Kuzgi javdarning biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi - Сельское и лесное хозяйство - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1,017.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Январь 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Сельское и лесное хозяйство

Kuzgi javdarning biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi

Купить

Mavzu: Kuzgi javdarning biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi

 J avdar, qora bug’doy (Secale cereals L) - boshoqdoshlar (g’allagullilar oila-si)ga mansub, popuk ildizli bir yillik o’simlik (64- rasm). Poyasi 70-200 sm 2-3 guldan iborat to’pguln boshoqda ikki qator joylashadi, chetdan changlanadi. Qiltig’i pishiq. Doni cho’ziq, sarg’ish, jigar rang, 1000 donasi 18- 35 g. Hazm bo’lishi jihatidan bug’doydan keyin ikkinchi o’rinda turadi, doni, yormasi, kepagi chorva mollari uchun to’yimli ozuqa. Ba’zan, mollarga ko’kat edirish uchun ham ekiladi.

 Javdar O’zbekistonda bahorikor va sug’oriladigan erlarda, asosan, kuzda ekiladi (gektariga 1-1,5 ch urug’ sarflanadi). Sug’oriladigan erlarda gektaridan 300-350 s ko’kat, 20-50 s don, bahorikor erlarda 100- 102 s ko’kat, 10-20 s don olinadi. Javdar sovuqqa chidamli o’simlik asosan kuzda ko’p tuplanadi, qish iliq kelsa, o’sishdan to’xtamaydi, yarovizasiya davrini 2-5° da 50-60 ko’pda o’tadi, aprel-mayda boshoq chiqaradi, iyunda pishadi. Yer tanlamaydi, botqoqlangan. sho’rlangan erlarda ham o’sib hosil beradi. Javdarning Qirg’iziston-1, Pomir va mahalliy navlari ekiladi.

 Kuzgi javdar O‘zbekistonda oraliq ekin sifatida va doni uchun eki¬ladi. U juda ko‘p mamlaktlarda bug‘doydan keyin, ikkinchi non ekini. Javdar noni yuqori kaloriyaga ega, to‘yimli, mazalik. Donida to‘la qimmatli, almashtirilmaydigan aminokislotalar, ayniqsa lizinga boy oqsil hamda A, C, E va B guruhidagi vitaminlar mavjud. Shuning uchun qoramollarga omixta yem tayyorlashda javdar donidan lizinga boy qo‘shimcha sifatida foydalaniladi.

 Kuzgi javdar O‘zbekistonda oraliq ekin sifatida va doni uchun ekiladi. U juda ko‘p mamlaktlarda bug‘doydan keyin, ikkinchi non ekini. Javdar noni yuqori kaloriyaga ega, to‘yimli, mazalik. Donida to‘la qimmatli, almashtirilmaydigan aminokislotalar, ayniqsa lizinga boy oqsil hamda A, C, E va B guruhidagi vitaminlar mavjud. Shuning uchun qoramollarga omixta yem tayyorlashda javdar donidan lizinga boy qo‘shimcha sifatida foydalaniladi. Kuzgi javdar Rossiyada, Markaziy Osiyo va Kavkazortida doni uchun hamda dukkakli ekinlar, bahori arpa, bug‘doy va boshqa ekinlar bilan qo‘shib oziqa uchun ekiladi. Javdar donida o‘rtacha 8,0-18,7 % oqsil, 51,8-69 % kraxmal, 1,6- 2,6 % yog‘ mavjud. Oqsil tarkibida lizin ko‘pligi tufayli kuzgi javdar donining biologik qimmati yuqori. O‘zbekistonda kuzgi javdar o

 N. I. Vavilov tadqiqotlarida madaniy javdar yovvoyi turlardan kelib chiqqan va baland tog‘li hamda shimoliy mintaqalarda tarqala boshlaganligi aniqlangan. Bug‘doy va arpaga nisbatan yosh ekin. Markaziy Osiyoda shu jumladan O‘zbekistonda javdar qadimdan «qora bug‘doy» nomi bilan tanilgan va keng ekilgan (Kobilyanskiy,1982). V.N.Хvoyka (1907) ma’lumotlariga ko‘ra javdar eramizdan oldingi III-II ming yilliklarda Kiyev guberniyasi hududida ekilgan, Markaziy Osiyo, Kichik Osiyo, Kavkazorti javdar kelib chiqqan gen markazlar hisoblanadi. Jahon dehqonchiligida kuzgi javdar 7,4 mln. gektar maydonga ekiladi va yalpi hosili 10,5 mln.t., hosildorlik 14,6 s/ga ni tashkil qiladi. Sug‘oriladigan yerlarda ilg‘or xo‘jaliklar javdarning gektaridan 60-70 s don hosili olishmoqda. Yangi yaratilgan kalta poy

 Harorat 30 ºC dan oshganda unib chiqish to‘xtaydi. Urug‘lari unib chiqishi uchun o‘zining quruq massasiga nisbatan 50-70 % suv yutadi. Unib chiqishi uchun samarali harorat yig‘indisi 50 ºC. Harorat yetarli bo‘lganda urug‘lar ekilgandan keyin 5-8 kunda unib chiqadi. Kuzgi javdar unib chiqishdan tuplanishgacha 67 ºC samarali harorat yig‘indisini talab qiladi. Harorat 10-12 ºC da tuplanish jadal davom etadi, 4-5 ºC da to‘xtaydi. Kuzgi g‘alla ekinlari orasida kuzgi javdar qishga eng chidamliligi bilan ajralib turadi va -25-30 ºC sovuqqa bardosh beradi. Тuplanish tugunida harorat -18- 20 ºC sovuq bo‘lganda ham o‘simlik hayotchanligini saqlaydi. Boshoqlash va gullash fazalarini o‘tishi uchun 14-16 ºC eng qulay.

 Kuzgi javdar urug‘larining unib chiqishdan donning yetilishigacha 1800 ºC, erta bahordan pishib yetilishigacha 1200-1500 ºC harorat talab etiladi. Namlikka talabi. Kuzgi javdar transpiratsiya koeffetsiyenti 340 dan 420 gacha. Namga eng talabchan davri naychalash boshoqlash. Bu davrda namlikning yetishmasligi hosildorlikning pasayishiga, boshoqlarning va donining mayda bo‘lishiga olib keladi. Nisbatan qurg‘oqchilikka chidamli. Тuproqqa talabi. Boshqa g‘alla ekinlariga nisbatan kuzgi javdar tuproqqa unchalik talabchan emas. Uni mexanik tarkibi yengil qumloq, qumoq, qumli tuproqlarda, shuningdek tuproq muhiti kislotali (rN-5,3) bo‘lgan dalalarda o‘stirish mumkin. O‘zbekistonda bo‘z, o‘tloq-bo‘z tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Uning ildizlari erishi qiyin fosfor birikmalarini ham yaxshi o‘zlashti

O‘g‘itlash.  Kuzgi javdar uchun o‘g‘itlash tizimini ishlab chiqishda kimyoviy agroxaritalardan foydalanib azot, fosfor, kaliy bilan tuproqning ta’minlanganligi hisobga olinadi. Kuzgi javdar 1 s don va shunga muvofiq somon hosil qilish uchun 3,1 kg azot, 1,37 kg fosfor va 2,6 kg kaliy o‘zlashtiradi (Qayumov, 1989). Ma’danli o‘g‘itlar solingan yili, solingan azotli o‘g‘itlarning 65 % i, fosforning 32 % i, kaliyni 70 % ini kuzgi javdar o‘zlashtirdi. Kuzgi javdar donga nisbatan ikki baravar ko‘p somon hosil qiladi. Shuning uchun kuzgi bug‘doyga nisbatan ma’lum miqdordagi biomassa hosil qilganda 15-20 % kam don hosili olinadi. Kuzgi javdarda N, P, K nisbati –1:0, 44:0, 84 ni tashkil qiladi.

 Gektaridan 45-50 s dan hosil olish uchun o‘rtacha 110- 112 kg azot, 105-110 kg fosfor, 82-92 kg kaliy solinadi. Bunda albatta agrokimyoviy xarita ko‘rsatkichlari hisobga olinadi. O‘zbekiston sharoitida gektariga 15-20 t go‘ng solish (sug‘oriladigan yerlarda) 8-10 s ga qo‘shimcha don hosili olishni ta’minlaydi. Dukkakli o‘tlardan shabdar, bersim, qizil sebargani yashil o‘g‘it sifatida tuproqqa haydab tashlash ham kuzgi javdar don hosilini sezilarli darajada oshiradi. Ekish paytida gektariga 10-15 kg granulalangan superfosfat yoki ammofos shaklida fosfor solish hosildorlikni 3-4 s/ga ga oshiradi. Fosforli o‘g‘itlarning 80-85 % i, kaliyli o‘g‘itlarning yillik me’yori, organik o‘g‘itlar yerni haydash oldidan solinadi. Azotli o‘g‘itlar erta bahor va naychalash fazalarida oziqlantirishlar sifa

Тuproqni ishlash.  Sug‘oriladigan yerlarda kuzgi javdar uchun tuproqni ishlash kuzgi bug‘doynikidan farq qilmaydi. Birinchi ekin hosilidan bo‘shagan dala darhol 25–27 sm chuqurlikda haydaladi va bir yo‘la boronalanadi. Ekish oldidan chizellanadi yoki 1–2 kultivatsiya qilinadi. Ekish. Kuzgi javdarni ekishda tozaligi 97 %, unuvchanligi 90 % dan kam bo‘lmagan, sifatli, dorilangan, yirik urug‘lardan foydalaniladi. Ekish oldidan urug‘lar raksil (2 %) preparati bilan 1,5 kg/t hisobida «Mobitoks» yoki PS–10 mashinalarida 8–10 l suv bilan bir tonna urug‘ga hisobida ishlanadi. Kuzgi javdarda hosilni yig‘ishtirgandan keyin urug‘larning yetilishi 1 oy atrofida bo‘ladi. Yangi yig‘ishtirilgan urug‘larning unuvchanligi past bo‘ladi. Urug‘larni oftobda quritish, vaqti-vaqti bilan har 2-3 soatda ag‘darib

Ekish muddatlari.  Kuzgi javdar urug‘lari sovuq tushguncha 45-60 kun qolganda ekilishi va qish tushguncha 3-5 poyalar hosil qilishi lozim. Juda erta ekilganda me’yoridan ortiq o‘sib ketadi, qishga, kasalliklarga chidamliligi pasayadi. O‘zbekistonda Samarqand viloyatida, sug‘oriladigan yerlarda oktabrning birinchi, ikkinchi o‘n kunligi, janubiy viloyatlarda oktabrning uchinchi, noyabrning birinchi o‘n kunligida, Хorazm viloyati, Qoraqalpog‘iston Respublikasida oktabrning birinchi o‘n kunligida ekish eng maqbul ekish muddatlaridir. Lalmikorlikda kuzgi bug‘doy ekish muddatlari bilan bir xil. Ekish usuli. Kuzgi javdar qator oralari 15;7-8 sm va qatorlarni kesishtirib ekiladi. Sug‘oriladigan yerlarda qatorlab (15 sm) ekish yaxshi natija beradi. Ekish me’yori. Sug‘oriladigan yerlarda gektariga

Ekish chuqurligi.  Urug‘lar og‘ir, loy tuproqlarda 3-4 sm chuqurlikka, yengil, qumoq tuproqlarda 5-6 sm chuqurlikka ekiladi. Urug‘larni ekish chuqurligi belgilanayotganda tuproqdagi namlik, urug‘larning yirikligi ham e’tiborga olinadi. Sug‘orish. Kuzgi javdarni sug‘orish rejimi nam to‘playdigan sug‘orishlar va o‘suv davridagi sug‘orishlardan iborat. Nam to‘playdigan sug‘orishlar fonida 3–4 o‘suv davridagi sug‘orishlarni 500–600 m3 /ga me’yorda o‘tkazish yuqori hosil olishni ta’minlaydi. Ekin parvarishi begona o‘tlar, kasalliklar va zararkunandalarga qarshi uyg‘unlashgan usullarda kurashdan, yotib qolishning oldini oluvchi reterdantlarni qo‘llashdan iborat. Hosil bir va ikki fazali usullarda yig‘ishtiriladi.

Foydalanilgan asosiy o’quv qo’llanmalar ro’yxati.  1.X. Atabayeva, O. Qodirxo’jayev - O’simlikshunoslik, T.Yangi asr avlodi, 2006, 298 b  2. R.O.Oripov, N.Х.Хalilov- O’simlikshunoslik, T. 2006, 298 b  3.X. Atabayeva va boshq. - O’simlikshukoslik -T. Mexnat, 2000.  4. E.T. Shayxov va boshqalar. "Paxtachilik darslik." Toshkent “Mehnat” 1990 y.  5. M.V. Muxamedjanov, A. Zakirov - G’o’za agrotexnikasi, Toshkent, “Mehnat”, 1995  6. A.I. Shleyxer va boshkalar- Paxtachilikdan laboratoriya mashg’ulotlari. Toshkent 1980 y.

Купить