Kiberxavfsizlik va diniy ijtimoiy huquqlar deganda nimani tushinasiz - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	39.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Май 2024
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

marjona

Дата регистрации 20 Май 2024

0 Продаж

Kiberxavfsizlik va diniy ijtimoiy huquqlar deganda nimani tushinasiz

Купить

ABDULLA QODIRIY NOMIDAGI
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI
___________________________________
KIBERMAKONDA DIN OMILI FANI
320-21-GURUH
MUSTAQIL ISHI
MAVZU: KIBERXAVFSIZLIK VA DINIY IJTIMOIY
HUQUQLAR DEGANDA NIMANI TUSHINASIZ
BAJARDI: ESANMURODOV JALOL

Mavzu: Kiberxavfsizlik va diniy ijtimoiy huquqlar deganda nimani tushinasiz
Reja:
1. Kiberxavfsizlik
2. Kompyuter xavfsizligi
3. Diniy huquq
4. Musulmon huquqi
Kompyuter xavfsizligi, kiberxavfsizlik yoki axborot texnologiyalari
xavfsizligi (IT xavfsizligi) - bu kompyuter tizimlari va tarmoqlarini ma'lumotlarni
oshkor qilish, o'g'irlash yoki ularning apparat , dasturiy ta'minot yoki elektron
ma'lumotlariga zarar etkazish, shuningdek, buzilishdan himoya qilish. Ular taqdim
etadigan xizmatlarni noto'g'ri yo'naltirish.
Axborot texnalogiyalari xavfsizligi sohasi kompyuter
tizimlari , Internet , Bluetooth , Wi-Fi kabi simsiz tarmoq standartlariga bo'lgan
ishonchning kengayishi. Aqlli qurilmalar, jumladan, smartfonlar , televizorlar va
turli xil qurilmalarning o'sishi tufayli muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Buyumlarning
internetini (IoT) tashkil etuvchi qurilmalar. Kiberxavfsizlik ham siyosiy
foydalanish, ham texnologiya nuqtai nazaridan axborot tizimlarining murakkabligi
tufayli bugungi kunda muhim muammolardan biri hisoblanadi. Uning asosiy
maqsadi: tizimning ishonchliligi, yaxlitligi hamda ma lumotlar maxfiyliginiʼ
ta minlashdan iborat.
ʼ
Internet paydo bo'lganidan beri va so'nggi yillarda boshlangan raqamli
transformatsiya hamda kiberxavfsizlik tushunchasi professional va shaxsiy
hayotimizda tanish mavzuga aylandi. Kiberxavfsizlik va kibertahdidlar texnologik
o'zgarishlari so'nggi 50 yilida doimiy ravishda mavjud bo'lib kelmoqda. 1970-
1980-yillarda kompyuter xavfsizligi, asosan Internet kontseptsiyasi paydo
bo'lgunga qadar akademik qoidalar bilan cheklangan. Bu yerda ulanishning
kuchayishi bilan kompyuter viruslari va tarmoq hujumlari avj ola boshladi. 1990-

yillarda viruslar tarqalgach, 2000-yillarda kibertahdidlar hamda kiberxavfsizlikni
institutsionalizatsiyani belgiladi.
1967-yil aprel oyida Uillis Uor tomonidan bahorgi qo'shma kompyuter
konferentsiyasida uyushtirilgan sessiya va Ware hisobotining keyinchalik nashr
etilishi kompyuter xavfsizligi sohasi tarixida poydevor bo'lgan. Warening ishi
moddiy, madaniy, siyosiy va ijtimoiy muammolar kesishgan.
1977-yilgi NIST nashriasosiy xavfsizlik maqsadlarini tavsiflashning aniq va sodda
usuli sifatida Maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlik "CIA triadasi"ni taqdim etgan. Hali
ham dolzarb bo'lsa-da, keyinchalik ko'plab ishlab chiqilgan ramkalar taklif qilindi
Biroq, 1970-1980-yillarda jiddiy kompyuter tahdidlari hali mavjud
bo'lmagan, chunki kompyuterlar va internet hali ham rivojlanmoqda va xavfsizlik
tahdidlarini osongina aniqlash mumkin bo'lgan. Ko'pincha tahdidlar maxfiy
hujjatlar hamda fayllarga ruxsatsiz kirish huquqiga ega bo'lgan zararli insayderlar
tomonidan yaratilgan. Zararli dasturiy ta'minot hamda tarmoq buzilishi dastlabki
yillarda mavjud bo'lsa-da, ular bu soha faoliyatidan moliyaviy foyda olish uchun
foydalanmagan. 1970-yillarning ikkinchi yarmiga kelib, IBM kabi kompyuter
firmalari tashkil etilgan. Bunda tijorat kirishni boshqarish tizimlari va kompyuter
xavfsizligi dasturiy mahsulotlarini taklif qila boshladilar.
Bu 1971-yilda Creeper bilan boshlangan. Creeper BBN da Bob Tomas
tomonidan yozilgan eksperimental kompyuter dasturi edi. Bu birinchi kompyuter
qurti hisoblanadi. 1972-yilda Reaper deb nomlangan birinchi antivirus dasturi
yaratildi. U Rey Tomlinson tomonidan ARPANET bo'ylab harakatlanishi hamda
Creeper qurtiga qarshi kurashishi uchun yaratilgan.
1986-yil sentyabrdan 1987-yil iyungacha bir guruh nemis xakerlari birinchi
hujjatlashtirilgan kiber josuslik ishini amalga oshirdilar. Guruh amerikalik
mudofaa pudratchilari, universitetlari hamda harbiy bazalari tarmoqlariga buzib
kirishgan. To plangan ma lumotlarni Sovet KGBsiga sotgan. Guruhni 1987-yil 29-ʻ ʼ
iyunda hibsga olingan Markus Xess boshqargan. 1990-yil 15-fevralda u josuslikda
ayblangan (ikkita sherik bilan birga).

1988-yilda Morris worm deb nomlangan birinchi kompyuter qurtlaridan biri
Internet orqali tarqatildi. Bu ommaviy axborot vositalarining katta e'tiborini tortdi.
1993-yilda Milliy Superkompyuter ilovalari markazi (NCSA) 1993-yilda
birinchi veb-brauzer Mosaic 1.0 ni ishga tushirganidan ko'p o'tmay, Netscape SSL
protokolini ishlab chiqishni boshladi. Netscape 1994-yilda SSL 1.0 versiyasini
tayyorlagan. Lekin ko'plab jiddiy xavfsizlik zaifliklari tufayli u hech qachon
ommaga chiqarilmadi. Ushbu zaif tomonlarga takroriy hujumlar hamda xakerlarga
foydalanuvchilar tomonidan yuborilgan shifrlanmagan aloqalarni o'zgartirish
imkonini beruvchi zaiflik kiradi. Biroq, 1995-yil fevral oyida Netscape 2.0
versiyasini ishga tushirgan.
Milliy xavfsizlik agentligi (NSA) AQSh axborot tizimlarini himoya qilish,
shuningdek, xorijiy razvedka ma'lumotlarini yig'ish uchun javobgar hisoblangan.
Bu ikki vazifa bir-biriga zid bo`lgan. Axborot tizimlarini himoya qilish dasturiy
ta'minotni baholash, xavfsizlik kamchiliklarini aniqlash hamda kamchiliklarni
tuzatish choralarini ko'rishni o'z ichiga olgan. Razvedka ma'lumotlarini to'plash
uchun xavfsizlik kamchiliklaridan foydalanishni o'z ichiga oladi. Bu esa tajovuzkor
harakat hisoblangan. Xavfsizlik kamchiliklarini tuzatish kamchiliklarni NSA
ekspluatatsiyasi uchun imkonsiz qilgan
Agentlik Amerika Qo'shma Shtatlaridagi raqobatchilarga qarshi tajovuzkor
maqsadlarda saqlaydigan xavfsizlik kamchiliklarini aniqlash uchun keng tarqalgan
dasturiy ta'minotni tahlil qilagan. Agentlik kamdan-kam hollarda dasturiy ta'minot
ishlab chiqaruvchilariga kamchiliklar haqida xabar bergan. Ularni bartaraf etish
uchun ham himoya choralarini shu davrda kamdan-kam ko'rilgan.
Hujum strategiyasi bir muncha vaqt ishladi, ammo oxir-oqibat boshqa
davlatlar, jumladan, Rossiya , Eron , Shimoliy Koreya va Xitoy ham o'zlarining
hujum qobiliyatiga ega bo'lishdi. Undan AQShga qarshi foydalanishdi. NSA
pudratchilari AQSh agentliklari va yaqin ittifoqchilariga "klik va o'q" hujum
vositalarini yaratdilar, sotdilar. 2016-yilda NSAning shaxsiy xakerlik vositalari
buzib kirilgan va ulardan Rossiya va Shimoliy Koreya foydalangan. NSA

xodimlari va pudratchilari kiberurushda raqobatlashishdan xavotirda bo'lganlar va
qarshi tomonlardan yuqori maoshga yollangan.
Bunga misol 2007-yilda Qo'shma Shtatlar va Isroil Eronda yadroviy
materiallarni qayta ishlash uchun ishlatiladigan uskunalarga hujum qilish va ularga
zarar etkazish uchun Microsoft Windows operatsion tizimidagi xavfsizlik
kamchiliklaridan foydalana boshlagandan so`ng Eron ham bunga javoban o'zining
kiberurush qobiliyatiga katta sarmoya kiritgan. AQShga qarshi foydalanishni
boshlagan
Kompyuter xavfsizligi uchun ishlatiladigan quyidagi atamalar quyida
tushuntiriladi:
 Kirish avtorizatsiyasi autentifikatsiya tizimlaridan foydalanish orqali bir guruh
foydalanuvchilar uchun kompyuterga kirishni cheklaydi. Ushbu tizimlar
interaktiv kirish ekrani kabi butun kompyuterni yoki FTP serveri kabi alohida
xizmatlarni himoya qilishi mumkin. Parollar, identifikatsiya kartalari , smart -
kartalar va biometrik tizimlar kabi foydalanuvchilarni aniqlash va
autentifikatsiya qilishning ko'plab usullari mavjud.
 Antivirus dasturlari kompyuter viruslari va boshqa zararli dasturlarni ( zararli
dastur ) aniqlash, oldini olish va yo'q qilishga harakat qiladigan kompyuter
dasturlaridan iborat.
 Ilovalar bajariladigan koddir, shuning uchun umumiy amaliyot
foydalanuvchilarga ularni o'rnatishga ruxsat bermaslikdir ; faqat obro'li deb
ma'lum bo'lganlarni o'rnatish - va imkon qadar kamroq o'rnatish orqali hujum
yuzasini kamaytirish. Ular odatda eng kam imtiyozlar bilan ishlaydi, ular uchun
chiqarilgan xavfsizlik yamoqlari yoki yangilanishlarini aniqlash, sinab ko'rish
va o'rnatish uchun mustahkam jarayon mavjud.
 Autentifikatsiya usullaridan aloqa so'nggi nuqtalari ular aytganidek ekanligiga
ishonch hosil qilish uchun foydalanish mumkin.
 Avtomatlashtirilgan teoremani isbotlash va boshqa tekshirish vositalari xavfsiz
tizimlarda ishlatiladigan muhim algoritmlar va kodlarni ularning

spetsifikatsiyalariga javob berishini matematik jihatdan isbotlash uchun
ishlatilishi mumkin.
 Zaxira nusxalari - bu muhim kompyuter fayllarining bir yoki bir nechta
nusxalari. Odatda, bir nechta nusxalar turli joylarda saqlanadi, shuning uchun
nusxa o'g'irlangan yoki shikastlangan bo'lsa, boshqa nusxalar saqlanib qoladi.
 Imtiyozlarni ajratish va kirishni majburiy boshqarishni ta'minlash uchun
imkoniyatlar va kirishni boshqarish ro'yxati texnikasidan foydalanish mumkin.
Imkoniyatlar vs. ACLlar ulardan foydalanishni muhokama qiladi.
 Ishonch zanjiri usullaridan barcha yuklangan dasturiy ta'minot tizim
dizaynerlari tomonidan haqiqiyligi sertifikatlanganligiga ishonch hosil qilish
uchun foydalanish mumkin.
 Maxfiylik - boshqa vakolatli shaxsdan tashqari ma'lumotlarning oshkor
qilinmasligi.
 Kriptografik usullar tizimlar o'rtasida tranzitda ma'lumotlarni himoya qilish
uchun ishlatilishi mumkin, bu tizimlar o'rtasidagi ma'lumotlar almashinuvini
ushlab turish yoki o'zgartirish ehtimolini kamaytiradi.
 Kiberurush - bu axborot va axborot tizimlariga siyosiy sabablarga ko'ra
hujumlarni o'z ichiga olgan Internetga asoslangan mojaro. Bunday hujumlar,
masalan, rasmiy veb-saytlar va tarmoqlarni o'chirib qo'yishi, muhim
xizmatlarni to'xtatishi yoki o'chirib qo'yishi, maxfiy ma'lumotlarni o'g'irlashi
yoki o'zgartirishi va moliyaviy tizimlarni buzishi mumkin.
 Ma'lumotlar yaxlitligi - bu saqlangan ma'lumotlarning aniqligi va izchilligi, bu
ma'lumotlar yozuvining ikki yangilanishi o'rtasida ma'lumotlarda hech qanday
o'zgarishlarning yo'qligi bilan ko'rsatiladi
 Shifrlash xabarning maxfiyligini himoya qilish uchun
ishlatiladi. Kriptografik jihatdan xavfsiz shifrlar ularni buzishning har qanday
amaliy urinishini amalga oshirib bo'lmaydigan qilish uchun mo'ljallangan.
Simmetrik kalitli shifrlar umumiy kalitlardan foydalangan holda ommaviy
shifrlash uchun javob beradi va raqamli sertifikatlar yordamida ochiq kalitli

shifrlash kalitni oldindan almashganda xavfsiz muloqot qilish muammosini
amaliy hal qilishi mumkin.
 Oxirgi nuqta xavfsizligi dasturi tarmoqlarga noutbuklar, mobil qurilmalar va
USB drayvlar kabi potentsial infektsiyalangan qurilmalarning tarqalishi tufayli
zaif bo'lgan tarmoq kirish nuqtalarida zararli dasturlarning infektsiyasi va
ma'lumotlar o'g'irlanishining oldini olishda yordam beradi.
 Faervollar faqat belgilangan qoidalarga mos keladigan trafikni ta'minlaydigan
tarmoqlar o'rtasida darvozabon tizimi bo'lib xizmat qiladi. Ular ko'pincha
batafsil jurnalni o'z ichiga oladi va hujumni aniqlash va kirishni oldini olish
xususiyatlarini o'z ichiga olishi mumkin. Ular kompaniyaning mahalliy
tarmoqlari va Internet o'rtasida deyarli universaldir, lekin tarmoq
segmentatsiyasi sozlangan bo'lsa, tarmoqlar o'rtasida yo'l harakati qoidalarini
o'rnatish uchun ichki foydalanish mumkin.
 Hacker - bu himoya tizimini buzish va kompyuter tizimi yoki tarmoqdagi zaif
tomonlardan foydalanishga intiladigan odam.
 Asal kostryulkalar - bu krakerlar tomonidan ataylab himoyasiz qoldirilgan
kompyuterlar. Ulardan krakerlarni tutish va ularning texnikasini aniqlash
uchun foydalanish mumkin.
 Bosqinlarni aniqlash tizimlari tarmoqlar yoki tizimlarni zararli faoliyat yoki
siyosat buzilishini kuzatuvchi qurilmalar yoki dasturiy ilovalardir.
 Mikroyadro - bu eng imtiyozli darajada ishlaydigan va operatsion tizimning
boshqa elementlarini, masalan, qurilma drayverlari, protokollar steklari va fayl
tizimlarini xavfsizroq, kamroq ishlatadigan operatsion tizim dizayniga
yondashuv. imtiyozli foydalanuvchi maydoni .
 Pinging . Standart "ping" ilovasidan IP-manzil ishlatilayotganligini tekshirish
uchun foydalanish mumkin. Agar shunday bo'lsa, tajovuzkorlar qaysi xizmatlar
ko'rsatilishini aniqlash uchun portni skanerlashi mumkin.
 Port skanerlash kirish mumkin bo'lgan tarmoq xizmatlari va ilovalarini
aniqlash uchun ochiq portlar uchun IP-manzilni tekshirish uchun ishlatiladi.

 Kalit qaydnomasi foydalanuvchi kompyuter klaviaturasida yozgan har bir
tugmani jimgina yozib oladigan va saqlaydigan josuslik dasturidir.
 Ijtimoiy muhandislik - bu odamlarni xavfsizlikni buzish uchun manipulyatsiya
qilish uchun yolg'ondan foydalanish.
 Mantiqiy bombalar - bu qonuniy dasturga qo'shilgan zararli dastur turi bo'lib, u
ma'lum bir hodisa tomonidan ishga tushirilgunga qadar harakatsiz qoladi.
 Nolinchi ishonch xavfsizligi tarmoq ichida yoki tashqarisida sukut bo'yicha
hech kimga ishonilmasligini anglatadi va tarmoqdagi resurslarga kirishga
harakat qilayotgan har bir kishidan tekshirish talab qilinadi.
Shariat (arab. — to g ri yo l; islomda qonunchilik ma nosida ishlatiladi) —ʻ ʻ ʻ ʼ
Islom huquq tizimi. Sharhida sof huquqiy masalalardan tashqari axloqiy me yorlar
ʼ
va amaliy diniy talablar hamda qonun turlari berilgan. Musulmon kishi uchun
dunyoga kelishidan to o limigacha yurish-turishini belgilovchi qoidalar to plami
ʻ ʻ
sifatida qaralgan. Ilk islomda jamiyatni huquqiy boshqarish Qur on asosida olib
ʼ
borilgan. Keyinroq musulmonlarning barcha ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy
va diniy faoliyatini qamrab oluvchi qonunlar majmuasiga ehtiyoj tug ilgan. Islom
ʻ
xuquqshunoslari bir necha asr mobaynida Shariat me yorlarini ishlab chiqqanlar.
ʼ
Sharhiga Qur on,sunnat,ijmo va qiyos asos qilib olingan. Shariat huquqiy tizim
ʼ
sifatida 11-12-asrlarda tugal shakllangan. Bunda yozma va og zaki diniy, madaniy,
ʻ
axloqiy, huquqiy, mahalliy urf-odat va an analarning ta siri bo lgan.
ʼ ʼ ʻ
Musulmon huquqi - jahondagi asosiy huquqiy tizimdlardan biri (kontinental va
anglosakson huquq tizimlari bilan bir qatorda). Arab xalifaligida 7—10-asrlarda
yuzaga kelgan Musulmon huquqining asosiy mohiyatini islom talablaridan kelib
chiqadigan, musulmonlarning o zaro muomala va axloq qoidalari hamda ularni
ʻ
buzganliklari uchun qo llaniladigan (odatda, diniy ruxdagi) jazolar tashkil etadi
ʻ
(qarang Shariat ). Qur'on, sunna, ijmo, qiyos, urf-odat Musulmon huquqining asosiy
manbalari hisoblanadi. Musulmon huquqi faqat musulmonlar o rtasidagi
ʻ
munosabatlarda amal qiladi. Birok, musulmonlar aholining asosiy ko pchiligini
ʻ
tashkil etgan Osiyo va Afrika mamlakatlarida ham Musulmon huquqining mavqei

kuchli bo lishiga karamay, u yangi ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holdaʻ
qonun va odatlar bilan to ldirilib kelingan. Shuning uchun diniy Musulmon huquqi
ʻ
bilan musulmon davlatlari huquqini farqlash lozim. 1869— 1877 yillarda
Musulmon huquqining majburiyat va pro-sessual normalari kodifikatsiyalash
asosida, Usmonli turk imperiyasida fuqaroviy kodeks vazifasini bajargan al-
Majalla e lon qilindi. Musulmon huquqi Turkiyada 1926, Livanda 1932, Suriyada
ʼ
1949, Iroqda 1951-yilgacha amalda bo ldi. Bu kodeksning ta siri qisman
ʻ ʼ
Iordaniya, Isroil va Kiprda ham saqlangan. 19-asrning 2-yarmidan boshlab
musulmon mamlakatlarida G arbiy Yevropa mamlakatlarining huquqidan
ʻ
foydalanish asosida jinoyat, savdo, protsessual va boshqa kodekslar qabul qilindi.
M.x,. oila, meros va boshqa munosabatlarni tartibga solishda muhim o rin tutadi.
ʻ
Musulmon huquqining bu tarmoqlarini kodekslash MAP, Suriya, Iroq, Iordaniya,
Tunis, Marokash, Hindiston, Pokiston va boshqa mamlakatlarda maxsus qonunlar
qabul qilish shaklida amalga oshirilmoqda. Ayrim arab mamlakatlarida, Hindiston,
Pokiston, Indoneziya va boshqa musulmonlarning shaxsiy maqomi (statuti)
masalalari yuzasidan (ayrim masalalar bo yicha musulmon bo lmaganlarga
ʻ ʻ
nisbatan ham) kodekslashtirilgan Musulmon huquqining ta siri saqlanib qolgan.
ʼ
Bir qancha arab mamlakatlarining konstitutsiyalarida Musulmon huquqi
qonunchilikning asosi hisoblanib, fuqarolik huquqi va boshqa sohalarda uni
qo llashga ruxsat etiladi; bu mamlakatlarda shariat asosida ish ko radigan sudlar
ʻ ʻ
saqlangan. Sharqiy va Markaziy Afrikadagi ayrim mamlakatlarda Musulmon
huquqi oddiy huquq tarzida qo llanadi
ʻ

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jeremi Bob, Yona (2021) " IDFning sobiq kiber-razvedka xodimi
kiberhuquqning sirlarini ochib berdi ". The Jerusalem Post
2. Filial, J. (2020). " Ismda nima bor? Metaforalar va kiberxavfsizlik. " Xalqaro
tashkilot.
3. Fuller, Kristofer J. "Qo'shma Shtatlarning kiber (in) xavfsizligining
ildizlari, Diplomatik tarix 43:1 (2019): 157–185. onlayn
4. Montagnani, Mariya Lilla va Kavallo, Mirta Antonella (2018 yil 26 iyul).
" Katta ma'lumotlar dunyosida kiberxavfsizlik va javobgarlik ". SSRN.
5. M. Shariati va boshqalar. / Procedia Computer Science 3 (2011) 537–
543. Korxona axborot xavfsizligi, o'zaro ishlash nuqtai nazaridan arxitektura
va ramkalarni ko'rib chiqish .

Kiberxavfsizlik va diniy ijtimoiy huquqlar deganda nimani tushinasiz

Купить