Kichik maktab yoshidagi bolalar psixikasi - Дошкольное и начальное образование - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Kichik maktab yoshidagi bolalar psixikasi

Купить

KIChIK MAKTAB YoShIDAGI BOLALAR PSIXIKASI
Reja:
1.Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi.
2.Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
3.O‘quv faoliyatining xususiyatlari.
4.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilar shaxsining shakllanishi.

1. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi
Kichik maktab davri 6-7 yoshdan 9-10 yoshgacha davom etadi. Bu davrda bola , fan
asoslarini o‘rganish uchun biologik va psixologik jihatdan tayyor bo‘ladi. Uning
psixikasi bilim olishga yetadigan darajada rivojlanadi. Shu yoshdagi bola idrokining
o‘tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi, xayolining yorqinligi, xotirasining
kuchliligi, tafakkurining yaqqolligi o‘zining qiziquvchanligi, ishonuvchanligi bilan
boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Maktab ta’limiga tayyorlanayotgan bolada
diqqat nisbatan uzoq muddatli va shartli barqaror bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi
bolalarning asosiy faoliyati o‘qish hisoblanadi . Bolaning maktabga borishi, uning
psixologik rivojlanishi va shaxsning shakllanishidagi o‘rni nihoyatda katta.
Bola o‘quv faoliyatida o‘qituvchi rahbarligida inson ongining turli funksiyalari
mazmunini egallaydi , insoniy an’analar asosida harakat qilishni o‘rganadi , o‘z
irodasini o‘quv maqsadlariga erishish uchun mashq qildiradi. O‘quv faoliyati boladan
nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini kerakli darajada rivojlanishini talab etgan
holda, bola shaxsi rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni yaratadi. Birinchi bor maktabga
kelgan bola o‘z atrofdagilari bilan psixologik jihatdan yangi munosabat tizimiga o‘tadi.
U hayotining tubdan o‘zgarganini, unga yangi majburiyatlar, nafaqat, har kuni maktabga
borish, balki o‘quv faoliyati talablariga bo‘ysunish ham yuklatilganligini his eta
boshlaydi. Oila a’zolarining bola o‘quv faoliyati, yutuqlari bilan qiziqayotganligi,
shuningdek, uni nazorat qilayotganligi, unga qilinayotgan yangi muomala,
munosabat uning ijtimoiy mavqei o‘zgarganligini to‘la his etishiga, o‘ziga nisbatan
munosabatining o‘zgarishiga asos bo‘ladi. Kattalar bolalarni amaliy jihatdan o‘z
vaqtlarini to‘g‘ri taqsimlash borasida yaxshi o‘qish, o‘ynash, sayr qilish va
boshqa narsalar bilan shug‘ullanishga o‘rgatadilar. Demak, oilada bola u bilan
hisoblashadigan, maslahatlashadigan yangi bir o‘rinni egallaydi. O‘quvchining
maktabdagi muvaffaqiyati uning keyingi psixik rivoji va shaxsining shakllanishida
to‘liq ijobiy asos bo‘ladi.
Bola insoniy munosabatlar tizimida ham alohida o‘rin egallayotganini, ota-onasi,
yaqinlari, atrofdagilari unga yosh boladek emas, balki o‘z vazifalari, majburiyatlari bor
bo‘lgan, o‘z faoliyat natijasiga ko‘ra hurmatga sazovor bo‘lishi mumkin bo‘lgan alohida
shaxs sifatida munosabatda bo‘ladilar. Buning natijasida bolaning o‘z-o‘zidan oilasi, sinfi va
boshqa jamoalardagi o‘z o‘rnini anglay boshlaganini ko‘rish mumkin. Bu davrda
bolaning " Men shuni xohlayman” motividan "Men shuni bajarishim kerak " motivi
u stunlik qila boshlaydi. Maktabda birinchi sinfga kelgan har bir o‘quvchida psixik zo‘riqish

kuchayadi. Bu nafaqat uning jismoniy salomatligida, balki hatti-harakatida ham, ya’ni
ma’lum darajada qo‘rqo‘vni kuchayishi, irodaviy faollikning susayishida namoyon
bo‘ladi.
Bu davrga kelib bola atrofidagilar bilan o‘zaro munosabatda ma’lum bir natijalarga
erishgan, o‘zi xoxlayotgan narsalarni hamda, o‘z oilas ida o‘zi egallagan o‘rnini aniq
biladigan bo‘ladi. Shuningdek, u o‘zini-o‘zi boshqarish malakasiga ega bo‘ladi, vaziyat va
holatga qarab ish yurita oladi. Bu yoshdagi bolalar hatti-harakatlari va motivlari ularning
o‘zlariga beradigan baholariga qarab ' 'Men yaxshi bolaman” emas, balki bu hatti-
harakatlar o‘zgalar ko‘z o‘ngida qanday namoyon bo‘lishiga qarab baholanishini tushuna
boshlaydilar.
2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi
Maktabga kelish arafasida bolaning so‘z boyligi o‘z fikrini bayon eta oladigan
darajada ortadi. 6 yoshdagi normal rivojlanayotgan bola o‘z nutqida 3000-7000 so‘zni
ishlatadi. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalar nutqi asosan ot, fe’l, sifat, son va
bog‘lovchilardan iborat bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalar o‘z nutqlarida qaysi so‘zlarni
ishlatgani afzalu, qaysilarini ishlatish mumkin emasligini farqlay oladilar. 6-7 yoshli bola
o‘z jumlalarini murakkab grammatik tizimda tuza oladi. Bola butun bolalik davrida nutqni
jadal ravishda egallab borib, nutqni o‘zlashtirishi ma’lum bir faoliyatga aylana boradi. 7-9
yoshli bolalarning o‘ziga xos yana bir xususiyati shundaki ular o‘z fikrlarini bayon etish
uchun gina emas, balki o‘z suxbatdoshining diqqatini o‘ziga jalb qilish uchun ham
gapiradilar.
Bu davrda bolaning yozma nutqi ham shakllana boshlaydi. Yozma nutq jumlalarni
to‘g‘ri tuzish va so‘zlarni to‘g‘ri yozishga ma’lum talablar qo‘yilganligi bilan xarakterlanadi.
Bola so‘zlarni qanday eshitgan bo‘lsa, shundayligicha yozilmasligini bilishi, ularni to‘g‘ri
talaffuz etishga va yozishga o‘rganishi zarur. Yozma nutqni egallash asosida bolalarda turli
matnlar hakida ma’lumotlar yuzaga keladi. Bu davrda yozma nutq endigina shakllana
boshlaganligi bois, bolada o‘zi yozgan fikrlarni, so‘z va harflarni nazorat etish malakasi
hali rivojlanmagan bo‘ladi. Lekin unga ijod qilis h imkoniyati beriladi. Ushbu mustaqil
ijodiy ish maktab yoshidagi o‘quvchilarda berilgan mavzuni anglash, uning mazmunini
aniqlash, fikrini bayon etish uchun ma’lumot to‘plash, muhim jihatlarini ajratib olish, reja
tuzish , uni ma’lum ketma-ketlikda bayon etish, malakasini yuzaga keltiradi. Jumlalarni
to‘g‘ri tuzish, aynan shu mazmunga mos so‘zlarni topish va ularni to‘g‘ri yozish, tinish
belgilarini to‘g‘ri q o ‘ y i s h , o ‘ z h o t a l a r i n i t o p a o l i s h v a t o ‘ g ‘ r i l a s h a q l i y

rivojlanishning ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi.
O‘qish faoliyati kichik maktab yoshidagi o‘quvchining aql-idroki, , sezgirligi,
kuzatuvchanligi, eslab qolish va esga tushirish imkoniyatlarining rivojlanishi uchun
muhim shart-sharoitlar yaratadi, hisoblash malakalarini shakllantiradi. Ta’lim jarayonida
ularning bilimlar ko‘lami kengayadi, qiziqishlari ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi,
ularda tafakkurning faolligi, mustaqilligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga
keladi. Mazkur yoshdagi bolalar o‘z idroklarining aniqligi, ravonligi, o‘tkirligi bilan
boshqa yosh davrdagi insonlardan keskin farq qiladi. Ular har bir narsaga berilib, o‘ta
sinchkovlik bilan qarashlari sababli idrokning muhim xususiyatlarini o‘zlashtirish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Birinchi sinfga kelgan bola predmetlarning rangi, shakli va kattaligini, ularni makonda
joylashishini bilish bilan, birga ularni taqqoslay oladi. Maktabda muvaffaqiyatli o‘qish
uchun bola sensor rivojlanganlik darajasini yuqori bo‘lishi juda muhim. Maktab yoshiga
kelib, normal rivojlanayotgan bola rasm va suratlar real hayotni aks ettirayotganligini yaxshi
tushunadilar. Shuning uchun ha m s u ra t va ra s m la rd a n im al ar a ks et ga ni ni r ea l h ay ot ga
taqqoslagan holda bilishga harakat qiladilar. Bola rasmlarda atrof-hayotdagi narsalarni
kichiklashtirib tasvirlanganligini anglay biladilar. Bu tasvirlar bolalarda estetik va badiiy
didni rivojlantiradi. Chunki, bola shu rasmlar orqali olam go‘zalligini, uning turfa ranglardan
iborat ekanligani anglaydi, ajratadi va o‘z munosabatini bildira oladi. O‘quv faoliyati psixik
funksiyalarni yuqori rivojlanganlik darajasini talab etadi. Bolaning diqqati, xotira va
tasavvuri mustaqil tus ola boshlaydi. Lekin, odatdagi holat va vaziyatlarda bolaga o‘z
psixik funksiyalarini yuqori darajada tashkil etish hali birmuncha murakkablik tug‘diradi.
6-7, 10-11 yoshli bolalar bilish jarayonlaridagi ixtiyoriylik irodaviy zo‘riqish asosidagina,
bola o‘zini atrofdagilarning talabi yoki shaxsiy harakatga intilgandagina yuzaga kelishi
mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida diqqatni irodaviy zo‘r berish bilan boshqarish va
vaziyatga moslash imkoniyati yaxshi bo‘lmaydi. Buning asosiy sababi, ularda ixtiyoriy
diqqatning kuchsizligi va beqarorligidir. Bolalarda ixtiyorsiz diqqat ko‘proq rivojlangan
bo‘ladi. Boshlang‘ich sinf o‘quv materiallarining yaqqolligi, yorqinligi, jozibadorligi,
o‘quvchida beixtiyor his-tuyg‘ular uyg‘otadi, irodaviy zo‘riqishsiz, osongina fan
asoslarini egallash imkonini beradi. 1-2 sinf o‘quvchilari diqqatining o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri - uning yetarlicha barqaror emasligidir. Shuning uchun ham ular o‘z
diqqatlarini muayyan narsalarga qarata olmaydilar va diqqat ob’ektlar ustida uzoq tura
olmaydi.
Ta’lim jarayoni kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning ixtiyoriy, barqaror, mustahkam,

kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi. Bilim olish
jarayonida mustaqil aqliy mehnat qilish, misol-masalalar yechish, mashqlar bajarish,
takrorlash irodaviy zo‘r berish jarayonida ixtiyoriy, ongli dikkat tarkib topadi.
Bu yoshdagi bolada ixtiyoriy diqqatni to‘plash, tashkil qilish, uni taqsimlash, ongli
ravishda boshqarish uquvi shakllana boshlaydi. Kichik maktab yoshidaga bola ma’lum
darajada o‘z faoliyatini o‘zi mustaqil rivojlantira oladi. U o‘z rejasini, u yoki bu ishni
qanday ketma-ketlikda bajarishni so‘z bilan ifodalab bera oladi. Rejalashtirish so‘zsiz
bolaning diqqatini tashkil eta oladi va rivojlantiradi. Ularda ixtiyorsiz diqqat usgunlik qiladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalar so‘zsiz o‘z diqqatlarini aqliy masalalarga qarata oladilar,
lekin bu juda katta irodaviy kuchni va yuqori motivatsiyalarni tashkil etilishini talab qiladi.
Tafakkurning rivojlanishini kichik maktab yoshidagi bola psixikasining sog‘lomligida,
uning bilish faolligida ko‘rish mumkin. Bolaning qiziquvchanligi, asosan, atrof-olamni
bilish, o‘rganishga qaratilgan bo‘ladi. Bola o‘ynab turib, olam sir- sinoatlari, sabab-
hodisalari va bog‘liqlaridan xabardor bo‘lishga intiladi. Masalan, bola o‘zi mustaqil
ravishda qanday predmetlar suvda cho‘kishi, qaysilari esa suzishini tadqiq qila oladi.
Bola aqliy munosabatlarda faol bo‘lsa, u shunchalik ko‘p savol beradi va bu savollar,
asosan, xilma-xil bo‘ladi. Bolani qor, yomg‘ir qanday yog‘ishi, quyosh kechasi qaerda
bo‘lishi, mashina qanday qilib yurishi, yerdan osmongacha bo‘lgan masofani bilish juda
qiziqtiradi. Bu ularning «Nima uchun?», «qanday kilib?», «Nima orqali?» kabi savollariga
javob olishga qaratilgan bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalar asosan o‘zlari ko‘rib turgan narsa
haqida chuqurroq fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi bolalar tafakkurining asosiy turi obrazli
tafakkurdir.
6-10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lekin, bu yosh asosan ko‘rganlariga tayanib,
ta’lim olishga senzitiv bo‘lgan davr hisoblanadi,
Aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan belgilanadi -individ ijtimoiy munosabatlar bilan
o‘zgaradi. Bolaning maktabda muntazam ravishda o‘qishga o‘tishi uning atrof-hayotdagi
narsa- hodisalarga nisbatan fikrini va munosabatlarini o‘zgarishiga olib keladi. Kichik
maktab yoshidagi o‘quvchilarning tafakkuri mantiqiy fikrlash, mulohaza yuritish, hukm va
xulosa chiqarish, taqqoslash tahlil qilishning turli usullarini qo‘llashdek o‘ziga xos
xususiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va o‘smirlardan farq qiladi. Ta’lim
jarayonida tafakkur operatsiyalariga, mustaqil fikrlashga o‘rgatish kichik maktab
yoshdagi o‘quvchilarni kamol toptirishning garovidir.
Dars jarayonida o‘qituvchi turli vaziyatlarni tasavvur qilishni so‘raydi. Bu holat, albatta,
biron-bir yordamchi qurollar-predmetlar, maketlar, sxemalar bo‘lgan taqdirdagina o‘quvchi

tasavvurini rivojlantirishi mumkin. Aks holda bu yoshdagi bolalar mustaqil tasavvur
harakatlari qilishga qiynaladilar.
Psixolog Piaje tadqiqotlarida 6-7 yoshli bolalardan turli xil balandlikdagi idishlardagi suv
miqdorini belgilash so‘ralgan. Bolalar suv miqdorini ,bir-biri bilan teng bo‘lgan idishlarda
ko‘rganlaridan so‘nggina 'o‘z javoblari noto‘g‘riligini bilganlar. K i c h i k m a k t a b d a v r i d a
t a s a v v u r a s o s a n b o l a l a r r a s m chizayotganlarida, shuningdek ertak va hikoyalar
to‘qiyotganlarida rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar tasavvuri juda keng va xilma-
xil bo‘ladi. Ayrim o‘quvchilar real borliqni tasavvur etsalar, boshqalari esa fantastik obraz
va vaziyatlarni tasavvur etadilar. S hu bois kichik maktab yos hidagi bolalarni
realis tlar va fantazyorlarga ajratish mumkin. Bolalar ko‘pincha o‘zlariga ma’lum siymolar,
syujetlardan foydalangan holda yangi obrazlarni tasavvur etadilar, yaratadilar, Bu
tasavvurlar zamirida ularning qo‘rquvni ye ngishi, do‘st topishi, xursandchilik hislari yotadi.
Bundan tashqari tasavvur terapevtik natija olib keluvchi faoliyat sifatida ham namoyon
bo‘lishi mumkin. Bola real hayotda qiyinchiliklarga duch kelib, ulardan chiqib keta
olmagan holatda ko‘pincha xayolga beriladi. Masalan, mehribonlik uyida
tarbiyalanayotgan bola o‘zining hamma havas qiladigan oilasi, uyi bo‘lishini, bu uyga
o‘g‘rilar kelib qolsa, u qahramonlik qilishini tasavvur qiladi. o‘z tasavvurida yaxshi
yoki yomon holatlarni boshidan kechirgan bola o‘zining kelgusi hatti- ha ra ka tl ar i
mo ti va ts iy a s i uc hu n za mi n t ay yo rl ay di . K a tt al ar g a nisbatan tasavvurning bolalar
hayotida ahamiyati juda katga. Bola tasavvur qilib atrof-hayotni chuqurroq bila
boshlaydi, o‘z-o‘zining shaxsiy tajribasidan tasavvur yordamida chetga chiqa oladi,
ijodiy layoqati rivojlanadi, shaxsiy xususiyatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
Bolaning xayoli tevarak-atrof taassurotlari, tasviriy san’at asarlarini yetarli darajada aks
ettirishda vujudga keladi. Siymolar, shartli belgilar, tabiat manzaralari jamlanib,
o‘quvchilarda xayol paydo bo‘ladi.
O‘quv faoliyati boladan berilgan o‘quv materiallarini esda saqlab qolishni talab etadi,
o‘qituvchi o‘quvchisiga nimalarni eslab qolishi zarurligi haqida ko‘rsatmalar beradi.
O‘quvchi nimani eslab qolishi kerakligini takrorlaydi, uni tushunib olishga harakat qiladi.
Lekin bu yoshda ixtiyorsiz xotira, shubhasiz, ustunlik qiladi. Bolaning xotirasida saqlab
qolishini asosan uning ishga bo‘lgan qiziqishi belgilab beradi. O‘quv materialini
tushunish, eslab qolishning asosiy sharti hisoblanadi.
3. O‘quv faoliyatining xususiyatlari
Kichik maktab yoshidagi bola o‘qituvchisi bilan yaxshi emotsional munosabatda
bo‘ladi. Shu davrgacha bevosita kattalar rahbarligida u yoki bu axborotlarni

o‘zlas htirib kelgan bo‘ls a, endi o‘z xohis h irodasi bilan zarur ma’lumotlar
to‘plashga, o‘z oldiga aniq maqsad va vazifa qo‘yishga harakat qiladi. Bolaning ana
shu faolligi xotirasining muayayn darajada rivojlanganligini bildiradi. O q i l o n a
t a s h k i l q i l i n g a n t a ’ l i m j a r a y o n i m a z k u r y o s h d a g i bolalarning tafakkurini jadal
rivojlantiradi. Bu yos hdagi bola boshqa davrlarga nisbatan ko‘proq narsani
o‘zlashtiradi. Maktab ta’limi o‘quvchining turmush tarzini, ijtimoiy mavqeini, sinf
jamoasi va oila muhitidagi o‘rnini o‘zgartiradi. Uning vazifasi o ‘ q i s h d a n , b i l i m o l i s h ,
k o ‘ n i k m a v a m a l a k a l a r n i e g a l l a s h , o‘zlashtirishdan iborat bo‘lib qoladi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning muhim xususiyatlaridan biri, unda o‘ziga xos
ehtiyojlarning mavjudligidir. Bu ehtiyojlar o‘z mohiyatiga ko‘ra faqat muayyan bilim,
ko‘nikma va malakalarni egallashga qaratilmay, balki o‘quvchilik istagini aks ettirishdan
ham iboratdir. Shu ehtiyojlar asosida bolaning o‘z portfeliga, shaxsiy o‘quv
qurollariga, dars tayyorlas h stoliga, kitob qo‘yis h javoniga ega bo‘lish, kattalardek
har kuni maktabga borish istagi yotadi.
Maktabga birinchi bor kelgan bola o‘z faoliyatining tub mohiyati va vazifasini to‘la
t u s h u n i b y e t m a y d i , b a l k i h a m m a m a k t a b g a b o r i s h i k e r a k d e b b i l a d i . Kattalarning
ko‘rsatmalariga amal qilib tirishqoqlik. bilan mashg‘ulotlarga kirishib ketadi. Oradan
ma’lum vaqt o‘tgach, shodiyona lahzalarning taas s uroti kamayis hi bilan maktabning
tashqi belgilari o‘z ahamiyatini yo‘qota boradi va bola o‘qishni kundalik aqliy mehnat
ekanligini anglaydi. Shunda bola aqliy mehnat ko‘nikmasiga ega bo‘lmasa uning
o‘qishdan ko‘ngli soviydi, unda umidsizlik hissi vujudga keladi, o‘qituvchi esa bunday
holning oldini olish uchun bolaga ta’limning o‘yindan farqi, qiziqarliligi haqida
ma’lumotlar berishi va uni shu faoliyatga tayyorlashi kerak. Ta’limning mazmuni
o‘quvchining bilimlarni egallashga qiziqishi , o‘z aq li y m eh na ti n at ij as id an q an oa tl an i s h
hi s s i b il an uz vi y bog‘liqdir. .Bu his o‘qituvchining rag‘batlantirishi bilan yuzaga keladi
va o‘quvchida samaraliroq ishlash mayili, istak va is htiyoqini shakllantiradi. Bolada
paydo bo‘lgan faxrlanish, o‘z kuchiga ishonch hislari bilimlarni o‘zlashtirish va
malakalarni rivojlanishiga xizmat qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarni o‘qitish
jarayoni, o‘quv faoliyatining asosiy komponetlari: o‘quv vaziyatlari, o‘quv harakatlari,
nazorat ztish va baholash bilan (V.V.Davidov bo‘yicha) tanishtirishdan boshlanadi. Bu
borada barcha p r e d m e t l i h a r a k a t l a r a q l i y r i v o j l a n t i r i s h g a q u l a y b o ‘ l g a n s h a r o i t d a
a m a l g a os h i r i l i s h i j u d a m u h i m . A g a r b o l a o ‘ q u v harakatlarini noto‘g‘ri bajarsa, bu
uning o‘quv harakatlarini yo nazorat va baholash bilan bog‘liq harakatlarni bilmasligi,
yoki ularni yaxshi egallamaganligidan bo‘lishi mumkin. Bolaning mustaqil ravishda
bajargan harakatlari natijalarinini o‘z hatti-harakatlarining xususiyatlari bilan taqqoslay

olishlari unda o‘z-o‘zini nazorat etish layoqati ma’lum darajada shakllanganidan dalolat
beradi.
O‘quvchilar o‘quv faoliyatini jamoa faoliyati sifatida tashkil etilishiga ko‘p vaqt unchalik
e’tibor berilmadi. Bilimlarni o‘zlashtirish jarayoni individul jarayon deb xisoblangan. Buning
natijasida pedagogik psixologiyada o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va mustaqil faoliyati
ishning individual shakllaridagina ro‘yobga chiqishi mumkin deb xisoblangan. Lekin so‘nggi
yillarda sobiq ittifoq davlatlarida, shuningdek, Polsha ,Germaniya kabi mamlakatlardagi ilg‘or
o‘qituvchilarning ishlarida guruxiy bilish faoliyati xar bir o‘quvchiga darsda maksimal faollik va
mustaqillikni ta’minlanishi zarurligi tasdiqlangan. So‘nggi yillardagi olib boriligan tadqiqotlar
tafakkur mustaqilligini faoliyat sifatida an’anaviy tushunishga jiddiy tuzatishlar
kiritdi.O‘quvchilarning o‘zaro nazorati va javobgarligiga asoslangan guruxiy o‘quv faoliyati
tafakkur mustaqilligini rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratishi aniqlangan .
Taniqli pedagog va psixologlarning ilmiy asarlarida o‘quvchining o‘quv faoliyatidagi
mustaqilligi uchun shart – sharoitlarni yaratish nixoyatda axamiyatli ekanligi xaqida fikrlar
mavjud. Shunday shart – sharoitlardan biri boshlang‘ich davrda o‘quv faoliyatini jamoaviy
faoliyat sifatida tashkil yetilishidir.
Quyidagi belgilar mavjud bo‘lganda taqdirdagina ishni jamoaviy deb xisoblash mumkin.
1. O‘qituvchi tomonidan berilgan o‘quv vazifasi yoki aloxida bir mikrogruppa tomonidan
baravar bajarish qabul qilinsa.
2. Vazifalarni o‘zaro taqsimlagan xolda birgalikda biron-bir ish bajarilsa.
3. O‘zaro nazorat va ma’suliyat mavjudligi.
4. Ishlarni taqsimlashni tashkil etish va uning kechishini o‘quvchilarning o‘zlari nazorat
etishlari.
Frontal ishda (ma’ruza xikoya qilib berish , frontal so‘rovnoma va x.k...) bunda o‘qituvchi butun
sinfga teng ravishda ta’sir ko‘rsatishga xarakat qiladi. Bunday xolatda o‘quvchi bilan muloqot
o‘qituvchining tashabbusi bilan, lekin juda kam miqdorda amalga oshiriladi . Individual ishda
( darslik bilan mustaqil ishlash, misol , masala yechish, mashqlarni bajarish va x.k...) o‘qituvchi
bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri muloqot yo‘q. Bunday xolda ko‘pincha o‘quvchi – o‘quvchi, ya’ni
sinfdoshi bilan muloqotga yo‘l qo‘yilmaydi yoki cheklanadi. Shunday qilib, bugungi kunda dars
ta’lim jarayonida o‘quvchilarning jamoaviy muloqoti imkonyatlaridan yetarli foydalanilmaydi.
Dars o‘quvchining to‘liq mustaqilligi va faolligini rivojlantirishda katta imkoniyatga egadir.
O‘quvchilar asta sekinlik bilan o‘quv faoliyatining sub’ekti sifatida yangi imkoniyatlarini o‘zlari
uchun ochib boradilar. Bu jarayonda o‘quvchi o‘z faoliyati samaraliroq bo‘lishi uchun o‘z-o‘zini
nazorat etishga yo‘naltirishga xarakat qiladi. O‘ quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi
masalalarni yechish yo‘llari b i l a n t a n i s h a d i l a r v a u l a r n i e g a l l a g a n z a h o t i a n i q b i r

m a s a l a l a r n i y e c h i s h d a a m a l i y f o y d a l a n a d i l a r . O‘quv faoliyatida nazorat va o‘z-o‘zini
nazorat etish kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘quv h a r a k a t l a r i n i m u s t a q i l
r e j a l a s h t i r i s h i v a b a j a r i s h n i shakllanishida juda muhimdir. Tadqiqotlarning
ko‘rsatishicha, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining masalalarni yechishdagi ayrim yo‘l va
tushunchalarni yetarlicha egallamaganligi bu tushuncha va yo‘llarni shakllantirishda
bolalar barcha kerakli o‘quv , harakatlarini bajarishga o‘rgatilmaganligining natijasidir.
Bolalar tafakkuri va nutqining rivojlanishida ovoz chiqarib mulohaza yuritishning va bu
uslubdan o‘quv jarayonida foydalanishning ahamiyati katta. Ovoz chiqarib mulohaza
yuritish va o‘z yechimini asoslab berish aqliy sifatlarni o‘sishiga xizmat qilib, kishi o‘z
mulohazalari va hatti-harakatini tahlil etishi va anglashini rivojlantiradi. Kichik maktab
yoshidagi o‘quvchilarda aqliy va o‘quv materialini o‘zlashtirish imkoniyatlari ancha yuqori
hisoblanadi. To‘g‘ri tashkil etilgan ta’limda bu yoshdagi bolalar o‘rta maktab dasturida
ko‘rsatalgan bilimlarga nisbatan ko‘proq bilimlarn i tus hunis hlari va o‘zlas htiris hlar i
mumkin. Kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘ziga xos xususiyatlaridan yana b i r i
s h u n d a k i , s h u d a v r d a n b o s h l a b , o ‘ q u v m a t e r i a l i n i o‘zlashtirmaslikning dastlabki
belgilari ko‘zga tashlanadi. Kichik maktab yoshida past o‘zlashtirish sabablari va
o‘qishidagi qiyinchiliklar quyidagilar bilan bog‘liqdir: 1) bilish jarayonlarining yetarli
darajada rivojlanmaganligi; 2) erkin va mustaqil xarakat qilish darajasining pastligi; 3)
motvayion soxalarining yetarli rivojlanmaganligi; 4) oila tarbiyasidagi , oilaviy
munosabatlardagi kamchiliklar ; 5) maktab ta’limi va tarbiyasidagi kamchiliklar; 6) o‘zaro
muloqot va munosabatdagi kamchiliklar; 7) shaxs xususiyatlardagi og‘ishishlar.Kichik
maktab yoshidagi bolalar o‘qishidagi qiyoinchiliklar bola shaxsining barcha shaxsiy , b i l i s h ,
m o t i v a t s i o n v a x i s s i y v a i r o d a v i y s o x a l a r d a a k s e t a d i . B u q i y i n c h i l i k l a r o ‘ z a r o b i r -
b i r i b i l a n b o g ‘ l i q . B i r q i y i n c h i l i k n i b a r t a r a f e t i l i s h i i k k i n c h i q i y i n c h i l i k n i x a m
k a m a y i s h i g a o l i b k e l a d i . N . S . L e y t e s mulohazalariga ko‘ra inson yoshi ulg‘aygan sari
aqliy rivojlanish darajasi birmuncha ko‘tarilishi, uquvchanlik xususiyati esa birmuncha
pasayadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning uquvchanligi, albatta, o‘smir va o‘spirinlarga
nisbatan yuqori, lekin o‘smir va o‘spirinlarning aqliy rivojlanganligi boshlangich sinf
o‘quvchilariga nisbatan yuqoridir. O‘qituvchining munosabat uslubi o‘quvchining faolligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchi faolligining asosan uch
xil ko‘rinishi mavjud bo‘lib, bular: jismoniy, psixik va ijtimoiy faollikdir.
O‘qituvchining dars jarayonida har bir o‘quvchiga ta’sir ko‘rsatishi uchun qulay imkoniyati
bor. O‘quv faoliyatining boshlanishi jarayonida bolaning kattalar va tengdoshlari bilan
qiladigan muomala-munosabatlari yangicha tus ola boshlaydi. "Bola-katta" munosabati " bola-
ota-ona" munosabatidan tashqarida yuzaga keladi. Chunki, o‘qituvchi bolaga ota-onaga

nisbatan ko‘proq ravishda normativ talablar qo‘yadi. Birinchi bor maktabga kelgan bola
hali o‘zini to‘liq anglashi va o‘z hatti-harakatlarini aniq bilishi qiyin. Faqat o‘qituvchigina
bolaga me’yorlar qo‘yishi, ularning hatti-harakatlarini baholashi, o‘z hatti- harakatlarini
boshqalar bilan moslashtirishga sharoit yaratishi mumkin. Boshlang‘ich sinfda
o‘quvchilar o‘qituvchi tomonidan qo‘yiladigan yangi shartlarni qabul qiladilar va
ularning qoidalariga to‘la amal qilishga harakat qiladilar. Bola uchun o‘qituvchi uning
psixologik holatini belgilab beruvchi asosiy figura hisoblanib, bu holat uning nafaqat
sinfdagi, balki, umuman tengdoshlari bilan bo‘ladigan munosabatiga, bu munosabat esa
o‘z- o‘zidan oilas idagi munosabatlariga ham ta’sir ko‘rs atadi. Shuningdek, bu
munosabatlar uning o‘quv faoliyati muvaffaqiyatini ham belgilab beradi. O‘qituvchining
o‘quvchilarga ta’sir ko‘rsatishi va munosabatining quyidagi uslublari mavjud . Avtoritar
uslub : bu qattiqqo‘llik bo‘lib, bunda o‘qituvchi o‘quvchilarini so‘zsiz o‘ziga
bo‘ysunishlarini talab etadi. Lekin, nima uchun qatiqqo‘lliq qilayotganini yoki
o‘quvchilariga nima uchun o‘zlarini shunday tutishlari lozimligini tushuntirib
bermaydi, shuningdek, o‘quvchilarni o‘z hatti-harakatlarini mustaqil boshqarishga ham
o‘rgatmaydi, o‘qituvchi dars davomida o‘quvchilaridan jim o‘tirishini, savollarga doimo qo‘l
ko‘tarib, o‘qituvchining ruxsati bilan javob berishini, o‘qituvchining ko‘rsatmalarini so‘zsiz
bajarishini talab etadi.
Bunday pedagoglar o‘quvchilarning qiziqishlari asosida emas, balki asosan o‘quv rejasi
asosida dars o‘tadilar. Dars davomida ham bahs-munozara uchun deyarli imkoniyat
yaratilmagan holda asosan o‘qituvchining fikri singdiriladi. O‘quvchilari bilan muomala
munosabatda ham ularning individual psixologik xususiyatlari, jumladan, nerv tizimining
qo‘zg‘aluvchanlik darajasini ham e’tiborga olmaydilar. Bu uslub o‘qituvchini sinfdan,
o‘quvchidan uzoqlashtiradi. Emotsional sovuqlik sinfda intizomli o‘quvchida yakkalanish,
xavotirlik, himoya qilinmaganlik hissini ham yuzaga keltiradi. Bu uslub sinfda yuqori
o‘zlashtirish ko‘rsatkichini berishi, lekin bu o‘zlashtirish, asosan, xotira sababli bo‘lib,
lekin mustaqil tafakkur, ijodkorlik, hozirjavoblik kabi xususiyatlarni rivojlanishdan ortda
qolishiga sabab bo‘ladi, unda doimiy xavotirlik o‘ziga nisbatan ishonchsizlikni keltirib
chiqaradi.
Avtoritar uslubdagi o‘qituvchining o‘quvchilari o‘qituvchi sinfda bo‘lmagan vaqtlarda
o‘z-o‘zini boshqarish malakasi bo‘lmaganligi uchun ham intizomga mutlaqo
bo‘ysunmaydilar. Bu, asosan, to‘polonda namoyon bo‘ladi. Bu uslub o‘qituvchining
mustahkam irodasini ko‘rsatadi, lekin bu irodada natijasida o‘quvchida "ustozim meni
yaxshi ko‘radi" degan fikri emas, balki qo‘rquv hissi mavjud bo‘ladi.

Demokratik uslub o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasida do‘stona munosabat o‘rnatilishiga
asos bo‘ladi. Darsdagi intizom majburiy emas, balki muvafaqqiyatga erishish garovi
sifatida bolalar ijobiy emotsiyani, o‘ziga ishonch, o‘z muvafaqqiyati, yutuklaridan
quvonishi, do‘stlari bilan faoliyatda hamkorlik hissini beradi. Demokratik uslub bolalarni
birlashtiradi. Shu bilan birga o‘zining faoliyati natijalariga qiziqish uyg‘otgan holda, o‘zi
uchun o‘zi harakat qilishi lozimligini anglatadi, o‘zini-o‘zi boshqarishga, o‘z h atti-
harakatini o‘zi nazorat qilishga o‘rgatadi. Har bir ishga mas’uliyat bilan yondoshish hissi
o‘qituvchining shu yoshdagi bolalar bilan demokratik muomala munosabati asosidagina
shakllanadi.
Liberal uslub kasbiy layoqati yo‘q bo‘lgan o‘qituvchilarga xos bo‘lgan uslubdir.
Bunday o‘qituvchi dars jarayonini yaxshi tashkil eta olmaydi. Bunday darslarda har
bir bola o‘z tarbiyalanganlik darajasiga qarab o‘zini tutadi. Bola o‘z majburiyatlarini
yaxshi his qilmaydi. Muomala munosabatdagi liberal uslub psixologiya va
pedagogaka fanlariga mutlaqo zid uslub hisoblanib, bolalar shaxsini shakllantirish
va tarbiyalash jarayonida bu usulni qo‘llab bo‘lmaydi. Shunday kilib, boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari bilan muomala-munosabatdagi imperativ uslub, asosan, ma’lum
bir chegaralarga asoslangan holda bola shaxsi rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Demokratik uslub o‘qituvchidan muomala-munosabatda juda katta kasbiy mahoratni talab
etgan holda, bola shaxsining ijobiy tomonlarini rivojlantiruvchi yagona uslub
hisoblanadi. Liberal uslub esa o‘quvchini emotsional zo‘riqtirmaydi, lekin uning shaxsi
rivojiga ham samarali ta’sir ko‘rsatmaydi.
Jismoniy faollik - sog‘lom organizmning harakat qilishga bo‘lgan turli mavjud
to‘siqlarni yengishdagi tabiiy ehtiyojidir. Bu yoshdagi bolalar nihoyatda serharakat
bo‘ladilar. Bu jismoniy h a r a k a t b o l a n i n g a t r o f d a g i n a r s a l a r g a q i z i q i s h b i l a n
qarayotganligi, ularni o‘rganishga harakat qilayotgani bilan ham bog‘liqdir. Bolaning
jismoniy va psixik faolligi o‘zaro bog‘liqdir. Chunki, psixik sog‘lom bola xarakatchan
bo‘ladi, charchagan, siqilgan bola esa deyarli hech narsa bilan qiziqmaydi. Psixik faollik -
bu normal rivojlanayotgan bolaning atrof olamdagi predmetlarni, insoniy munosabatlarni
bilishga nisbatan qiziqishdir. Psixik faollik deganda, bolani o‘zini bilishga nisbatan ehtiyoji
ham tus huniladi. Maktabga birinchi bor kelgan bolada qator qiyinchiliklar yuzaga
keladi. Ularga, avvalo, bir qancha maktab qoidalariga bo‘ysunishi qiyin kechadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi u chun eng qiyin qoida bu dars vaqtida jim o‘tirishdir.
O‘qituvchilar o‘quvchilarning doimo jim o‘tirishiga harakat qilishadi, lekin kamharakatli,
passiv, quvvati kam bo‘lgan o‘quvchigina dars jarayonida uzoq vaqt jim o‘tira oladi.
O‘quvchini qanday qilib maktab qoidalariga bo‘ysunishga o‘rgatish mumkin? Bu borada

o‘qituvchining o‘quvchilari bilan qiladigan muomala-munosabat uslubining ahamiyati
juda katta. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning muhim xususiyatlaridan biri
ulardagi o‘qituvchiga ishonch hissi bo‘lib, bunda o‘qituvchining o‘quvchiga ta’sir ko‘rsatish
imkoniyati juda kattadir. Bola o‘qituvchini aql sohibi, ziyrak, sezgir, mehribon inson deb
biladi. O‘qituvchining obro‘si oldida ota-onalar, oilaning boshqa a’zolari, qarindosh
urug‘larining nufuzi keskin kamayadi. Shu sababli, bolalar o‘qituvchining har bir so‘zini
qonun sifatida qabul qiladilar. Demak, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar rivojida
yetakchi bo‘lgan o‘quv faoliyati o‘qituvchi shaxsi va o‘quvchi bilan munosabat uslubining
ahamiyati juda kattadir.
4. Boshlangich sinf o‘quvchilar shaxsining shakllanishi
O‘quv faoliyati kichik maktab yoshidagi o‘quvchi uchun nafaqat bilish jarayonlarining yuqori
darajada rivojlanishi, balki shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirish uchun ham imkoniyat
yaratadi. Yetakchi bo‘lgan o‘quv faoliyatidan tashqari boshqa faoliyatlar o‘yin, muloqot va
mehnat faoliyati ham o‘quvchi shaxsi rivojiga bevosita ta’sir ko‘rs atadi. Bu faoliyatlar
as os ida muvaffaqiyatga eris his h motivlari bilan bog‘liq bo‘lgan shaxsiy xususiyatlar tarkib
topa boshlaydi. O‘quv faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda o‘qishda ma’lum yutuqlarga
erishish extiyojini qondirishga, shuningdek, tengdoshlari orasida o‘z o‘rniga ega bo‘lishiga
imkoniyat ham yaratadi. Aynan ana shu o‘rin yoki mavqega erishish uchun ham bola yaxshi
o‘qishga harakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar doimiy ravishda o‘zlari erishgan
muvaffaqiyatini boshqa tengdoshlari muvaffaqiyati bilan solishtiradilar. Ular uchun doimo
birinchi bo‘lish nihoyatda muhim. Kichik maktab davrida bolalardagi musobaqaga kirishish
motivi tabiiy psixologik ehtiyoj hisoblanib, bu motiv ularga kuchli emotsional zo‘riqishni
beradi. Bu xususiyatlar aslida bog‘cha davridan boshlab yuzaga kela boshlaydi va kichik
maktab davrida, shuningdek o‘smirlik davrida ham yakkol ko‘zga tashlanadi. Kichik maktab
yoshidagi bolalar kattalarning u haqidagi fikr va bergan baholariga qarab, o‘zlariga o‘zlari
baho beradilar.Shuningdek o‘quvchining o‘ziga-o‘zi beradigan bahosi, turli faoliyatlaridagi
muvaffaqiyatlariga xam bog‘liq. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘z-o‘ziga
beradigan baholari turlicha - yuqori, adekvat - mos yoki past bo‘lishi mumkin. Bu yoshdagi
bolalarda mavjud bo‘lgan ishonuvchanlik, ochiqlik, tashqi ta’sirlarga beriluvchanlik, itoatkorlik
kabi xususiyatlari ularni shaxs sifatida shakllantirish uchun yaxshi imkoniyat yaratadi.
Kichik maktab davrini bolaning turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga erishishini belgilab
beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga kelish va mustahkamlash davri deb hisoblash
mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga erishish motivlari tarkib topishi bilan bir q a t o r d a ,

m e h n a t s e v a r l i k v a m u s t a q i l l i k k a b i s i f a t l a r rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilarda mehnatsevarlik, a s o s a n , o ‘ q i s h v a m e h n a t f a o l i y a t i d a r i v o j l a n a d i v a
mustahkamlanadi. Mehnatsevarlik bolada o‘zi qilayotgan mehnati unga zavq bergan
taqdirdagina yuzaga keladi.
Bu davrda mustaqillikning poydevori yuzaga kelib, o‘quv vazifalarini mustaqil
bajarish layoqati yuzaga keladi. Kichik maktab davrida boshqarishdan o‘z-o‘zini
boshqarishga o‘tishi nixoyatda muximdir.
Mustaqillikka moyillikning rivojlanishi ikki yo‘nalish asosida amalga oshiriladi.
1. Mustaqillikning shaxs xislati sifatida vujudga kelishi ijtimoiy muxitga bog‘liq Bu
bog‘liqlik mustaqillikka bo‘lgan extiyojni qondirish imkoniyatlari soxasida va
qadriyatlarda ifodalangan mustaqillik mazmuni xarakterida ifodalanali.
2. Mustaqillikning shaxs xislati sifatida shakllanishida individual xususiyatlar, shaxs
yashaydigan va mexnat qiladigan jamoada vujudga kelgan munosabatlarga xamda
shaxsning qobiliyatlariga , uning faolligiga bog‘liq bo‘ladi.
Bolada mustaqillik xususiyatining shakllanishi asosan kattalarga bog‘liq. Agar bola
haddan ziyod ishonuvchan, itoatkor, ochiq, xususiyatli bo‘lsa, unda asta-sekinlik bilan
bo‘ysunuvchanlik, tobelik xususiyati mustahkamlana boradi. Biroq bolani vaqtli
mustaqillikka undash, unda ba’zi salbiy xislatlarning shakllanishiga ham olib kelishi
mumkin, chunki hayotiy tajribalarini, asosan, kimlargadir taqlid qilgan holda
o‘zlashtiradi. Mustaqillikni shakllantirish uchun bolaga mustaqil bajaradigan ishlarni
ko‘proq topshirish va unga ishonch bildirish nihoyatda muximdir.Shuningdek, shunday bir
ijtimoiy psixologik muhit yaratish kerakki, unda bolaga biron bir mas’ul vazifani mustaqil
bajarishni topshirish, bu ishni bajarish jarayonida bola o‘zini tengdoshlari, kattalar va
boshqa odamlarning lideri deb his qilsin. Ana shu his bolada mustaqil bo‘lishga
undovchi motivlarni yuzaga keltiradi.
7-11 yoshli bolalar o‘zlarining individual xususiyatlarini anglay boshlaydilar. Bolaning o‘z-
o‘zini anglashi ham jadal rivojlana boradi va mustahkamlana boshlaydi. Bu davrda bolalar
o‘zlarining ismlariga yanada ko‘proq ahamiyat bera boshlaydilar va ularning ismlari
tengdoshlari va atrofdagilari tomonidan ijobiy qabul qilinishiga harakat qiladilar. Bolani
o‘zining tashqi ko‘rinishi va gavda tuzilishiga beradigan bahosi ham o‘z-o‘zini
anglashida ahamiyati juda katta. Kichik maktab davrining oxiriga borib bolalar,
ayniqsa, qizlar o‘zlarining yuz-tuzilishlariga alohida e’tibor bera boshlaydilar. Kichik
maktab yoshidagi o‘quvchining o‘quv faoliyati jarayonida o‘zidagi xulq-atvorni va
faoliyatni o‘zi tomonidan muvofiqlas htiris h qobiliyati rivojlanadi, ongli ravishda

bir fikrga kela olish qobiliyati rivojlanadi, o‘z faoliyatini o‘zi uyushtirishga hamda
bilim olish jarayoniga bo‘lgan qiziqishining qaror topishiga yordam beradi, o‘quvchi
xulq- atvorining motivlashtirishi ham o‘zgaradi. Bunda do‘stlari va jamoaning fikrlari
asosiy motivlar bo‘lib qoladi. Axloqiy his- tuygular va shaxsning irodaviy xususiyatlari
xam shakllanadi.
5-6 yoshlarda ko‘zga tashlangan bolalarning xususiyatlari kichik maktab yillari davomida
rivojlanadi va mustahkamlanadi. O‘smirlik davrining boshlariga kelib, juda ko‘pgina
shaxsiy fazilatlar shakllanib bo‘ladi. Bolalarning individualliklari ularning bilish
jarayonida ham ko‘rinadi. Bu davrda bolalarning bilimlari kengayadi va chuqurlashadi,
ko‘nikma va malakalari takomillashadi. 3-4 sinflarga borib, aksariyat bolalarda umumiy
va maxsus layoqatlar ko‘zga tashlanadi. Kichik maktab davrida hayot uchun nihoyatda
ahamiyatli bo‘lgan muvaffaqiyatga erishish motivi mustahkamlanadi, bu esa o‘z-o‘zidan
boshqa layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi.
Bu yoshdagi bolalarda idrok, diqqat, xotira, tafakkur va nutq
to‘liq shakllanib bo‘lgani uchun ham ularga ta’lim beris hda
kattalarga qo‘llaniladigan uslublardan xam foydalanish mumkin. Kichik
maktab yos hidagi bolalar s haxs i rivojlanis higa ularning
atrofidagi odamlar, ota-onasi va ayniqsa o‘qituvchi bilan bo‘ladigan
munosabati katta ta’sir ko‘rsatadi. 3-4 sinflarga borib bola uchun
uning o‘rtoqlari bilan munosabatining ham ahamiyati ortadi. Bu
munosabatlardan k a t t a l a r t a ’ l i m - t a r b i y a m a q s a d l a r i d a foydalanishlari mumkin. Bu
yoshdagi bolalar soatlab yolg‘iz holda sevimli mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanishlari
mumkin va shu asosda ularda mehnatsevarlik va mustaqillik fazilatlari shakllanadi.

Tavsiya qilingan asosiy adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston
nashriyoti 2019 y
2. X.I.Ibragimov Pedagogik-psixologiya. O’quv
qo’llanma .O’zbekiston milliy jamiyatinashriyoti.T:2009y
3. Sh.Do’smuxammedova, X.A..Tillshayxova G.Baykusunova,
G.Ziyavitdinova Umumiy psixologiya 2-kitob. Darslik. T.:2020 y
4. D.A.Nurkeldiyeva, Ya.Ye.Chicherina. Ilk maktabgacha va
Kichik maktab yoshidagi bolalarni psixologik, pedagogik va
logopedik tekshirish. Uslubiy qo’llanma. T.:Yangi avlod 2007y
5. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. -
Toshkent,
1998 y.
6. Sherbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. Toshkent, 1991.
7. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. Darslik. – T.: IQTISOD-
MOLIYA ” , 2011.- 425 b.
8. Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi.
Darslik. - T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008 .
9. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. 1-jild. Tuzuvchi-mualliflar:
K.Hoshimov, S.Ochil. –Toshkent “O‘qituvchi”, 1995; 2-jild.
Tuzuvchi-mualliflar S.Ochil, K.Hoshimov –Toshkent
“O‘qituvchi”, 1999 y
10. Po’latova P. M. Maxsus pedagogigka – T.: 2005.

Kichik maktab yoshidagi bolalar psixikasi

Купить