти – ҳаракатлар, нарса ва ҳодисалар мажмуидир. 1.4. Чизмадаги моддий қадриятларни яратишнинг асоси моддий фаолият бўлиб, инсон ва жа

– иқтисодий талабини қондирадиган барча турдаги нарсалар ва ашёлар ташкил этади. Маънавий қадриятлар – негизида ўқувчиларнинг ҳар томонлама шаклланишида маънавий озуқа оладиган маънавий бойликлар мажмуаси ётади. Қадриятлар амал қилиш қамровига кўра умуминсоний ва миллий қадриятлардан иборат бўлиб, улар мақсад, вазифа ва мазмун қамровининг инсон ва жамият ҳаёти учун керакли ишлаб чиқариш воситаларини ташкил этади. Маънавий қадрият турли ғоялар (илмий, фалсафий, касбий, аҳлоқий, диний) йиғиндисини ташкил этади. Умуминсоний қадриятлар – барча миллатлар манфаатига мос келадиган маънавий хазинадан иборат бўлиб, миллий қадриятлар билан ягона тарбиявий асосга эгадир. Маънавий қадриятлар занжирсимон: миллий қадриятлар – умуминсоний қадриятлар – минтақавий қадриятлар тарзида шаклланади ва ривожлана

бадиий асарлар орқали етказилади. Ҳар қандай қадриятларнинг англаш негизида икки босқичи мавжуд: - биринчиси, у ёки бу маънавий нарсанинг, сиймонинг ҳақиқатда мавжудлигини ҳис этиш; - иккинчиси, шу мавжудлик орқасида ифодаланган мақсадини мўлжаллаш ва натижаларга эришишдир. Касб – ҳунар таълими муассасаларидаги ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришда иккинчи босқич муҳим ўрин эгаллайди. Амалий фазилатлар ва амалий санъатлар (касб - ҳунар) ва уларни бажаришга одатланиш масаласига келганда, бу одатда, икки йўл билан ҳосил қилинади: булардан биринчиси – қаноатбахш сўзлар, чорловчи, илҳомлантирувчи сўзлар ёрдамида ҳосил қилинади, малакалар вужудга келтирилади, одамдаги ғайрат, интилиш ҳаракатга айлантирилади. Иккинчи йўл (ёки усул) – мажбур этиш йўли. Бу усул

Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб шуни айтиш жоизки, ёшларимизни тарбиялаш учун биринчи галда Шарқ мутафаккирларининг дуру жавоҳирга тенг маънавий, касбий меҳнат таълими ва тарбиясига оид мерослари дастуриламал бўла олади. Нега – ки, ўтмишдаги барча етук мутафаккирлар ҳам таълим – тарбия ишларининг жамият тараққиёти учун бўлган катта аҳамиятни чуқур англаб етганлар, адолатли ижтимоий тузум ўрнатиш ҳақидаги қарашларини, таълимотларини шу муаммо билан боғлашга интилганлар. Улар касб – ҳунар таълимига таълим ва тарбиянинг зарурий таркибий қисми сифатида ёндошганлар ва уни ақлий, жисмоний ва маънавий тарбия билан бирга олиб бориш зарур, деб ҳисоблаганлар. Буюк мутафаккирлар учун комил инсон тимсоли камолотга етган, бирор – бир илм – фанга ёки ҳунарга ва энг яхши инсоний фазилатларга эга инсон б

бўлмасин, агар у касб – ҳунарга эга бўлмаса, одамлар томонидан иззат ва ҳурматда бўлмайди. Агар унда олижаноблик ва бирор – бир нарсага қодирлик ҳам бўлмаса, бу янада ёмонроқдир. Чунки, буюклик насл – насабининг гўзаллиги ва олижаноблигида эмас, балки ақл ва маҳоратдадир. Агар сен ота-онангга мос бўлмасанг, фақат улар берган нарсалар билан мағрурланма. Агар сен олижаноблик дурдоналарига ва маҳоратга эга инсон билан учрашиб қолсанг, унга қаттиқ чирмашиб ол, чунки бундай инсонлар бошқаларнинг қийинчиликларини енгиллатиш қобилиятига эгадирлар”. Ўрта аср Шарқнинг буюк сиймоси Абу Али ибн Сино ўзининг машҳур “Дастуриламал ва насихатларида” шундай деб фикр юргизади: ...инсон ўзини инсон деб ҳисобламасдан аввал, нима туфайли уни инсон деб аташларини англаб етмоғи лозим. Инсоннинг моҳияти ва асоси

Олим ва мутафаккирларнинг фикрига кўра, бола таълим – тарбияси илк ёшлик чоғидан бошланиши, бу ёшда илм – фан ва ҳунар асослари жуда тез ўзлаштириш билан белгиланади. Жамолиддин Давоний буни иборали ва бир маъноли равишда шундай ифодалайди: “Болаларнинг қалби исталган тасирини чизиш мумкин бўлган топ – тоза доскага ўхшайди”. Давонийнинг “Жалол этикаси” асарида ҳам қуйидаги панд – насиҳатларни учратиш мумкин: “Бир инсон ҳар турдаги ҳунар билан шуғулланмаслиги керак, чунки (бу) табиатга зиддир, (бу инсон) ҳеч қачон ижобий натижага эришмайди, чунки ҳар бир ҳунар зарур диққат ва вақтни талаб қилади”. Болаларнинг қобилияти ва имкониятларига нисбатан тўғри ҳунар танлаш ҳақида сўз юритар экан, Давоний шундай деб ўз фикрини давом эттиради: “Инсонда барча ҳунарларга қобилият йўқдир, аксинча ҳар бир

олиш фақатгина илм ва маърифат билангина бўлади, деб ўқтиради адиб. Адабиётшунос олим Иззат Султон “Хамса” ҳақида мулоҳаза юритиб, шундай ёзган эди: “Хамса” муносабати билан “Навоий сабоқлари” борасида кўп гап айтиш мумкин. Аммо атом ҳалокати ҳавфи остида қолган бугунги дунёда буюк “Хамса” муаллифининг инсонга, идрокка, келажакка ишончи биз учун энг муҳим сабоқ, сабоқларнинг сабоғи эмасми? Шу масаланинг “Фарҳод ва Ширин” достонида айирча бир эътибор билан тасвирланганлигини таъкидлаш жоиз. Зеро, биз “Хамса” достонларида хилма – хил ҳарактердаги ўнлаб образларни турлича ҳаётий вазиятлар доирасида учратамиз. Ақл, Идрок, Тафаккур, Касб ва ҳунар мадҳи “Хамса”нинг барча достонларида ўзига хос тарзда намоён бўлади. Мутаваккир адолат ва одил подшоҳ тўғрисидаги мулоҳазаларини билдирар экан, чўпон

Таълимга белни чуст қилди, Не ул деди. Бу дуруст қилди. Бир неча сабоқ дебон фузунроқ, Ҳамдамлари бу ҳолатидин. “Сабъаи сайёр” да жуда кўплаб касб – ҳунар эгалари қаламга олинган. Достоннинг қолипловчи ҳикоясидаёқ, ҳар ким ўз касбини такомилига етказса. У кўп маҳорат қозонади деган ақида сингдирилган. Илм ҳунар тасвири ва тавсифи “Садди Искандарий” да янада айрича мавқе касб этади. Достоннинг бошидан оҳиригача Искандарнинг илм ва олимларга ҳурмат билан қарагани таъкидланади. Искандарнинг устози Ниқомоҳис ниҳоятда билимдон донишманд эди. Фаробий касб – ҳунарга оид инсоннинг ҳунармандчиликка ва санъатга бўлган қобилияти туғма, табиий эмас деб ҳисоблаган. Агар улар табиий бўлганда эди, ҳукмдорлар ўз мавқеларига ўз кучлари билан эмас, балки ўзларининг туғма фазилатлари туфайли эришган бўладила

маҳваният каби туйғулар нотўғри туйғуларга эмаас, балки камолотга бўлган ҳирс – ҳавас қолсин. Бунга ҳулқ – атворни фақат сиздагина эмас, балки ҳақиқатда (амалда) тозалаш орқали эришиш мумкин. Бу масалада киши чуқур тушуниш, шу нарсаларнинг одамзодга қайси жиҳатдан ҳамжинс эканлигини тўла ва яхшилаб тушуниб олиши керак. Бундан эса кишида шу нарсаларни одамзод ақлий равишда билиш мақсад – муддаоси ҳосил бўлади. Энди инсоннинг касб – ҳунар ва санъатидаги фазилатига келсак, бу фазилат туғма эмасдир, акс ҳолда унинг фикрий фазилатида мутлоқо куч ва улуғлик бўлмас эди. Агар касб – ҳунар фазилати туғма бўлганда, подшоҳлар ҳам ўзлари истаб ва ҳаракат қилиб эмас, балки подшоҳлик уларга фақат табиий равишда муяссар бўлмаган, бир мажбурият бўлиб қолар эди. Назарий ва буюк фикрий фазилат. Улуғ туғма ф

Тусийнинг фикрича, тарбия жараёнида эришилади. Бундан ташқари Тусий шаклланиши тарбиянинг натижаси бўлган ўн тўрт маънавий фазилатларни аниқлаб беради: сабр –қаноат, мўтадиллик, ёрдамга ва дўстликка мойиллик, инсонийлик, сахийлик, хушмуомалалик, олийжаноблик, художўйлик, мўминлик ва бошқалар. Ақлий ривожланиш билан бир қаторда ушбу фазилатларнинг шаклланиши, Тусий фикрига кўра, инсонни баркамолликка етаклайди. Маҳмуд Қойғарий илм аҳлининг инсон руҳий камолотидаги ўрнини юқори баҳолайди. Мутафаккирларни таъкидлашича, илм ўрганишда энг тўғри йўл доно, билимдон одамларга эргашишдир. Аммо уларнинг панд – насиҳатларини ҳаётга тадбиқ эта билашдир. Мутафаккирнинг таъкидлашича, илм аҳлининг панд – насиҳатини қабул қилиб, уни амалга оширишни яхши ҳислат ҳисоблайди, катталар тажрибаси ва панд – наси

танлаш ҳақида, касб танлашда унинг одамларга, жамиятга фойда келтиришга эътибор бериш кераклиги ҳақида билдирган фикрларни кўздан кечирар эканмиз, унинг ўқитувчилик касби хусусидаги қарашларида одоб – аҳлоқ масаласига катта эътибор берганини кўрамиз. Бундан кўринадики, Аҳмад Дониш ўқитувчи касбига нисбатан жиддий талаб қўяди. У гўзал аҳлоқийлик ва чуқур билимдонликни ўқувчининг гўзал фазилати деб билади. Мутафаккирнинг меҳнат қилиш ҳақидаги фикрлари ғоят муҳимдир. У меҳнат қилмай, дангасалик билан кун ўтказадиган одам бу дунёда ҳам, у дунёда ҳам обрў тополмайди. Дейди ва меҳнат қилиш ҳақидаги фикрларини шундай якунлайди: “дунёда меҳнатсиз роҳат, ташвишсиз неъмат топилиши мумкин эмас”. Аҳмад Дониш болаларга берган насиҳатларида: “қайси бир ҳунар, қайси бир касбни қилмоқчи бўлсанглар, ундан

Ян Амас Коменский меҳнат болалар учун зарур бўлган фаолият шакли деб билади.У ота – оналарга болаларнинг меҳнат фаолиятига ҳалақит бермасликларини, меҳнатга ўзлари ҳам иштирок этиб, уларни тўғри йўлга солишни тавсия қилади. У болалар меҳнатини таълимий аҳамиятини қайд қилиб, меҳнат вақтида ақл нима биландир банд бўлишини ва ривожланишини уқтиради. Коменскийнинг болаларни фаолият кўрсатишига интилиши, ростгўйлик, мардлик, интизомлилик, хушмуомалалик, катталарга ҳурматда бўлиш фазилатларини тарбиялаш ҳақида билдирган фикрлари янгилик бўлади. У меҳнатга муҳаббат ва меҳнат қилиш одатини тарбиялашга алоҳида эътибор беради. Жон – Жок Руссо фикрича аҳлоқий тарбиянинг мақсади болада фанларга қизиқиш ва муҳаббат уйғотишдан, унга билимларни эгаллаш усулларини ўргатишдан иборат бўлиш керак. Бунинг уч

“фозил жамоф”, “фозил шаҳар”, “комил инсон” ни шакллантиришнинг асоси маънавий омилларга боғлиқ деган ғояни илгари сурадилар; 2.Инсоният ҳаёти давомида қадрланиб, ривожлантирилиб келаётган назарий ва амалий сайқал топган яхшилик, адолат, дўстлик, ҳурмат, иймон, тинчлик, тенглик, устоз ва шогирд, инсонпарварлик, меҳнатсеварлик ва бошқа умуминсоний фазилатлар ҳақидаги фикрлари ўрта – махсус касб – ҳунар таълими муассасалари ўқувчиларини касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантиришга муҳим ҳисса бўлиб қўшилади. 3.Маънавий қадриятларнинг ўқувчилар касбий маданиятини шакллантиришдаги устиворлиги, бизнингча қуйидагича изоҳланади: - маънавий қадриятлар инсонларнинг талаб ва эҳтиёжлари асосида ақл – заковат билан яратилган, уларнинг тасаввури, тафаккури, келгуси орзу – истаклари, эъти

Алишер Навоий, Маҳмуд Қошғарий, Суқрот, Ян Амас Коменский, Жон – Жак Руссо ва бошқаларнинг хизматлари каттадир. Демак , бу давр ўзининг ҳар томонлама юксаклиги, яратилган бой маданий мероси, миллий қадриятлари, жаҳонга машҳур алломаларнинг етишиб чиққанлиги билан қимматлидир. 6.Ўз халқининг, жонажон ўлкасининг, давлатининг, жаҳон халқлари тарихини билмаган, таъбир жоиз бўлса, миллий ғурури ифтихори заиф бўлган миллат ва инсоннинг келажаги бўлмайди. Президентимиз И.А.Каримов тарихни яхши билмасдан туриб, юксак маънавиятга эришиш мумкин эмаслигини қайд этиб, шундай дейди: “Маънавиятни тиклаш, туғилиб ўсган юртида ўзини бошқалардан кам сезмай, бошини баланд кўтариб юриш учун инсонга, албатта, тарихий хотира керак”. 7.Шундай экан, биз бу буюк мутафаккирларимизнинг қутлуғ меросидан бутун халқим

1.2. Касб –ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантириш масалалари. Ўзбек халқи бой, улкан тарихга эга, булар ҳақида шу кунгача сақланиб қолган, ўз кўрки, файзини, мухаббатини йўқотмаган асори атиқаларимиз қадим – қадимдан юртимизда деҳқончилик, меъморчилик, ҳунармандчилик маданияти юксак бўлганлигидан далолат беради. Ота – боболаримизнинг ҳаётий тажрибалари, диний, ахлоқий, маънавий, илмий қарашларини ўзида акс эттирган бу меросдан оқилона фойдаланиш даври келди. Касб – ҳунар таълимининг мақсади янги авлод мутахассис кадрларни тайёрлашга қаратилган, улар юқори умумий ва касбий маданияга, ижодий ва ижтимоий фаолликка, ижтимоий истиқболли ҳаётга тез маслаша олиш қобилиятига эга бўлишлари зарур. Ҳозирги кунда янги турдаги ўқув муассасала

вазифаларини чуқур билиш, тушуниб етилишга суянгандагина қудратли кучга айланади. Тарихга мурожаат қилар эканмиз, бу халқ хотираси эканлигини назарда тутишимиз керак. Хотирасиз баркамол киши бўлмагандек, ўз тарихини билмаган халқнинг келажаги ҳам бўлмайди. Маънавият инсонга ҳаводек, сувдек зарур. Саҳродаги сайёҳ ҳар доим булоқ сувидан чақоғини босади. Худди шунингдек, инсон ҳам қийинчиликлар билан маънавият чашмасини излайди. Ер, оила, ота – она, болалар, қарндош – уруғлар, қўни – қўшни, халқ, мустақил давлатимизга садоқат, инсонларга ҳурмат, ишонч, хотира, виждон, эркинлик – маънавиятнинг маъноси ана шундай кенг. Инсон уни даражасига кўтарадиган асосларнинг асосини ўз ақли билан том маънода қамрай олмайди. Инсон ўзини халқнинг бир зарраси деб сезгандагина, у ҳақида ўйлаб, меҳнат қилиб яша

ишга янгича ёндошишни, фидойиликни, маъсулиятни ҳамда ўз касбининг ҳақиқий устаси, жонкуяри бўлишни талаб этади. Тарбиянинг бош мақсади – ёш авлодни маънавий – аҳлоқий тарбиялашда халқнинг бой миллий, маънавий – тарихий анъаналарига, урф- одатлари ҳамда умумбашарий қадриятларига асосланган самарали ташкилий, педагогик шакл ва воситаларни ишлаб чиқиб амалга жорий этиш бўлса, унинг асосий вазифаси шахснинг ақлий – аҳлоқий, маънавий, касбий, эркин фикрловчи ва жисмоний ривожланиши, унинг қобилиятларини ҳар томонлама очиш учун имконият яратишдир. Ўқувчиларнинг касбий маданиятини шакллантириш таълим – тарбия мақсад ва вазифалари билан бирга уларни касб – ҳунарга ўргатишда ҳар бир касб хусусиятлари ва шу касбни эгаллашга қўйиладиган талаблар асосида амалга оширилиб борилиши керак. Бу эса дастлаб

“Ихтисослик” – бирор касб доирасида маълум бир фаолият тури учун махсус тайёргарлик ва иш тажрибалари билан эришилган зарурий билимлар, кўникмалар мажмуаси. “Касбий бурч” – меҳнат бурчининг бир тури. Касбий бурч у ёки бу касб намоёндалари бажарадиган маънавий (ахлоқий) талабларни белгилайди ҳамда умуман касб эгаларининг жамиятга, меҳнат фаолияти объектив, бир – бирига муносабатини, уларнинг мўлжалларини мужассамлаштиради. “Касб шаъни” – одамнинг мутахассис сифатида ўзига ва ўз касбига муносабатини, мутахассисга жамиятнинг муносабатини ёритадиган фазилатдир. Касб шаъни одамнинг аниқ ижтимоий аҳволига, фаолиятининг тури ва ҳизматларининг тан олинишига боғлиқдир. Касб шаъни одамнинг ўзи ва унинг жамоаси эришган обрў – эътиборини қўллаб – қувватланишини талаб қилади. “Касб маъсулияти” – шахс к

Ўқувчиларга касбий маданиятга оид атамалар мазмуни, хусусиятлари барчага бевосита касб ўргатиш жараёнида шакллантирилади. Бу жараён қуйидагиларни қамраб олади: - ёшларни эркин фикрлашга тайёрлаш, ҳаёт мазмунини тушуниб олишга кўмаклашиш, ўз – ўзини идора ва назорат қила билишни шакллантириш, ўз шахсий турмушга мақсадли ёндашув, уларда режа ва амал бирлиги ҳиссини уйғотиш; - ўқувчиларни миллий, умуминсоний қадриятлар, Ватанимизнинг бой маънавий мероси билан таништириш, маданий ва дунёвий билимларни эгаллашга бўлган талабларни шакллантириш, малака ҳосил қилдириш, тоборо ўстириб – бойитиб бориш ва эстетик тушунчаларни шакллантириш; - ҳар бир ўқувчининг билимдонлигини ва ижодий имкониятларини аниқлаб, уларни ривожлантириш. Ўқувчилар ижодкорлиги, иқтидорини юзага чиқариш ва янада қўллаб – қувва

- мустақил давлатимиз –Ўзбекистон Республикасининг ички ва ташқи сиёсатига тўғри холисона баҳо беришга ўргатиш. Унинг тинчликсеварлик, демократия ва бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик, ошкора очиқ ташқи сиёсатига ва ўз халқининг турмуш даражасини оширишга йўналтирилган, фуқароларни ижтимоий ҳимоя қиладиган ички сиёсатини тўғри тушунтириш; - турмушда олий қадрият ҳисобланган меҳнатга, касбига ижодий ёндошиш фазилатларини шакллантириш; - соғлом турмуш тарзига интилишни тарбиялаш ва ривожлантириш, муносиб оила соҳиби бўлиш истагини шакллантириш; - ёшларни эркин мустақил фикрлашга ўргатиш; - ёшларимизни умуминсоний ва касбий маданияти (назария билан амалиёт бирлиги) ни шакллантириш зарурдир. Бу вазифаларни тарбиянинг асосий тизим элементлари асосида ташкил этиш керак. Булар: 1. Тар

таҳлил қилиш, кенг дунёқарашга эга бўлиш каби касбий малакаларни шакллантириш; 8. Ўз касбига ўз ишига садоқат, маъсулиятлилик, ишчанлик, хушмуомалалик, киришимлилик, ҳушёрлик, инсонийлик, одоб – ахлоқ, маънавий бойлик, ўз устида ишлаш, меҳр – оқибат ва бошқа шахсий фазилатларга эга бўлиш; 9. Суҳбатнинг сермазмунлиги билан кишиларни ўзига яқинлаштира олиш, устозини турли ҳолатларини сеза олиш, муассаларда аҳлоқий муносабатларни тўғри ташкил қила олиш, турли муаммоли вазиятлардан чиқиб кета олиш каби коммуникатив хислатларини шакллантириш; 10. Шахснинг асосий касбий йўналиши, қобилият ва лаёқат, психологик хусусиятлари, билим фаолияти ва шахснинг умумий йўналиши каби ихтисослик моделини тўғри тушуниш зарурудир. Бу тарбиянинг асосий тизим элементлари ўрта – махсус, касб – ҳунар таълим муассас

Гуруҳ раҳбари Ота-оналар қўмитаси Фан ўқитувчиси Оила Психолог Ўқувчиларни касбий маданиятини шакллантиришга оид тадбирлар Кулблар Дарсдан ташқари тарбиявий тадбирлар Дарс жараёнидаги тарбиявий тадбирлар Тўгараклар сиёсий ахборот фидоийлар иқтисодчилар ҳуқуқшунослар китобсеварлар матбуотчилар ижодкорлар соғлом турмуш тарзи ёш техниклар теран фикр соҳиблари ва бошқалар конституция куни хотира ва қадрлаш мустақиллик куни ўнги қўнғироқ наврўз умумхалқ байрами халқаро хотин қизлар куни Навоийхонлик ўқитувчи ва мураббийлар куни тил байрами миллий армия ва ҳақозо Мунозара мушоира музокара педагогик ўйин масалалар ечиш бахс суҳбат ва бошқалар спорт секциялари, фан тўгараклари, компьютер, бадиий хаваскорлик, усто-шогирд, тикиш-бичиш, пазандачилик, ёш техник ва ҳакозо 1.1. Чизма Ўқувчиларни касбий

гуруҳ раҳбарлари, ота-оналар қўмитаси режаларини эътиборга олиш ва оила, маҳалла, жамоат ташкилотлари ҳамда таълим муассасалаларида фаолият кўрсатаётган психологларни ҳам жалб қилиш, дарсда ва дарсдан ташқари тарбиявий ишларни режалаштиришда ўқувчиларни қизиқишлари, истаклари, хоҳиш ва эҳтиёжларини ҳам ҳисобга олинса бу тадбирлар ўз самарадорлигини беради ҳамда ўқувчиларнинг ижодий қобилиятларини, касбий маданиятини, ташаббускорлигини оширишга имконият яратади. Бу ишларни амалга оширишга асосан ўрта махсус касб-ҳунар таълим муассасаларида маънавий тарбиявий ишлар бўйича директор ўринбосари маъсулдир. Касб – ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларнинг касбий маданиятини шакллантиришнинг асосий мақсад ва вазифалари қуйидагича кўрсатилган. 1.2. Чизмага қаранг. Бу вазифаларни, муаммоларни бажари

Касб – ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларининг касбий маданиятини шакллантиришнинг асосий мақсад ва вазифалари. Касб – ҳунар таълим муассасаларида ўқувчиларнинг касбий маданиятини шакллантиришнинг асосий мақсад ва вазифалари 1.2. Чизма Бунинг учун қуйидаги тадбирларга алоҳида эътибор қаратиш лозим; - ўқув – тарбиявий жараённи ташкил этишнинг аниқ йўналишлари бўйича тадбирлар мажмуаси ва мақсадли дастурлар тузиш; - ўқув – тарбиявий ишни замон талаблари асосида ташкил этадиган педагогик ходимларни тайёрлаш ва малакаларни ошириш; - ўқув – тарбиявий вазифа ва муаммоларни ҳал қилиш учун республиканинг барча илмий соҳадаги кучлари. Ўзбекистон Фанлар Академияси, Олий ўқув юртлари, фан, тармоқ, давлат ва нодавлат ташкилотлар, оммавий ахборот воситалари ҳамда илмий – педагогик бўлимлар фаолиятин

шакллантириш билан бирга миллий истиқлол, комил инсон ғоясини, истиқлол мафкурасининг миллий хусусиятларини, маънавий соҳадаги вазифаларини онгига сингдирмоғимиз лозим. Дипломга эга бўлиш – бу ҳали том маънодаги комил, зиёли дегани эмас. Комил – зиёли одам ўз тафаккур савияси, пок қалби, ички маданияти билан мутлоқа бўлакча инсон бўлади. Юртбошимиз миллий истиқлол ғоясини вазифаси ҳақида тўхталиб шундай деган эди: “Мен миллий истиқлол ғояси бугун тез суръатлар билан ўзгараётган дунёда ўзлигимизни англаш, бизнинг кимлигимизни, қандай буюк аждодларнинг меросига, неча минг йиллик тарих, бетакрор маданиятлар ва қадриятларга эга эканимизни ҳис этиб яшашга, бу бойликни асраб – авайлаб, демократик қадриятлар, бутун жаҳон тараққиёти ютуқлари билан озиқлантириб, янги ўсиб келаётган авлодга етказишг

ҳисоблайди; ота-боболардан мерос бўлиб қолган маданий меросни қадрлайди; миллий қадриятларни эъзозлайди ва уларга содиқ бўлиб қолади; ватанпарварлик, халқпарварлик, инсонийлик туйғулари барқарор бўлади; ўзаро муомала муносабатида ўрнак бўлишга майил бўлади; бировни оғирини енгил қилишни одат қилади; умумхалқ мақуллаган ва ҳукумат томонидан қонуний қабул қилинган конституцияни ҳурмат қилади ва унга садоқат намуналарини амалда кўрсатади. Президентимиз таъкидлаганидек, олдимизда турган энг долзарб вазифалардан бири – эркин фуқаро маънавиятини, озод шахсни шакллантириш масаласидир. Бошқача айтганда, дейди И.А.Каримов, “Биз ўз ҳақ ҳуқуқларини танийдиган, ўз кучи ва имкониятларига таянадиган, атрофида содир бўлаётган воқеа – ҳодисаларга мустақил муносабат билан ёндошадиган, айни замонда шахсий м

Мустақилликни мустахкамлашга ўз ҳиссасини қўшиш Эзгу ғояларга ҳизмат қилиш Маънавий баркамоллик 1.3. Чизма. 1.3. Чизмада кўрсатилганидек комил инсон – шахсини шакллантириш жараёнида таълим-тарбия борасидаги барча имкониятлар ва қадриятлардан тўла фойдаланмоғи керак. Ҳар қандай тарбия умуминсоний қадриятлар билан боғлангандагина яхши самара беради. Ҳар ҳолда жаҳондаги турли давлатларда, мамлакатларда амалга оширилган тарбия усуллари. Ишлари, мазмун моҳияти, ундан кўзланган мақсадлар бир – бири билан узвий боғлиқдир. II- Боб. Касб – ҳунар коллежи ўқувчиларида миллий қадриятлар асосида касбий маданиятни шакллантиришнинг амалий жиҳатлари. 2.1. Ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантириш тизимида маънавий – психологик тадбирларнинг ўрни. Ҳозирги даврда ёшлар маънавия

тадбирларнинг самарадорлигини таъминлашга ҳам боғлиқдир. Шу нуқтаи назардан биз ўқув – тарбия жараёнида халқимизнинг бой маданий мероси воситасида ўрта махсус касб – ҳунар таълими муассасалалари ўқувчиларининг касбий маданиятини шакллантиришнинг самарали моделини яратишда қуйидагиларни асосий негиз сифатида таяндик: таълим – тарбия жараёнини ташкил этишда янгича методологик ёндашув; педагогика, тарих, эстетика, руҳшунослик, маънавият асослари, маданиятшунослик, этнография, услубшунослик фанларига ҳозирги замон талаби жумладан, жамиятнинг ижтимоий – иқтисодий, маданий янгиланган концепцияси; узликсиз таълим тизимини инсонпарварлаштириш, таълим – тарбия мазмунини, шакл ва услларини янгича талаблар асосида такомиллаштириш ва амалий аҳамиятини кучайтиришни, замонавий педагогик технологияларни

кечинмаларни, тарбиявий характерли, ижодий меҳнатни. Уддабуронликни талаб этади. Тўртинчи хусисияти – маънавий қадриятларни ўрганишга бағишланган тарбиявий тадбирларнинг мазмунига ўрганиладиган давр ижтимоий – иқтисодий, маданий ҳаёт моҳияти сингдирилади. Уларнинг моҳиятини ечиш ва аҳамиятини ёритиши учун эса ўша даврда характерли бўлган таъсирчан восита ва усулларга мурожат қилинади. Ҳар бир синфдан ташқари ўтказиладиган тарбиявий – тадбирлар таълимий, тарбиявий, қизиқтирувчи, ривожлантирувчи характер билан бир қаторда, халқ томонидан асрлар давомида яратилган маънавий – маърифий манбаларни оммалаштиришда тарғибот, ташвиқот ва ахборот характерига ҳам эгадир. Шунинг учун ҳам бу характер хусусиятларини назоратдан четда қолдиргани учун уларни мазмунан мантиқ талаб қилган таъсирчан воситалар

Сўз – дарс ва дарсдан ташқари тарбиявий тадбир объекти ва субъекти ўртасидаги ямоқчи ҳисобланади. Бу сўз – мазмунли нутқ, ифодали шеър ўқиш, шеърий ва прозоик монологлар, диологлар, жамоа томонидан ўқиладиган маърузалар, ифадали тасвир тарзида намоён бўлади. Бадиий – эмоционал, образли сўздан фойдаланишда субъектнинг маънавий қадриятларга муносабати, ички руҳий кечинмалари, ҳис – ҳаяжони, фаоллиги, ишга ижодий муносабати талаб этилади. Акс ҳолда, тарбиявий имконияти кенг бўлган тадбир ҳам, маънавий – маърифий манба ҳам ўқувчи онгига, хулқи ва фаолиятига кучли таъсир этмайди. Маънавий манбалар юзасидан ўтказиладиган ҳар қандай тадбирда ўқувчига етказиладиган илмий, тарихий, маънавий, маърифий, адабий – бадий маълимотнинг туб моҳияти, мантиқан чуқур мазмуни тушуниб, ҳис – ҳаяжон билан тингло

Чунки уни қайта – қайта намойиш этиш ўқувчиларни зериктириши ва лоқайд муносабатда бўлишига олиб келади. Масалан, Алишер Навоий таваллуди муносабати билан адабий – баиий кеча, анжуман ёки ғазалхонлик кечалари фақат аллома шоир таввалуд топган ойи мобайнида ўтказилиши мумкин. Ҳар қандай тарбиявий тадбир ихтиёрийлик, қизиқиш, этиёж асосида ўтказилсагина кутилган натижани беради. Касбий маданиятни шакллантиришга ажратилган синфдан ташқари тарбиявий тадбирлар асосан таълим муассасаси ўқувчиларининг мавжуд имкониятларидан келиб чиққан ҳолда, уларнинг ҳаёти, тажрибалари асосида уюштирилади ва ўтказилади. Ўрта махсус касб – ҳунар муассасалари тарбиявий тадбирларни ташкил этиб ўтказиши ўқувчилар дунёқарашининг тўғри шаклланишига, аҳлоқий камол топишига, назарий билимларини амалиёт билан чамбарчас

байрами”, 9- май “Хотира ва қадирлаш куни”, 1-июн “Дунё болаларини муҳофаза қилиш куни”, 1-октиябр “Ўқитувчилар куни” ва шу кабилар. 2.Мавзули яъни бирор мавзу асосида ўтказиладиган тадбирлар. Масалан: “Касбим – фаҳрим менинг”, “Ҳунар – эл саодатидир”, “Бойлик тугар бироқ, ҳунар тугамас”, “Ҳунар – ҳунардан унар”, “Меҳнатнинг таги роҳат”, “Ким оқилу – ким зукко”, “Ёш техниклар” кабилар. 3.Халқнинг диний – тарбиявий миллий байрамлари. Масалан: “Рамазон ва қурбон ҳайитлари”. 4. Ватанимизнинг ижтимоий – сиёсий байрамлари. Масалан: “Мустақиллик ва Конституция кунлари”, “Давлат тили қабул қилинган кун”. 5. Анъанавий ўқув муассасаларига таалуқли. Масалан: “Биринчи ва сўнги қўнғироқ”, “Битирувчилар кечаси”, “Синфдошлар учрашуви”. 6.Ноанъанавий тавқим режасида махсус киритилмаган. Масалан: “Йилларн

Шу боис олий ва ўрта махсус таълим тизимидаги муассасаларда маънавият ва маърифат ишлари бўйича проректорлари, бўлим бошлиқлари, методистлари каби лавозимлар ташкил этилдики, улар ёшлар ўртасида маънавият ва маърифат ишларини ҳозирги талабларга жавоб берадиган тарзда олиб боришлари назарда тутилган. Маънавий баркамол, ёш авлод ўз халқи, Ватани тарихини, улуғ сиймоларини, миллий ва тарихий қадриятларини, урф – одатларини, расм – русмларини, уларнинг моҳиятини чуқур билагн ҳолда жаҳон адабиёти, санъати, маданияти дурдоналари билан таниш бўлмоғи, кишилик жамияти тараққиёти тарихи давомида қўлга киритилган ютуқлар билан ошно бўлмоғи даркор. Буларнинг барчаси ўқувчи – ёшларга маънавий ва диний тарбия беришни уюштириши ва режалаштиришда диққат эътиборда тутмоқ талаб этилади. Ўқувчи – ёшлар билан

урф – одатлари зийнатланган тарзда маънавиятимиз ва миллий тарбиямизда ўз ифодасини топиши лозим. Зеро, бугунги кунда ўқув – тарбия жараёнида ўқувчиларнинг касбий маданияти ижтимоий заруриятга, инсоннинг маънавий эҳтиёжига айланиб борар экан, ўқувчиларда касбий маданиятнинг, касбий тарбиянинг ўрни ўта муҳимдир. Битирув малакавий ишимиз ана шу муҳим муаммога бағишланган тадқиқотлардан биридир. Демак, ўқув – тарбия жараёнида ўқувчиларнинг касбий маданиятини миллий қадриятлар асосида шакллантириш масаласига алоҳида тарзда қарамоқ керак. Кўп ҳолларда касбий маданият дейилганда ўқувчининг касбий фаолияти доирасидаги одоб – ахлоқи, юриш – туриши, жамоа орасида ўзини тута билиши, гуруҳдошлари билан яхши муомала – мулоқот қилиши, озода кийиниб юриши, камтар, ишни ташкил эта олиши ва бошқалар тушун

асосида жамиятда амал қилаётган инсон хулқ – атвори меъёрларини белгиловчи ахлоқ ва миллий қадриятлар ётади. Зеро, ўқувчиларнинг миллий қадриятлар асосида олинган маънавий билимлари билан тўлдирилган қиёфаси унинг касбий маданиятининг бош мезони эканини исботлайди. Чунки, маънавий қиёфасиз кишида касбий маданият бўлмайди. Инсоннинг маънавий олами қанчалик бой бўлса, унинг касбий маданияти ҳам шунчалик мазмундор, гўзал бўлади. Маънавий асос бўлмаган жойда касбий маданият ҳам бўлмайди. Шу боис, биз ишимизда юқоридаги фикрларни исботлаш, мақсадида қуйида қишлоқ хўжалик касб – ҳунар коллежларида тарбиявий тадбирлардан ҳисобланган “Ёш техниклар” ўйинли мусобақа дарс – тадбирининг ўтказилиш методикаси, тарбиявий аҳамияти, ташкил этиш ва баҳолаш мезонлари ҳақида фикр юритдик. Бу ўйинли мусобақа д

2. Кенг профилли трактрочи. Коди: 3541014. 3. Электрогазпайвандчи. Коди: 3520123. 4. “В” ва “С” тоифали ҳайдовчи. Коди: 3520934. 1.2.Давлат таълим стандартларига мос умумий мақсад – қишлоқ хўжалик техникаларини таъмирловчи, тракторчи, электр газ пайвандчи ихтисосликлари бўйича кичик мутахассис. 1.3. Касб таълим мақсади – қишлоқ кичик мутахассисларнинг касбий ва ижтимоий аҳамиятга эга умуминсоний ва шахсий фазилатларини, маданиятини шакллантириш ва ривожлантириш. II. Касбий омилкорлик. Қишлоқ хўжалик техникасини таъмирлаш ихтисослиги бўйича технологик жараён босқичларига мос фаолият турларини бажаради. 2.1. Қуйидаги фаолият турлари билан шуғилланади: - қишлоқ хўжалик машиналарига техник хизмат кўрсатиш; - қишлоқ хўжалик машиналарини турларини, тузилишини, ишлаш принципларини аниқлаш; - қишл

- ўрганилаётган техникани (плугни) кўргазмали технологик харитасини ўқий олиш; - ишлаш жараёнида плугнинг алоҳида қисмларга – технологик чизмаларга тақсимлай олмш; - ишлаш жараёнида кетма – кетликка амал қилиши; 2.3. Мослашган (адаптацион) қобилияти ва маҳорати. - иш соҳасини танлашда ва техника борасидаги яхши тушунчага эга бўлиш; - иш танлаш кўникмасига эга бўлиш; 2.4. Касбий – ахлоқий соҳада қобилият ва маҳорат. - расмий шахслар билан иш вақтида муносабатда бўлиш; - иш вақтида ва асбоб – ускиналарга нисбатан шахсий муомала маданиятига эга бўлиш; - иш вақтида ўз маҳоратини ошириш; 2.5. Ташкилий ишлар ва режалаштириш фаолиятидаги қобилияти; - ўз ишини мустақил равишда режалаштира олиш ва ташкил қилиш; - турли маълумотлардан фойдалана олиш; - ўз – ўзини назорат қила олиш; - ўз режасини кас

2.2. Ўқувчилар касбий маданиятини шакллантириш тизимига таъсир этувчи амалий психологик омиллари Ўзбекистон Республикаси Ислом Абдуғаниевич Каримовнинг таъкидлашича “... Миллат ва халқнинг руҳи, дунёқараши ва турмуш тарзини ифода этадиган миллий маънавиятга муносабат, уни замон талаблари асосида ривожлантириш, одамларнинг дунёқараши ва тафаккурини ўзгартириш масаласи ҳар томонлама чуқур ва пухта ўйлаб иш юритишни талаб қилади”. Албатта, бунда ўқувчи-ёшларда касбий маданиятни шакллантириш инсон камолотининг асосини ташкил этади. Чунки, касбий маданият кишининг ҳатти-харакатида, одобида, ички кечинмаларида ва айниқса, инсонларнинг бир-бирига бўлган ғамхўрликларида, хурмат қилишларида, билимларида, ҳис-туйғуларида, хулқ-атворида, наъмунали фаолиятида намоён бўлади. Касбий маданият тузилишинин

ташкил этади. Чунки, фаолият – бу инсоннинг ўраб турган дунёга бўлган муносабатини ўзига хос хусусиятлари, бир мақсадга қаратилган ҳаёт мазмунидаги ўзгаришлар, тузатиш кабиларни ташкил этади. Фаолиятнинг асосий иш тури меҳнат бўлиб, у инсоннинг жисмоний ва маънавий ривожланишида муҳим роль ўйнайди. Меҳнат инсоннинг мулоқот ўқиш фаолиятлари билан чамбарчас боғлиқ. Фаолият мазмунидаги турли ҳаракат ва сабаблар, бирон бир мақсадга қаратилган, йўналтирилган ва бунинг натижасида эришилган ютуқлар ўқувчининг касбий маданиятини шакллантиришда катта роль ўйнайди. Фаолиятнинг мазмуни шарт-шароитлари, воситалари ўзгариб бориши натижасида ҳар бир ўқувчининг касбий онги, касбий маданияти такомиллашиб боради. Демак, фаолиятни тўғри ташкил этиш натижасида ўқувчиларнинг фаоллигига иш режаларининг аниқ бў

туйғусини ифода этиши билан бирга, уларда ахлоқий эътиқодни тарбиялайди. Демак, фаолият давомида кишининг шахси, хулқ-атвори шаклланади, ҳаракатлар ривожланади. Шундай экан, ўқитувчиларнинг вазифаси фаолият жараёнида ўқувчиларга бажариши лозим бўлган ишни кўрсатиш ва тушунтиришдан, вазифа ва талаблар қўйишдан, текшириш ва тузатишлар, бажарилган ёки бажарилмаган ишлар учун рағбатлантириш ва жазолашдан иборат бўлади. Ўқитувчи ушбу таъсирлар ёрдамида ўқувчиларга касбий маданиятга оид билимларни эгаллашга ва фаолият кўрсатишда истак туғдириш билан бирга унинг йўналишини кўрсатадилар. Демак, ўқитувчилар ўқувчиларнинг фаолиятини тўғри ташкил этишдан махсус иш олиб боришлари, ўзига хос шакл ва методларидан фойдаланишни талаб қилади. Ўқувчиларнинг касбий маданиятини шакллантиришда таълим жараёни-

Ўқувчи ёшларнинг касбий маданиятини шакллантиришда таълим-тарбия жараёнининг мазмуни, шакл ва методларини такомиллаштириш алоҳида роль ўйнайди. Бу ўқитувчининг билим савиясига педагогик маҳоратига, касбий қобилиятига боғлиқ. Ўқувчиларнинг дарсларда олган билимлари уларнинг турмушида, хулқ-атворида жамиятдаги кишиларга муносабатида намоён бўлади. Дунёвий билимлар ҳар бир шахсни, маданият, инсоният, маърифат дунёсиги олиб киради. Яхши хулқ ва одобли бўлишга, эътиқодларни оширишга хизмат қилади. Касбий маданият тузулишида ахлоқий ҳис- туйғулар асосий ўринни эгаллайди. Ахлоқий, эстетик ҳис-туйғулар шахснинг маънавий фаолиятида, воқеа ва ҳодисаларда, ахлоқий жараёнида намоён бўлади. Ахлоқий ҳис-туйғулар ўз мазмунига кўра ахлоқий ишонч, ахлоқий онг билан чамбарчас боғлиқдир. Ахлоқий ҳис-туйғулар

ва хатти-ҳаракати таъсири остида ўқувчиларнинг ахлоқий хис туйғулари жараёнида ахлоқий маданиятни шакллантириш туйғулари кучайиши ёки аксинча сусайиши мумкин. Касбий маданиятни шаклланишида кишининг хулқ - атвори муҳим ўрин эгаллайди. Хулқ – атвори касбий маданиятининг муҳим қисми бўлиб, у тадбир ва интизомда, ҳаёт нормаларини бажаришда, жамиятга, меҳнатга, одамларга нисбатан билдириладиган ахлоқий муносаьатда намоён бўлади. Ўқувчининг хулқ-атвори касбий маданиятини шакллантириш ўқитувчидан ахлоқий тарбия ишларини олиб боришни талаб қилади. Албатта бунда ўқитувчи хулқ- атвор маданиятини тарбиялашда унинг ахлоқий онгига, синф жамоасига асосланиши керак. Шу билан бирга ўқувчи фаолиятини тўғрни ташкил эта билиш ҳам хулқ – атвор маданиятини тарбиялашда самарали натижалар беради. Албатта бунда

қиладурган, нодон, жоҳил бир расвойи олам бўлуб қолур”, - деб ёзади. А.Авлоний болани касбий маданиятини шакллантиришдаги матонат, дийнат, назорат, саъй ва ғайрат каби ўттиздан ортиқ хулқ сифатлари тўғрисида маълумот беради. Ўқувчи фаолиятини маданий манбаи ҳисобланган хулқ – атвори касбий маданияти шакллантиришни энг юқори босқичи ҳисобланади. Чунки ахлоқий билим, ҳис-туйғулар, хулқ-атвор ўқувчи хулқида намоён бўлади. Доно халқимизнинг “хулқ” ақлли киши учун улуғлик ва фазилатдир, “Хулқи йўқ” нақллари бежиз айтилмаган. Демак, ўз хулқини одоб билан қуроллантирилган, қўлини эса тўғриликка одатлаштирган кишигина камолотга эришиши мумкин. Камолотга эришган инсон яхшилик билан ёмонликни фарқини билади, фойда билан зарар ўртасидаги тафовутни, чиройли фазилатларини англайди, ўз фаолиятида ёмон ҳ

зарурдир. Шу билан бирга ўрта махсус касб – ҳунар таълим муассасаларининг олдига қўйилган муҳим мақсад – умуминсоний ва миллий қадриятларга таянган ҳолда таълим – тарбиянинг мазмунида инсонпарварлик, миллий истиқлол, комиллик ғоясини кучайтириш, халқчиллаштириш, унинг узвийлиги, изчиллиги, илмийлиги ва дунёвийлиги асосида ёшларда касбий маданиятни шакллантиришдан иборатдир. Таълим муассасаларида тарбиянинг асосий тизим элементлари асосида (ёшларда истак ва имконият мувофиқлиги туйғусини шакллантириш; миллийликнинг ўзига хос анъаналари ва воситаларига таяниш; шахснинг асосий касбий йўналиши, қобилият ва лаёқат, психологик хусусиятлари, билиш фаолияти ва шахснинг умумий йўналиши каби ихтисослик моделини тўғри тушуниш ва ҳ.к).Ўқув – тарбия ва дарсдан ташқари тарбиявий ишларни тўғри ташкил эти

- маънавий қадриятлар жамият ривожининг негизи, халқнинг тарихий тараққиётида эришилган барча ютуқларини ифодаловчи ва сақловчи қудратли омилдир. Буюк алломаларнинг таълим – тарбияга оид қарашларида таълим – тарбияга, касб –ҳунарга бўлган эътибор асосий ўринда туради. Бунинг асосий сабаларини қуйидагича изоҳлаш мумкин: Марказий Осиё ва жаҳон маданиятининг юқори даражада юксалишига Абу Али ибн Сино, Абу Наср Фаробий, Абу Райҳон Беруний, Аҳмад Дониш, Алишер Навоий, Маҳмуд Қошғарий, Суқрот, Ян Амас Коменский, Жон – Жак Руссо ва бошқаларнинг хизматлари каттадир. Демак , бу давр ўзининг ҳар томонлама юксаклиги, яратилган бой маданий мероси, миллий қадриятлари, жаҳонга машҳур алломаларнинг етишиб чиққанлиги билан қимматлидир. Шундай экан, биз бу буюк мутафаккирларимизнинг қутлуғ меросидан бутун

даврида меҳнатга муҳаббат, меҳнат аҳилларига ҳурмат, касбга бўлган ҳурмат, ишлаб мослашишни, касб – этикаси, жамоатчилик, меҳнатсеварлик, Ватанга садоқат, ўзаро дўстлик руҳида тарбиялайди. Ўқувчиларда касбий маданиятни шакллантириш учун хоҳиш – истак ёки маънавий эҳтиёжларни ўзигина етарли эмас, балки ижтимоий муҳит, ижтимоий шарт – шароит, касбий муносабатларни белгилаб берадиган воситалар ҳам муҳимдир. Унинг асосида жамиятда амал қилаётган инсон хулқ – атвори меъёрларини белгиловчи ахлоқ ва миллий қадриятлар ётади. Шу боис, биз ишимизда юқоридаги фикрларни исботлаш, мақсадида қуйида қишлоқ хўжалик касб – ҳунар коллежларида тарбиявий тадбирлардан ҳисобланган “Ёш техникдар” ўйинли мусобақа дарс – тадбирининг ўтказилиш методикасини ишлаб чиқдик. Бу ўтказилган дарс тадбирлар ўқувчиларнинг ми

таъсир этадиган ўқувчиларнинг индивидуал хусусиятлари, ўз – ўзига баҳо бериш ва ўзи-ўзига жазо беришга қодирлик, виждонлилик, ҳалоллик, инсофлилик, бирор мақсадга қаратилганлик, ташаббускорлик, алоқадорлик каби касбий малакалари шаклланади. Шу билан бирга юқоридаги мақсадга (касбий малакаларни шакллантириш) эришиш учун ўқувчилар эгаллаётган касбнинг нозик, қайтарилмас, шахсий ижодий фаолиятга йўлловчи услублар орқали таълимнинг изланувчанлик усули ва шаклларидан фойдаланиш мақсадга муфовиқдир. Бунда ўқувчи – устоз, узтос – шогирд муносабатлари алоҳида ўрин эгаллайди. Ўргатувчи (таълим берувчи) ва ўрганувчи (таълим олувчи) муносабати ўргатувчига (таълим берувчи) шахсий услубиятини етказиб беришда янги изланишларга имкон берса, ўрганувчига (таълим олувчи) эса устознинг шахсий йўлларидаги ноз

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1 . Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. Т.: Ўзбекистон 2011 й 2. Каримов И.А. Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. Тошкент, Ўзбекистон нашриёти, 2009 й. 3.Каримов И.А.Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. Т.:Ўзбекистон 1999 й-352 б. 4 . Каримов И.А . Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т.:Ўзбекистон 32 б.1998 й. 5. Каримов И.А. Маънавий юксалиш йўлида. Т.:Ўзбекистон 480 б. 1998 й. 6. Каримов И.А. Жамиятимиз мафкураси халқни – халқ, миллатни – миллат қилишга хизмат этиш. Т.:Ўзбекистон 30 б.1998 й. 7.Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. Т.: “Шарқ” 1998 й -64 б. 8.Ашуров А. –Авестодан мерос маросимлар. Т.: 2001 – 32 б. 9.Абу Райҳон Беруний – Хикматлар, - Т.: 19

16.Нишонова С. Миллий қадриятлар ва баркамол инсон тарбияси. Халқ таълими. 1997 й. № 3. 17-20 б. Журнал 17.Рашидов Ф.Х., Ходжабоев А.Р., Р.К.Жўраев, Х.Ф.Масудов ва бошкалар "Ўрта махсус, касб-ҳунар талимдаги тайёрлов йўналишлари, касблар ва ихтисосликлар таснифлагичи" Тошкент 2000 йил 18.Суннатова P.M., Парпиев У. «Касбга йўналтириш маслаҳатлари: методлар, муаммолар, имкониятлар», Тошкент 2001 йил. 19.Соғинов Н., Убайдуллаев Ф. "Ўқувчилар билан олиб бориладиган касб танлаш, касбга йўллаш ишларини ташкил қилишда психодиагностика методларидан фойдаланиш" Тошкент, 1996 йил. 20.Усмон Турон – Туркий халқлар мафкураси – Т.: Чўлпон 1995 й – 104 б. 21.Қодиров К.Б. "Касб танлашга тайёргарликнинг психологик жиҳатлари ва касбий ташхис", Тошкент 2001 йил 22. Қодиров Б.Р., Қодир

Купить