Kuzatish va eksperiment rivojlanish psixologiyasining asosiy metodi sifatida - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

Kuzatish va eksperiment rivojlanish psixologiyasining asosiy metodi sifatida

Купить

Mavzu: Kuzatish va eksperiment rivojlanish psixologiyasining
asosiy metodi sifatida
Reja:
1.Kuzatish metodi.
2. Eksperiment metodi.
3. Suhbat va anketa.

Psixikaning negizida miyaning reflektor faoliyati yotadi. Tashqi
dunyodan kirib keladigan qo`zg`atuvchilarga ichki yoki tashqi bio-logik
organlar javob reaksiyasini bildiradi. Bosh miya katta yarim sharlarida
vujudga keladigan muvaqqat nerv bog`lanishlari psixik hodisalarning
fiziologik asoslari hisoblanadi va ular tashqi ta`-sirning natijasida hosil
bo`ladi.
Psixofiziologik qonuniyatlarga binoan miyaning funksiyasi muvaqqat
nerv bog`lanishlarining birlashish mexanizmi hamda ana-lizatorlar
faoliyati mexanizmlari ta`sirida hosil bo`ladi.
Psixikani tadqiq etish insonning butun ongli faoliyatini -uning ham
nazariy, ham amaliy hayot faoliyatini o`rganishdir. «Odam-ning
ongliligi uning turli-tuman faoliyatida, xatti-harakatlarida namoyon
bo`ladi. Inson shaxsi har xil shakl va mazmunga ega bo`lgan nazariy
hamda amaliy faoliyatlarda tarkib topadi. Bunda muhit, ir-siy belgilar,
ijtimoiy ta`sir asosiy omillar hisoblanadi.
Inson o`zi yashab turgan davrni, moddiy turmushni aks ettiradi, ijtimoiy-
siyosiy muhit ta`siri ostida bilimlarni o`zlashtira bo-radi, ijtimoiylashadi.
Ijtimoiy muhitda uning his-tuyg`ulari, xarakteri, qobiliyati, iqtidori,
tafakkuri, ehtiyojlari, e`tiqodi, uni faollikka da`vat qiluvchi harakat
motivlari, istaklari, tilak-lari, xohishlari asta-sekin o`zgarib boradi.
Insonning bilish faoliyati rivojlanishi unga o`zini qurshab turgan
borliqni yanada chuqurroq, to`laroq, aniqroq aks ettirish im-koniyatini
yaratadi va u borliqning asl mohiyatini, turli yo`sindagi o`zaro
bog`lanishlari, murakkab munosabatlari va aloqalarni tobora aniqroq
yoritadi. Shu bilan birga mazkur jarayonlarda shakllanib kelayotgan

insonning borliqqa, voqelikka, jismlarga, kishilarga va o`ziga
munosabati vujudga keladi.
Inson ongining rivojlanishi uning tashqi olamni faol aks et-tirishda
namoyon bo`ladi. Insonning moddiy turmushi, u hayot kechira-yotgan
tuzumning moddiy asosiga emas, balki uni qurshab olgan odam-larning
turmush tarzlari, umuminsoniy qiyofalari, dunyoqarashi, maslagi,
ijtimoiy voqelikka munosabatlari, intilishlari, ijod mahsullari va xatti-
harakatlarining majmuasidir.
Insonning borliqni aks ettirishi faol jarayondir. Insonning rivojlanishi
obyektiv borliqqa va o`ziga faol ta`sir ko`rsatishida sodir bo`ladi.
O`yinni kuzatishi, mehnati, o`qishi, adabiy asarni mutolaa qilishi,
qiziqishining barqarorlashuvi va boshqalar shaxs-ning psixik
rivojlanishini ifodalaydi.
Psixologiyaningan`anaviy, empirik metodlari to hozirgi kun-gacha
muvaffaqiyatli qo`llanilmoqda.
Kuzatish metodi. Psixologiya fanida bu metodning obyektiv (tashqi) va
subyektiv (o`zini o`zi) kuzatish turlari mavjud. Inson psixikasidagi
o`zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshi-
riladi:
kuzatishning maqsadi, vazifasi belgilanadi;
kuzatiladigan obyekt tanlanadi;
sinaluvchining yoshi, jinsi, kasbi aniklanadi;
tadqiqot o`tkazish vaqti rejalashtiriladi;

kuzatish qancha davom etishi qat`iylashtiriladi;
kuzatish insonning qaysi faoliyatida (o`yin, o`qish, mehnat va sportda)
amalga oshirilishi tavsiya qilinadi;
kuzatishning shakli (yakka, guruh, jamoa bilan o`tkazilishi) ta-
yinlanadi;
8) kuzatilganlarni qayd qilib berish vositalari (kundalik, suhbat
daftari, kuzatish varaqasi, magnitafon, videomagnitafon, videoapparat,
fotoapparat va boshqalar) taxt qilinadi.
Kuzatish orqali odamlarning diqqati, his-tuyg`ulari, nerv sis-
temasiningtashqi ifodalari, temperament xususiyatlari, imo-isho-ralari,
sezgirligi, harakatchanligi, ishchanligi, xulq-atvori, nutq faoliyati va
hokazolari o`rganiladi. Ammo o`ta murakkab ichki psixo-logik
kechinmalar, yuksak hissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql-
zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni yetishmaydi. Ma-salan,
go`dak bolani kuzatishda uning harakatlari, o`yinchoqlarga mu-nosabati,
his-tuyg`usi, talpinishi, mayli, xohishi aniqlanadi. O`quv-chining
darsdagi holatini kuzatishda esa diqqatining xususiyati, tashqi
qo`zg`atuvchi bilan ta`sirlanishi, temperamenti, xatti-haraka-tining
sur`ati, emotsional kechinmasining o`zgarishi to`g`risida ma`-lumotlar
to`plashga imkoniyati tug`iladi. O`spirin yoshlarning sport faoliyatini
kuzatish orqali ularning irodasi, ishchanligi, his-tuy-g`usiningo`zgarish
xususiyatlari, g`alabaga intilishi, o`ziningharaka-tini idora qila olishi
yuzasidan materiallar yig`ish mumkin. Ish-chining dastgoh yonidagi
faoliyatini kuzatish natijasida uning o`z diqqatini taqsimlashi, qiyin

damlarda o`zini tutishi, imo-ishora-lari, tashqi qo`zg`atuvchidan
ta`sirlanish darajasi haqida keng ma`-lumotlar yig`iladi. Keksalarning
muloqot jarayonini kuzatish ularning xarakteri, nutq faoliyati, his-
tuyg`usi, ekstravertivligi yoki intravertivligi, qiziquvchanligi va
ruhiyatining boshqa xususiyat-larini aniqlash demakdir.
Tashqi kuzatishda ba`zan tafakkur bo`yicha ham ma`lumotlar olish: ish
ustidagi kayfiyatini, fikrning muayyan obyektga yo`naltirilga-nini,
tashqi qo`zg`atuvchilarta`siriga berilmaslikni, chehradagi tash-vish va
iztirobni, ko`zdagi g`ayritabiiylikni, shuningdek, sinchkov-lik, teranlik,
termulish kabi ruhiy holatlarni kuzatib, tafakkur-ning kechishidagi
o`zgarishlarni aniqpash mumkin. Bulardan tashqa-ri, qo`lning titrashi,
asabiylashish, nutqning buzilishi, hissiyot-ning beqarorlashuvi ham
inson ruhiyatidagi o`zgarishlar bo`yicha ma`-lumot beradi.
Psixologiya fanida o`zini o`zi kuzatishdan (introspeksiyadan) ham
foydalaniladi. Ko`pincha tajribali psixolog yoki malakali mohir
o`qituvchi, salohiyatli rahbar o`zini o`zi kuzatish orqali ilmiy xulosa
chiqara biladi. Masalan, o`z tafakkurini kuzatib o`zidagi emotsional
o`zgarish haqida, shuningdek, tafakkurning ichki mexanizmlari vu-judga
kelishi va kechishi to`g`risida ma`lumot oladi. Natijada tafakkurning
sifati, mazmuni, mohiyati va qay tarzda, qanday tezlik-da, qay shaklda
ro`y berishini kuzatadi.
Chet el psixologiyasida o`zini o`zi kuzatishning inson ruhiyati-ni
o`rganishdagi rolini ifodalovchi ilmiy-amaliy materiallar to`plangan.
Introspeksiya yo`nalishining yirik namoyandalari o`zla-rini o`zlari
kuzatganlar va to`plagan materiallarini tahlil qilib, umumiy psixologik

qonuniyatlarni yaratishga harakat qilganlar. Lekin inson turli
vaziyatlarda o`zini bir xil boshqara olmaydi va shuning uchun bu
metodning ilmiy ahamiyati unchalik katta emas.
Shunday qilib, kuzatish metodining qulay va samarali jihatlari bilan
birga zaif gomonlari ham mavjud. Shu sababli insonning mu-rakkab
psixikasi boshqa metodlardan foydalanib tadqiq qilinadi.
Suhbat metodi. Bu metod bilan inson psixikasini o`rganishda suhbatning
maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning obyekti va subyek-ti tanlanadi,
mavzusi, o`tkaziladigan vaqti aniqlanadi, yakka shaxs-lar, guruh va
jamoa bilan o`tkazish rejalashtiriladi, o`rganilayotgan narsa bilan uzviy
bog`liq savol-javob tartibi tayyorlanadi. Suhbat-ning bosh maqsadi
muayyan bir vaziyat yoki muammoni hal qilish ja-rayonida inson
psixikasidagi o`zgarishlarni o`rganishdir. Suhbat or-qali odamlarning
tafakkuri, akd-zakovati, xulq-atvori, qiziqishi, tiyrakligi, bilim saviyasi,
e`tiqodi, dunyoqarashi, irodasi to`g`ri-sida ma`lumotlar olinadi.
Suhbat metodining ijobiy jihatlari bilan birga ayrim zaif tomonlari ham
mavjud. Qaytariq so`zlar, «g`aliz» iboralar, nutqning tezligi, fikrning
mavhumligi, zerikarligi muvaffaqiyatsizlikka sabab bo`ladi.
Shuningdek, savol-javobning bir shaklda emasligi sinaluvchida o`ziga
xos ishlash uslubi, oshkoralik yetishmasligi, iy-manish, uyalish
atroflicha ma`lumotlar olishni qiyinlashtiradi va shu sababli boshqa
metodlarga murojaat qilishga to`g`ri keladi.
Faoliyat mahsullarini tahlil qilish metodi. Inson xotirasi, tafakkuri,
qobiliyati va xayolining xususiyatlarini aniqlash maqsa-dida bu metod
umumiy psixologiyada keng qo`llaniladi. Bolalar chiz-gan rasmlar,

yasagan o`yinchoqlar, modellar, yozgan she`rlarni taxlil qilish orqali
ularning mantiqiy xotirasi, tafakkuri, texnik, ba-diiy va adabiy
qobiliyati, ijodiy xayoli yuzasidan materiallar to`plash mumkin. Obyekt
bilan subyekt o`rtasida muloqot o`rnatish uchun shaxsning psixikasi
to`g`risida sirtdan muayyan hukm va xulosa chiqariladi. Ijodiy faoliyat
mahsullariga kundalik, sxema, ixtiro, diagramma, kashfiyot, qurilma,
asbob, texnik model, moslama, mil-liy kashtachilik, hunarmandchilik,
zargarlik buyumlari, referat, kurs va malakaviy bitiruv ishlari, magistrlik
dissertatsiyasi, ilmiy ma`ruza, konspekt, taqriz, tezis, maqola,
ko`rsatmali qurollar, loyiha, konsepsiya, san`atkor, artist va baxshi
ijodiyoti kabilar kiradi. Bular turli yoshdagi, jinsdagi va kasbdagi
odamlar tomonidan yara-tilgan bo`lishi va shunga ko`ra shakli,
mazmuni, sifati, originalli-gi, hajmi, ko`rinishi, xususiyati bilan bir-
biridan keskin tafovut qilishi mumkin.
Ijodiy faoliyat mahsullarini tahlil qilish orqali bolalar, o`quvchilar,
talabalar, konstruktorlar, olimlar, hunarmandlar, ish-chilar, dehqonlar
psixik xususiyatlari to`grisida ma`lumotlar to`plash mumkin. Lekin
insondagi psixik o`zgarishlar, kamol topish va bu-larning kechishini
ifodalovchi materiallar yigish uchun bu metod-ningo`zi yetmaydi.
Shuninguchun inson psixikasini o`rganish maqsa-dida boshqa
metodlardan ham foydalanishi ma`qul.
Test metodi. Test - inglizcha so`z bo`lib, sinash, tekshirish, de-makdir.
Shaxsning aqpiy o`sishini, mentalitetini, qobiliyatini, iro-daviy sifatlari
va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo`lla-niladigan qisqa
masala, topshiriq, misol, jumboq, syujetli rasm yoki shakl test deb
ataladi. Test, ayniqsa, odamning qanday kasbni egallash mumkinligini,

kasbga yaroqliligi yoki yaroqsizligi, iste`-dodlilar, iqtidorlilar va aqli
zaiflarni aniqlashda kishilarni saralashda keng qo`llaniladi. Test
metodining qimmati tajribaning ilmiylik darajasiga, tekshiruvchining
mahoratiga va qiziqishiga, yig`ilgan psixologik ma`lumotlarning
obyektivligi va ularni il-miy taxlil qila bilashga bogliqdir.
1905 yildan, ya`ni franiuz psixologi A. Bine va uning shogirdi A. Simon
insonning aqliy o`sish va iste`dod darajalarini o`lchash imkoniyati
borligi g`oyasini olg`a surganidan keyin psixologiyada test metodi
qo`llana boshlandi.
Chet el psixologlari testlarni shaxsning iste`dod darajasini aniqlash
vositasi deb bildilar. Biroqtest tekshirilayotgan hodisa-larning
psixologik mezoni hisoblanmaydi. Ma`lumki, bir muam-moning
yechimini izlash turli psixologik vositalar bilan amalga oshiriladi. Jahon
(AQSH, Yevropa va hokazo) testologlari tadqiqot obyektlarini
o`zlashtirib turadigan va qobiliyat, tafakkur, bilim ko`nikma hamda
malakalarni aralash holda o`rganishga intiladilar. Sinash jarayonida
sinaluvchilarning emotsional holati va salomat-ligiga bog`liqruhiy
kechinmalarni inobatga olmaydilar. Sobiq It-tifoq psixologlari K.M.
Gurevich, V.A. Krutetskiy va boshqalar qo`llaydigan testlar tubdan
boshqacha prinsip asosida tuzilgan. Ular testlarningtafakkur ko`rsatkichi
(indikatori) bo`lishi uchun harakat qildilar va muayyan yutuqlarga
erishdilar. Shuningdek, tafakkur ja-rayonining sifat xususiyatlarini
bilmay turib, qobiliyatning mo-hiyatini yoritib bo`lmaydi, degan
qoidaga amal qilgan holda testlar-dan foydalanmoqdalar. Hozirgi davrda
nodir testlar qatoriga psi-xologlardan Rorshax, Rozensveyg, Kettell,
Vartegg, Veksler, Meyli, Ayzenk, Anaztazi, Raven va boshqalar

ijodining namunalarini ki-ritish mumkin. Psixologiyada testlar quyidagi
turkumlarga, turlarga ajratilgan holda qo`llaniladi. Eng keng tarqalgan
testlar qatoriga:
Bilim, ko`nikma va malakalarni egallaganlik darajasini aniq-lashga
qaratilgan diagnostik metodlardan biri maqsadga (yutuqqa) erishuv
testlari yoki pedagogik testlar deb nomlanadi; bu tur hara-kat testlari
(mexanizmlar, materiallar, instrument kabilardan foydalanishga
mo`ljallangan), yozma testlar (maxsus blankalardagi savollardan bitta
to`g`risini topishga yoki rasmdan muhim tomonini ajratishga
yo`naltirilgan), og`zaki testlar (savollar tizimi umumiy ga`lim va kasb
ta`limida tayyorgarlik darajasini aniklaydi).
Insonningakl idroki, akl zakovati, aqliy qobiliyati va fikr-lash darajasini
o`lchashga mo`ljallangan testlar intellekt testlari deyiladi; ular verbal va
noverbal shakllarda tuzilgan bo`lib, aqliy imkoniyat, uquvchanlik,
topqirlik, zehn, farosatlilik, aqliy taraq-qiyot darajasini aniqlash uchun
xizmat qiladi; test topshiriqlari yo`riqnomasida analogiyaga,
umumlashtirishga, tushunchalarga, tavsif-lashga mantiqiy munosabatni
aniqlash talab etiladi.
Ijodiyot (kreativlik) testlari shaxsning ijodiy qobiliyatla-rini o`rganish va
baholashga mo`ljallangan bo`ladi; ular ijodkor shaxsning hayotiy
tajribasini tahlil qilishga va ijodkor shaxsning individual xususiyatlarini
(ijodiy tafakkur va uning mahsuldor-ligi: egiluvchanligi, tezkorligi
topqirligi, originalligi, tanlov-chanligi, konstruktivligi va hokazo)
o`rganishga yo`naltiriladi.

Mezonga mo`ljallangan (kriterial oriyentirlangan) testlartek-
shiriluvchidan egallagan va kasbiy topshiriqlarni bajarish uchun yetarli
yoki yetarli emasligini aniqlashga mo`ljallangandir. Mezon (kriteriya)
sifatida muayyan bilimlar tizimi mavjud yoki mavjud emasligi xizmat
qiladi. Mezonning yaratilishi uning mantiqiy-psixologik tuzilishini taxlil
qilish asosida quriladi. Bunda me-todika bilan mezonning psixologik
mutanosibligi, relevantligi oldindan hisobga olinishi lozim.

Kuzatish va eksperiment rivojlanish psixologiyasining asosiy metodi sifatida

Купить