Korxonada (tashkilotda va firmada) xarajatlarni boshqarish - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	14999UZS
Hajmi	53.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	11 May 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Korxonada (tashkilotda va firmada) xarajatlarni boshqarish

Sotib olish

O ‘ Z B E K I S T O N R E S P U B L I K A S I O L I Y T A ’ L I M ,
F A N V A I N N O V A T S I Y A L A R V A Z I R L I G I
F A R G ‘ O N A D A V L A T U N I V E R S I T E T I
I Q T I S O D I Y O T F A K U L T E T I M O L I Y A V A
M O L I Y A V I Y T E X N A L O G I Y A L A R Y O ‘ N A L I S H I
M O L I Y A V I Y M E N E J M E N T F A N I D A N
KURS ISHI
M A V Z U : K o r x o n a d a ( t a s h k i l o t d a v a f i r m a d a )
x a r a j a t l ar n i b o s h q a r i s h
B a j a r d i : 3 - k u r s 2 3 . 1 3 2 - g u r u h t a l a b a s i
N o ‘ m o n o v I s k a n d a r
F A R G ‘ O N A 2 0 2 6
1

M u n d a r i j a :
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. KORXONALARDA XARAJATLARNI BOSHQARISHNING
NAZARIY ASOSLARI …………………………………………………………...5
1.1. Xarajat tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati………………………………
5
1. 2. Korxonalarda xarajatlarni boshqarishning mohiyati va
ahamiyati ……………..7
1.3. Korxonalarda xarajatlarni boshqarish
bosqichlari …………………………….11
II BOB. KORXONA XARAJATLARINI TAHLIL QILISH VA
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ………………………………16
2.1. Korxona xarajatlarining tasniflanishi . Mahsulot ishlab chiqarish tannarxini
pasaytirish yo‘llari ………………………………………………………………...16
2.2. Korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish zararsizlik nuqtasi va xarajatlar
samaradorligi ko‘rsatkichlari……………………………………………………..30
2.3. Korxona xarajatlarini boshqarishda xorijiy tajriba va uni qo‘llash
imkoniyatlari………………………………………………………………………34
XULOSA………………………………………………………………………....37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………..…
39
2

KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining samaradorligini
ta’minlash, ularning raqobatbardoshligini oshirish hamda moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashda xarajatlarni oqilona boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi. Har
qanday xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘z faoliyati davomida mahsulot ishlab
chiqarish, xizmat ko‘rsatish va ularni sotish jarayonida muayyan xarajatlarni
amalga oshiradi. Ushbu xarajatlarni to‘g‘ri rejalashtirish, hisobga olish va tahlil
qilish korxonaning yakuniy moliyaviy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy iqtisodiy sharoitda ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish,
mavjud resurslardan samarali foydalanish, mahsulot tannarxini pasaytirish va
foydani maksimal darajada oshirish korxonalar oldida turgan dolzarb vazifalardan
biridir. Ayniqsa, global raqobat kuchayib borayotgan bir paytda korxonalar o‘z
xarajatlarini chuqur tahlil qilishi, ularni boshqarishning samarali mexanizmlarini
ishlab chiqishi zarur. Shu jihatdan xarajatlarni boshqarish tizimini takomillashtirish
iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Mazkur kurs ishida korxonalarda xarajatlarni boshqarishning nazariy
asoslari, ularni boshqarish bosqichlari, xarajatlarning tasnifi, shuningdek mahsulot
tannarxini pasaytirish yo‘llari, zararsizlik nuqtasini aniqlash va xarajatlar
samaradorligini baholash masalalari keng yoritiladi. Bu esa korxonalarda samarali
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Kurs ishining maqsadi: Korxonalarda xarajatlarni boshqarishning nazariy
va amaliy jihatlarini o‘rganish hamda ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha
taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti: Korxonalarning ishlab chiqarish va xo‘jalik faoliyati
jarayonida yuzaga keladigan xarajatlar tizimi.
Kurs ishining predmeti: Korxonalarda xarajatlarni boshqarish jarayoni,
uning usullari, mexanizmlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari.
Kurs ishining vazifalari:
1. korxonalarda xarajatlarni boshqarishning mohiyati va ahamiyatini
ochib berish;
3

2. xarajatlarni boshqarish bosqichlarini tahlil qilish;
3. korxona xarajatlarini tasniflash va ularning tarkibini o‘rganish;
4. mahsulot tannarxini pasaytirish yo‘llarini aniqlash;
5. zararsizlik nuqtasini aniqlash mexanizmini o‘rganish;
6. xarajatlar samaradorligi ko‘rsatkichlarini tahlil qilish.
Kurs ishining tarkibi: Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, 5 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
Tayanch so‘z va iboralar : xarajat, doimiy xarajatlar, o‘zgaruvchan
xarajatlar, davr xarajatlari, xarajatlar markazi.
4

I B O B . K O R X O N A L A R D A X A R A J A T L A R N I
B O S H Q A R I S H N I N G N A Z A R I Y A S O S L A R I
1 . 1 . X a r a j a t t u s h u n c h a s i v a u n i n g i q t i s o d i y m o h i y a t i
B o z o r i q t i s o d i y o t i s h a r o i t i d a k o r x o n a l a r f a o l i y a t i n i n g
s a m a r a d o r l i g i n i t a ’ m i n l a s h d a x a r a j a t l a r n i t o ‘ g ‘ r i b o s h q a r i s h m u h i m
a h a m i y a t k a s b e t a d i . H a r q a n d a y k o r x o n a i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i n i
a m a l g a o s h i r i s h u c h u n m a ’ l u m m i q d o r d a m o d d i y , m e h n a t v a m o l i y a v i y
r e s u r s l a r d a n f o y d a l a n a d i . U s h b u r e s u r s l a r n i n g p u l s h a k l i d a g i i f o d a s i
x a r a j a t l a r d e b a t a l a d i . X a r a j a t l a r k o r x o n a n i n g i s h l a b c h i q a r i s h h a j m i ,
f o y d a s i v a m o l i y a v i y n a t i j a l a r i g a b e v o s i t a t a ’ s i r k o ‘ r s a t a d i . S h u
s a b a b l i x a r a j a t l a r n i n g i q t i s o d i y m o h i y a t i n i c h u q u r o ‘ r g a n i s h k o r x o n a
f a o l i y a t i n i s a m a r a l i t a s h k i l e t i s h d a m u h i m o m i l l a r d a n b i r i h i s o b l a n a d i .
I q t i s o d i y a d a b i y o t l a r d a x a r a j a t t u s h u n c h a s i g a t u r l i x i l t a ’ r i f l a r
b e r i l g a n . U m u m i y m a ’ n o d a x a r a j a t l a r — b u m a h s u l o t i s h l a b c h i q a r i s h ,
x i z m a t k o ‘ r s a t i s h y o k i i s h b a j a r i s h j a r a y o n i d a s a r f l a n g a n r e s u r s l a r n i n g
q i y m a t i f o d a s i d i r . K o r x o n a o ‘ z f a o l i y a t i n i y u r i t i s h d a v o m i d a
x o m a s h y o s o t i b o l a d i , i s h c h i l a r g a i s h h a q i t o ‘ l a y d i , e l e k t r e n e r g i y a s i
v a y o q i l g ‘ i d a n f o y d a l a n a d i h a m d a b o s h q a k o ‘ p l a b s a r f - x a r a j a t l a r n i
a m a l g a o s h i r a d i . M a z k u r x a r a j a t l a r n i n g b a r c h a s i i s h l a b c h i q a r i l g a n
m a h s u l o t t a n n a r x i n i s h a k l l a n t i r a d i .
X a r a j a t l a r n i n g i q t i s o d i y m o h i y a t i k o r x o n a f a o l i y a t i d a
r e s u r s l a r d a n o q i l o n a f o y d a l a n i s h n i t a ’ m i n l a s h b i l a n b e l g i l a n a d i .
C h u n k i i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a r e s u r s l a r n i n g c h e k l a n g a n l i g i
k o r x o n a l a r n i x a r a j a t l a r n i k a m a y t i r i s h g a v a s a m a r a d o r l i k n i o s h i r i s h g a
u n d a y d i . K o r x o n a q a n c h a k a m x a r a j a t b i l a n k o ‘ p r o q m a h s u l o t i s h l a b
c h i q a r s a , u n i n g f o y d a m i q d o r i s h u n c h a o r t a d i . S h u b o i s x a r a j a t l a r
k o r x o n a m o l i y a v i y n a t i j a l a r i n i n g a s o s i y k o ‘ r s a t k i c h l a r i d a n b i r i
h i s o b l a n a d i .
K o r x o n a l a r d a x a r a j a t l a r n i n g y u z a g a k e l i s h i i s h l a b c h i q a r i s h
o m i l l a r i b i l a n c h a m b a r c h a s b o g ‘ l i q d i r . I s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a
5

m e h n a t v o s i t a l a r i , m e h n a t p r e d m e t l a r i v a i s h c h i k u c h i d a n
f o y d a l a n i l a d i . U s h b u o m i l l a r n i n g b a r c h a s i m a ’ l u m x a r a j a t l a r n i t a l a b
q i l a d i . M a s a l a n , x o m a s h y o v a m a t e r i a l l a r u c h u n s a r f l a n g a n m a b l a g ‘
m o d d i y x a r a j a t l a r n i , i s h c h i l a r g a t o ‘ l a n g a n i s h h a q i m e h n a t
x a r a j a t l a r i n i , a s o s i y v o s i t a l a r n i n g e s k i r i s h i e s a a m o r t i z a t s i y a
x a r a j a t l a r i n i t a s h k i l e t a d i .
X a r a j a t l a r k o r x o n a f a o l i y a t i d a b i r n e c h a m u h i m f u n k s i y a l a r n i
b a j a r a d i . B i r i n c h i d a n , u l a r m a h s u l o t t a n n a r x i n i a n i q l a s h g a x i z m a t
q i l a d i . T a n n a r x m a h s u l o t i s h l a b c h i q a r i s h g a s a r f l a n g a n j a m i
x a r a j a t l a r n i i f o d a l a y d i v a m a h s u l o t n a r x i n i b e l g i l a s h d a a s o s i y o m i l
h i s o b l a n a d i . I k k i n c h i d a n , x a r a j a t l a r k o r x o n a f a o l i y a t i n i n g
s a m a r a d o r l i g i n i b a h o l a s h i m k o n i n i b e r a d i . X a r a j a t l a r k a m a y i b , i s h l a b
c h i q a r i s h h a j m i o s h s a , k o r x o n a s a m a r a d o r l i g i o r t a d i . U c h i n c h i d a n ,
x a r a j a t l a r b o s h q a r u v q a r o r l a r i n i q a b u l q i l i s h d a m u h i m a h a m i y a t g a e g a .
R a h b a r l a r x a r a j a t l a r t a h l i l i a s o s i d a i n v e s t i t s i y a , i s h l a b c h i q a r i s h v a
n a r x s i y o s a t i b o ‘ y i c h a q a r o r l a r q a b u l q i l a d i .
B o z o r i q t i s o d i y o t i s h a r o i t i d a x a r a j a t l a r n i b o s h q a r i s h k o r x o n a n i n g
r a q o b a t b a r d o s h l i g i n i o s h i r i s h d a m u h i m v o s i t a h i s o b l a n a d i . Z a m o n a v i y
s h a r o i t d a k o r x o n a l a r o ‘ r t a s i d a g i r a q o b a t t o b o r a k u c h a y i b b o r m o q d a .
B u n d a y v a z i y a t d a m a h s u l o t t a n n a r x i n i p a s a y t i r i s h o r q a l i b o z o r d a
u s t u n l i k k a e r i s h i s h m u m k i n . X a r a j a t l a r n i k a m a y t i r g a n k o r x o n a
m a h s u l o t n i a r z o n r o q n a r x d a t a k l i f e t i s h i m k o n i y a t i g a e g a b o ‘ l a d i . B u
e s a i s t e ’ m o l c h i l a r s o n i n i n g o s h i s h i g a v a f o y d a n i n g k o ‘ p a y i s h i g a o l i b
k e l a d i .
X a r a j a t l a r i q t i s o d i y m a z m u n i g a k o ‘ r a i c h k i v a t a s h q i x a r a j a t l a r g a
b o ‘ l i n a d i . I c h k i x a r a j a t l a r k o r x o n a n i n g o ‘ z r e s u r s l a r i d a n f o y d a l a n i s h i
b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l s a , t a s h q i x a r a j a t l a r b o s h q a t a s h k i l o t v a s h a x s l a r g a
t o ‘ l a n a d i g a n m a b l a g ‘ l a r n i o ‘ z i c h i g a o l a d i . B u n d a n t a s h q a r i , x a r a j a t l a r
d o i m i y v a o ‘ z g a r u v c h a n x a r a j a t l a r g a h a m a j r a t i l a d i . D o i m i y x a r a j a t l a r
i s h l a b c h i q a r i s h h a j m i g a b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n x a r a j a t l a r b o ‘ l s a ,
6

o ‘ z g a r u v c h a n x a r a j a t l a r m a h s u l o t h a j m i o s h i s h i y o k i k a m a y i s h i g a
q a r a b o ‘ z g a r a d i .
K o r x o n a x a r a j a t l a r i n i s a m a r a l i b o s h q a r i s h u c h u n u l a r n i t a h l i l
q i l i s h m u h i m a h a m i y a t g a e g a . X a r a j a t l a r t a h l i l i o r q a l i o r t i q c h a s a r f -
x a r a j a t l a r a n i q l a n a d i v a u l a r n i k a m a y t i r i s h c h o r a l a r i i s h l a b c h i q i l a d i .
A y n i q s a , r e s u r s l a r d a n t e j a b - t e r g a b f o y d a l a n i s h , e n e r g i y a
s a m a r a d o r l i g i n i o s h i r i s h h a m d a z a m o n a v i y t e x n o l o g i y a l a r n i j o r i y e t i s h
x a r a j a t l a r n i k a m a y t i r i s h d a m u h i m o m i l l a r h i s o b l a n a d i .
H o z i r g i k u n d a k o r x o n a l a r d a x a r a j a t l a r n i b o s h q a r i s h n i n g
z a m o n a v i y u s u l l a r i k e n g q o ‘ l l a n i l m o q d a . J u m l a d a n , “ s t a n d a r t - k o s t ” ,
“ d i r e k t - k o s t i n g ” , “ k a i z e n c o s t i n g ” k a b i u s u l l a r x a r a j a t l a r n i n a z o r a t
q i l i s h v a s a m a r a d o r l i k n i o s h i r i s h g a x i z m a t q i l a d i . U s h b u u s u l l a r
y o r d a m i d a k o r x o n a l a r x a r a j a t l a r n i r e j a l a s h t i r i s h , n a z o r a t q i l i s h v a
t a h l i l q i l i s h i m k o n i y a t i g a e g a b o ‘ l a d i .
X a r a j a t l a r k o r x o n a f a o l i y a t i n i n g a j r a l m a s q i s m i b o ‘ l i b , u l a r
i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i n i n g s a m a r a d o r l i g i n i i f o d a l a y d i . X a r a j a t l a r n i
t o ‘ g ‘ r i b o s h q a r i s h k o r x o n a n i n g m o l i y a v i y b a r q a r o r l i g i , f o y d a l i l i g i v a
r a q o b a t b a r d o s h l i g i n i t a ’ m i n l a y d i . S h u s a b a b l i k o r x o n a l a r d a
x a r a j a t l a r n i n g i q t i s o d i y m o h i y a t i n i c h u q u r o ‘ r g a n i s h v a u l a r n i s a m a r a l i
b o s h q a r i s h b u g u n g i k u n d a d o l z a r b m a s a l a l a r d a n b i r i h i s o b l a n a d i .
1 . 2 . K o r x o n a l a r d a x a r a j a t l a r n i b o s h q a r i s h n i n g m o h i y a t i v a
a h a m i y a t i
Har bir xo‘jalik yurituvchi subekt mahsulotni ishlab chiqarish jarayoni bilan
bog‘liq xarajatlarni amalga oshiradi. Mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida sarf
qilingan moddiy resurslar (asosiy vositalarning eskirishi, materiallar, urug‘lik,
o‘g‘it, yonilg‘i-moylash materiallari, ehtiyot qismlar va boshqa) va jonli mehnat
sarflari ishlab chiqarish xarajatlarini tashkil qiladi.
7

Korxonaning mahsulot ishlab chiqarish, sotish va boshqa moliyaviy- xo‘jalik
faoliyati natijasida yuzaga keladigan xarajatlarini quyidagicha turkumlash
mumkin:
Ishlab chiqarish jarayonidagi ishtirokiga ko‘ra:
 ishlab chiqarish xarajatlari;
 noishlab chiqarish xarajatlari.
Ishlab chiqarishda sarf etiladigan resurslarning manbaiga ko‘ra:
 ichki xarajatlar;
 tashqi xarajatlar.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishiga nisbatan:
 doimiy xarajatlar;
 o‘zgaruvchan xarajatlar.
Mahsulotning tannarxiga olib borilishi jihatidan:
 bevosita xarajatlar;
 bilvosita xarajatlar.
Korxonaning umumiy ishlab chiqarish, moliyaviy va boshqa xo‘jalik
faoliyati natijasida yuzaga keladigan:
 mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar;
 davr xarajatlari;
 moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar;
 favqulodda zararlar.
Ishlab chiqarish xarajatlari bevosita ishlab chiqarish jarayonini amalga
oshirish bilan bog‘liq quyidagi xarajatlardan tashkil topadi: bevosita moddiy
material xarajatlari;
- bevosita mehnatga haq to‘lash xarajatlari;
- ishlab chiqarishga taalluqli ustama xarajatlar.
Bevosita mahsulot ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan
xarajatga noishlab chiqarish xarajatlari deb yuritiladi. Uning tarkibiga:
- mahsulotni sotish bilan bog‘liq xarajatlar;
- ma’muriy boshqaruv xarajatlari;
8

- boshqa operatsion xarajatlar va zararlar;
- moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar;
- favqulodda zararlar kiradi.
Korxonalarning ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan o‘ziga tegishli
resurslar sarfi uning ichki xarajatlarini, tashqi mol etkazib beruvchilar va boshqa
subektlardan sotib olingan resurslar uchun to‘lovlar korxonaning tashqi
xarajatlarini tashkil qiladi.
Qisqa muddatli davrda mahsulot hajmining o‘sishiga nisbatan doimiy va
o‘zgaruvchi xarajatlar farq qiladi.
Doimiy xarajatlar mahsulot hajmining o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lmay,
korxonaning ma’lum bir vaqt oralig‘ida sarflashi qat’iy belgilab qo‘yilgan
o‘zgarmas xarajatlarini ifoda etadi. Bunga asosiy vositalarning eskirishi, boshqaruv
xodimlarining mehnat haqi, sug‘urta to‘lovlari, telefon uchun abonentlik to‘lovi,
ijara to‘lovlari va shunga o‘xshashlarni misol qilib keltirish mumkin. Doimiy
xarajatlarning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, mahsulot hajmining oshib
borishi bilan bir birlik mahsulotga to‘g‘ri keluvchi doimiy xarajatlar kamayib
boradi.
O‘zgaruvchan xarajatlarning miqdori mahsulot ishlab chiqarish hajmining
o‘sishi yoki kamayishiga qarab o‘zgarib turadi, ya’ni mahsulotning hajmiga
mutanosib bo‘ladi. O‘zgaruvchan xarajatlarning tarkibiga ishchilarning mehnat
haqi va unga nisbatan ajratmalar, xom ashyo, yonilg‘i-moylash materiallari,
yoqilg‘i va energiya, transport xarajatlari hamda boshqa resurslarning sarfi kiradi.
O‘zgaruvchi xarajatlarning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, mahsulot
hajmining oshib borishi bir birlik mahsulotga to‘g‘ri keluvchi o‘zgaruvchan
xarajatlarning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatmaydi.
Doimiy va o‘zgaruvchi xarajatlarning yig‘indisi xo‘jalikning umumiy
xarajatlarini tashkil qiladi. Bundan tashqari bir birlik mahsulotni ishlab chiqarishga
sarflangan o‘rtacha umumiy xarajatlar tushunchasi ham mavjud. O‘rtacha doimiy
xarajatlar, doimiy xarajatlar summasini mahsulotni ishlab chiqarish hajmiga
bo‘lish orqali hisoblanadi. Xuddi shuningdek, o‘rtacha o‘zgaruvchan xarajatlarni
9

o‘zgaruvchi xarajatlar summasini mahsulotni ishlab chiqarish hajmiga bo‘lish
orqali topish mumkin.
Ishlab chiqarishning dastlabki bosqichida, hali moddiy resurslar va asosiy
vositalar to‘la bandlik darajasiga erishmagan davrda o‘rtacha doimiy xarajatlarning
qiymati yuqori bo‘ladi va ishlab chiqarish hajmining oshib borishi bilan u kamayib
borish xususiyatiga ega. O‘rtacha o‘zgaruvchan xarajatlar ishlab chiqarish hajmi
optimal chegaraga etguncha kamayib boradi, ammo undan keyin ishlab chiqarishga
jalb etilgan ortiqcha resurslarning samarasiz bo‘lishi tufayli, o‘rtacha o‘zgaruvchi
xarajatlar ortib boradi.
Keyingi har bir qo‘shimcha mahsulotning birligini ishlab chiqarishga
sarflanadigan xarajatlar chegaraviy xarajatlar deb yuritiladi. Uni umumiy xarajatlar
summasining o‘sgan qismini mahsulot hajmining o‘sgan qismiga bo‘lish orqaii
topish mumkin. CHegaraviy xarajatlar ishlab chiqarilayotgan har bir qo‘shimcha
mahsulot birligi xo‘jalikka qanchaga tushishini ko‘rsatadi.
Ayrim turdagi ishlab chiqarish xarajatlarini yaratilayotgan mahsulot
tannarxiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kiritish mumkin. Unga ishlab chiqarishdagi
ishchilarning mehnat haqi va iste’mol qilingan moddiy resurslar sarfini kiritish
mumkin. Bunday xarajatlarning turlari bevosita ishlab chiqarish xarajatlari deb
yuritiladi. Ikkinchi bir xarajat turlari bir necha xil mahsulot etishtirish jarayonida
ishtirok etishi tufayli (masalan, transport vositalari va texnologik jihozlarning
eskirishi), ularga ketgan xarajatlarni shu mahsulotlarni ishlab chiqarishdagi
ishtirokiga mutanosib taqsimlashga to‘g‘ri keladi. Bunday xarajatlar bilvosita
ishlab chiqarish xarajatlari deb yuritiladi. Xo‘jalikning ishlab chiqarish, operatsion,
moliyaviy va boshqa faoliyati natijasida yuzaga keladigan xarajatlar O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 vil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan
tasdiqlangan «Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish
xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi
to‘g‘risidagi Nizom»ga muvofiq quyidagicha turkumlanadi:
1. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxini hosil qiluvchi xarajatlar ularning
iqtisodiv mazmuniga ko‘ra quyidagi elementlar bo‘yicha ajratiladi:
1 0

- ishlab chiqarishning moddiy xarajatlari;
- ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash
xarajatlari;
- ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar;
- asosiy fondlarning eskirishi;
- ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan boshqa xarajatlar.
2. Ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydigan. biroq asosiy faoliyatdan
olingan foydani aniqlashda hisobga olinadigan davr xarajatlarining elementlari:
- boshqaruv xarajatlari;
- mahsulotni saqlash va sotish xarajatlari;
- boshqa operatsion xarajatlar.
Korxonaning umumxo‘jalik faoliyatidan olingan foydasini aniqlashda
hisobga olinadigan moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar:
- foizlar bo‘yicha to‘lovlar;
- mol-mulkni uzoq muddatli ijaraga (lizingga) olish to‘lovlari;
- xorijiy valyuta bilan operatsiya bo‘yicha salbiy kurs tafovutlari;
- qimmatli qog‘ozlarga qo‘yilgan mablag‘larni qayta baholash;
- moliyaviy faoliyatga oid boshqa xarajatlar.
Korxonaning odatdagi faoliyatiga mos kelmaydigan, bir necha yillar
davomida takrorlanib turmaydigan va korxona (mulk egasining) qabul qilgan
boshqaruv qarorlariga bog‘liq bo‘lmagan holda vujudga keladigan voqealar va
hodisalar natijasida ko‘rilgan zararlarni qoplash xarajatlari.
1 . 3 . K o r x o n a l a r d a x a r a j a t l a r n i b o s h q a r i s h b o s q i c h l a r i
Xarajatlar boshqarish hisobining asosiy maqsadi birinchi navbatda ichki
foydalanuvchilarni xarajatlar haqidagi zarur va etarli o‘z vaqtida boshqaruv
qarorlarini ishlab chiqarish uchun etarli ma’lumot bilan ta’minlashdir. “Mahsulot
(ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda
moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida nizom”ga muvofiq ayrim
tarmoqlar xarajatlari tarkibi va ularni hisobga olish xususiyatlari O‘zbekiston
1 1

Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi bilan kelishilgan holda
tegishli vazirliklar va idoralar, xo‘jalik birlashmalari (korporatsiyalar, konsernlar,
uyushmalar, kompaniyalari va boshqalar) tomonidan aniqlanadi 1
. Xarajatlar
hisobini bir butun holga keltirish tufayli, korxonalarning joriy, moliyaviy va
sarmoyaviy faoliyati davomida yuzaga keladigan keng qamrovli yondashuvlarni
aniqlash va muammolarni echish uchun oldingi, joriy va kelgusi xarajatlarning
yaxlit ko‘rinishi hosil bo‘ladi. Bu maqsadga muvofiq ravishda keng qamrovli
xarajatlarni boshqarish tizimi quyidagi vazifalarni amalga oshirishni
osonlashtirishi kerak 2
:
- xarajatlarning haqiqiy darajasini o‘rnatilgan qoidalarga to‘g‘ri
kelishini kuzatib borish va tekshirish hamda kelajak uchun iqtisodiy strategiyani
shakllantirish;
- ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot (ish,xizmat) larni tannarxini
hisoblash va moliyaviy natijani aniqlash;
- ishlab chiqarish faoliyatini iqtisodiy samarasini aniqlash va baholash;
- qarorlar qabul qilish uchun xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotni
tizimlashtirish.
Ma’lumki, xarajatlarni boshqarish o‘z ichiga quyidagilarni olad i 3
:
prognozlashtirish va xarajatlarni rejalashtirish, tashkil qilish, muvofiqlashtirish va
tartibga solish, xodimlarni rag‘batlantirish, hisobga olish, tahlil va nazorat qilish
(monitoring). Bunda boshqarish ob’ekti bo‘lib, amaliyotda korxonaning tarkibiy
bo‘linmalari (sexlar)doirasi xarajatlarni kelib chiqish joylari hisoblanadi. Sexlarni
xarajatlar markazi sifatida tavsiflash, korxona xarajatlarini nisbatan oson aniqlash
va ishlab chiqirilgan mahsulotga ketgan bilvosita xarajatlarni qisqartirish imkonini
beradi.
1
Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда молиявий
натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисида низом.1999 йил 5 февралдаги 54-сонли қарори.
2
JablanStefanović, R. (2009), „Тraditional Methods for Allocating Costs to Cost Drivers“,12.World Congress of
Accounting Historians (WCAH), Congress Proceedings Vol. II, Istanbul, pp 1193-1210.
3
Аткинсон Э.А., Банкер Р.Д., Каплан Р.С. Управленческий учет/пер.с англ. А . Д . Рахубовского . – М . :
Вильямс , 2005.
1 2

Qora metallurgiya sanoati korxonalarida xarajatlarni boshqarish hisobining
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri xarajatlarning paydo bo‘lish joylari bo‘yicha
guruhlashdir. Xarajatlarning paydo bo‘lish joyi bilan javobgarlik markazini to‘g‘ri
aniqlab olish katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiyotni hozirgi rivojlanish bosqichida xarajatlarni boshqarish
jarayonida asosiy o‘rinni byudjetlashtirish egallaydi. Byudjetlashtirishni vazifalari
bo‘lib, quyidagilar hisoblanadi 4
:
 korxona maqsadlariga erishishni ta’minlash uchun jarayonlarni
rejalashtirish;
 alohida bo‘linmalarni faoliyatlarni va korxona ishchi guruhlar
manfaatlarini muvofiqlashtirish;
 maqsadga erishish uchun javobgarlik markazi rahbarlarini
rag‘batlantirish;
 rejalashtirilgan tartibni ta’minlash maqsadida joriy faoliyatni nazorat
qilish;
 javobgarlik markazlari faoliyatini nazorat qilish va rahbarlarini
baholash;
 boshqaruvchilar malakasini oshirish.
Amaliyotda byudjetlashtirish korxona tarkibiy bo‘linmalari bilan cheklanib
qolmoqda. Bo‘limlar va sexlar xarajatlari miqdori uchun javobgarlik korxona
tarkibiy bo‘limlari rahbarlari zimmasiga yuklatilgan bo‘ladi. Bizningcha bu
yondashuv moliyaviy-xo‘jalik faoliyatini boshqarish vositasi sifatida
byudjetlashtirishni samaradorligini kamaytiradi, xarajatlar qiymatini
kamaytirishdan manfaatdor korxona menejerlar doirasini chegaralaydi hamda
xarajatlarni kamaytirishda korxonani barcha xodimlarini rag‘batlantirish tizimini
ishlab chiqish imkonini bermaydi.Boshqa tomondan, korxona tarkibiy bo‘linmalari
darajasida xarajatlar markazini mustahkamlash, xarajatlar markazi bo‘yicha
4
Paul A. Sharman and Kurt Vikas, “Lessons from German Cost Accounting,” Strategic Finance, December
2008,pp. 28-35.
1 3

mahsulot ishlab chiqarishda resurslarga qilinadigan xarajatlar normasini tayyorlash
imkonini bermaydi.
Xarajatlar markazi bo‘yicha xarajatlarni rejalashtirish va hisobini tashkil
qilishning o‘ziga xos xususiyati shundaki, bu joyda xarajatlar uning uchun to‘g‘ri
xarajatlar bo‘lib hisoblanadi. SHunday qilib, egri xarajatlar biroz kamayadi va
mahsulot tannarxida to‘g‘ri xarajatlar ulushi kengayadi natijada kalkulyasiyani
yanada aniq hisoblash imkonini paydo bo‘ladi.
Biroq, “xarajatlar kelib chiqish joylari” tushunchasini paydo bo‘lganiga
ancha vaqt bo‘lgan bo‘lsa ham, faoliyat yuritayotgan korxonada xarajatlarni kelib
chiqish joylarini aniqlashdaaniq ishlab chiqilgan usuli mavjud emas.
Xarajatlarni kelib chiqish joylarini aniqlash usulining asosini korxonani
xo‘jalik faoliyati natijasida oladigan foydasi tashkil etadi. Bu usulning maqsadi
korxonaning umumiy faoliyati natijasida har bir bo‘lim (sexlar, bo‘linmalar,
xizmat ko‘rsatuvchi ho‘jaliklar) daromad va xarajatlari ulushini aniqlash
hisoblanadi.
Korxonalarda boshqaruv hisobini xarajatlarni kelib chiqish joylar bo‘yicha
tashkil qilish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
- Xarajatlarni kelib chiqish joylarini ajratib olish.
- Ishlab chiqarish jarayoniga nisbatan qismlarda xarajatlar markazini
tasniflash.
- Xarajatlarni kelib chiqish joyibo‘yicha ma’lumot ishlab chiqish.
- Har bir xarajatlarni kelib chiqish joylari bo‘yicha xarajatlar ob’ektini
aniqlash.
- Xarajatlar moddalari bo‘yicha ro‘yxatni shakllantirish.
Xarajatlarni boshqarish jarayoning asosiy bosqichida javobgarlik markazlari
faoliyatini moliyaviy nazorati amalga oshiriladi. Xarajatlarni nazorat qilishda ikki
asosiy yondashuv mavjud: a) iste’mol qilingan resurslarga qilinadigan xarajatlarni
normalar asosida rejalashtirilgani bilan haqiqatdagi xarajatlar o‘rtasidagi
chetlanishlar sabablari hisobga olinadi va tahlil qilinadi; b) vaqt davomidagi
1 4

haqiqiy xarajatlarni o‘zgarish yo‘nalishlari o‘rganiladi. Har bir nazorat usuli o‘z
avzalliklari va kamchiliklariga ega.
C h etlanishlar bo‘yicha tahlil qilishning ijobiy xususiyati shundaki, iste’mol
qilingan rerurslar qiymati xarajatlar normasi asosida belgilangan bo‘ladi.
Binobarin, ishchilarni samarali ishlashi uchun ko‘rsatkich va mezonlari bo‘ladi.
Biroq, norma va normativlar korxona boshqaruvchilari va iqtisodchilari tomonidan
o‘rnatiladi, shuning uchun normalar sub’ektiv bo‘lishi mumkin, shuning uchun
mehnat unumdorligini o‘sishini rag‘batlantirishga barcha hollarda ham qodir
bo‘lmaydi. Javobgarlik markazlari bo‘yicha xarajatlar smetasi o‘rnatilgan
resurslarga qilingan xarajatlar normalari asosida ishlab chiqiladi. Bunday
smetalarda qiymatiga shu bo‘lim boshlig‘i ma’sul bo‘lgan (tartibga solinadigan
xarajatlar) va o‘sha xarajatlarga boshliq ta’sir qila olmaydigan (nazorat ostidagi
xarajatlar) xarajatlar aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Nazorat ostidagi xarajatlar
bo‘yicha chetlanishlar bu bo‘limda qayd etib boriladi va yuqori boshqaruv
organiga qaror qabul qilish uchun uzatiladi.
1 5

II BOB. KORXONA XARAJATLARINI TAHLIL QILISH VA
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLAR I
2 . 1 . K o r x o n a x a r a j a t l a r i n i n g t a s n i f l a n i s h i . M a h s u l o t i s h l a b
c h i q a r i s h t a n n a r x i n i p a s a y t i r i s h y o ‘ l l a r i
“Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining
tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida”gi nizomga
muvofiq mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritiladigan xarajatlar va davr
xarajatlari ro‘yxati xo‘jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatining rentabelligini va bozor
raqobatbardoshliligini aniqlash uchun mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab
chiqarish va sotish davomida xo‘jalik yurituvchi sub’ektda paydo bo‘ladigan
barcha xarajatlar to‘g‘risida buxgalteriya hisobi schyotlarida to‘liq va aniq axborot
shakllantirilishi , soliq solinadigan bazani to‘g‘ri aniqlash maqsadida belgilanadi.
Mazkur Nizomga muvofiq barcha xarajatlar quyidagilarga guruhlanadi:
M ahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar:
a) bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar;
b) bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari;
v ) b o s h q a b e v o s i t a v a b i l v o s i t a x a r a j a t l a r , s h u j u m l a d a n i s h l a b
c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n u s t a m a x a r a j a t l a r ;
I s h l a b c h i q a r i s h t a n n a r x i g a k i r i t i l m a y d i g a n , b i r o q a s o s i y
f a o l i y a t d a n o l i n g a n f o y d a d a h i s o b g a o l i n a d i g a n h a m d a d a v r
x a r a j a t l a r i g a k i r i t i l a d i g a n x a r a j a t l a r :
a ) s o t i s h x a r a j a t l a r i ;
b ) b o s h q a r i s h x a r a j a t l a r i ( m a ’ m u r i y s a r f - x a r a j a t l a r ) ;
v ) b o s h q a o p e r a t s i o n x a r a j a t l a r v a z a r a r l a r ;
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g u m u m x o ‘ j a l i k f a o l i y a t i d a n
o l i n g a n f o y d a y o k i z a r a r l a r n i h i s o b l a b c h i q i s h d a h i s o b g a o l i n a d i g a n
x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g m o l i y a v i y f a o l i y a t i b o ‘ y i c h a
x a r a j a t l a r i :
a ) f o i z l a r b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r ;
1 6

b ) x o r i j i y v a l y u t a b i l a n o p e r a t s i y a b o ‘ y i c h a s a l b i y k u r s
t a f o v u t l a r i ;
v ) q i m m a t l i q o g ‘ o z l a r g a q o ‘ y i l g a n m a b l a g ‘ l a r n i q a y t a b a h o l a s h ;
g ) m o l i y a v i y f a o l i y a t b o ‘ y i c h a b o s h q a x a r a j a t l a r ;
d ) f a v q u l o d d a z a r a r l a r , u f o y d a d a n o l i n a d i g a n s o l i q t o ‘ l a n g u n g a
q a d a r f o y d a y o k i z a r a r l a r n i h i s o b l a b c h i q i s h d a h i s o b g a o l i n a d i .
M a h s u l o t ( i s h l a r , x i z m a t l a r ) i s h l a b c h i q a r i s h t a n n a r x i g a b e v o s i t a
m a h s u l o t ( i s h l a r , x i z m a t l a r ) n i i s h l a b c h i q a r i s h b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l g a n ,
i s h l a b c h i q a r i s h t e x n o l o g i y a s i v a u n i t a s h k i l e t i s h b i l a n s h a r t l a n g a n
x a r a j a t l a r k i r i t i l a d i . U l a r g a q u y i d a g i l a r t e g i s h l i b o ‘ l a d i : b e v o s i t a v a
b i l v o s i t a m o d d i y x a r a j a t l a r , b e v o s i t a v a b i l v o s i t a m e h n a t x a r a j a t l a r i ,
b o s h q a b e v o s i t a v a b i l v o s i t a x a r a j a t l a r , s h u j u m l a d a n i s h l a b c h i q a r i s h
x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n u s t a m a x a r a j a t l a r .
M a h s u l o t ( i s h l a r , x i z m a t l a r ) n i n g i s h l a b c h i q a r i s h t a n n a r x i n i h o s i l
q i l u v c h i x a r a j a t l a r u l a r n i n g i q t i s o d i y m a z m u n i g a k o ‘ r a q u y i d a g i
e l e m e n t l a r b i l a n g u r u h l a r g a a j r a t i l a d i :
 i s h l a b c h i q a r i s h m o d d i y x a r a j a t l a r ( q a y t a r i l a d i g a n c h i q i t l a r
q i y m a t i c h i q a r i b t a s h l a n g a n h o l d a ) ;
 i s h l a b c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n m e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h
x a r a j a t l a r i ;
 i s h l a b c h i q a r i s h g a t e g i s h l i b o ‘ l g a n i j t i m o i y s u g ‘ u r t a g a
a j r a t m a l a r ;
 a s o s i y f o n d l a r v a i s h l a b c h i q a r i s h a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n
n o m o d d i y a k t i v l a r a m o r t i z a t s i y a s i ;
 i s h l a b c h i q a r i s h a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n b o s h q a x a r a j a t l a r .
I s h l a b c h i q a r i s h b i l a n b o g ‘ l i q m o d d i y x a r a j a t l a r g a q u y i d a g i l a r
t e g i s h l i b o ‘ l a d i :
I s h l a b c h i q a r i l a d i g a n m a h s u l o t n i n g a s o s i n i t a s h k i l e t i b u n i n g
t a r k i b i g a k i r a d i g a n y o k i m a h s u l o t t a y y o r l a s h d a ( i s h l a r n i b a j a r i s h d a ,
1 7

x i z m a t l a r k o ‘ r s a t i s h d a ) z a r u r t a r k i b i y q i s m h i s o b l a n g a n c h e t d a n s o t i b
o l i n a d i g a n x o m a s h y o v a m a t e r i a l l a r .
N o r m a l t e x n o l o g i y a j a r a y o n i n i t a ’ m i n l a s h v a m a h s u l o t l a r n i
o ‘ r a s h u c h u n m a h s u l o t ( i s h l a r , x i z m a t l a r ) y o k i b o s h q a i s h l a b c h i q a r i s h
e h t i y o j l a r i g a s a r f l a n a d i g a n ( a s b o b - u s k u n a l a r , b i n o l a r , i n s h o o t l a r v a
b o s h q a a s o s i y v o s i t a l a r s i n o v i n i o ‘ t k a z i s h , n a z o r a t q i l i s h , s a q l a s h ,
t u z a t i s h v a u l a r d a n f o y d a l a n i s h ) u c h u n i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a
f o y d a l a n i l a d i g a n x a r i d q i l i n a d i g a n m a t e r i a l l a r , s h u n i n g d e k a s b o b -
u s k u n a l a r n i t u z a t i s h u c h u n e h t i y o t q i s m l a r , i n v e n t a r l a r n i n g , x o ‘ j a l i k
b u y u m l a r i n i n g v a a s o s i y v o s i t a l a r g a k i r m a y d i g a n b o s h q a m e h n a t
v o s i t a l a r i n i n g q i y m a t i .
S o t i b o l i n a d i g a n , k e l g u s i d a u s h b u x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t d a
m o n t a j q i l i n a d i g a n y o k i q o ‘ s h i m c h a i s h l o v b e r i l a d i g a n b u t l o v c h i
b u y u m l a r v a y a r i m t a y y o r m a h s u l o t l a r .
T a s h q i y u r i d i k v a j i s m o n i y s h a x s l a r , s h u n i n g d e k x o ‘ j a l i k
y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g i c h k i t a r k i b i y b o ‘ l i n m a l a r i t o m o n i d a n
b a j a r i l a d i g a n f a o l i y a t n i n g a s o s i y t u r i g a t e g i s h l i b o ‘ l m a g a n i s h l a b
c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n i s h l a r v a x i z m a t l a r .
I s h l a b c h i q a r i s h x a r a k t e r i g a e g a b o ‘ l g a n i s h l a r v a x i z m a t l a r g a
m a h s u l o t t a y y o r l a s h b o ‘ y i c h a a y r i m o p e r a t s i y a l a r n i b a j a r i s h , x o m
a s h y o v a m a t e r i a l l a r g a i s h l o v b e r i s h , i s t e ’ m o l q i l i n a y o t g a n a s h y o v a
m a t e r i a l l a r s i f a t i n i a n i q l a s h u c h u n s i n o v l a r o ‘ t k a z i s h , b e l g i l a n g a n
t e x n o l o g i k j a r a y o n l a r g a r i o y a e t i l i s h i u s t i d a n n a z o r a t q i l i s h , a s o s i y
i s h l a b c h i q a r i s h f o n d l a r i n i t u z a t i s h v a b o s h q a l a r t e g i s h l i b o ‘ l a d i .
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t i c h i d a t a s h q i y u r i d i k s h a x s l a r n i n g
t r a n s p o r t x i z m a t l a r i ( x o m a s h y o , m a t e r i a l l a r , i n s t r u m e n t l a r , d e t a l l a r ,
t a n a v o r l a r , y u k l a r n i n g b o s h q a t u r l a r i n i b a z i s ( m a r k a z i y ) o m b o r d a n
s e x g a k e l t i r i s h v a t a y y o r m a h s u l o t n i s a q l a s h u c h u n o m b o r g a k e l t i r i s h )
h a m i s h l a b c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n x i z m a t l a r g a t e g i s h l i
b o ‘ l a d i .
1 8

T a b i i y x o m a s h y o ( e r r e k u l t i v a t s i y a s i g a a j r a t m a l a r ,
i x t i s o s l a s h t i r i l g a n y u r i d i k s h a x s l a r t o m o n i d a n a m a l g a o s h i r i l a d i g a n
e r n i r e k u l t i v a t s i y a q i l i s h i s h l a r i g a h a q t o ‘ l a s h ) , i l d i z i b i l a n b e r i l a d i g a n
d a r a x t g a h a q t o ‘ l a s h , k o r x o n a l a r t o m o n i d a n s u v x o ‘ j a l i g i t i z i m l a r i d a n
b e r i l a d i g a n i s t e ’ m o l q i l i n a d i g a n s u v u c h u n h a q t o ‘ l a s h . S a n o a t n i n g
x o m a s h y o t a r m o q l a r i u c h u n — y o g ‘ o c h , t a x t a m a t e r i a l l a r i d a n y o k i
f o y d a l i q a z i l m a l a r d a n ( r u d a d a n ) f o y d a l a n i s h g a h u q u q l a r n i n g
a m o r t i z a t s i y a q i l i n a d i g a n q i y m a t i y o k i a t r o f m u h i t n i t i k l a s h
x a r a j a t l a r i .
T e x n o l o g i k m a q s a d l a r g a , e n e r g i y a n i n g b a r c h a t u r l a r i n i i s h l a b
c h i q a r i s h g a , b i n o l a r n i i s i t i s h g a s a r f l a n a d i g a n y o n i l g ‘ i n i n g c h e t d a n
s o t i b o l i n a d i g a n b a r c h a t u r l a r i , x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t l a r n i n g
t r a n s p o r t i t o m o n i d a n b a j a r i l a d i g a n i s h l a b c h i q a r i s h g a x i z m a t
k o ‘ r s a t i s h b o ‘ y i c h a t r a n s p o r t i s h l a r i .
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g t e x n o l o g i k , t r a n s p o r t v a b o s h q a
i s h l a b c h i q a r i s h v a x o ‘ j a l i k e h t i y o j l a r i g a s a r f l a n a d i g a n b a r c h a t u r d a g i
x a r i d q i l i n a d i g a n e n e r g i y a . ( X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g o ‘ z i
t o m o n i d a n i s h l a b c h i q a r i l a d i g a n e l e k t r e n e r g i y a s i g a v a e n e r g i y a n i n g
b o s h q a t u r l a r i g a , s h u n i n g d e k x a r i d q i l i n a d i g a n e n e r g i y a n i i s t e ’ m o l
j o y i g a c h a t r a n s f o r m a t s i y a q i l i s h v a u z a t i s h x a r a j a t l a r i x a r a j a t l a r n i n g
t e g i s h l i e l e m e n t l a r i g a k i r i t i l a d i ) .
I s h l a b c h i q a r i s h s o h a s i d a m o d d i y b o y l i k l a r n i n g y a r o q s i z l a n i s h i
v a k a m c h i q i s h i . X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g t r a n s p o r t i v a
x o d i m l a r i t o m o n i d a n m o d d i y r e s u r s l a r n i e t k a z i s h b i l a n b o g ‘ l i q
x a r a j a t l a r ( y u k l a s h v a t u s h i r i s h i s h l a r i h a m s h u j u m l a g a k i r a d i ) i s h l a b
c h i q a r i s h x a r a j a t l a r i n i n g t e g i s h l i e l e m e n t l a r i g a k i r i s h i k e r a k
( m e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h x a r a j a t l a r i , a s o s i y f o n d l a r a m o r t i z a t s i y a s i ,
m o d d i y x a r a j a t l a r v a b o s h q a l a r ) .
1 9

X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t l a r t o m o n i d a n m o d d i y r e s u r s l a r n i
e t k a z i b b e r u v c h i l a r d a n o l i n a d i g a n i d i s h l a r h a m m o d d i y r e s u r s l a r
q i y m a t i g a k i r i t i l a d i .
M a h s u l o t t a n n a r x i g a k i r i t i l a d i g a n m o d d i y r e s u r s l a r x a r a j a t l a r i d a n
q a y t a r i l a d i g a n c h i q i t l a r q i y m a t i v a i d i s h v a o ‘ r a s h - j o y l a s h m a t e r i a l l a r i
q i y m a t i u l a r n i n g a m a l d a s o t i l i s h i , f o y d a l a n i l i s h i y o k i o m b o r g a k i r i m
q i l i n i s h i n a r x i b o ‘ y i c h a c h i q a r i b t a s h l a n a d i .
I s h l a b c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n m e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h
x a r a j a t l a r i t a r k i b i g a q u y i d a g i m o d d a l a r k i r i t i l a d i :
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t d a q a b u l q i l i n g a n m e h n a t g a h a q
t o ‘ l a s h s h a k l l a r i v a t i z i m l a r i g a m u v o f i q b a j a r i l g a n n a r x n o m a l a r , t a r i f
s t a v k a l a r i v a l a v o z i m m a o s h l a r i d a n k e l i b c h i q i b h i s o b l a n g a n a m a l d a
b a j a r i l g a n i s h u c h u n i s h l a b c h i q a r i s h x u s u s i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n
h i s o b l a n g a n i s h h a q i , s h u j u m l a d a n x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i
m u k o f o t l a s h t o ‘ g ‘ r i s i d a g i n i z o m l a r d a n a z a r d a t u t i l g a n
r a g ‘ b a t l a n t i r u v c h i t u s d a g i t o ‘ l o v l a r .
K a s b m a h o r a t i v a m u r a b b i y l i k u c h u n t a r i f s t a v k a l a r i g a v a
o k l a d l a r g a u s t a m a l a r .
I s h r e j i m i v a m e h n a t s h a r o i t l a r i b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l g a n
k o m p e n s a t s i y a t u s i d a g i t o ‘ l o v l a r , s h u j u m l a d a n :
T e x n o l o g i k j a r a y o n j a d v a l i d a n a z a r d a t u t i l g a n t u n g i v a q t d a ,
i s h d a n t a s h q a r i v a q t d a , d a m o l i s h v a b a y r a m ( i s h l a n m a y d i g a n )
k u n l a r d a i s h l a g a n l i k u c h u n t a r i f s t a v k a l a r i v a o k l a d l a r g a u s t a m a l a r v a
q o ‘ s h i m c h a h a q ;
K o ‘ p s m e n a l i r e j i m d a i s h l a g a n l i k , k a s b l a r n i b i r g a q o ‘ s h i b o l i b
b o r g a n l i k v a x i z m a t k o ‘ r s a t i s h z o n a l a r i n i k e n g a y t i r g a n l i k u c h u n
u s t a m a l a r ;
H u k u m a t t o m o n i d a n t a s d i q l a n g a n k a s b l a r v a i s h l a r r o ‘ y x a t i
b o ‘ y i c h a o g ‘ i r , z a r a r l i , a l o h i d a z a r a r l i m e h n a t v a t a b i i y - i q l i m
2 0

s h a r o i t l a r i d a i s h l a g a n l i k u c h u n u s t a m a l a r , s h u j u m l a d a n u s h b u
s h a r o i t l a r d a g i u z l u k s i z i s h s t a j i u c h u n u s t a m a l a r ;
Q u r i l i s h d a , r e k o n s t r u k s i y a q i l i s h d a v a m u k a m m a l t a ’ m i r l a s h d a
b e v o s i t a b a n d b o ‘ l g a n , s h u n i n g d e k q o n u n h u j j a t l a r i d a n a z a r d a t u t i l g a n
h o l l a r d a v a x t a u s u l i b i l a n i s h l a r n i b a j a r i s h g a n x o d i m l a r u c h u n i s h n i n g
k o ‘ c h m a v a q a t n o v x u s u s i y a t i u c h u n u s t a m a ;
D o i m i y r a v i s h d a e r o s t i i s h l a r i d a b a n d b o ‘ l g a n x o d i m l a r g a
u l a r n i n g s h a x t a d a ( k o n d a ) i s h j o y i g a j o ‘ n a b k e t i s h l a r i d a n v a o r q a g a
q a y t i s h l a r i g a c h a o ‘ t a d i g a n n o r m a t i v v a q t u c h u n q o ‘ s h i m c h a h a q ;
M e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h n i n g r a y o n l a r b o ‘ y i c h a t a r t i b g a s o l i n i s h i g a ,
s h u j u m l a d a n r a y o n k o e f f i t s i e n t l a r i v a a m a l d a g i q o n u n h u j j a t l a r i g a
m u v o f i q c h o ‘ l , s u v s i z v a y u q o r i t o g ‘ j o y l a r i d a i s h l a g a n l i k u c h u n
k o e f f i t s i e n t l a r b i l a n b e l g i l a n g a n t o ‘ l o v l a r ;
I s h v a x t a u s u l i d a t a s h k i l e t i l g a n d a , i s h v a q t i j a m l a n i b
h i s o b l a n g a n d a v a q o n u n h u j j a t l a r i b i l a n b e l g i l a n g a n b o s h q a h o l l a r d a
x o d i m l a r g a u l a r g a i s h v a q t i n i n g n o r m a l d a v o m e t i s h i d a n o r t i q
i s h l a g a n l i g i m u n o s a b a t i b i l a n b e r i l a d i g a n d a m o l i s h ( o r t i q c h a
i s h l a n g a n i s h v a q t i u c h u n d a m o l i s h ) k u n l a r i u c h u n h a q t o ‘ l a s h .
I s h l a n m a g a n v a q t u c h u n h a q t o ‘ l a s h :
A m a l d a g i q o n u n h u j j a t l a r i g a m u v o f i q n a v b a t d a g i ( h a r y i l g i ) v a
q o ‘ s h i m c h a t a ’ t i l l a r , n a v b a t d a g i ( h a r y i l g i ) f o y d a l a n i l m a g a n v a
q o ‘ s h i m c h a t a ’ t i l l a r u c h u n k o m p e n s a t s i y a l a r , o ‘ s m i r l a r n i n g i m t i y o z l i
s o a t l a r i , b o l a n i o v q a t l a n t i r i s h u c h u n o n a l a r i s h i d a g i t a n a f f u s l a r ,
s h u n i n g d e k t i b b i y k o ‘ r i k l a r d a n o ‘ t i s h b i l a n b o g ‘ l i q v a q t u c h u n h a q
t o ‘ l a s h .
M a j b u r i y t a ’ t i l d a b o ‘ l g a n x o d i m l a r g a , a s o s i y i s h h a q i n i q i s m a n
s a q l a b q o l g a n h o l d a , h a q t o ‘ l a s h ;
D o n o r x o d i m l a r g a q o n n i t e k s h i r i s h , t o p s h i r i s h k u n l a r i u c h u n v a
q o n t o p s h i r i l g a n h a r b i r k u n d a n k e y i n b e r i l a d i g a n d a m o l i s h k u n l a r i
u c h u n h a q t o ‘ l a s h ;
2 1

D a v l a t v a z i f a l a r i n i b a j a r g a n l i k u c h u n ( h a r b i y y i g ‘ i n l a r ,
f a v q u l o d d a v a z i y a t l a r b o ‘ y i c h a y i g ‘ i n l a r v a b o s h q a l a r ) m e h n a t h a q i
t o ‘ l a s h .
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t s h t a t i d a t u r m a y d i g a n x o d i m l a r
m e h n a t i g a u l a r t o m o n i d a n f u q a r o l i k - h u q u q i y t u s d a g i t u z i l g a n
s h a r t n o m a l a r b o ‘ y i c h a i s h l a r b a j a r i l g a n l i g i u c h u n h a q t o ‘ l a s h , a g a r
b a j a r i l g a n i s h u c h u n x o d i m l a r b i l a n h i s o b - k i t o b x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i
s u b ’ e k t n i n g o ‘ z i t o m o n i d a n a m a l g a o s h i r i l s a p u d r a t s h a r t n o m a s i h a m
s h u j u m l a g a k i r a d i .
B e l g i l a n g a n t a r t i b g a m u v o f i q i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a
q a t n a s h u v c h i x o d i m l a r m e h n a t i g a h a q t o ‘ l a s h x a r a j a t i g a k i r i t i l a d i g a n
t o ‘ l o v l a r n i n g b o s h q a t u r l a r i .
I s h l a b c h i q a r i s h g a t e g i s h l i b o ‘ l g a n i j t i m o i y s u g ‘ u r t a g a
a j r a t m a l a r g a q u y i d a g i l a r k i r a d i :
Q o n u n h u j j a t l a r i b i l a n b e l g i l a n g a n n o r m a l a r b o ‘ y i c h a m e h n a t g a
h a q t o ‘ l a s h t a r z i d a g i d a r o m a d l a r g a i j t i m o i y t u s d a g i m a j b u r i y
a j r a t m a l a r .
N o d a v l a t p e n s i y a j a m g ‘ a r m a l a r i g a a j r a t m a l a r v a i x t i y o r i y
s u g ‘ u r t a g a s u g ‘ u r t a m u k o f o t l a r i ( b a d a l l a r i ) g a .
A s o s i y v o s i t a l a r v a i s h l a b c h i q a r i s h a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n
n o m o d d i y a k t i v l a r a m o r t i z a t s i y a s i ( a s o s i y i s h l a b c h i q a r i s h
v o s i t a l a r i n i n g , s h u j u m l a d a n m o l i y a v i y i j a r a ( l i z i n g ) b o ‘ y i c h a o l i n g a n ,
b u x g a l t e r i y a h i s o b i t o ‘ g ‘ r i s i d a g i q o n u n h u j j a t l a r i g a m u v o f i q
h i s o b l a n g a n a m o r t i z a t s i y a a j r a t m a l a r i s u m m a s i , i s h l a b c h i q a r i s h
a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n n o m o d d i y a k t i v l a r ( G u d v i l l ( f i r m a n i n g
n a r x i ) d a n t a s h q a r i ) , b u x g a l t e r i y a h i s o b i t o ‘ g ‘ r i s i d a g i q o n u n
h u j j a t l a r i g a m u v o f i q h i s o b l a n g a n a m o r t i z a t s i y a a j r a t m a l a r i s u m m a s i .
F o y d a l i f o y d a l a n i s h m u d d a t i n i a n i q l a s h i m k o n i b o ‘ l m a g a n n o m o d d i y
a k t i v l a r ( G u d v i l l ( f i r m a n i n g n a r x i ) d a n t a s h q a r i ) b o ‘ y i c h a e s k i r i s h
2 2

n o r m a s i b e s h y i l h i s o b i g a b e l g i l a n a d i , b i r o q x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i
s u b ’ e k t f a o l i y a t i m u d d a t i d a n o r t i q e m a s ) .
I s h l a b c h i q a r i s h t u s i d a g i b o s h q a x a r a j a t l a r
I s h l a b c h i q a r i s h x o d i m l a r i n i i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i g a t e g i s h l i
b o ‘ l g a n x i z m a t s a f a r l a r i g a y u b o r i s h b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r .
I s h l a b c h i q a r i s h x o d i m l a r i n i v a i s h l a b c h i q a r i s h a k t i v l a r i n i
m a j b u r i y v a i x t i y o r i y s u g ‘ u r t a q i l i s h x a r a j a t l a r i .
B r a k t u f a y l i k e l i b c h i q a d i g a n y o ‘ q o t i s h l a r .
I s h l a b c h i q a r i s h n i n g i c h k i s a b a b l a r i g a k o ‘ r a b e k o r t u r i s h l a r
t u f a y l i y o ‘ q o t i s h l a r .
K a f o l a t l i x i z m a t m u d d a t i b e l g i l a n g a n b u y u m l a r n i k a f o l a t l i
t u z a t i s h v a u l a r g a k a f o l a t l i x i z m a t k o ‘ r s a t i s h x a r a j a t l a r i .
M a h s u l o t ( x i z m a t l a r ) n i n g m a j b u r i y s e r t i f i k a t s i y a q i l i s h
x a r a j a t l a r i .
I s h l a b c h i q a r i s h j a r o h a t l a r i t u f a y l i m e h n a t q o b i l i y a t i y o ‘ q o l i s h i
m u n o s a b a t i b i l a n t e g i s h l i v a k o l a t l i o r g a n l a r n i n g q a r o r l a r i a s o s i d a v a
q a r o r l a r i s i z t o ‘ l a n a d i g a n n a f a q a l a r .
U m u m i y f o y d a l a n i l a d i g a n y o ‘ l o v c h i l a r t r a n s p o r t i x i z m a t
k o ‘ r s a t m a y d i g a n y o ‘ n a l i s h l a r d a x o d i m l a r n i i s h j o y i g a o l i b b o r i s h v a
o l i b k e l i s h b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r .
O b ’ e k t l a r n i d a v l a t k a p i t a l q o ‘ y i l m a l a r i h i s o b i g a q u r i s h d a q u r i l i s h
t a v a k k a l c h i l i k l a r i n i s u g ‘ u r t a q i l i s h b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r .
G u d v i l l ( f i r m a n a r x i ) n i n g n o m o d d i y a k t i v i s u m m a s i n i h i s o b d a n
c h i q a r i s h b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r , i s h l a b c h i q a r i s h m a q s a d i d a
b o ‘ l m a g a n m o l - m u l k y u z a s i d a n b e l g i l a n g a n t a r t i b d a .
I s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a q a t n a s h a d i g a n x o d i m l a r g a v a q t i n c h a
m e h n a t g a l a y o q a t s i z l i k , h o m i l a d o r l i k v a t u g ‘ i s h n a f a q a l a r i t o ‘ l a s h
b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r q o n u n h u j j a t l a r i d a b e l g i l a n g a n t a r t i b g a
m u v o f i q .
2 3

D a v r x a r a j a t l a r i d e g a n d a b e v o s i t a i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i
b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n x a r a j a t l a r v a s a r f l a r t u s h u n i l a d i : b o s h q a r u v
x a r a j a t l a r i , m a h s u l o t n i s o t i s h x a r a j a t l a r i v a u m u m x o ‘ j a l i k a h a m i y a t i g a
e g a b o ‘ l g a n b o s h q a x a r a j a t l a r .
« D a v r x a r a j a t l a r i » g a q u y i d a g i m o d d a l a r k i r a d i :
1 . S o t i s h x a r a j a t l a r i
T o v a r l a r n i t e m i r y o ‘ l , h a v o , a v t o m o b i l , d e n g i z , d a r y o
t r a n s p o r t i d a v a o t - u l o v d a t a s h i s h x a r a j a t l a r i . U s h b u m o d d a g a t a s h i s h
x a r a j a t l a r i h a m d a t r a n s p o r t v o s i t a l a r i b e k o r t u r i b q o l g a n l i g i u c h u n
t o ‘ l a n g a n j a r i m a l a r k i r i t i l a d i .
S a v d o v a u m u m i y o v q a t l a n i s h k o r x o n a l a r i s o t i s h b o ‘ y i c h a
x a r a j a t l a r i , s h u j u m l a d a n :
S a v d o e h t i y o j l a r i u c h u n f o y d a l a n i l a d i g a n b i n o l a r , i n s h o o t l a r v a
x o n a l a r n i i j a r a g a o l i s h , s a q l a s h v a t u z a t i s h x a r a j a t l a r i .
I n v e n t a r l a r v a x o ‘ j a l i k b u y u m l a r i q i y m a t i n i h i s o b d a n c h i q a r i s h
x a r a j a t l a r i h a m d a u l a r n i b e l g i l a n g a n m a q s a d d a f o y d a l a n i s h u c h u n
y a r o q l i h o l a t d a s a q l a s h ( t a ’ m i r l a s h , y u v i s h , t u z a t i s h , d e z i n f e k s i y a
q i l i s h v a h . k . ) b i l a n b o g ‘ l i q b o s h q a x a r a j a t l a r .
G a z , y o q i l g ‘ i , e l e k t r e n e r g i y a s i x a r a j a t l a r i .
T o v a r l a r n i s a q l a s h , u l a r g a i s h l o v b e r i s h v a u l a r n i s o r t l a r g a
a j r a t i s h x a r a j a t l a r i .
S a v d o r e k l a m a s i x a r a j a t l a r i .
T a s h i s h , s a q l a s h v a s o t i s h c h o g ‘ i d a t o v a r l a r n i n g y o ‘ q o t i l i s h i .
O ‘ r a s h - j o y l a s h m a t e r i a l l a r i x a r a j a t l a r i .
M o l - m u l k n i m a j b u r i y v a i x t i y o r i y s u g ‘ u r t a q i l i s h x a r a j a t l a r i .
M e h n a t n i m u h o f a z a q i l i s h v a t e x n i k a x a v f s i z l i g i x a r a j a t l a r i .
V e n t i l y a t o r l a r , m a s h i n a l a r v a u l a r n i n g h a r a k a t l a n u v c h i q i s m l a r i n i
o ‘ r n a t i s h v a s a q l a s h , t u y n u k l a r , o ‘ y i q l a r v a b o s h q a l a r n i n g a t r o f i n i
o ‘ r a s h b o ‘ y i c h a j o r i y ( n o m u k a m m a l t u s d a g i ) x a r a j a t l a r .
2 4

U m u m i y o v q a t l a n i s h v a s a v d o x o d i m l a r i t i b b i y k o ‘ r i k d a n
o ‘ t k a z i l g a n l i g i u c h u n t i b b i y o t m u a s s a s a l a r i g a h a q t o ‘ l a s h .
K a s s a x o ‘ j a l i g i n i v a t u s h u m i n k a s s a t s i y a s i n i y u r i t i s h c h i q i m l a r i .
U m u m i y o v q a t l a n i s h k o r x o n a l a r i d a q o g ‘ o z s a l f e t k a l a r , q o g ‘ o z
d a s t u r x o n l a r , q o g ‘ o z s t a k a n l a r v a t a r e l k a l a r , b i r m a r t a
f o y d a l a n i l a d i g a n a n j o m l a r q i y m a t i .
S o t i s h b o z o r l a r i n i o ‘ r g a n i s h b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r ( m a r k e t i n g g a ,
r e k l a m a g a s a r f l a n g a n x a r a j a t l a r ) .
Y U q o r i d a s a n a b o ‘ t i l m a g a n s o t i s h b o ‘ y i c h a b o s h q a x a r a j a t l a r .
2 . M a ’ m u r i y x a r a j a t l a r :
B o s h q a r u v x o d i m l a r i g a t e g i s h l i b o ‘ l g a n m e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h
x a r a j a t l a r i .
B o s h q a r u v x o d i m l a r i g a t e g i s h l i b o ‘ l g a n i j t i m o i y s u g ‘ u r t a g a
a j r a t m a l a r .
X i z m a t e n g i l a v t o t r a n s p o r t i g a v a x i z m a t m i k r o a v t o b u s i n i s a q l a s h ,
y o l l a s h v a i j a r a g a o l i s h x a r a j a t l a r i .
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t v a u n i n g t a r k i b i y b o ‘ l i n m a l a r i n i
t a s h k i l e t i s h v a u l a r n i b o s h q a r i s h x a r a j a t l a r i .
B o s h q a r u v n i n g t e x n i k v o s i t a l a r i , a l o q a u z e l l a r i , s i g n a l i z a t s i y a
v o s i t a l a r i , h i s o b l a s h m a r k a z l a r i n i v a i s h l a b c h i q a r i s h g a t e g i s h l i
b o ‘ l m a g a n b o s h q a r u v n i n g b o s h q a t e x n i k v o s i t a l a r i n i s a q l a s h v a u l a r g a
x i z m a t k o ‘ r s a t i s h x a r a j a t l a r i .
T e l e k o m m u n i k a t s i y a l a r x i z m a t l a r i , s h u j u m l a d a n : m a h a l l i y
t a r m o q l a r a b o n e n t r a q a m i d a n f o y d a l a n g a n l i k u c h u n t o ‘ l o v ; k a n a l l a r n i
i j a r a g a b e r i s h ; k o ‘ c h m a y o ‘ l d o s h v a p e y j i n g a l o q a ; r a d i o c h a s t o t a
s p e k t r i d a n f o y d a l a n i s h ; m a ’ l u m o t l a r n i u z a t i s h t a r m o q l a r i , s h u
j u m l a d a n i n t e r n e t u c h u n h a q t o ‘ l a s h .
S h a h a r l a r a r o v a x a l q a r o t e l e f o n s o ‘ z l a s h u v l a r i u c h u n h a q t o ‘ l a s h .
2 5

M a ’ m u r i y - b o s h q a r u v e h t i y o j l a r i u c h u n b i n o l a r v a x o n a l a r i j a r a s i
u c h u n h a q t o ‘ l a s h .
M a ’ m u r i y a h a m i y a t g a e g a b o ‘ l g a n a s o s i y v o s i t a l a r n i s a q l a s h v a
u l a r n i t u z a t i s h , s h u n i n g d e k e s k i r i s h ( a m o r t i z a t s i y a ) x a r a j a t l a r i .
Y u q o r i t a s h k i l o t l a r v a y u r i d i k s h a x s l a r b i r l a s h m a l a r i : v a z i r l i k l a r ,
i d o r a l a r , u y u s h m a l a r , k o n s e r n l a r v a b o s h q a l a r x a r a j a t l a r i g a a j r a t m a l a r .
X o d i m l a r n i v a i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n
m o l - m u l k n i m a j b u r i y v a i x t i y o r i y s u g ‘ u r t a q i l i s h x a r a j a t l a r i .
B o s h q a r u v x o d i m l a r i n i x i z m a t s a f a r l a r i g a y u b o r i s h b o ‘ y i c h a
x a r a j a t l a r .
V a k i l l i k x a r a j a t l a r i .
U m u m i y o v q a t l a n i s h k o r x o n a l a r i v a b o s h q a l a r g a b i n o l a r n i t e k i n
b e r i s h v a k o m m u n a l x i z m a t l a r q i y m a t i g a h a q t o ‘ l a s h x a r a j a t l a r i .
B e v o s i t a i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i g a t e g i s h l i b o ‘ l m a g a n , t a b i a t n i
m u h o f a z a q i l i s h a h a m i y a t i g a e g a b o ‘ l g a n j a m g ‘ a r m a l a r n i s a q l a s h v a
u l a r d a n f o y d a l a n i s h b i l a n b o g ‘ l i q j o r i y x a r a j a t l a r , t a b i i y a t r o f m u h i t n i
i f l o s l a n t i r g a n l i k v a c h i q i n d i l a r n i j o y l a s h t i r g a n l i k u c h u n k o m p e n s a t s i y a
t o ‘ l o v l a r i .
X i z m a t l a r q i y m a t i n i t o ‘ l a s h h a m d a i n v e s t i t s i y a a k t i v l a r i n i n g
i s h o n c h l i b o s h q a r u v c h i l a r i , d a v l a t n i n g i s h o n c h l i v a k i l l a r i v a i s h o n c h l i
b o s h q a r u v c h i l a r n i n g m u k o f o t l a r i b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r .
M a ’ m u r i y m a q s a d l a r u c h u n f o y d a l a n i l a d i g a n i n v e n t a r l a r v a
x o ‘ j a l i k a n j o m l a r i q i y m a t i n i h i s o b d a n c h i q a r i s h b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r
h a m d a u l a r n i b e l g i l a n g a n m a q s a d d a f o y d a l a n i s h u c h u n y a r o q l i h o l a t d a
s a q l a s h b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l g a n b o s h q a x a r a j a t l a r .
3 . B o s h q a o p e r a t s i y a x a r a j a t l a r i :
K a d r l a r t a y y o r l a s h v a u l a r n i q a y t a t a y y o r l a s h x a r a j a t l a r i , y a n g i
t a s h k i l e t i l a y o t g a n x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t d a i s h l a s h u c h u n k a d r l a r
t a y y o r l a s h v a q a y t a t a y y o r l a s h b u n d a n m u s t a s n o .
2 6

L o y i h a v a q u r i l i s h - m o n t a j i s h l a r i d a c h a l a i s h l a r n i b a r t a r a f e t i s h
x a r a j a t l a r i n i q o p l a s h , s h u n i n g d e k o b ’ e k t q o s h i d a g i o m b o r g a c h a
t r a n s p o r t d a t a s h i s h c h o g ‘ i d a g i s h i k a s t l a n i s h l a r v a b u z i l i s h l a r ,
k o r r o z i y a g a q a r s h i h i m o y a n u q s o n l a r i t u f a y l i k e l i b c h i q q a n t a f t i s h
x a r a j a t l a r i ( a s b o b - u s k u n a l a r n i q i s m l a r g a a j r a t i s h ) v a s h u n g a o ‘ x s h a s h
b o s h q a x a r a j a t l a r e t k a z i b b e r i s h v a i s h l a r n i b a j a r i s h s h a r t l a r i n i b u z g a n
y u r i d i k s h a x s l a r h i s o b i g a m a z k u r x a r a j a t l a r c h a l a i s h l a r , s h i k a s t l a n i s h
y o k i z a r a r k o ‘ r i s h u c h u n j a v o b g a r b o ‘ l g a n e t k a z i b b e r u v c h i y o k i
b o s h q a x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t l a r h i s o b i g a u n d i r i l i s h i m u m k i n
b o ‘ l m a g a n d a r a j a d a a m a l g a o s h i r i l a d i .
M a s l a h a t v a a x b o r o t x i z m a t l a r i g a h a q t o ‘ l a s h .
A u d i t o r l i k x i z m a t l a r i g a h a q t o ‘ l a s h , o ‘ t k a z i l a d i g a n a u d i t o r l i k
x i z m a t l a r i g a h a q t o ‘ l a s h .
O ‘ z i n i n g x i z m a t k o ‘ r s a t u v c h i i s h l a b c h i q a r i s h l a r i v a x o ‘ j a l i k l a r n i
s a q l a s h d a n k o ‘ r i l g a n z a r a r l a r .
S a l o m a t l i k n i m u h o f a z a q i l i s h v a x o d i m l a r n i n g i s h l a b c h i q a r i s h
j a r a y o n i d a b e v o s i t a q a t n a s h u v i b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n d a m o l i s h l a r n i
t a s h k i l e t i s h t a d b i r l a r i .
X o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t l a r t o m o n i d a n m a h s u l o t i s h l a b
c h i q a r i s h b i l a n b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n i s h l a r ( x i z m a t l a r ) n i ( s h a h a r v a
s h a h a r c h a l a r n i o b o d o n l a s h t i r i s h i s h l a r i , q i s h l o q x o ‘ j a l i g i g a y o r d a m
b e r i s h v a b o s h q a x i l i s h l a r n i ) b a j a r i s h x a r a j a t l a r i .
K o m p e n s a t s i y a v a r a g ‘ b a t l a n t i r i s h t u s i d a g i t o ‘ l o v l a r .
I s h h a q i n i h i s o b l a s h d a h i s o b g a o l i n m a y d i g a n t o ‘ l o v l a r v a
x a r a j a t l a r .
V a q t i n c h a t o ‘ x t a t i b q o ‘ y i l g a n i s h l a b c h i q a r i s h q u v v a t l a r i v a
o b ’ e k t l a r i n i s a q l a s h x a r a j a t l a r i ( b o s h q a m a n b a l a r h i s o b i g a
q o p l a n a d i g a n x a r a j a t l a r d a n t a s h q a r i ) .
2 7

B a n k n i n g , Q i m m a t l i q o g ‘ o z l a r m a r k a z i y d e p o z i t a r i y s i n i n g v a
q i m m a t l i q o g ‘ o z l a r b o z o r i p r o f e s s i o n a l i s h t i r o k c h i l a r i n i n g
x i z m a t l a r i g a h a q t o ‘ l a s h .
E k o l o g i y a , s o g ‘ l o m l a s h t i r i s h v a b o s h q a x a y r i y a j a m g ‘ a r m a l a r i g a ,
m a d a n i y a t , x a l q t a ’ l i m i , s o g ‘ l i q n i s a q l a s h , i j t i m o i y t a ’ m i n o t , j i s m o n i y
t a r b i y a v a s p o r t k o r x o n a l a r i , m u a s s a s a l a r i v a t a s h k i l o t l a r i g a b a d a l l a r .
A m a l d a g i q o n u n h u j j a t l a r i g a m u v o f i q a m a l g a o s h i r i l a d i g a n v a
x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t x a r a j a t l a r i g a k i r i t i l a d i g a n b y u d j e t g a
m a j b u r i y t o ‘ l o v l a r , s o l i q l a r , y i g ‘ i m l a r , d a v l a t m a q s a d l i
j a m g ‘ a r m a l a r i g a a j r a t m a l a r , s h u n i n g d e k h u k u m a t q a r o r l a r i g a b i n o a n
x a l q a r o t a s h k i l o t l a r g a a ’ z o l i k b a d a l l a r i n i t o ‘ l a s h . Z a r a r l a r , j a r i m a l a r ,
p e n y a l a r . X o d i m l a r g a b e r i l a d i g a n y o k i y o r d a m c h i x o ‘ j a l i k l a r
t o m o n i d a n x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t n i n g u m u m i y o v q a t l a n i s h
k o r x o n a s i u c h u n i s h l a b c h i q a r i l a d i g a n m a h s u l o t ( i s h l a r , x i z m a t l a r )
b o ‘ y i c h a n a r x t a f o v u t l a r i .
G u d v i l l ( f i r m a n a r x i ) n i n g n o m o d d i y a k t i v i s u m m a s i n i h i s o b d a n
c h i q a r i s h b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r , i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i b i l a n
b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n m o l - m u l k b o ‘ y i c h a , b e l g i l a n g a n t a r t i b d a . Y A n g i
t e x n o l o g i y a l a r y a r a t i s h v a q o ‘ l l a n i l a y o t g a n t e x n o l o g i y a l a r n i
t a k o m i l l a s h t i r i s h , s h u n i n g d e k i l m i y - t a d q i q o t , t a j r i b a - k o n s t r u k t o r l i k
i s h l a r i o l i b b o r i s h , x o m a s h y o v a m a t e r i a l l a r n i n g y a n g i t u r l a r i n i
y a r a t i s h , i s h l a b c h i q a r i s h n i q a y t a j i h o z l a s h b i l a n b o g ‘ l i q m a h s u l o t l a r
s i f a t i n i o s h i r i s h x a r a j a t l a r i .
I s h l a b c h i q a r i s h t u s i d a g i i x t i r o c h i l i k , r a t s i o n a l i z a t o r l i k , t a j r i b a -
e k s p e r i m e n t i s h l a r i o l i b b o r i s h , i x t i r o c h i l i k v a r a t s i o n a l i z a t o r l i k
t a k l i f l a r i b o ‘ y i c h a m o d e l l a r v a n a m u n a l a r n i t a y y o r l a s h v a s i n a s h ,
k o ‘ r g a z m a l a r v a k o ‘ r i k l a r , t a n l o v l a r n i , s e r t i f i k a t l a s h n i h a m d a
i x t i r o c h i l i k v a r a t s i o n a l i z a t o r l i k b o ‘ y i c h a b o s h q a t a d b i r l a r n i t a s h k i l
e t i s h , m u a l l i f l a r h a q i n i t o ‘ l a s h x a r a j a t l a r i v a b o s h q a x a r a j a t l a r .
I j a r a g a b e r i l g a n a s o s i y v o s i t a l a r n i t a ’ m i n l a s h x a r a j a t l a r i ;
2 8

B o s h q a r u v x o d i m l a r i g a v a i s h l a b c h i q a r i s h j a r a y o n i d a
q a t n a s h m a y d i g a n b o s h q a x o d i m l a r g a v a q t i n c h a m e h n a t g a
l a y o q a t s i z l i k , h o m i l a d o r l i k v a t u g ‘ i s h n a f a q a l a r i t o ‘ l a s h b i l a n b o g ‘ l i q
x a r a j a t l a r q o n u n h u j j a t l a r i d a b e l g i l a n g a n t a r t i b g a m u v o f i q . Y A n g i
i s h l a b c h i q a r i s h l a r n i , s e x l a r , a g r e g a t l a r n i , s h u n i n g d e k s e r i y a l i v a
o m m a v i y m a h s u l o t l a r n i n g y a n g i t u r l a r i n i i s h l a b c h i q a r i s h n i v a
t e x n o l o g i k j a r a y o n l a r n i o ‘ z l a s h t i r i s h x a r a j a t l a r i .
Y a n g i d a n i s h g a t u s h i r i l g a n k o r x o n a d a i s h l a s h u c h u n i s h c h i
k u c h l a r i n i j a l b q i l i s h v a k a d r l a r t a y y o r l a s h b i l a n b o g ‘ l i q x a r a j a t l a r .
F o y d a l a n i s h d a g i t o ‘ l i q e s k i r g a n u s k u n a u c h u n t o ‘ l o v . I s h l a b c h i q a r i s h
j a r a y o n i n i t o ‘ x t a t i b t u r i s h d a v r i d a i s h l a b c h i q a r i s h q u v v a t l a r i v a
o b ’ e k t l a r n i s a q l a s h h a m d a u l a r g a x i z m a t k o ‘ r s a t i s h x a r a j a t l a r i v a
b o s h q a x a r a j a t l a r .
4 . M o l i y a v i y f a o l i y a t b o ‘ y i c h a x a r a j a t l a r :
B a n k l a r v a b o s h q a m o l i y a - k r e d i t t a s h k i l o t l a r i k r e d i t l a r i b o ‘ y i c h a
f o i z l a r ( i n v e s t i t s i y a d a v r i d a k a p i t a l q o ‘ y i l m a l a r t a r k i b i g a k i r u v c h i
i n v e s t i t s i y a l a r g a o l i n g a n b a n k v a b o s h q a m o l i y a - k r e d i t t a s h k i l o t l a r i
k r e d i t l a r i b o ‘ y i c h a f o i z l a r d a n t a s h q a r i ) , s h u j u m l a d a n , m u d d a t i o ‘ t g a n
v a u z a y t i r i l g a n s s u d a l a r b o ‘ y i c h a f o i z l a r .
M o l - m u l k n i m o l i y a v i y i j a r a g a o l i s h ( l i z i n g ) b o ‘ y i c h a f o i z l a r n i
t o ‘ l a s h x a r a j a t l a r i .
C h e t e l v a l y u t a s i b i l a n o p e r a t s i y a l a r b o ‘ y i c h a s a l b i y k u r s
t a f o v u t l a r i v a z a r a r l a r .
S a r f l a n g a n ( q i m m a t l i q o g ‘ o z l a r g a , s h o ‘ ‘ b a k o r x o n a l a r g a v a
h o k a z o l a r g a ) m a b l a g ‘ l a r n i q a y t a b a h o l a s h d a n k o ‘ r i l g a n z a r a r l a r .
O ‘ z q i m m a t l i q o g ‘ o z l a r i n i c h i q a r i s h v a t a r q a t i s h b i l a n b o g ‘ l i q
x a r a j a t l a r .
M o l i y a v i y f a o l i y a t b o ‘ y i c h a b o s h q a x a r a j a t l a r , s h u j u m l a d a n
s a l b i y d i s k o n t .
2 9

5 . F a v q u l o d d a z a r a r l a r — b u x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t l a r n i n g
o d a t d a g i f a o l i y a t i d a n c h e t g a c h i q u v c h i h o d i s a l a r y o k i o p e r a t s i y a l a r
n a t i j a s i d a v u j u d g a k e l a d i g a n v a r o ‘ y b e r i s h i k u t i l m a g a n o d a t d a n
t a s h q a r i x a r a j a t l a r m o d d a l a r i d i r . B u n g a f a v q u l o d d a m o d d a l a r v a d a v r
x a r a j a t l a r i t a r k i b i d a a k s e t t i r i l i s h i k e r a k b o ‘ l g a n o ‘ t g a n d a v r m o d d a l a r i
k i r m a y d i .
U y o k i b u m o d d a n i n g f a v q u l o d d a z a r a r l a r m o d d a s i s i f a t i d a a k s
e t t i r i l i s h i u c h u n u q u y i d a g i m e z o n l a r g a j a v o b b e r i s h i k e r a k :
— k o r x o n a n i n g o d a t d a g i x o ‘ j a l i k f a o l i y a t i g a x o s e m a s l i k ;
— b i r n e c h a y i l m o b a y n i d a t a k r o r l a n m a s l i g i k e r a k ;
— b o s h q a r u v x o d i m i t o m o n i d a n q a b u l q i l i n a d i g a n q a r o r l a r g a
b o g ‘ l i q e m a s l i k .
T e g i s h l i m o d d a l a r n i f a v q u l o d d a x a r a j a t l a r g a k i r i t i s h y o k i
k i r i t m a s l i k t o ‘ g ‘ r i s i d a q a r o r l a r q a b u l q i l i s h d a i s h l a r a m a l g a
o s h i r i l a d i g a n s h a r o i t l a r n i h a m h i s o b g a o l i s h l o z i m . M a s a l a n , a g a r
x o ‘ j a l i k y u r i t u v c h i s u b ’ e k t a l o h i d a i q l i m s h a r o i t l a r i d a j o y l a s h g a n
b o ‘ l s a , u h o l d a — i q l i m s h a r o i t l a r i g a b o g ‘ l i q h o l d a g i i s h l a m a y t u r i b
q o l i s h l a r f a v q u l o d d a d e b b a h o l a n i s h i m u m k i n e m a s , c h u n k i u s h b u
m o d d a « b i r n e c h a y i l m o b a y n i d a t a k r o r l a n m a s l i g i k e r a k » m e z o n i g a
j a v o b b e r m a y d i .
2 . 2 . K o r x o n a l a r d a m a h s u l o t i s h l a b c h i q a r i s h z a r a r s i z l i k n u q t a s i va
xarajatlar samaradorligi ko‘rsatkichlari
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning rivojlanish holati ularning zararsizlik
nuqtasiga bog‘liq. Zararsizlik nuqtasi ba’zi iqtisodiy adabiyotlarda «o‘lik nuqta»,
ishlab chiqarishning «kritik hajmi», «rentabellikning chegaraviy nuqtasi», «nollik
foyda nuqtasi» deb ham ataladi.
Zararsizlik nuqtasi mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish
harajatlarini qoplash uchun zarur bo‘lgan minimal tushum hajmini ko‘rsatadi.
3 0

Mamlakatimizdagi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlari qaysi miqdorgacha ishlab
chiqarish hajmlarini oshirib borishlari, ishlab chiqarishda foydalanilayotgan
resurslardan qaysi birini qisqartirishlari (oshirishlari) yoki parallel qisqartirishlari
(oshirishlari) kerakligi kabi iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda ko‘lam samarasidan
muvaffaqiyatli foydalanishlari lozim.
Yuqorida ta’kidlanganidek, zararsizlik nuqtasi daromad miqdori barcha
xarajatlarni qoplashga etarli bo‘ladigan ishlab chiqarish hajmidir. Zararsizlik
nuqtasini aniqlash uchun uchta ko‘rsatkich zarur bo‘ladi:
F – doimiy xarajatlar; V – o‘zgaruvchan xarajatlar; R – yalpi daromad.
Zararsizlik nuqtasi quyidagicha keltirib chiqariladi: umumiy xarajatlar
doimiy va o‘zgaruvchan xarajatlar yig‘indisidan iborat bo‘lgani uchun xarajatlar
funksiyasi quyidagicha bo‘ladi: S= F+V= F+AV ×Q= F+AV ×Qk
P×Qk
× PQ = F+Vk
Rk
×R
(1)
bu erda,
V
k va R
k – mos ravishda o‘zgaruvchan xarajatlar va daromadning kuzatilgan
qiymatlari. (2) - ni va C=R ni hisobga olib,
R=C→ R= F+Vk
Rk
× R→ Rn= F
1−(Vk
Rk
)
(2)
R n
korxona zararsiz darajaga erishish uchun qancha so‘mlik maxsulot ishlab
chiqarishi zarurligini bildiradi. Daromad va xarajat funksiyalari kesishgan nuqta
zararsizlik nuqtasini, R
k >
R n
oraliq foyda va R
k <
R n
oraliq esa zarar zonalarini
ifodalaydi.
Barcha xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar kabi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarida
ham kutilmaganda tovar yoki xizmatlarga talabning kamayishi tufayli ular
narxining pasayishi, resurslar qimmatlashi hisobiga xarajatlarning oshib ketishi
tufayli zararsizlik darajasining o‘zgarishi va bularga nisbatan tarmoqning
«chidamliligi»ni aniqlash dolzarb masala hisoblanadi.
3 1

Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonada xarajatlarni rejalashggirish
xarajatlar tarkibini aniqlashdan va mahsulot (ish va xizmat)larning reja tannarxini
dastlabki baholashdan boshlanadi.
Xarajatlarni rejalashgirish ishlab chiqarish jarayonida iste’mol qilinadigan
tovar-moddiy zahiralarining qiymati va kutilayottan foyda hajmini aniqlashda
yuqori samara beradi.
Xarajatlarni dastlabki baholash va ularni mahsulotning bozor bahosi bilan
taqqoslash korxonani bozorgir mahsulotlar ishlab chiqarish sari yo‘naltirish
imkonini beradi. U quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
- ishlab chiqarish hajmini aniq belgilash;
- mahsulotlarni ishlab chiqarish texnologiyasi;
- materiallarni almashtirish variantlari;
- materiallar va chet korxonalar xizmatlarining qulayligini baholash.
Ishlab chiqarish xarajatlari byudjetini ishlab chiqish jarayonida asosan smeta
va normativ usuldan foydalaniladi.
Smeta usulida korxonaning barcha bo‘linmalari rejalari asosida korxona
miqyosida xarajatlarning yig‘ma rejasi tuziladi.
O‘zbekistonda smeta usuli ancha keng tarqalgan usuldir. Uning qo‘llanishi
korxonada rejalashtirish jarayonini yagona kompleks tizimga keltirishni
ta’minlaydi.
Normativ usul asosida ishlab chiqarish xarajatlari yillik byudjeti tuzib
olinadi. Yillik ishlab chiqarish hajmini inobatga olib, alohida mahsulotlar bo‘yicha
xarajatlarning iqtisodiy elementlar va kalkulyasiya moddalari bo‘yicha shaxmatli
jadvallari ishlab chiqiladi.
Xarajatlarni shaxmatli jadvali tuzilgandan so‘ng, korxonaning faoliyat davri
uchun rejalashtiriladigan xarajatlarning yig‘ma byudjetini ishlab chiqish mumkin
bo‘ladi.
Xalqaro amaliyotda mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanadigan
xarajatlarni rejalashtirishda normativ usuldan keng foydalanadi.
Normativ xarajatlar quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
3 2

N x= N mx+N ms+Nux(3)
b u e r d a :
N
x - mahsulot birligini ishlab ehiqarishning normativ xarajatlari;
N
m x - normativ moddiy xarajatlar;
N
m s - normativ mehnat xarajatlari;
N
u x - normativ ustama xarajatlar .
Normativ ustama xarajatlar normativ bevosita mehnat xarajatlariga nisbatan
foizlarda ifodalanadi. Normativ mehnat xarajatlaridan ishchi kuchi xarajatlarini
rejalashgirish maqsadida foydalaniladi. Ularning hajmi quyidagi formula bo‘yicha
aniqlanadi:
Ikx= Nmm ×Ss
(4)
b u e r d a :
I
k x - i s h c h i k u c h i n i n g r e j a l a s h t i r i l a d i g a n x a r a j a t l a r i ;
N
m m - n o r m a l a s h t i r i l g a n m a h s u l o t m i q d o r i ;
S
s - m e h n a t g a h a q t o ‘ l a s h s o a t b a y s t a v k a l a r i ( m u k o f o t l a r s i z ) .
Reja ijro etilishi jarayonida normativ xarajatlardan chetlanishni baholash va
uning kelib chiqishidagi quyidagi sabablarni aniqlash zarur:
 bevosita va bilvosita xarajatlarning o‘zgarishi, sotib olingan materiallar
qiymatidagi chetlanishlar natijasida;
 mahsulot sifatini ta’minlashga sarflangan xarajatlar natijasida;
 normalar va normativlarning o‘zgarishlari natijasida;
 ishlab chiqariladigan mahsulot miqdori, talab, baho ta’siri yoki boshqa
omillar natijasida.
Xarajatlarni oldindan baholash va tahlil qilish tannarxi baland bo‘lishi
kutilayotgan va etarli foyda keltirmaydigan mahsulotlarni ishlab chiqarishdan
avval boshdanoq voz kechish imkonini beradi.
Xarajatlarni oldindan baholashga tayanib rejalashtirish jarayonida standart
mahsulot tayyorlash uchun barcha zarur xarajatlarni etarli darajada to‘liq hisobga
olinadi va bu yangi mahsulot ishlab chiqarishga jalb etiladigan moddiy. Mehnat va
boshqa resurslardan samarali foydalanishga zamin yaratadi.
3 3

Mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanadigan taxminiy moddiy xarajatlar
rejalashtirilayotgan mahsulot hajmi va nomoddiy resurslar sarflari normativlaridan
va bozor baholaridan kelib chiqqan holda quyidagi formula yordamida
hisoblanadi:M tx=Tmbb × M xs
( 5 )
b u e r d a :
M
t x - taxminiy moddiy xarajatlar;
T
m b b - tovar-moddiy zahiralarning bozor bahosi;
M
x s - moddiy xarajatlarning bir birligining normativi.
Mahsulot ishlab chiqarishda sarflanadigan mehnat xarajatlari haqida lo‘la
tasavvurga ega bo‘lish uchun xodimlarning asosiy mehnat haqiga ketadigan
taxminiy xarajatlardan tashqari umumishlab chiqarish, ma’muriy-boshqarish,
sotish jarayonlaridagi mehnat sarflarini ham e’tiborga olish lozim. Buning asosida
mahsulotning to‘la tannarxini aniqlash mumkin bo‘ladi.
Agar mahsulotning taxminiy to‘la tannarxi uning kutilayotgan bozor
bahosidan ortiq bo‘lsa, bu holat mahsulotning iqtisodiy jihatdan raqobatbardosh
emasligini anglatadi va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning keskin
choralari ko‘rilishini talab qiladi.
Mahsulotning alohida turlari tannarxini rejalashtirishdan maqsadlardan biri
xomashyo va materiallar, texnologik ehtiyojlar uchun foydalaniladigan yonilgi va
energiya, mehnat haqi xarajatlari normativlariga rioya etilishi ustidan ta’sirchan
nazorat olib borishdir. SHuningdek, material va mehnat sarflarini normalashtirish
va rejalashtirish umumishlab chiqarish, ma’muriy xarajatlar va sotish xarajatlari
ustidan nazorat olib borishiga ham ijobiy ta’sir etadi.
2.3. Korxona xarajatlarini boshqarishda xorijiy tajriba va uni qo‘llash
imkoniyatlari
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarda xarajatlarni samarali boshqarish
tizimini shakllantirish ularning raqobatbardoshligini ta’minlashning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
3 4

xarajatlarni optimallashtirish, resurslardan oqilona foydalanish va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda zamonaviy boshqaruv yondashuvlari muhim ahamiyat
kasb etadi.
Xorijiy mamlakatlarda xarajatlarni boshqarishning asosiy yo‘nalishlaridan
biri bu faoliyatga asoslangan xarajatlar hisobi (Activity-Based Costing – ABC)
tizimidir. Ushbu usul XX asrning ikkinchi yarmida AQShda shakllanib, hozirgi
kunda rivojlangan iqtisodiyotlarda keng qo‘llanilmoqda. ABC tizimining mohiyati
shundan iboratki, xarajatlar mahsulotga bevosita emas, balki uni yaratishda
ishtirok etuvchi faoliyat turlariga bog‘lanadi. Bu esa xarajatlarni aniqroq hisoblash,
yashirin xarajatlarni aniqlash hamda resurslardan foydalanish samaradorligini
oshirish imkonini beradi. Natijada korxonalar o‘z mahsulotlari tannarxini
optimallashtirib, foyda darajasini oshirishga erishadilar.
Yaponiya korxonalarida xarajatlarni boshqarishning samarali modeli sifatida
“Kaizen” falsafasi alohida o‘rin tutadi. Kaizen tizimi doimiy takomillashtirish
tamoyiliga asoslanib, ishlab chiqarish jarayonining barcha bosqichlarida kichik,
ammo uzluksiz o‘zgarishlarni amalga oshirishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv
natijasida ortiqcha xarajatlar kamayadi, ishlab chiqarish jarayonlari
soddalashtiriladi va mahsulot sifati oshadi. Kaizen tizimi, ayniqsa, inson
kapitalidan samarali foydalanish, xodimlarning tashabbuskorligini rag‘batlantirish
orqali xarajatlarni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Germaniya va boshqa Yevropa davlatlarida korxona xarajatlarini
boshqarishda “Controlling” tizimi keng qo‘llaniladi. Ushbu tizim korxona
faoliyatini kompleks boshqarishga qaratilgan bo‘lib, rejalashtirish, nazorat, tahlil
va axborot ta’minoti kabi elementlarni o‘z ichiga oladi. Controlling tizimi
yordamida korxonalar o‘z xarajatlarini doimiy monitoring qilib boradi,
rejalashtirilgan ko‘rsatkichlar bilan amaldagi natijalarni solishtiradi hamda
og‘ishlarni tezkor aniqlab, zarur choralarni ko‘radi. Bu esa moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy rivojlangan mamlakatlar tajribasida “Just-in-Time” (JIT) ishlab
chiqarish tizimi ham keng qo‘llanilmoqda. Ushbu yondashuvning asosiy maqsadi –
3 5

ortiqcha zaxiralarni kamaytirish va ishlab chiqarish jarayonini aniq talab asosida
tashkil etishdir. Natijada saqlash xarajatlari kamayadi, ishlab chiqarish jarayonlari
tezlashadi va kapital aylanishi jadallashadi. JIT tizimi, ayniqsa, logistika va ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish orqali xarajatlarni qisqartirishda samarali
vosita hisoblanadi.
Janubiy Koreya, Singapur va Xitoy kabi davlatlar tajribasi esa xarajatlarni
boshqarishda raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirish tizimlari muhim o‘rin
tutishini ko‘rsatadi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
yordamida korxonalarda xarajatlarni real vaqt rejimida monitoring qilish, tahlil
qilish va prognozlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa boshqaruv qarorlarini tezkor va
asosli qabul qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, avtomatlashtirilgan ishlab
chiqarish jarayonlari inson omiliga bog‘liq xatolarni kamaytirib, mehnat
unumdorligini oshiradi.
Xorijiy tajribani o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, xarajatlarni boshqarishda
muvaffaqiyatga erishish uchun kompleks yondashuv zarur. Ya’ni, faqatgina bir
usulni qo‘llash emas, balki bir nechta ilg‘or metodlarni integratsiya qilish orqali
yuqori samaradorlikka erishish mumkin. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston
korxonalari uchun ham zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy etish dolzarb masala
hisoblanadi.
Milliy iqtisodiyotimiz sharoitida xorijiy tajribani qo‘llash quyidagi
yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
3. korxonalarda zamonaviy xarajatlar hisobini yuritish tizimlarini joriy
etish;
4. ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va isrofni kamaytirish;
5. raqamli texnologiyalar asosida boshqaruv tizimlarini rivojlantirish;
6. xodimlarning malakasini oshirish va innovatsion fikrlashni shakllantirish.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi korxonalarda xarajatlarni samarali boshqarish
tizimini shakllantirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
tajribalarni milliy sharoitga moslashtirib joriy etish korxonalar faoliyatining
3 6

samaradorligini oshirish, mahsulot tannarxini pasaytirish hamda
raqobatbardoshlikni kuchaytirishga imkon yaratadi.
3 7

Xulosa
Korxonalarda xarajatlarni boshqarish masalasi bozor iqtisodiyoti sharoitida
alohida dolzarblik kasb etadi. Chunki ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan
xarajatlar miqdori va tarkibi korxonaning moliyaviy natijalari, rentabellik darajasi
hamda raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan xarajatlarni
samarali boshqarish tizimini shakllantirish va uni takomillashtirib borish har bir
xo‘jalik yurituvchi subyekt oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Mazkur kurs ishini bajarish jarayonida korxonalarda xarajatlarni
boshqarishning nazariy asoslari chuqur o‘rganildi. Jumladan, xarajatlarning
iqtisodiy mohiyati, ularning ahamiyati hamda boshqarish bosqichlari tahlil qilindi.
Aniqlanishicha, xarajatlarni boshqarish tizimi rejalashtirish, tashkil etish, hisobga
olish, tahlil qilish va nazorat qilish kabi o‘zaro bog‘liq bosqichlardan iborat bo‘lib,
ularning har biri korxona faoliyatining samaradorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Korxona xarajatlarining turli mezonlar asosida tasniflanishi ularni chuqurroq
tahlil qilish va boshqarish imkonini berishi asoslab berildi. Xususan, doimiy va
o‘zgaruvchan xarajatlar, bevosita va bilvosita xarajatlar hamda ishlab chiqarish va
davr xarajatlari o‘rtasidagi farqlarni aniqlash orqali mahsulot tannarxini to‘g‘ri
shakllantirish mumkinligi ko‘rsatildi. Bu esa o‘z navbatida korxonaning narx
belgilash siyosatini to‘g‘ri yuritish va bozorda mustahkam o‘rin egallashiga xizmat
qiladi.
Tadqiqot davomida mahsulot ishlab chiqarish tannarxini pasaytirishning
asosiy yo‘llari ham tahlil qilindi. Jumladan, resurslardan samarali foydalanish,
ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, mehnat unumdorligini oshirish, ortiqcha
xarajatlarni qisqartirish va ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirish muhim
omillar sifatida e’tirof etildi. Shu bilan birga, xarajatlarni rejalashtirish va normativ
asosda boshqarish korxona faoliyatining iqtisodiy samaradorligini oshirishda
muhim vosita ekanligi aniqlandi.
Kurs ishida zararsizlik nuqtasini aniqlash masalasiga ham alohida e’tibor
qaratildi. Zararsizlik nuqtasi korxona uchun muhim iqtisodiy ko‘rsatkich bo‘lib, u
3 8

ishlab chiqarish hajmining qaysi darajasida korxona zarar ko‘rmasdan faoliyat
yuritishini ko‘rsatadi. Ushbu ko‘rsatkich asosida korxona ishlab chiqarish hajmini
rejalashtirishi, narx siyosatini belgilashi va risklarni kamaytirishi mumkin.
Bundan tashqari, xarajatlar samaradorligini baholovchi ko‘rsatkichlar tizimi
ham tahlil qilindi. Xarajatlar rentabelligi, mahsulot tannarxi va boshqa iqtisodiy
ko‘rsatkichlar orqali korxonaning umumiy faoliyat samaradorligini aniqlash
mumkinligi asoslandi. Bu ko‘rsatkichlar boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Umuman olganda, olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, korxonalarda
xarajatlarni samarali boshqarish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
tannarxni kamaytirish va foydani ko‘paytirishning asosiy omillaridan biridir. Shu
bois korxonalarda zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish, xarajatlarni doimiy
ravishda tahlil qilib borish va ularni optimallashtirish bo‘yicha aniq chora-
tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir.
Natijada, korxonalarda xarajatlarni boshqarish tizimini takomillashtirish
orqali nafaqat alohida korxona, balki butun iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga
erishish mumkin.
3 9

F o y d a l a n i l g a n a d a b i y o t l a r r o ’ y x a t i
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-
sonli qarori. “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish
xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida
Nizom”.
2. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2016.
4. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. –
Toshkent: O‘zbekiston, 1995.
5. Yo‘ldoshev N.Q., Qosimova M.S. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2018.
6. Abdukarimov B.A. Boshqaruv hisobi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
7. Horngren C.T., Datar S.M., Rajan M.V. Cost Accounting: A Managerial
Emphasis. – Pearson Education, 2018.
8. Drury C. Management and Cost Accounting. – London: Cengage Learning,
2015.
9. Garrison R.H., Noreen E.W., Brewer P.C. Managerial Accounting. – McGraw-
Hill Education, 2018.
10. https://. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
rasmiy sayti.
4 0

Sotib olish