Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 478.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Алгебра

Продавец

Bohodir Jalolov

Lebeg integralining absolyut uzluksizlik xossasi

Купить
 “ L ebeg integralining absolyut uzluksizlik xossasi ”  mavzusidagi
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………............................... .....   5
I-BOB.   FUNKSIONAL   ANALIZ   FANIDAN   “ LEBEG   INTEGRALI   VA
UNING   XOSSALARI ”   MAVZUSINI   O‘QITISHNING   NAZARIY
MASALALARI.
1.1.   “ Funksional analiz ” modulining nazariy jihatlari............................ ................. 10
1.2.  Lebeg integrali va uning xossalari   .................................................... .............. 1 2
II-BOB.   “ LEBEG   INTEGRALI   VA   UNING   XOSSALARI”   MAVZUSINI
O‘QITISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
2.1.   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”   mavzusini   o‘qitishda   pedagogik
texnologiyalar         .................…............................................................... ........... .  29
2.2.“Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”   mavzusini   o‘qitishda   keys   ta’lim
texnologiyalaridan foydalanish      ....................................................... ........ .. .......   46
XULOSA  ............................................................................................................... 55
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  ……………......................................... 56
1 KIRISH
Bitiruv   ishining   dolzarbligi   va   uning   asoslanishi.   Respublikamizda
hozirgi davrda amal g a oshirilayo t gan ke n g qamrovli islohotlar yoshlarning ta’lim-
tarbiya tizimini isloh qilish, uni   j ahon talablari darajasiga ko‘tarish   h ozirgi davrda
davlatimiz siyosatining ust u vor yo‘nalishiga aylantirdi.
Jamiyatimizning   kelajagi,   uning   istiqboli   birinchi   navbatda   yoshlar
tarbiyasiga,   ularni   milliy   g‘oya,   milliy   mafkura   va   o‘z   vataniga   sadoqat   ruhida
tarbiyalashga   bog‘liq.   Shuning   uchun   ham   Prezidentimiz   Sh.M.   Mirziyoevning
“ Yoshlarimizning   mustaqil   fikrlaydigan,   yuksak   intellektual   va   ma’naviy
salohiyatga   ega   bo‘lib,   dunyo   miqyosida   o‘z   tengdoshlariga   hech   qaysi   sohada
bo‘sh kelmaydigan  insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz
va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”   deb ta’kidlagani
bejiz emas. Shu boisdan ham bugungi kunda yoshlarning ta’lim-tarbiyasi mustaqil
O‘zbekistonning davlat siyosatida ust u vor ahamiyat kasb etmoqda.
Shu   o‘rinda   2017-2021   yillarda   O‘zbekiston   Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi  bo‘yicha   harakatlar strategiyasining
ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari “Yoshlarga oid davlat
siyosatini takomillashtirish” nomli 5-bandida  jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan
rivojlangan,   mustaqil   fikrlaydigan,   Vatanga   sodiq,   qat’iy   hayotiy   nuqtai   nazarga
ega   yoshlarni   tarbiyalash,   demokratik   islohotlarni   chuqurlashtirish   va   fuqarolik
jamiyatini   rivojlantirish   jarayonida   ularning   ijtimoiy   faolligini   oshirish     vazifasi
davlatimiz   oldidagi   dolzarb   vazifalardan   biri   qilib   belgilanganligini   ta’kidlash
lozim.
Jahonning   rivojlangan   mamlakatlari   tajribalarini   o‘rganish,   mahalliy   shart-
sharoit,   iqtisodiy   va   intellektual   resurslarni   inobatga   olgan   holda   jamiyat
hayotining   barcha   sohalarida   tub   islohotlarning   amalga   oshirilayotganligi
yangidan-yangi   yutuqlarga   erishishni   ta’minlamoqda.   Turli   sohalarda   yo‘lga
qo‘yilayotgan   xalqaro   hamkorlik   samarasini   har   jihatdan   mustahkamlash,
erishilgan yutuqlarni boyitish, mavjud kamchiliklarni tezkor bartaraf etish jamiyat
2 a’zolaridan   alohida   fidokorlik,   jonbozlik,   shijoat   va   qat’iyat   ko‘rsatishni   talab
etmoqda.   Ilm-fan,   texnika,   ishlab   chiqarish   va   texnologiya   sohalarining   mavjud
taraqqiyoti   zamonaviy   jamiyat   qiyofasini   belgilab   bermoqda.   Zamonaviy
jamiyatning eng muhim xarakterli jihati uning barcha sohalarida globallashuvning
ko‘zga tashlanayotganligidir. Globallashuv o‘z-o‘zidan tezkor harakatlanish, zarur
axborotlarni   zudlik   bilan   qo‘lga   kiritish,   ularni   qayta   ishlash   va   amaliyotga
samarali   tatbiq   qilishni   taqozo   etadi.   Bu   tarzda   harakatlanish   imkoniyatiga   o‘z
sohasining   bilimdoni   bo‘lgan,   kasbiy   malakalarni   yuqori   darajada   egallay   olgan,
boy tajriba va mahoratga ega kadrlargina ega bo‘ladilar.
Matematika   fani   h ozirgi   kunda   o‘zining   amaliyotga   yaqinligi,   ishlab
chiqarishning muayyan muammolarini  h al etish uchun keng imkoniyatlarga egaligi
bilan   boshqa   fanlar   orasida   alo h ida   o‘rin   tutadi.   Matematika   fakultetida
“Funksional   analiz”   fanini   o‘qitish   muammolari   o‘qitishning   o‘ta   dolzarb
muammolariga   tegishli   bo‘lib,   matematik   muammolarni   hal   etishning   taraqqiyoti
va uni o‘qitish texnologiyalari bilan tanishtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. 
H ozirgi kunda   “ Lebeg integrali va uning xossalari ” mavzusini ng   nazariy va
amaliy   muammolari,   un i   o‘qitishdagi   innovatsiyalar,   o‘quv   dasturi,   ma’ruza
matnlari, keyslar, amaliy topshiriqlar, nazorat savollari shu kunga qadar oliy ta’lim
muasasalari professor-o‘qituvchilari tomonidan  lozim darajada o‘rganilmagan. 
Bu   h olatlar   oliy   ta’lim   muasasalarida   matematika   fakultetida   “Funksional
analiz “   fanining   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”     mavzusini   o‘qitishda
qo‘llaniladigan   tashkiliy-huquqiy     h ujjatlarini   va   ular   asosida   ishlab   chiqiladigan
lokal   h ujjatlarni   h ar   tomonlama   nazariy   va   amaliy   ji h atdan   o‘rganish   va   ta h lil
etishni ng   dolzarbligidan   dalolat   beradi.   Shu   sababli   oliy   ta’lim   tizimida   modulli
o‘qitish   texnologiyasini   qo‘llash,   muammolarni   o‘rganish   nazariy   va   amaliy
ahamiyat kasb etadi. 
Bitiruv   ishining   obyekti:   Samarqand   Davlat   universitetida   bakalavrlarga
(5130100-Matematika   yo‘nalishi)     “Funksional   analiz”   fani   sohasidagi   “ Lebeg
integrali   va   uning   xossalari ”   bobi ni   nazariy   va   amaliy   masalalar   hamda   tashkiliy
xarakterga ega bo‘lgan hujjatlar. 
3 Bitiruv   ishining   predmeti:   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”
mavzusining   nazariy   va   amaliy   masalalarini   o‘rganish   hamda   ularni   talabalar
ongiga yetkazishda qo‘llaniladigan zamonaviy pedagogik texnologiyalari, usul  va
vositalar, axborot kommunikatsiya texnologiyalari tadqiqi.  
Bitiruv ishining maqsadi :   “Funksional analiz” fanining  “Lebeg integrali va
uning xossalari”  mavzusini o‘qitish uchun interfaol ta’lim texnologiyalarini hamda
axborot kommunikatsion texnologiyalarini joriy etish  jihatlarini yor i tishdan iborat.
Bitiruv ishi maqsadidan kelib chiqib  quyidagi vazifalar belgilab olindi:  
   Universitet   bakalavrlari   uchun   o‘qitilayotgan   “Funksional   analiz”
modulining nazariy jihatlari ni  tahlil qilish;
 Mazkur   kursning   “Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”     mavzusining
mazmun - mohiyatini ochib berish;
   “Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”     mavzusini   o‘qitishda   innovatsion
ta’lim   texnologiyalari   va   ilg‘or   xorijiy     tajribalardan   samaraliy   foydalanish
yo‘llarini yoritish;
 “Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”   mavzusini   o‘qitish   uchun   tavsiya
etiladigan didaktik va nazorat materiallarini ishlab chiqish; 
   “Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”       mavzusini     o‘qitish   jarayonini
yanada takomillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv   ishini   tayyorlashda   foydalanilgan   adabiyotlar   va   normativ-
huquqiy   hujjatlarning   qisqacha   o‘zaro   tahlili.   Bugungi   kunda   xalqaro
aloqalarning   keng   yo‘lga   qo‘yilgan   davrida   ommaviy   madaniyatning     yoshlar
ta’lim-tarbiyasiga   ko‘rsatayotgan   ta’siri   bilan   bog‘liq   masalalarga   qiziqishning
tobora ortib borishi  tabiiy. Ammo ta’lim sohasida  ham millatimiz ruhiyatiga mos
keluvchi   ilg‘or   tendensiyalarni   o‘rganish,   tatbiq   etish   masalalari   bugungi   kunda
muhim ahamiyat kasb etadi.  Shunga ko‘ra tanlangan mavzu bo‘yicha bitiruv ishini
tayyorlash   jarayonida   O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi,   “Ta’lim
to‘g‘risidagi   Qonun”   2020   yil   23   sentyabr,   Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi,
O‘zbekicton   Pespublikasi   Ppezidentining   2017   yil   7   fevpaldagi   “O‘zbekiston
Perespublikasini   yanada   pivojlantirish   bo‘yicha   harakatlar   strategiyasi
4 to‘g‘risida”gi PF-4947 son li   Farmoni ,   O‘zbekiston Respublikasining «Innovatsion
faoliyat   to‘g‘risida»   gi   24.07.2020   y.   O‘RQ-630-sonli   qarori,   O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash   to‘g‘risida”   gi   Farmoni   29.10.   2020   y.   PF-6097-sonli   qaroridan
foydalanildi   hamda   Oliy   va   o‘rta   maxsus   ta’lim   vazirligining   bir   qator   Qaror   va
buyruqlari   bilan   tanishib   chiqildi.   Bundan   tashqari,   mavzu   bo‘yicha
Prezidentimizning   asarlari   va   ma’ruzalarida   ko‘tarilgan   dolzarb   masalalar   ham
o‘rganildi. 
Bitiruv   ishini   tayorlashda   i nnovatsion   pedagogika,   pedagogik
texnologiyalarning   yutuqlarini   amaliyotga   tadbiq   etish   bo‘yicha   O‘zbekistonda   –
N.Azizxo‘jaeva,   J.Yo‘ldoshev,   A.Aliqulov,   N.Do‘stanov,   L.Golish,
R.Ishmuxammedov,   M.Ochilov,   N.Saidaxmedov,   B.Farberman,   O‘.Tolipov,   U.
Safarov,   X.B.Nikadambaeva,     Muslimov   N.A.,   Dexkanova   M.U,   Fayzullaeva   D,
Usmonboeva M.H., Sayfurov D.M va    boshqalar. tadqiqot ishlarini olib borganlar.
SHuningdek   bitiruv   shini   tayyorlash   jarayonida   Ganieva   M.A.,   Fayzullaeva   D.M
va   boshqalarning   Keys - stadi   o‘qitishning   pedagogik   texnologiyalari   to‘plami,
G.Eldasheva, G.Karimova   “ O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimida innovatsion
texnologiyalar”,   B.Q.Haydarov,   D.E.Davletov,   J.Yu.Saparboevlarning.
Matematika   fanini   o‘qitishda   zamonaviy   yondashuvlar   va   innovatsiyalar   moduli
bo‘yicha   o‘quv-uslubiy   majmuasi   va   M.   Dexkanovaning.   Ilmiy   va   innovatsion
faoliyatni rivojlantirish bo‘yicha mashg‘uloti materiallaridan  foydalanildi.
Funksional   analiz   fani   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”   mavzusi
bo‘yicha materiallar  Колмогоров А.Н,Фомин С.В. Э лемент ы  теории функции и
функ ц иал ь ного   анализа   1980. ,   Ш.А.   Аюпов,   М.А.Бердиқулов,
Р.М.Турғунбоев.   Функци ялар   назарияси .Тошкент. 2004 .   nomli   adabiyotlardan
va   bosh qa   darsliklardan   foydalanildi.   Internet   ma’lumotlari   kiritildi.   Ushbu
manbalar mazkur bitiruv ishini tayyorlashda metodologik asos sifatida olindi. 
Jumladan   internet   saytlaridan:   www.ziyonet. uz,   www.scopys.com ,
www.google.com  internet veb sahifalaridan foydalanildi.
Bundan tashqari bitiruv ishida Skopus jurnallarida chop etilgan 
5 1. S.N.Lakaev,  Sh.M.Latipov.    Puiseux  series  expansion  for   an  eigenvalue  of   the
generalized Friedrichs model with perturbation of the rank 1 .   Journal of Physics:
Mathematical and theoretical.   2020, Vol.  40 ,   15 p.   
2.   S.N.Lakaev,   Sh.M.Latipov.     The   threshold   effects   for   a   family   of   Friedrichs
models   under   rank   one   perturbations.     Mathematical   Analysis   and   Applications,
2021, Vol. 330, pp. 1152–1168.  
maqolalar strukturasi va nazariyalaridan foydalanildi      
Bitiruv   ishining   nazariy   va   amaliy   ahamiyati :   Bitiruv   ishi   natijalaridan
oliy   ta’lim   muassasalarida   mutaxassislik   fanlarini   o‘qitish   jarayonida   foydalanish
imkoniyatini  yaratadi.  Shuningdek,  tadqiqot  ishidan   matematika,  mexnika,  fizika,
amaliy matematika, iqtisodiyot yo‘nalishlari talabalari, ilmiy izlanuvchilar va kasb-
hunar kollejlarining mutaxassislik fani o‘qituvchilari foydalanishlari mumkin.
Mavzuning tuzilishi va hajmi.   Bitiruv ishi kirish, ikki bob, 4 band, xulosa
va   foydalanilgan   adabiyotlardan   iborat   holda   yoritib   berilgan.   Bitiruv   ishida
ko‘rsatilgan adabiyotlardan va internet saytlaridan foydalanilgan. Ishning hajmi  59
betdan iborat.
6 I-BOB. FUNKSIONAL ANALIZ FANIDAN  “ LEBEG INTEGRALI VA
UNING XOSSALARI ” MAVZUSINI   O‘QITISHNING NAZARIY
MASALALARI
1.1. “Funksional analiz” modulining nazariy jihatlari
Matematikaning   har   bir   bo‘limi,   xususan,   matematik   analiz,   komp leks
analiz,   algebra   va   geometriya,   funksional   analiz   kabi   fanlarning   fundamental
tushunchalari va tadqiqot usullarining ahamiyati juda kattadir. Analiz fani nafaqat
matematikada   balkim   hayotning   barcha   jabhalarida   ishlatiladi.   Ma’lum   bir
masalani   yechish   uchun   kerakli   holatni   tahlil   qilish   kerak   bo‘ladi.   Tabiatda
uchraydigan   har   qanday   holatni   ham   o‘rganishda   analiz   elementlari   yoki
qonuniyatlari   ishlatiladi.   Analiz   faning   boshqa   tushunchalari   qatorida   funksiyalar
nazariyasi   juda   keng   qo‘llaniladi.   Funksiya   tushunchasi   juda   keng   ma’noda
ishlatiladi   va   matematikaning   muxim   tushunchalaridan   biridir.   Funksiya   bu   ikki
to‘plam   elementlari   orasidagi   ma’lum   bir   moslikni   ifodalaydi.   Bu   moslikni
aniqlash   ko‘pgina   tabiiy   jarayonlarning   matematik   modelini   aniqlash   bilan
ekvivalent ekanligini ko‘rish mumkin. 
Funksiyalarni   berilish   usullari   ularning   qaysi   sohada   va   qanday   qonuniyat
yordamida   aniqlanishiga   bog‘liq   ravishda   jadval   ko‘rinishida,   grafik   (diagrama)
ko‘rinishida   va   formula   yordamida   beriladi.   Shuning   uchun   funksiyalarni
xossalarini     o‘rganishda     ta’limda   uni   rivojlantirish   uchun   yangi   zamonaviy
axborot   va   kompyuter     texnologiyalari   metodlaridan   foydalanish   maqsadga
muvofiqdir.   Shu   maqsadlarni   amalga   oshirish   uchun   ta’limning   yangi   modeli
yaratildi.   Modelni   amaliyotga   tadbiq   etish,   o‘quv   jarayonini   texnologiyalashtirish
bilan uzviy bog‘liqdir. Matematika fanini va uni o‘qitish muammolariga murojaat
etish va ularni muhim zamonaviy ilmiy fikrlash yo‘nalishlariga qo‘shish, jamiyatda
innovatsion   jarayonlar   dinamikasining   o‘sib   borayotganini   tushuntirish   natijasida
vujudga   keldi.   Bugungi   kunda   ilg‘or   pedagogik   texnologiyalarni   yaratish   va
o‘zlashtirish   yuzasidan   maqsadli   innovatsiya   loyihalarini   shakllantirish
Samarqand   Davlat   Universitetida   jadal   suratlar   bilan   amalga   oshirilmoqda.
Axborot   va   pedagogik   texnologiyalar   orqali   ilm-fanning   ta’lim   amaliyoti   bilan
7 aloqasini ta’minlash chora-tadbirlarini ishlab chiqish, ilmiy tadqiqotlar natijalarini
ta’lim-tarbiya   jarayoniga   o‘z   vaqtida   joriy   etish   mexanizmini   ro‘yobga   chiqarish,
ammoviy kompyuterlashtirish va kompyuter tarmoqlari negizida ta’lim jarayonini
axborot bilan ta’minlash masalalariga jiddiy e’tibor qaratmoqda.
“ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”   mavzusini   o‘qitishda   axborot
texnologiyalari   yordamida   o‘quv   materiallarini   ko‘rgazmali   tarzda   tashkil   etish,
ma’lumotlarini   masofaviy   etkazish   qulayligi   hamda   talabalarning   o‘quv
materiallarini   o‘zlashtirishda   faolliklarini   oshirishda   itnerfaol   ta’lim   usullarini
samarali   qo‘llash   muhim   ahamiyatga   ega.   Modellashtirish   yordamida
o‘quvchilarga   ma’lumotni   grafik   rejimda   kompyuter   multimediasi   ko‘rinishida
taqdim qilish mumkin. Shu boisdan ular matematikani chuqur o‘rganish va o‘quv
jarayonida sezilarli darajada mustaqillik nomoyon etishga moyil bo‘ladilar.
  Bundan   tashqari   modulli   o‘qishda   barcha   ma’lumotlar,   masalan   uy
vazifalari, nazorat savollari, o‘z bilimini tekshirish yoki mustahkamlash uchun test
savollari,   oraliq   nazorat,   yakuniy   nazorat   topshiriqlari   hammasi   shu   modulning
o‘zida mavjudligi talabani vaqtini tejashga, uning hozirgi kunda o‘quv adabiyotlar
tanqisligi   sharoitida   fanni   o‘rganishdan   og‘ishtirmasdan   shug‘ullanishiga   asos
bo‘ladi.
Mazkur   bitiruv   ishida   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari ”   mavzusidagi
elektron   o‘quv   modul   ishlanmasi     bo‘yicha   asosiy   tushunchalar   keltirilgan.   Bu
mavzuni chuqur tushunish uchun va yodida qolishi uchun uning geometrik ma’nosi
va   fizik   ma’nolarini   yaxshi   tushunish   kerak.   Bunda   bizga   kompyuter
texnalogiyalarining   usullarini   qo‘llash   yaxshi   samara   beradi.   Masalan,
funksiyalarni   o‘rganishda,   ularning   grafiklarini   chizishda,   ularni   fazoviy
tasvirlarini   ko‘rib,   bu   funksiyalarga   mos   sirtning   yuzalarini,   ularga   mos
jismlarning   hajmlarini   topishga   kompyuter   texnalogiyalarining   hozirgi,   ya’ni
Mathcad,   Maple,   Matlab   va   boshqa   shularga   o‘xshagan   dasturlarda   bajarish
mumkin.
8 Shuning   uchun   o‘rganilayotgan   mavzu   misolida   matematikaning   boshqa
sohalarini   o‘rganishda   hozirgi   zamon   pedagogika   texnologiyalarining   o‘rni
beqiyosdir.
1.2 .  Lebeg integrali va uning xossalari  
Matematik analizda  o‘rganilgan   Riman   integrali   chegaralangan,
uzluksiz,   yoki   uzilish   (nuqtalari   kam   bo‘lgan   funksiyalaruchun   mavjud.   Bu   esa
integrallanuvchi funksiyalar sinfini kamaytiradi. Bundan tashqari Riman integralini
aniqlashda,   argumentning   bir-biriga   yaqinlik   darasi   e’tiborga   olinadi.   Lebeg
integralida funksiya qiymatlarining yaqinligi bilan bog‘liq, ravishda aniqlanadi. 
Riman integrali odatda uzluksiz funksiyalar yoki uzilish nuqtalari juda ko‘p
bo‘lmagan funksiyalar  uchun kiritiladi. Riman integrali avval  kesmada, keyin esa
to‘g‘ri   to‘rtburchakda   va   hokazo   kiritiladi.   Lebeg   integrali   esa   ixtiyoriy   tabiatli
to‘plamlarda   bir   xilda   kiritiladi.   Hattoki,   aniqlanish   sohasining   hamma   yerida
uzilishga ega bo‘lgan funksiyalar uchun ham Lebeg integralini aniqlash mumkin.
Lebeg   integralining   Riman   integralidan   asosiy   farqlaridan   biri   shundaki,   u
funksiyaning   aniqlanish   sohasi   bo‘lgan   kesmani   bo‘laklarga   bo‘layotganda
argument   qiymatlarining   yaqinligini   emas,   balki   funksiya   qiymatlarining
yaqinligini   hisobga   oladi.   Keyinchalik   biz   ko‘ramizki,   Lebeg   integrali   Riman
integraliga   qaraganda   katta   imkoniyatlarga   ega   bo‘ladi.   Avval   sodda   funksiyalar
uchun   Lebeg   integrali   ta’riflanadi,   keyin   Lebeg   integrali   ixtiyoriy   o‘lchovli
funksiyalar sinfi uchun aniqlanadi.
Lebeg   integralining   ta’rifini   avval   sodda   funksiyalar   uchun   aniqlaymiz   va
uni keyin ixtiyoriy funksiya uchun davom ettiramiz. 
Ta’rif .   E   –   o‘lchovli   to‘plamda   aniqlangan  f(x)   funksiya,   E   da
sanoqlidan ko‘p bo‘lmagan qiymat qabul qilsa va o‘lchovli bo‘lsa, u holda u
sodda funksiya deyiladi. 
1-Misol. 1) 	
XE(x)=	E	,  to‘plamning xarakteristik funksiyasi 	
XE(x)={
1,x∈E	
0,x∉E
2) Dirixle funksiyasi 
9 D(x)={
1,x−	ratsional	
0,x−	irratsional3) 	
f(x)={	
x,x−	ratsional	
√2,x−irratsional
Teorema.   f ( x )
  funksiya  	
y1,y2,...	,yn,...   -   sanoqlidan   ko‘p   bo‘lmagan
qiymatlarni   qilsa,   u   o‘lchovli   bo‘lishi   uchun   A
n = { x : f ( x ) = y
n } ,     n = 1,2,3 , .. .
to‘plamlarning o‘lchovli bo‘lishi zarur va etarlidir. 
Quyidagi teorema ham birga kerak bo‘ladi. 
Teorema.  	
f(x)   funksiyaning   o‘lchovli   bo‘lishi   uchun   unga   tekis
yaqinlashuvchi   sodda   funksiyalar   ketma-ketligining   topilishi   zarur   va
etarlidir. 
Endi   Lebeg   integralini   quramiz   f ( x )
  funksiya   y
1 , y
2 , ... , y 3 , ... y
n , .. .
qiymatlarni   qabul   qiluvchi,   sodda   funksiya   bo‘lsin,  	
An={x:f(x)=	yn}   bo‘lsin.
Quyidagi qatorni tuzamiz. 
∑
n = 1∞
y
n μ ( A
n )   (1)
Ta’rif.   Agar   (1)   qator   absolyut   yaqinlashuvchi   bo‘lsa,   u   holda   f ( x )
funksiya  	
A=¿1¿∞	An   to‘plamda  Lebeg   ma’nosida   integrallanuvchi   deyiladi.   U
quyidagicha belgilanadi. 
∫
A f ( x ) dμ =
∑
n y
n μ ( A
n )
Sodda   funksiyalar   uchun   Lebeg   integralining   quyidagi   xossalarini
keltirishimiz mumkin. 
1 0
.   Agar  	
f(x)   va  	g(x)   funksiyalar   Lebeg   ma’nosida   integrallanuvchi
funksiyalar bo‘lishsa, u holda 
∫
A ( f ( x ) ± g ( x ) ) dμ =
∫
A f ( x ) dμ +
∫
A g ( x ) dμ .
Isbot:  	
f(x)   funksiya  	fi   qiymatlarini  	Fi⊂	A   to‘plamda   g ( x )
  funksiya   o‘z
qiymatini  Gj ⊂ A
 to‘plamda olsin. 
I
1 =
∫
A f ( x ) dμ =
∑
n f
n μ ( F
n ) I
2 =
∫
A g ( x ) dμ =
∑
K g
n μ ( G
n )
Bu holda 
10 I =
∫
A [ f ( x ) ± g ( x ) ] dμ =
∑
i , j ( f
i ± g
j ) μ ( F
i ∩ G
j )
μ = ( F
i ) =
∑
j μ ( F
i ∩ G
j ) , μ ( G
j ) =
∑
i μ ( F
i ∩ G
j )
 ligidan 
oxirgi yig‘inda absolyut yaqinlashuvi bo‘ladi va  I = I
1 + I
2 bo‘ladi
2 0
.   f   –   integrallanuvchi bo‘lsa  A  da,  ∀ K
 son uchun  ∫
A Kf ( x ) dμ = K
∫
A f ( x ) dμ
 
3 0
.  f  –   A  da integral va ¿f(x)∨≤M  bo‘lsa u holda 	|∫A	
f(x)dμ	|≤Mμ	(A).
Ixtiyoriy funksiya uchun Lebeg integrali ta’rifi. 
Ta’rif.   f ( x )
  funksiya   A   to‘plamda   Lebeg   ma’nosida   integrallanuvchi
deyiladi,   agar   unga   tekis   yaqinlashuvchi   integrallanuvchi   sodda   funksiyalar
ketma-ketligi   mavjud  bo‘lsa  	
{fn(x)}1∞   sodda  funksiyalar   ketma-ketligi   f ( x )
  ga
tekis yaqinlashsin, u holda 	
f(x)  ning integrali quyidagicha aniqlanadi:  
limn→∞∫A	
fn(x)dμ	=¿∫A	
f(x)dμ	¿
Lebeg integralining asosiy xossalari 
1 0
. 	
∫A
1dμ	=	μ(A)
2 0
. 	
∫A
Kf	(x)dμ	=	K∫A	
f(x)dμ
3 0
.  ∫
A ¿ ¿
4 0
. Agar  f ( x )
  A  da chegaralangan bo‘lsa, u holda u integrallanuvchi bo‘ladi. 
5 0
.  f ( x ) ≥ 0 ,
 	
f  - integrallanuvchi bo‘lsin, u holda  ∫
A f ( x ) dμ ≥ 0
6 0
. Agar  f ( x )
 va 	
g(x)  funksiyalar integrallanuvchi va  f ( x ) ≥ g ( x )
 bajarilsin, u
holda 
∫
A f ( x ) dμ ≥
∫
A g ( x ) dμ
7 0
. 	
m≤	f(x)≤M	,  ∀	x∈A  bo‘lsa, u holda  mμ ( A ) ≤
∫
A f ( x ) dμ ≤ Mμ ( A )
8 0
. Agar  μ ( A ) = 0
 bo‘lsa,  ∫
A f ( x ) dμ = 0
9 0
. Agar  f ( x ) ∞ g ( x )
, bo‘lsa va biri integral bo‘lsa, u holda 
∫
A f ( x ) dμ =
∫
A g ( x ) dμ
11 10 0
. Agar  ϕ(x)   A   da integal bo‘lib,   ¿ f ( x ) ∨ ≤ ϕ ( x )
  bajarilsa, u holda  	f   ham   A
da integra bo‘ladi va 	
|
∫
A f ( x ) dμ	| ≤
∫
A ϕ ( x ) dμ
11 0
.   I =
∫
A f ( x ) dμ
  va   I
2 =
∫
A ¿ f ( x ) ∨ dμ
  interallar  bir  vaqtda mavjud yo mavjud
emas. 
Lebeg integralining 	
τ  -additivligi va absolyut uzluksizlik xossasi
C h e bi she v  tengsizligi
Teorema:  	
A=¿nAn,Ai∩	Aj=0,  	i≠	j,   bo‘lib,   f ( x )
  funksiya   A   da
integrallanuvchi   bo‘lin,   u   holda  	
f(x)   har   bir  	An   da   integrallanuvchi   bo‘lib,	
∑n∫An
f(x)dμ
  qator   absolyut   yaqinlashuv   va  	∫A	
f(x)fμ	=¿∑n∫An
f(x)dμ	¿   tenglik
o‘rinlidir. 
Natija. Agar  	
f(x)   funksiya   A   da integrallanuvchi bo‘lsa u holda   f ( x )
  A
ning ixtiyoriy o‘lchovli qismi 	
A¿⊂	A  da ham integrallanuvchi bo‘ladi. 
Endi yuqoridagi teoremaga teskari teoremani keltiramiz. 
Teorama:   A = ¿ n A
n ,
    A
i ∩ A
j = 0 ,
  i ≠ j
  va  	
∑n∫An
¿f(x)∨	dμ   -   qator
yaqinlashuvchi bo‘lsin, u holda 	
f(x)  funsiya  A  da integrallanuvchi bo‘lib, 	
∫A	
f(x)dμ	∑n∫An
f(x)dμ
C h e bi she v teng sizligi. Agar  ϕ ( x ) ≥ 0 ,
 	
x∈A  va 	c>0  bo‘lsin, u holda 	
μ{x:x∈A,ϕ(x)≥c}≤1
c∫A
ϕ(x)dμ
Isbot. 	
A¿={x∈A:ϕ(x)≥c}  bo‘lsin. Bu holda 	
∫A	
f(x)dμ	=∫A¿ϕ(x)dμ	+	∫A∨A¿ϕ(x)dμ	≥∫A¿ϕ(x)dμ	≥cμ	(A¿)
ya’ni 	
∫		
A	
dx	c	A				)	(	1	/
Natija. Agar  ∫
A ¿ f ( x ) ∨ dμ = 0
 b o‘ lsa, u  h olda  A  ning deyarli barcha nuqtasida  f ( x ) = 0
Isbot. C h e bi she v  tengsizligiga ko‘ra  ∀ n
 da quyidagi o‘rinli
M	
{ x ∈ A : ∨ f ( x ) ∨ ≥ 1
n	} ≤ n
∫
A ¿ f ( x ) ∨ dμ = 0
12 S h uning uchun μ{x∈A:f(x)≠0}≤∑n=1
∞	
μ{x∈A:∨	f(x)∨≥	1
1}=0
Teorema: (Lebeg integralining absolyut uzluksizligi). 
Agar   f ( x )
  A   to‘plamda   integrallanuvchi   bo‘lsa,   u   holda  
∀	ε>0   uchun  	∍	δ>0
topiladiki, 	
∀	e⊂	A,   	μe	<δ  to‘plam uchun 	| ∫
e ≠ f ( x ) dμ	| < ε
 bajariladi. 
Isbot. 	
f  - chegaralangan bo‘lsa, 	¿f(x)∨≤M  	
|∫e	
f(x)dμ	|≤∫e
¿f(x)∨dμ	≤Mμe	<ε
δ = ε
M
Endi 	
f(x)  - ixtiyoriy integrallanuvchi funksiya bo‘lsin. Quyiadgi belgilashni
kiritamiz.
An = { x ∈ A : n ≤ ∨ f ( x ) ∨ ¿ n + 1 }
B
N = ¿ n = 0 ¿ N A
n ,
 
CN=	A{B¿N
Lebeg integralining 
τ  -adoitivligaga ko‘ra 
∫
A ¿ f ( x ) ∨ dμ =
∑
n = 0∞
∫
A
n ¿ f ( x ) ∨ dμ	
N
 ni shunday tanlaymizki
∑
n = N + 1∞
∫
A
n ¿ f ( x ) ∨ dμ =
∫
C
N ¿ f ( x ) ∨ dμ < ε
2
0 < δ < ε
2 ( N + 1 )  bo‘lsin. 
Agar  μe < δ
 bo‘lsa, u holda 	
|
∫
e f ( x ) dμ	| ≤
∫
e ¿ f ( x ) ∨ dμ =
∫
e ∩ B
N ¿ f ( x ) ∨ dμ +
∫
e ∩ C
N ¿ f ( x ) ∨ dμ ≤
∫
C
N ¿ f ( x ) ∨ dμ < ε
ξ
Demak,  ∫
e ¿ f ( x ) ∨ dμ < ε
Teorama isbot bo‘ldi. 
Lebeg integrali ostiga limitga  o‘ tish .
Teorema.   (Lebeg)   Agar  	
{fn(x)}1∞   funksiyalar   ketma-ketligi   A   da  	f(x)
funksiyaga   yaqinlashsa   va  	
∀	n   uchun   ¿ f
n ( x ) ∨ ≤ ϕ ( x )
  bo‘lib,   ϕ ( x )
  -
integrallanuvchi bo‘lsa, u holda 
f(x)  ham integrallanuvchi va  
13 lim
n → ∞ ∫
A f
n ( x ) dμ =
∫
A f ( x ) dμ
Isbot.  ¿fn(x)∨≤ϕ(x)   shartdan  	¿f❑(x)∨≤ϕ(x)   ga   ega   bo‘lamiz   va   Lebeg
integrali xossasiga ko‘ra 	
f(x)  - integral bo‘ladi.  
Endi  ∀ ε > 0 ,    ∍ δ > 0 ,    μ ( B ) < δ
 da 	
∫B
ϕ(x)dμ	<ε
4
 bo‘ladi
Egrov   teoremasiga   ko‘ra   μB < δ
  shartni   qanoatlantiruvchi   B   ni   shunday
tanlash   mumkinki,   C = A ¿
  da  	
fn(x)→(x),n→∞→   Demak  	∍	N   topiladiki,   ∀ n > N
  va
x ∈ C
 uchun 
¿ f ( x ) − f
n ( x ) ∨ ¿ ε
4 μ ( C )
Bu holda 
∫
A f ( x ) dμ −
∫
A f
n ( x ) dμ =
∫
C [ f ( x ) − f
n ( x ) ] dμ +
∫
B f ( x ) dμ −
∫
B f
n ( x ) dμ	
¿f(x)∨≤ϕ(x)
 va 	¿fn(x)∨≤ϕ(x)  ligidan va 	∫A
ϕ(x)dμ<ε
4  dan 	
|
∫
A f ( x ) dμ −
∫
A f
n ( x ) dμ	| ≤ ε
4 + ε
4 + ε
4 + ε
4 = ε
Teorema isbot bo‘ladi. 
Natija: Agar 	
¿fn(x)∨≤M	,∀	n   va 
  bo‘lsa u holda 
lim
n → ∞ ∫
A f
n ( x ) dμ =
∫
A f ( x ) dμ
Teorama. (Levi).  A  t o‘ o plam da 	
f1(x)≤	f2(x)≤	f3(x)≤....	≤	fn(x)≤...
tengsizligi bajarilsin va har bir  n
 da  f
n ( x )
 integrallanuvchi bo‘lib, 
∫
A f
n ( x ) dμ ≤ K ,     ∀ n
tengsizligi bajarilsin
U holda  A  da 	
f(x)=	limn→∞	fn(x)  chekli limit mavjud va 	f  integrallanuvchi va 
lim
n → ∞ ∫
A f
n ( x ) dμ =
∫
A f ( x ) dμ
o‘rinli 
14 Natija. Agar ψn(x)≥0  va 
∑
n = 1∞
∫
A Ψ
n ( x ) dμ < ∞
  bo‘lsa, u 
holda A ning deyarli barcha nuqtalarida 
∑
n = 1∞
ψ
n ( x )
 - qator yaqinlashadi va 	
∫A∑1
∞	
ψn(x)dμ	=∑n=1
∞	
∫A
ψn(x)dμ
o‘rinlidir. 
Teorama   (Fatu).   { f
n ( x ) }
1∞
  -   o‘lchovli   manfiymay   funksiyalar   ketma-ketligi
f ( x )
 deyarli yaqinlashsa va  ∀ n
 da  ∫
A f
n ( x ) dμ ≤ K
tengsizligi bajarilsa  u holda  f ( x )
 -
integrallanuvchi bo‘lib, 
∫
A f ( x ) dμ ≤ K
Riman va Lebeg integrallarini taqqoslash
Biz bilamizki Riman integralining mavjud bo‘lishi uchun 	
f(x)  funksiyaning
chegaralangan   bo‘lishi   zarur   edi,   Lebeg   integralida   shart   emas,   bundan   tashqari
Riman integrali majud bo‘lishi uchun  f ( x )
 funksiyaning uzulish nuqtalari to‘plami
nol o‘lchovli bo‘lishi kerak. Va shunga o‘xshagan sifatlari bilan Riman integralini
farqlash mumkin quyidagi teorema o‘rinli: 
Teorama:   Agar  	
f(x)   funksiya  	[a,b]   da   Riman   ma’nosida
integrallanuvchi   bo‘lsa,   u   hoda   u  	
[a,b]   da   Lebeg   ma’nosida   ham
itegrallanuvchi bo‘ladi. Aksi esa o‘rinli emas. 
Quyidagi tenglik o‘rinli 	
(R)∫a
b	
f(x)dx	=(L)∫[a,b]
f(x)dμ
MAVZUNI MUSTAQIL ISHLASH UCHUN SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
 
1.	
f(x)=[x],x∈[0;5	)=	A   ni   sodda  funksiya   ekanligini  ko‘rsating  va  uning to‘plam
bo‘yicha olingan integralini hisoblang. 
2. Sodda funksiyalar ko‘paytmasi yana sodda funksiya bo‘lishligini isbotlang. 
15 3. Dirixle   funksiyasini  A=	[0;3	]     to‘plamda   sodda   funksiya   ekanligini   ta’rif
yordamida ko‘rsating. Uni integralini hisoblang.
4. Agar  	
f   integrallanuvchi   funksiya   bo‘lsa,   u   holda  	fn(x)=	1
n
[nf	(x)]     sodda
funksiyaning   integrallanuvchi   bo‘lishligini   isbotlang.   Bu   erda  	
[x]−	x   ning   butun
qismi. 
5. Lebeg   integralining   absolyut   uzluksizlik   va   sanoqli   additivlik   xossalari     Riman
integrali uchun o‘rinlimi?  Asoslang. 
6.  	
f(x)=	{
1,	agar	x∈	Q	,	
−	1,	agar	x∈	R	¿
7. funksiya misolida  bu xossani tahlil qiling.  
8. Agar  	
f   funksiya   A   to‘plamda   chegaralanmagan   bo‘lsa   u   Lebeg   ma’nosida
integrallanuvchi bo‘lishi mumkinmi?  Asoslovchi misollar keltiring. 
9.	
f(x)=[2x2]   funksiyaning  	A=	[0;2	]   to‘plam   bo‘yicha   olingan   Lebeg   integralini
hisoblang.
10.   Lebeg   integralining   absolyut   uzluksizlik   tasdig‘ida   teorema   shartlari   isbotda
foydalanilgan o‘rinlarni toping. 
MAVZU BO‘YICHA TEST
1.	
E=	[0;4	]  to‘plamda berilgan 	f  sodda funksiyani toping. 
A) 	
f(x)=	x   B) 	f(x)=[x]   K) 	f(x)=ex   D) 	f(x)=	sin	x
2. Quyidagi shartlarning qaysilari birgalikda bajarilganda, 	
f  ga sodda funksiya
deyiladi.
1)  	
f   o‘lchovli,     2)  	f   ning   qiymatlar   to‘plami   chekli   yoki   sanoqli,     3)  	f
chegaralangan. 
A) 1 + 3  B) 1+ 2  K) 2+ 3  D) 3
3.     	
E=	[0;3	]  to‘plamda berilgan sodda funksiyalarni ko‘rsating. 	
f1(x)=	x,mod	4mmf	2(x)=1,	mod	4mmf	3(x)=	D	(x)
 
16 A)  f1,f2,f3   B) 	f2,f3   K) 	f1,f2   D) 	f1,f3
4.     	
E=	[0;5	]  to‘plamda berilgan sodda funksiyalarni ko‘rsating. 	
f1(x)=	ex,mod	4mmf	2(x)=	R(x),mod	4mmf	3(x)=	D	(x)
 
A)  	
f1,f2,f3   B) 	f2,f3   K) 	f1,f2   D) 	f1,f3
5.     	
E=	[0;3	]  to‘plamda berilgan sodda funksiyalarni ajrating. 	
f1(x)=	cos	x,mod	4mmf	2(x)=	sign	(x),mod	4mmf	3(x)=1	+[x]
 
A)  	
f1,f2,f3   B) 	f2,f3   K) 	f1,f2   D) 	f1,f3
6.     	
E=	[0;4	]  to‘plamda berilgan sodda funksiyalarni ajrating. 	
f1(x)=	sin	x,mod	4mmf	2(x)=[x],mod	4mmf	3(x)=	R(x)
 
A)  	
f1,f2,f3   B) 	f2,f3   K) 	f1,f2   D) 	f1,f3
7. Quyidagilar tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1) Sodda funksiyalar yig'indisi sodda funksiya bo‘ladi. 
2) Sodda funksiyaning songa ko‘paytmasi sodda funksiya bo‘ladi. 
3) Sodda funksiyalar ko‘paytmasi sodda funksiya bo‘ladi. 
A) 1,  2  B) 1,  2,  3  K) 2,  3  D) 1,  3
8. Riman funksiyasi 	
R	:R	→	R  haqidagi tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1) O‘lchovli funksiya. 
2) Qiymarlar to‘plami sanoqli. 
3) 	
[0;1	]  da integrallanuvchi. 
A) 1,  2  B) 1,  2,  3  K) 2,  3  D) 1,  3
9. Dirixe funksiyasi 	
D	:R→	R  haqidagi tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1) Qiymarlar to‘plami chekli. 
2) Sodda funksiya. 
3) 	
[0;1	]  da integrallanuvchi. 
A) 1,  2  B) 1,  2,  3  K) 2,  3  D) 1,  3
10.        	
f(x)=1	+sign	(x)   sodda   funksiya   uchun  	A1=	{x∈[−	2;3	]:f(x)=0	}
to‘plamni toping. 
17 A) [−2;0	]   B) 	[−2;0	)   K) 	[−2;−1]   D) 	[−2;3	]
11.	
f(x)=5	−[2x]   sodda   funksiya   uchun  	A1=	{x∈[−	2;3	]:f(x)=1	}   to‘plamni
toping. 
A) 	
[2;3	]   B) 	[2;3	)   K) 	[2;2,5	)   D) 	[2;2,6	]
12. Sodda funksiyaning integrali uchun quyidagi tasdiqlarning qaysilari o‘rinli.
1)   	
g	(	x	)	dμ	.	¿  
2)   	
f	(	x	)	dμ	.	¿  
3) 	
g	(	x	)	dμ	.	¿  
A) 1,  2  B) 1,  3  K) 2,  3  D) 3
13. Quyidagi tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1) Cheklita qiymat qabul qiluvchi sodda funksiya integrallanuvchidir. 
2) Chegaralangan sodda funksiya integrallanuvchidir. 
3) Integrallanuvchi sodda funksiya chegaralangandir. 
A) 1,  2  B) 1,  3  K) 2,  3  D) 3
14. Quyida   berilgan   shartlarning   qaysilaridan  	
f(x)dμ	=0	¿   tenglik   kelib
chiqadi.
1) 	
f  nolga ekvivalent bo‘lsa. 
2) 
f  toq funksiya bo‘lsa. 
3) 
f  juft funksiya bo‘lsa. 
A) 1,  2  B) 1,  3  K) 2,  3  D) 3
15. Integralning additivlik xossasini toping. 
A) Agar 	
μ(A)=0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	=0	.¿   
B) 	
g	(	x	)	dμ	.	¿   
18 K) f	(	x	)	dμ	.	¿  
D) Agar 	
f(x)≥0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	≥0.¿
16. Integralning bir jinslilik xossasini toping. 
A) Agar 	
μ(A)=0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	=0	.¿   
B) 	
g	(	x	)	dμ	.	¿   
K) 	
f	(	x	)	dμ	.	¿  
D) Agar 	
f(x)≥0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	≥0.¿
17. Integralning monotonlik xossasini toping. 
A) Agar 	
μ(A)=0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	=0	.¿   
B) 	
g	(	x	)	dμ	.	¿   
K) 	
f	(	x	)	dμ	.	¿  
D) Agar 	
f(x)≥	g(x)  bo‘lsa, u holda 	g	(	x	)	dμ	.¿
18. Integralning 	
VI'  xossasini toping. 
A) Agar 	
μ(A)=0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	=0	.¿   
B) 	
g	(	x	)	dμ	.	¿   
K) 	
f	(	x	)	dμ	.	¿  
D) Agar 	
f(x)≥0  bo‘lsa, u holda 	f(x)dμ	≥0.¿
19. Lebeg   integralning   monotonlik   xossasidan   foydalanib   quyidagi   sonlar
ichidan eng kattasini toping. 
19 sin	xd	μ	¿A) 	
a1   B) 	a2   K) 	a3   D) 	a0
20. Lebeg   integralning   monotonlik   xossasidan   foydalanib   quyidagi   sonlar
ichidan eng kichigini toping. 	
sin	xd	μ	¿
A) 	
a1   B) 	a2   K) 	a3   D) 	a0
21. Quyidagilar tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1) Integrallanuvchi funksiyalar yig'indisi integrallanuvchidir. 
2) Integrallanuvchi funksiyaning songa ko‘paytmasi integrallanuvchidir. 
3) Integrallanuvchi funksiyalar ko‘paytmasi integrallanuvchidir. 
A) 1,  2  B) 1,  2,  3  K) 2,  3  D) 1,  3
22. Quyidagilar tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1)   Riman   ma'nosida   integrallanuvchi   funksiya   Lebeg   ma'nosida   ham
integrallanuvchi bo‘ladi. 
2)   Lebeg   ma'nosida   integrallanuvchi   funksiya   Riman   ma'nosida   ham
integrallanuvchi bo‘ladi. 
3) Lebeg integralining VI xossasi Riman integrali uchun ham o‘rinli. 
A) 1,  2  B) 1  K) 2  D) 3
23. Quyidagilar tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1)   Riman   ma'nosida   integrallanuvchi   funksiya   Lebeg   ma'nosida   ham
integrallanuvchi bo‘ladi va bu integrallar o‘zaro teng. 
2) Chegaralangan sodda funksiya integrallanuvchidir. 
3) Lebeg integralining VII xossasi Riman integrali uchun ham o‘rinli. 
A) 1,  2  B) 1,  3  K) 2,  3  D) 3
24. Quyidagilar tasdiqlar ichidan to‘g'rilarini ajrating.
1)   Lebeg   ma'nosida   integrallanuvchi,   lekin   Riman   ma'nosida   integrallanuvchi
bo‘lmagan sodda funksiya mavjud. 
20 2) Chegaralangan o‘lchovli funksiya integrallanuvchidir. 
3) Lebeg integralining VIII xossasi Riman integrali uchun ham o‘rinli. 
A) 1,  2  B) 1,  3  K) 2,  3  D) 3
25.       [0;1	]  kesmada Lebeg ma'nosida integrallanuvchi, lekin Riman ma'nosida
integrallanuvchi bo‘lmagan funksiyani toping.
A) Dirixe funksiyasi 	
D   B) Riman funksiyasi 	R   
K) Kantorning zinapoya funksiyasi 	
K   D) 	f(x)=2	x+1
26.        	
A=	[0;3	]   to‘plamda   berilgan   sodda  	f(x)=3	+D	(x)   funksiyaning
integralini hisoblang. 
A)  	
3   B) 	2   K) 6  D) 	9
27.        	
A=	[0;5	]   to‘plamda   berilgan   sodda  	f(x)=3	−	R(x)   funksiyaning
integralini hisoblang. 
A)  	
3   B) 	12   K) 	15   D) 	24
28.        	
A=	[0;2	]   to‘plamda   berilgan   sodda  	f(x)=4	−	[x]   funksiyaning
integralini hisoblang. 
A)  	
3   B) 	7   K) 	6   D) 	4
29.        	
A=	[−1;2	]   to‘plamda   berilgan   sodda  	f(x)=1	−	sign	(x)   funksiyaning
integralini hisoblang. 
A)  	
3   B) 	2   K) 	0   D) 	1
30. Lebeg integralining VI xossasini toping. 
A) Manfiymas funksiyaning integrali ham manfiymas.
B) Ekvivalent funksiyalarning integrallari teng. 
K) Integrallanuvchi funksiyaning moduli ham integrallanuvchi va aksincha. 
D)   Integrallanuvchi  	
ϕ   funksiya   bilan   chegaralangan   funksiya   ham
integrallanuvchidir.
31. Lebeg integralining VII xossasini toping. 
A) Manfiymas funksiyaning integrali ham manfiymas.
B) Ekvivalent funksiyalarning integrallari teng. 
21 K) Integrallanuvchi funksiyaning moduli ham integrallanuvchi va aksincha. 
D)   Integrallanuvchi  ϕ   funksiya   bilan   chegaralangan   funksiya   ham
integrallanuvchidir.
32. Lebeg integralining VIII xossasini toping. 
A) Manfiymas funksiyaning integrali ham manfiymas.
B) Ekvivalent funksiyalarning integrallari teng. 
K) Integrallanuvchi funksiyaning moduli ham integrallanuvchi va aksincha. 
D)   Integrallanuvchi  
ϕ   funksiya   bilan   chegaralangan   funksiya   ham
integrallanuvchidir.
33.  	
A=	[1;	∞	)   to‘plamni  	¿∞[n;n+1)¿   ko‘rinishda   yoyib  	f(x)=e−[x]
funksiyaga   Lebeg   integralining  	
σ−   additivlik   xossasini   qo‘llasak,  	f(x)dμ	¿
quyidagilarning qaysi biriga teng bo‘ladi. 
A) 	
¿∞e
n−1
¿   B) 	¿∞e
−n
¿   K) 	¿∞e
n
¿   D) 	¿∞e
−n+1
¿
34.	
f(x)=	x,x∈[0;100	]   funksiya   va  	ε=0,1   uchun   Lebeg   integrali   absolyut
uzluksizlik xossasini qanoatlantiruvchi 	
δ>0  ni toping. 
A) 	
δ=0,01   B) 	δ=0,001   K) 	δ=0,1   D) 	δ=0,025
35.	
ϕ(x)=	ex,x∈	A=	[0;1	]   funksiyaga   Chebishev   tengsizligini   qo‘llab	
C	=	{x∈	A:ϕ(x)≥	e0,9	}
 to‘plam o‘lchovini baholang. 
A) 	
μ(C	)<0,1   B) 	μ(C	)≤	e0,1	−	e−0,9   K) 	μ(C	)<0,01   D) 	μ(C	)≤	e0,1
36. O‘lchovli  	
fn(x)=	n⋅xα	
n⋅x2+1	
,	x∈[0;1	],   funksiyalar   ketma-ketligi   uchun
integral   belgisi   ostida   limitga   o‘tish   haqidagi   Lebeg   teoremasi   shartlarini
qanoatlantiruvchi parametr 	
α∈	R  ning barcha qiymatlarini toping.
A) 	
α>1   B) 	α>0   K) 	α≥−	1/2   D) 	α>−	1/2
22 37. O‘lchovli  fn(x)=	n⋅x1,3	
n⋅x2+1	
,	x∈[0;1	],   funksiyalar   ketma-ketligi   uchun
integral   belgisi   ostida   limitga   o‘tish   haqidagi   Levi   teoremasining   qaysi   shartlari
bajariladi.
A) 	
{fn}  monoton 	(fn(x)≤	fn+1(x)),  	¿	¿  chegaralangan 
B) 	
{fn}  monoton emas, 	¿	¿  chegaralangan 
K) 	
{fn}  monoton, 	¿	¿  chegaralanmagan 
D) 	
{fn}  monoton emas, 	¿	¿  chegaralanmagan
38.  	
fn(x)=	n⋅x1,5	
n⋅x2+1	
,	x∈[0;1	],   o‘lchovli   funksiyalar   ketma-ketligi   uchun
integral   belgisi   ostida   limitga   o‘tish   haqidagi   Levi   teoremasini   qo‘llab,   limitik
funksiya 	
f  ni toping va 	I=∫	¿f(x)dμ	¿  integralni hisoblang.
A) 	
f(x)=	x−1/2  va 	I=2   B) 	f(x)=	x−1/2  va 	I=1  
K) 	
f(x)=	x1/2  va 	I=2/3   D) 	f(x)=	x1/2  va 	I=1,5
39. Parametr  	
α∈	R   ning   qanday   qiymatlarida  	¿∞lnn	⋅n
α−x
¿   qatorni  	A=	[0;1	]
to‘plamda hadlab integrallash mumkin.  Levi teoremasi natijasidan foydalaning.
A) 	
α<−	1   B) 	α<0   K) 	α≤−	1/2   D) 	α<−	1/2
40.        	
|f	(x)|dμ	=0	¿   tenglikdan   quyidagi   tasdiqlarning   qaysi   biri   kelib
chiqadi. Chiebishev tengsizligi natijasidan foydalanib javob bering.
A) 	
f  nolga ekvivalent  B) 	f(x)≡0  
K) 	
f  toq funksiya  D) to‘g'ri javob keltirilmagan.
41. Lebeg   integralining   VI   xossasidan   foydalanib  	
f(x)=	{
1,	x∈[0;4	]¿Q	
2x,	x∈[0;4	]¿
funksiyaning 	
A=	[0;4	]  to‘plam cholingan Lebeg integralini hisoblang.
23 A ) 9   B) 	16   K) 	25   D) 	4
42. Lebeg   integralining   xossalaridan   foydalanib  	
f(x)=	
{
1,	x∈[−	1;1	]¿Q	
1	
1+x2,	x∈[−	1;1	]¿
funksiyaning 	
A=	[−	1;1	]  to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
A ) 	
π   B) 	π/2   K) 	π/4   D) 	2
43. Lebeg   integralining   xossalaridan   foydalanib  	
f(x)=2	xe	x2   funksiyaning	
A=	[0;	√ln	3]
 to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
A ) 	
2   B) 	3   K) 	4   D) 	ln	3−1
44. Lebeg   integralining   xossalaridan   foydalanib  	
f(x)=	cos	πx	⋅ex   funksiyaning	
A=	[0;1	]
 to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
A ) 	
e+1	
1+π2   B) 	−	e+1	
1+π2   K) 	
e−	1	
1+π2   D) 	
−	1+e	
1+π2
45. Lebeg   integralining   xossalaridan   foydalanib  	
f(x)=(2x−1)4   funksiyaning	
A=	[0;1	]
 to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
A ) 	
1   B) 	2   K) 	0,5   D) 	0,2
46. Lebeg   va   Riman   integralini   taqqoslasj   haqidagi   teoremadan   foydalanib	
f(x)=1	+sin	x
 funksiyaning 	A=	[0;	π]  to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini
hisoblang.
A ) 	
π+2   B) 	2   K) 	π   D) 	π+1
47. Kantorning   zinapoya     funksiyasini  	
[0;1	]   to‘plam   bo‘yicha   olingan   Lebeg
integralini hisoblang.
A ) 	
1   B) 	2−1   K) 	2−2   D) 	3/4
48. Lebeg   integralining   VI   xossasidan   foydalanib   Dirixle   funksiyani  	
[0;1	]
to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
24 A) 1   B) 	0   K) 	0,25   D) 	0,4
49. Lebeg   integralining   AU     xossasidan   foydalanib   Riman   funksiyani  	
[0;1	]
to‘plam bo‘yicha olingan Lebeg integralini hisoblang.
A) 	
1   B) 	0   K) 	0,25   D) 	0,4
50.        	
f(x)=2	−[x]   va  	g(x)=e−x   funksiyalar   ch eksiz   o‘lchovli  	A=	[0;	∞	)
to‘plamda Lebeg ma'nosida integrallanuvchimi?
A) Ikkalasi ham integrallanuv ch i 
B) 	
f  integrallanuvchi, 	g  integrallanuvchi  e mas  
K) 	
f  integrallanuvchi  e mas, 	g  integrallanuv ch i 
D) Ikkalasi ham integrallanuvchi  e mas.
25 II-BOB. “ LEBEG INTEGRALI VA UNING XOSSALARI ”
O‘QITISHDA PEDAGOGIK TEXNALOGIYALARDAN
FOYDALANISH
2.1.  “ Lebeg integrali va uning xossalari ” mavzusini  o‘qitishda pedagogik
texnalogiyalar
“Pedagogik   texnologiya   -   tizimli,   texnologik   yondashuvlar   asosida   ta’lim
shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va obyektiv baholash uchun inson
salohiyati   hamda   texnik   vositalarning   o‘zapo   ta’sirini   inobatga   olib,   ta’lim
maqsadlarni   oydinlashtirib,   o‘qitish   va   bilim   o‘zlashtirish   jarayonlarida
qo‘llanadigan usul va metodlar majmuidir”. 
Muammoli   ta’lim   texnologiyasi .   Muammoli   ta’lim   texnologiyasi   juda
qadim   zamonlardan   shakllanib   kelmoqda.   Jumladan,   qadimgi   Gretsiyada
muammoli   savol-javoblar,   qadimgi   Hindiston   va   Xitoyda   muammoli   bahs-
munozaralardan   keng   foydalanilgan.   Muammoli   ta’limni   amerikalik   psixolog,
faylasuf   va   pedagog   Dj.   Dyui   1894   yilda   CHikagoda   tashkil   etgan   va   tajriba
maktabida   qo‘llagan.   XX   asrning   60-yillarida   bu   yo‘nalishda   tadqiqotlar   olib
borildi.   70–80-yillarga   kelib,   amaliyotga   keng   joriy   etildi.   Muammoli   ta’lim
texnologiyalari   o‘quvchi   faoliyatini   faollashtirish   va   jadallashtirishga   asoslangan.
Muammoli ta’lim texnologiyasining asosi insonning fikrlashi muammoli vaziyatni
hal   etishdan   boshlanishi   hamda   uning   muammolarni   aniqlash,   tadqiq   etish   va
yechish   qobiliyatiga   ega   ekanligidan   kelib   chiqadi.   Muammoli   ta’lim
o‘quvchilarning   ijodiy   tafakkuri   va   ijodiy   qobiliyatlarini   o‘stirishda   jiddiy
ahamiyatga ega. 
Muammoli   ta’limning   bosh   maqsadi   –   talabalarning   muammoni   to‘liq
tushunib etishiga erishish va ularni hal eta olishga o‘rgatishdan iborat. Muammoli
ta’limni   amaliyotda   qo‘llashda   asosiy   masalalardan   biri   o‘rganilayotgan   mavzu
bilan bog‘liq muammoli vaziyat yaratishdan iborat. 
26 Turli   o‘quv   fanlari   bo‘yicha   talabalar   dars   o‘tish   jarayonida   muammoli
vaziyatlar   hosil   qilishni   va   ularni   yechish   usullarini   oldindan   ko‘zda   tutishlari
kerak. 
Muammoli vaziyat yaratish usullari: 
-   o‘qituvchi   talabalarga   dars   mavzusi   bilan   bog‘liq   ziddiyatli   holatni
tushuntirish va uni yechish yo‘lini topish; 
- bir masalaga doir turli nuqtai-nazarlarni bayon qilish; 
-   hal   etish   uchun   etarli   bo‘lmagan,   ortiqcha   ma’lumotlar   bo‘lgan   yoki
savolning   qo‘yilishi   notug‘ri   bo‘lgan   masalalarni   yechishni   taklif   etish   va
boshqalar. 
Muammoli vaziyatni hal etish darajalari: 
- o‘qituvchi muammoni qo‘yadi va o‘zi yechadi; 
-   o‘qituvchi   muammoni   qo‘yadi   va   uning   yechimini   talabalar   bilan
birgalikda topadi; 
-   talabalar   o‘zlari   muammoni   qo‘yadilar   va   uning   yechimini   topadilar.
Muammoli vaziyatni yechishda qo‘llaniladigan usullar: 
- muammoni turli nuqtai nazardan o‘rganish, tahlil qilish; 
- solishtirish, umumlashtirish; 
- faktlarni aniqlash va qiyoslash; 
- vaziyatga bog‘liq xulosalar chiqarish;
 - talabalarning o‘zlari aniq savollar qo‘yishi va boshqalar. 
Muammoli   ta’limning   asosiy   bilimlarni   talabalarga   tayyor   holda   berish
emas,   ular   tomonidan   dars   mavzusiga   tegishli   muammolar   bo‘yicha   o‘quv-
tadqiqotlarini bajarish asosida o‘zlashtirilishini ta’minlashdan iborat. 
O‘zbekistonda   muammoli   ta’limni   qo‘llash   bo‘yicha   bir   necha   asrlar
davomida   maktab   va   madrasalarda   suqrotona   savol-javob   usulidan   keng
foydalanish   asosida   o‘quvchilarda   ziyraklik   hozirjavoblik   sifatlari   hamda   go‘zal
nutq tarkib toptirilgan. Suqrotona savol-javob usuli hozirgacha eng samarali ta’lim
usullaridan   biri   sifatida   ko‘llaniladi.   Bunda   talaba   chuqur   mantikiy   fikrlashga,
ziyraklikka, aniq va to‘g‘ri so‘zlashga, nutqning mantiqiyligi va ravonligiga hamda
27 tanqidiy,   ijodiy   fikrlashga   o‘rgatilgan.   Masalan,   suqrotona   suhbatlar   deganda
o‘qituvchining  o‘quvchini   mustaqil   va faol  fikrlash   jarayoniga  olib kirishi   hamda
uning   fikrlashidagi   noto‘g‘ri   jihatlarni   ziyraklik   bilan   aniqlagan   holda   ularni
tuzatish yo‘liga olib chiqishdan iborat usullar nazarda tutiladi. 
Bunday suhbat bosqichlarini quyidagicha soddalashtirib ifodalash mumkin: 
Bundan ko‘rinib turibdiki, ushbu usul yuqori natija berishi shubhasiz bo‘lib,
ammo buning jiddiy shartlari  ham  mavjud. Bular  o‘qituvchining keng bilimga va
ijodiy   fikrlash   qobiliyatiga,   yuqori   muloqot   madaniyatiga,   pedagogik   mahoratga
ega bo‘lishi kabilardan iborat. 
Muammoli   ta’lim   mashg‘ulotlarini   tashkil   etish   va   boshqarish   quyidagi
bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
  - o‘quv fani va darslar mavzusini o‘rgatishda ular bilan bog‘liq muammoli
masalalarni belgilash; 
- ulardan muammoli vaziyatlar hosil qilish va amalda foydalanishni oldindan
rejalashtirib borish; 
- o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasini hisobga olish;
 - zarur o‘quv vositalarini tayyorlash;
 - muammoli vaziyatdagi mavjud ziddiyatni ko‘rsatish; 
- topshiriqni va uni yechish uchun yetarli shartlarni aniq bayon qilish;
 - talabalarning muammoni hal etishda yo‘l qo‘yayotgan xatolarini, ularning
sababini va xususiyatini ko‘rsatish; 
-   talabalarning   noto‘g‘ri   taxminlari   asosida   chiqargan   xulosalari   oqibatini
muhokama etib, to‘g‘ri yo‘lni topishlariga ko‘maklashish va boshqalar. 
Muammoli   ta’lim   jarayonini   quyidagi   uchta   asosiy   bosqichga   ajratish
mumkin: 
1. Muammoli vaziyat hosil qilish. 
2. Muammoni yechish taxminlarini shakllantirish. 
3.   Yechimning   to‘g‘riligini   tekshirish   (olingan   yechim   bilan   bog‘liq
axborotni tizimlashtirish orqali). 
28 Muammoli   vaziyat   hosil   qilishda   quyidagilar   hisobga   olinishi   lozim:
muammolar nazariy yoki amaliy yo‘nalishda bo‘ladi. 
Darsda   hosil   qilinadigan   muammoli   vaziyat   hamda   talabalarga   hal   etish
taklif   etiladigan   muammoga   qo‘yiladigan   eng   asosiy   talab–talabalarning
qiziqishini oshiradigan, eng kamida esa talabalarda qiziqish hosil qiladigan bo‘lishi
kerakligidir. Aks holda ko‘zda tutilgan natijaga erishishning imkoni bo‘lmaydi . 
Muammo   talabalarning   bilim   darajalariga   hamda   intellektual
imkoniyatlariga   mos   bo‘lishi   shart,   hosil   bo‘lgan   muammoli   vaziyatni   yechish
uchun topshiriqlar yangi bilimlarni o‘zlashtirishga yoki muammoni aniqlab, yaqqol
ifodalab   berishga   yoki   amaliy   topshiriqni   bajarishga   yo‘naltirilgan   bo‘ladi.
Talabalarning   muammoli   vaziyatni   tushunishlari,   uning   kelib   chiqishi   sabablari
hamda   nimalarga,   qanchalik   darajada   bog‘liqligini   idrok   qila   olishlari   natijasida
hosil  bo‘ladi. Bunday tushuna  olish esa  talabalarga mustaqil  ravishda  muammoni
ifodalay olish imkoniyatini beradi.
  Muammoni   yechish   taxminlarini   shakllantirishda   talaba   o‘zlashtirgan
bilimlari asosida kuzatish, solishtirish, tahlil, umumlashtirish, xulosa chiqarish kabi
aqliy   faoliyatlarni   bajaradi.   Aqliy   faoliyatdagi   asosiy   jarayon   fikrlash   jarayoni
bo‘lib,   fikrlashning   sifati   uning   mantiqiyligi,   mustaqilligi,   ijodiyligi,   ilmiyligi,
asosliligi,   uzviyligi,   tejamliligi,   maqsadliligi,   tezligi,   tahliliyligi,   qiyosiyligi,
umumlashtirilganligi,   xususiylashtirilganligi,   kengligi,   chuqurligi,   ishonarliligi,
realligi,   haqqoniyligi   darajasi   bilan   belgilanadi.   u   bilan   birga   intellektual   sifatlar
xotira,   tasavvur,   anglash   va   shu   kabi   psixologik   jarayonlarning   tezligi   hamda
boshqa   parametrlari   bilan   bog‘liq.   Intellektual   taraqqiyot   darajasi   o‘qituvchilarda
hamda   talabalarda   qancha   yuqori   bo‘lsa,   shunchalik   yaxshi   natijalarga   erishish
imkoniyati   hosil   bo‘ladi.   SHunga   ko‘ra   talabalarda   muammoni   sezish,   uni
aniqlash,   yechimiga   doir   taxminni   to‘g‘ri   belgilash   va   yechimning   to‘g‘riligini
tekshirish   qobiliyatlari   rivojlanib   boradi.   Muammoli   ta’lim   texnologiyasi
talabalarga   predmetning   mavzusidan   kelib   chiqqan   turli   muammoli   masala   yoki
vaziyatlarning   yechimini   to‘g‘ri   topishlariga   o‘rgatish,   ularda   muammoni
yechishning   ba’zi   usullari   bilan   tanishtirish   va   muammoni   yechishga   mos
29 uslublarni   to‘g‘ri   tanlashga   o‘rgatish   muammoning   kelib   chiqish   sabablarini   va
muammoni yechishdagi xatti-harakatlarni to‘g‘ri aniqlashga o‘rgatishdir.
Masofaviy ta’lim.  Masofaviy ta’lim nima?
Masofaviy   ta’lim   –   o‘quv   jarayonining   maqsadi,   mazmuni,   uslublari,
o‘qitish   vositalari   va   internet   texnologiyalari   yordamida   tinglovchi   hamda
o‘qituvchilarning   masofadan   turib,   interfaol   muloqot   qilish   jarayoni
hisoblanadi.
Masofaviy   ta’lim   —   bu,   muayyan   sohada   mutaxassislar   tayyorlash
tizimidagi   barcha   fanlarni   kompleks   tarzda   masofaviy   o‘qitishga   asoslangan,
biroq, kompleks doirasida o‘qish jarayoni uchun qat’iy belgilangan joy va vaqt
mezoni   shartli   o‘rnatilmagan   ta’lim   shaklidir.   Masofaviy   o‘qitish   zamonaviy
ta’limning   eng   muhim   va   tobora   ommaviylashib   borayotgan   shakli   sanaladi.
Masofaviy   ta’lim   uslubi   o‘qitishning   yangicha   zamonaviy   shakli   bo‘lib,   u
talabaning   mustaqil   fikrlash,   holatni   baholash,   xulosa   qilish   qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Mustaqil bilim olishga, izlanishga, fikrlashga o‘rgatadi.
  Masofaviy   ta’limning   afzalligi   shundaki,   unda   har   kim   o‘ziga   qulay
vaqtda,   qulay   joyda,   qulay   muhitda   bilim   olishi   mumkin.   Shu   tufayli   ushbu
tizim   bugungi   kunda   dunyoda   keng   ommalashmoqda.   Masofaviy   ta’limning
ijobiy   tomonlarini   ko‘radigan   bo‘lsak,   bugungi   kunda   dunyoda   ko‘pgina
OTMlar, yirik korxonalar mutaxassislar malakasini oshirishda ushbu uslubdan
foydalanib,   yiliga   millionlab   pul   mablag‘larini   tejamoqda.   Shuningdek
masofaviy   ta’limning   tashkiliy-iqtisodiy   afzalliklari   ham   mavjud   bo‘lib,
masalan,   o‘qitish   uchun   xonalar,   doskalar,   stollar   va   boshqa   o‘quv   qurollari
zarur   emas.   Moliyaviy   xarajatlar   asosan   o‘quv-uslubiy   materiallar   tayyorlash
hamda   internet   trafik  uchun   sarflanadi.   Tabiiyki,  xarajatlar   kamayadi.  O‘quv-
uslubiy materiallar qanchalik tushunarli va batafsil bo‘lsa, shunchalik talabaga
foydali bo‘ladi.  
Talabalarni o‘qitishda masofaviy ta’lim qanchalik zarur?
Bu   o‘qituvchi   va   talabalar   o‘rtasidagi   onlayn   dars   jarayonidir.   Bunday
darslar   uchun   avvalo   kommunikatsiya,   masofaviy   ta’lim   uslubiy   materiallari,
30 elektron   va   odatdagi   darsliklar,   audio   va   video   darsliklar,   onlayn   darslar
(internet   sahifa)   elektron   kutubxonalar,   testlar,   multimedia   elektron   darsliklar
va albatta, internetga ulangan kompyuter kerak bo‘ladi.
Bunday ta’limda talaba har kuni ta’lim muassasasiga borishi shart emas.
Shu bilan birga bu tizim vositasida salomatligi cheklanganlar, uzoq hududlarda
yashovchi   bolalar,   hatto   mahkumlar   bilan   birga   bo‘lib   turgan   yoshlar   ham
ta’lim   olishi   mumkin.   Kattalarga   esa   masofaviy   ta’limda   o‘z   mehnat
faoliyatidan ajralmagan holda ta’lim  olish va malaka oshirishlariga imkoniyat
yaratiladi. Bundan tashqari, masofadan turib o‘qiganda bir necha kurslarda bir
vaqtning  o‘zida   ta’lim   olish   imkoni   mavjud.  Shu  bilan   bir   qatorda  masofaviy
(elektron)   o‘qitishni   joriy   etish   orqali   quyidagi   vazifalarni   amalga   oshirish
nazarda tutiladi: 
 masofaviy,   elektron   va   aralash   ta’limni   joriy   etish   orqali   har   yili
o‘qitiladigan talabalar sonini sezilarli darajada oshirishga erishish;
 talabalarning   muayyan   sohalaridagi   qobiliyatini   aniqlash   imkoniyatini
beruvchi   aniq   va   har   tomonlama   diagnostikasini   amalga   oshirish   asosida
masofaviy kurslarni tashkil etish;
 talabalarini   o‘qitish   bo‘yicha   belgilangan   vazifalarning   sifatli
bajarilishini ta’minlash;
 masofaviy va an’anaviy o‘qitish shakllarini integratsiyalash orqali o‘quv
jarayoni samaradorligini oshirishga erishish;
 axborot-kommunikatsiya   va   masofadan   o‘qitish   texnologiyalarini   joriy
etish;
 masofadan   o‘qitish   –   talabalar   ta’lim   jarayoniga   xos   bo‘lgan   barcha
komponentlarni   (maqsad,   mazmun,   usul,   tashkiliy   shakllar,   vositalar)   internet
texnologiyalaridan   faol   foydalangan   holda   masofadan   turib   amalga
oshiriladigan o‘qitish shakli hisoblanadi;
 elektron   o‘qitish   –   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari   vositalari,
elektron ta’lim resurslari yordamida amalga oshiriladigan o‘qitish tizimi;
31  aralash   o‘qitish   (“Blended   Learning”)   –   bu   an’anaviy   o‘qish   bilan
elektron shaklda mustaqil  o‘qishning  integratsiyasi  bo‘lib, o‘quv jarayonining
ayrim elementlari elektron ta’lim muhitida olib boriladi;
 adaptiv   o‘qitish   –   bu   tinglovchilarning   tayyorgarligi,   qobiliyati,
maqsadlari,   motivatsiyasi   va   boshqa   xususiyatlarini   hisobga   olgan   holda
individual o‘rganishga asoslangan o‘qitish modeli hisoblanadi;
 on-line rejimida (sinxron)  o‘qitish  – masofadan turib real  vaqt  rejimida
mashg‘ulotlarni olib borish;
 off-line   rejimida   (asinxron)   o‘qitish   –   masofadan   turib   elektron   o‘quv
resurslarini mustaqil o‘zlashtirish;
 amaliy   mashg‘ulotlari   –   umumlashtiruvchi   xususiyatga   ega   bo‘lgan
amaliy   mashg‘ulot,   laboratoriya   ishi,   seminar-trening,   interfaol   mashg‘ulotlar
ko‘rinishida tashkil etiladi;
ommaviy ochiq onlayn kurslar (MOOS) – bu internet orqali ko‘pchilik kirish
imkoniyati mavjud bo‘lgan onlayn kurslar.
Masofaviy malaka oshirish kurslari o‘quv jarayonini qisqa muddatli kurslar
shaklida   amalga   oshirish   uchun   shakllantirilgan   quyidagi   o‘qitish
texnologiyalarini   tavsiya   sifatida   keltirish   mumkin.   Masofaviy   shaklda   qisqa
muddatli   kurslar   o‘quv   jarayoni   sinxron   va   asinxron   shakllarida   amalga
oshirilishi nazarda tutiladi:
sinxron   o‘qitish   –   real   vaqtda   elektron   shaklda   o‘qitish.   Bunday
o‘qitishni tashkil etish vositalariga videokonferensiya, chat, vebinar va boshqa
vositalar   kiradi.   Bu   kabi   vositalar   asosida   o‘qish   jarayoni   real   vaqt   rejimida
amalga oshiriladi;
asinxron   o‘qitish   –   bunda   o‘qitish   har   bir   tinglovchining   o‘zi   uchun
qulay   bo‘lgan   turli   vaqtlarda   mustaqil   o‘qish   shaklida   amalga   oshiriladi.
Bunday o‘qitishda ta’lim muassasasidan uzoqda bo‘lgan tinglovchilar mustaqil
ravishda   tegishli   o‘quv   dasturlari   bo‘yicha   yagona   o‘quv-metodik   materiallar
asosida   olib   boriladi.   Sinxron   va   asinxron   rejimida   o‘qish   jarayonida   o‘quv
mashg‘ulotlarga ko‘ra talabalar belgilangan vaqtlarda modullar bo‘yicha joriy,
32 oraliq   nazorat   ishlarini   bajarishi   lozim   bo‘ladi.   Shuningdek,   mustaqil   malaka
oshirish   jarayoni   oxirida   talabalarning   modullarni   o‘zlashtirganligi,   nazorat
ishlarini   bajarganligi   yuzasidan   olib   borilgan   monitoring   natijalari   asosida
tahliliy xulosalar tayyorlanishi nazarda tutiladi. Bunda sifatli o‘quv natijalariga
erishish mezonlari sifatida o‘qish vaqti, talabalarning o‘zlashtirishi, qayta aloqa
sifatini   talab   darajada   ta’minlash   maqsadga   muvofiq.   Shunday   qilib,   ushbu
shaklda   amalga   oshirilgan   masofaviy   kurslar   talabalarga   qonunchilikdagi
yangiliklarning   mazmun-mohiyatini   etkazish,   soha   faoliyatining   ilg‘or
yutuqlarini   o‘rgatish,   faoliyat   uchun   zarur   kasbiy   mahoratini   oshirish,   tizimli
kamchiliklarni bartaraf qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda xodimlarning
kasbiy faoliyati davomida tayyorgarligini doimiy oshirishi, o‘z vaqtida nazariy
va amaliy bilimi, ko‘nikma va malakalarini amaliyotda qo‘llashi orqali kasbiy
kompetentligini takomillashtirishda samaradorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Hamkorlikda   o‘qitish.   Hamkorlik   pedagogikasi   quyidagi   muhim
g‘oyalarni   aks   ettiradi:   bilimlar   maktabini   tarbiya   maktabiga   aylantirish,
o’quvchini   shaxsini   yaxlit   tarbiya   tizimining   markaziga   qo’yish,   tarbiyaning
insonrarvarlik   xususiyatiga   egaligi,   umuminsoniy   va   milliy   qadriyatlarning
shakllanishi,   bolaning   ijodiy   qobiliyati   hamda   uning   individualligini
rivojlantirish, individual va jamoaviy tarbiyani uyg‘unlikda olib borish.
Hamkorlik ta’limi qo’yidagi maqsadli yo’nalishlarga asoslanadi:
•   pedagogik   talablarni   inkor   etgan   holda   ta’limiy   hamkorlikka   asoslanuvchi
munosabatlarni tashkil etish;
• o‘quvchilarga in s onpa r va r lik g‘oyalari a s o s ida individual yondoshish;
• ta’lim ja r ayonida ka s biy va ma’naviy bi r likning qaror topishiga erishish.
Hamkorlik   ta’limining   asosiy   g‘oyasi   o‘quv   topshiriqlarini   birgalikda
bajarish   hamda   birgalikda   ta’lim   olishni   nazarda   tutadi.   Bunday   ta’lim
texnologiyasini   qo‘llashda   o‘quvchilar   o‘quv   topshiriqlarini   sheriklari   bilan
hamkorlikda   to‘g‘ri   bajarishlari   bilan   birga,   gruhning   har   bir   a’zosida   ta’limiy
faollikni yuzaga keltirishga ham e’tibor qaratilishi lozim.
33 Hamkorlikda   o‘qitish   o‘qituvchining   ta’lim-tarbiya   jarayonida   o‘quvchilar   gruhi,
yakka   tartibda,   jamoa   bilan   o‘zaro   samarali   hamkorlikni   tashkil   kilishi,
o‘quvchilarning   o’zaro   qo‘llab-quvvatlovchi   hamkorligini   amalga   oshirishdagi
interfaol   jarayon   hisoblanadi.   O‘quvchilar   topshiriqlar   ustida   kichik   guruhlarda
hamkorlikda   ishlaydilar   va   o‘zlariga   hamda   o‘z   guruhlaridagi   o‘rtoqlariga
birgalikda yordam beradilar.
Hamkorlikda o‘qitish metodlari quyidagi beshta xususiyatga ega:
1.   O‘quvchilar   birgalikda,   umumiy   topshiriq   yoki   o‘rganilayotgan   faoliyat   ustida
ishlashadi, guruhiy ish natijasida mavzu (material) yaxshi o‘zlashtiriladi.
2. O‘quvchilar 2-3 kishilik kichik guruhlarda birgalikda ishlashadi.
3.   O‘quvchilar   umumiy   vazifalarning   yechimini   topishga   erishish   yoki   o‘rganish
faoliyatini   amalga   oshirish   uchun   guruh   tomonidan   ishlab   chiqilgan   hamda
ijtimoiy qabul qilingan xulq-atvor mezonlariga rioya qilishadi.
4.   O‘quvchilar   mustaqil   bo‘lishadi.   Umumiy   vazifalarning   y echimni   topishga
erishadilar.   O‘qituvchi   o‘rganish   faoliyati   bo‘yicha   ishlarni   tashkil   etadi,
tayyorlaydi, ularni talab darajasida sifatli amalga oshirilishni ta’minlaydi, muloqot
usullari   hamda   zamonaviy   axborot   texnologiyalardan   samarali   foydalanishni
tashkil   qiladi.   Mashg‘ulot   va   topshiriqlar   o‘quvchilarning   bir-birlariga
ko‘maklashishlarni talab etadigan holda tuziladi.
5. O‘quvchilarning ta’lim olish jarayonidagi mas’uliyati oshadi.
Hamkorlikda o‘qitish nimadan boshlanadi?
• guruhda har bir sherik bilan birgalikda harakat qilish;
• berilgan topshiriqlarga jiddiy qarab, faol ishlash;
• sheriklar bilan muloyim va samimiy mulo q otda b o‘ lish;
•   butun   guru h ,   jumladan   sherik   yutu q larini   o‘ z   yutu g‘ i   singari   q abul   q ilish   va
birgalikda  q uvonish.
H amkorlikda  o‘ rganish  o‘q uvchiga nima beradi?
•  o‘q uvchining  o‘ rganish jarayonini boyitadi;
•   o‘q uvchilarga   kognitiv   (atrof   olam   h a q idagi   bilim   doirasini   kengaytirish,   bilish
ehtiyojlarini rivojlantirish ta’limi) axborot beradi;
34 •  o‘q uvchilarda materialni  o‘ rganishga ishtiyo q  u yg‘ otadi;
•   o‘q uvchilarning   o‘ z   shaxsiy   bilim   va   dunyo q arashlarni   shakllantirish
imkoniyatlarni kengaytir a di;
• axborotni ikki tomonlama almashish samaradorligini oshiradi;
•  o‘q uvchilarga musta q il  h ayotga tayyorlanishlari uchun zarur bilimlar beradi;
•   turli   xil   madaniyat   va   ijtimoiy-i q tisodiy   darajadagi   guru h lar   o‘ rtasida   ijobiy
o‘ zaro munosabatlarni ilgari suradi;
•  h amkorlik shunday  h olatki, ta’lim jarayoni su’bektlari birgalashib faoliyat  q iladi,
o‘ pto q lik,  o‘ zapo yordam, jamotchilik yuzaga keladi.
H a mkorlikda  o‘q itish konsepsiyasi  q uyidagilardan tarkib topadi:
•  o‘q uvchi bilan hamkorlik munosabati;
•  o‘q uvchida ijobiy emosional  q oni q ish  h osil  q ilish;
• maktab ta’limini muvaffa q iyatli  a m a lga oshirish;
• mulo q ot va me h nat  q ilish k o‘ nikma va malakasini  h osil  q ilish;
•  o‘q uvchilar bilan birgalikda me h nat  q ilish va yutu qa  erishishga ishontirish;
•  o‘q uvchiga yopdam berish  g‘ oyasi;
• xap bir  o‘q uvchi sinf ishida erkin  q atnashish imkoniyatiga ega b o‘ lishi kepak;
•  o‘q uvchilar ishini ra g‘ batlantirish ma q sadida ba h olash.
H amkorlikda   o‘q itish   texnologiyasiga   asoslangan   mash g‘ ulotlarda   bir   q ancha
metodlardan foydalanish mumkin.
H amkorlikda   o‘q itish   texnologiyalaridan   samapali   foydalanishning   o‘ ziga   xos
pedagogik-pisixologik va uslubiy asos lari :
• tashkiliy-pedagogik asoslar  -   o‘q uv reja,  dastur, dars mavzusi,  DTS talablari  va
ularga muvofi q  darajada  o‘ zlashtirilishi talab  q ilinadigan yangi bilim hajmi asosida
o‘q uv   mash g‘ uloti   ishtirokchilarining   h amkorlikda   ishlashlari   uchun   shart-sharoit
imkoniyatlarini belgilash va amalga oshirish;
•   psixologik   asoslari   -   o‘q uvchilarning   psixologik   yosh   xususiyatlarini   h isobga
olish,   o‘q uvchi   uchun   q ulay   psixologik   mu h it   yaratish,   dars   mazmunidagi
tushuncha,   atama   va   bosh q a   shartlarning   o‘q uvchi   uchun   sodda   va   tushunarli
b o‘ lishi;
35 •   uslubiy   asoslari   -   mash g‘ ulot   uchun   zarur   vositalarni   oldindan   tayyoslash,
ularning talab darajasida, sifatli b o‘ lishni t a ’minlash;
•   mulo q ot   usullari   h amda   zamonaviy   axborot   texnologiyalaridan   samarali
foydalanishni tashkil etish.
H amkorlikda   o‘q itish   texnologiyalari   o‘q uvchilarning   kreativ   (tad q i q otchilik
xara kteriga   eg a ,   ijodiy   tafakkurni   j a d a l   ravishda   rivojlantirish   t a ’limi)
q obiliyatlarini   takomillashtirishda   k a tt a   imkoniyatlarga   eg a   ek a nligi   m a ’lum.
O‘q uvchilarda   kreativlik   q obiliyatining   pivojlanishiga   q uyid a gi   f a zilatlar   k a tt a
ta’sip k o‘ rsatadi:
• ijodiy fikrlash;
•  o‘q uvchi  q adr- q immatini t a n olish;
• atpof-mu h it ta’siriga bolalar sezgirligini pivojlantirish;
O‘yin   texnologiyasi.   O‘yin   o‘quvchini   ta’limda   g‘alabaga   erishishda
qiziqishini   orttiradi   va   unda   kuchli   motivatsiya   hosil   qilish   imkoniyatiga   ega.
O‘quvchini tezkorlikda   h arakat   q ilishga, cha qq onlik, top q irlik, topshiri q larni ani q ,
tez   va q tida  bajarishga   o‘ rgatadi,   unda   q onun- q oidalarga  rioya   q ilish   k o‘ nikmalari
shakllanadi. O‘quvchining faolligi rivojlantirilib, bilimga b o‘ lgan ishtiyo q i oshadi.
Shaxsning   a x lo q iy   sifatlarining   shakllanishiga   yordam   beradi.   O‘quvchilarda
o‘ zaro   h amkorlik,   ijodkorlik,   bir-biriga   q a yg‘ urish   va   o‘ zaro   h urmat   kabi   odatlar
rivojlantiriladi.   Ayni q sa,   ularda   tash q i   dunyoni   tasavvur   etish,   erkin   fikr   yuritish,
emotsional faollik va  o‘ zaro mulo q otga kirishuvchanlik vujudga keladi.
  O‘quvchilar   o‘zaro   bir-birlariga   yordam   berishga,   boshqalarning
qiziqishlariga  hamohang  o‘z  manfaatlarining  ular  bilan  uyg‘un  bo‘lishiga   harakat
qiladilar.   Ularda   o‘yin   davomida   olgan   bilimlarini   amaliyotda   qo‘llash   hamda
ulardan  turli   vaziyatlarda  foydalanish  ko‘nikmalari  paydo  bo‘ladi.  O‘yin  faoliyati
yaxshi   xislatlarni   hosil   qilish   asosida,   jamoaviy   hayotiy   faoliyatni   vujudga
keltiradi,   mustaqillikni,   boshqalarni   mehnat   sharoitida   qo‘llab-quvvatlashga
o‘rgatadi.   O‘yin   faoliyatini   tashkillashtirish   o‘quvchilarning   aqliy   faoliyatni
bilishga   bo‘lgan   qiziqishlarini   oshirish   asosida   ishchanlikka,   topqirlikka,   o‘z
36 vazifasiga   mas’uliyatli   yondashib,   yangi-yangi   natijalarni   qo‘lga   kiritishlariga
sabab bo‘ladi.
O‘yin   ta’lim   jarayonini   tashkil   etish   hamda   olib   borishda   pedagogik
vositadir.   O‘yin   biror   narsani   bilib   oluvchi   vositadir.   Ta’lim   mazmunini
o‘quvchilarga o‘yin orqali tushuntirish bu tushuntirishning eng qulay usulidir.
Pedagoglarimiz   orasida   shunday   gap   yuradi:   eshitgan   narsam   esimdan
chiqishi   mumkin,   ko‘rgan   narsam   esimga   tushishi   mumkin,   ammo   jarayonda
shaxsan   ishtirok   etsam,   u   umrbo‘yi   esimda   qoladi.   Shu   sababli,   o‘yin   vositasida
ta’lim   jarayonini   tashkil   etish   voqea-hodisa,   mazmunni   tushunish,   o‘rganish,
o‘zlashtirishni   kafolatlaydi.   Nemis   psixolog   olimi   K.Kross   o‘yin   vositasida   bola
o‘zini   tutish,   olamni   o‘rganish,   an’analarni   bilish,   atrof-muhitga   moslashish
ko‘nikmasini   shakllantiradi,   degan   edi.   Ko‘pgina   olimlarning   fikricha,   ijtimoiy
faoliyatning   rivojida   ayrim   tajribalarning   orttirilishi   shaxsning   o‘z-o‘zini   axloqiy
rivojlantirishiga,   o‘zini-o‘zi   boshqarishiga   yordam   beradi.   O‘yin   o‘quvchini
o‘ylashga,  topqirlikka,  ziyraklikka, mantiqiy fikr  yuritishga o‘rgatadi.  Shu asosda
o‘z   «men»ining   shakllanishiga   yordam   beradi.   Shuningdek,   bilishga   o‘rganish
ehtiyojini   tug‘dirib,   yangi   o‘zgarishlarga   boshlaydi.   O‘yin   tashqi   olam   bilan
muloqot   qilishga   yangi-yangi   imkoniyatlarni   ochib   beradi.   O‘yin   umumilmiy
tushuncha bo‘lib, falsafa, pedagogika, psixologiya, tarix nazariyasi, san’atda o‘ziga
xos   tushuncha,   atamalari   mavjud.   Umuman,   ilmiy   tilda   o‘yin   dramaturgiya,
tomoshalar,   bayramlar,   festivallar,   karnavallar,   badiiy   ijodkorlik   ma’nosida   ham
ishlatiladi.   Katta   ensiklopedik   lug‘atda   o‘yin   nafaqat   mahsuliy   faoliyat   bo‘lib,
uning   motivi   natijalarida   emas,   aksincha   jarayonning   o‘zida   namoyon   bo‘lishi
ko‘rsatilgan.   Bu   jarayon   o‘ynovchilarga   rohat   bag‘ishlaydi,   undan   tomoshabin
zavq-shavq   oladi.   Shu   sababli   ham,   u   ta’limiy   jarayonning   samarali   kechishida
muhim   rol   o‘ynaydi,   O‘quvchining   shaxs   sifatida   rivojlanishida,   hayotda   ishlash,
o‘quv-bilishga   bo‘lgan   qiziqishini   oshirishda,   psixologik   tayyorlashda   yordam
beradi.
Umuman,   o‘yin   tushunchasi   keng   ma’noga   ega   bo‘lib,   uni   bir   qoida   bilan
ifoda etish qiyindir. Ko‘pincha bu savolga javob olish uchun «Xar bir odam nima
37 uchun o‘ynaydi?» degan savol qo‘yilgandagina unga kengrok javob olish mumkin.
Aksariyat   pedagoglar   o‘yinni   bilish   qobiliyatlarini   faollashtiruvchi   vosita   deb
qaraydilar.   U   mahsulot   emas,   xizmat   turi   ham   emas,   lekin   insonlar   o‘z   umrini
o‘yin   bilan   bog‘laydilar.   O‘yin   pedagogik   madaniyat   fenomeni   bo‘lib   kelgan.
Inson hayotida u muhim, hal qiluvchi omil sifatida ilmiy izlanuvchilarni qiziqtirib
kelgan. O‘yin organizmda ortiqcha energiyadan xalos bo‘lish, charchash va vaqtida
kuchni   foydali   holda   ishlatish,   ayrim   holda   uni   tiklashda   ham   yordam   beradi.
O‘yin   insonning   hayotiy   muvozanatini   saqlashda,   uning   faolligini   oshirish   orqali
organizmda   ishlamay   turgan   a’zolarini   ishga,   harakatga   keltirib   yuboradi.   S h u
sababli ham, o‘yin organizmdagi yaxshi energiyalarni hosil qiladi va tiklaydi.
 Ya’ni, o‘yin doimiy o‘zlikni saqlab turuvchi ta’limiy jarayondir. O‘quvchini
o‘yinga   jalb   etish   keyingi   mehnat   va   hayotiy   faoliyatga   tayyorlovchi   vositadir.
Demak,   o‘quvchini   o‘yindan   mahrum   etish   unga   og‘ir   jazo   sifatida   salbiy   ta’sir
etib,   yomon   oqibatlarga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Endi   o‘yinning   ko‘rinishlari   va
klassifikatsiyasiga to‘xtalamiz.
O‘yinlar:
- yakka-individual, juftli, guruhli, ommaviy o‘yinlar;
-   jismoniy,   intellektual   musobaqaga   asoslangan,   ijodkorlikka   yo‘naltiruvchi
o‘yinlar, didaktik o‘yinlar, konstruksiyali, kompyuterli o‘yinlar;
-   ijtimoiy   o‘yinlar,   syujetli,   rolli,   immitatsiyali   o‘yinlar,   tashkiliy   kommunikativ
o‘yinlar, qiziqarli o‘yinlar va boshqa turda bo‘lishi mumkin.
Modulli   ta’lim   texnologiyasi.   Modulli   o‘qitish   -   o‘qitishning   istiqbolli
tizimlaridan biri hisoblanadi, chunki u ta’lim oluvchilarning bilim imkoniyatlarini
va   ijodiy   qobiliyatlarini   rivojlantirish   tizimiga   eng   yaxshi   moslashgandir.
An’anaviy   ta’limda   o‘quv   maqsadlari   pedagog   faoliyati   orqali   ifodalangan   ya’ni
bilim   berishga   yo‘naltirilgan  bo‘lsa,   modulli   o‘qitishda   ta’lim   oluvchilar   faoliyati
orqali   ifodalanib,   kasbiy   faoliyatga   yo‘naltirilgan   bo‘ladi.   Modulli   o‘qitish
samaradorligi   quyidagi   omillarga   bog‘liq:   -   ta’lim   muassasasining   moddiy-texnik
bazasi;  - malakali professor-o‘qituvchilar tarkibi darajasi;  - talabalar tayyorgarligi
darajasiga;   -   kutiladigan   natijalar   bahosiga;   -   didaktik   materiallarning   ishlab
38 chiqilishiga; - modullar natijasi va tahliliga. Modulli ta’limda o‘quv dasturlari to‘la
qisqartirilgan   va   chuqurlashtirilgan   tabaqalash   orqali   bosqichma-bosqich   o‘qitish
imkoniyati   yaratiladi.   Ya’ni   o‘qitishni   individuallashtirish   mumkin   bo‘ladi.
Modulli   o‘qitishga   o‘tishda   quyidagi   maqsadlar   ko‘zlanadi:   o‘qitishning
uzluksizligini ta’minlash; o‘qitishni individuallashtirish; o‘quv materialini mustaqil
o‘zlashtirish uchun etarli sharoit yaratish; o‘qitishni jadallashtirish; fanni samarali
o‘zlashtirishga erishish. 
Modulli   ta’lim   quyidagi   tamoyillarga   asoslanadi:   Faoliyatlilik   tamoyili:   Bu
tamoyil   mutaxassisning   kasbiy   faoliyati   mazmuniga   muvofiq   shakllanishini
anglatadi.   Modul   umumiy   ko‘rinishda   quyidagi   elementlardan   iborat   bo‘lishi
mumkin:   tarixiy   -   bu   muammo   teorema   masala   kashfiyot   va   tushunchalarning
tarixiga qisqacha sharh berish;  muammoli - bu muammoni shakllantirish;  tizimli -
bu   modul   tarkibi   tizimini   namoyon   etish;     faollashtirish   -   bu   yangi   o‘quv
materialini o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan tayanch iboralar va harakat usullarini
ajratib   ko‘rsatish;   nazariy   -   bu   asosiy   o‘quv   materiali   bo‘lib,   unda   didaktik
maqsadlar   muammoni   ifodalash   gipotezani   asoslash   muammoni   yechish   yo‘llari
ochib  ko‘rsatiladi;    tajribaviy  -   bu  tajribaviy  materialni   (o‘quv  tajribasi  tajribaviy
ishni) bayon etish; umumlashtirish - bu muammo yechimini va modul mazmunini
umumlashtirish;   joriy   etish-   bu   harakatlarning   yangi   usullarini   ishlab   chiqish   va
o‘rganilgan   materialni   amaliyotda   qo‘llash;     xatoliklar   –   talabalarning   modul
mazmunini o‘rganishdagi o‘zlashtirishda kuzatiladigan xatoliklarini ochib tashlash,
ularning   sababini   aniqlash   va   tuzatish   yo‘llarini   ko‘rsatish;   bog‘liqlik   -   o‘tilgan
modulni   boshqa   modullar   bilan   shu   jumladan   yondosh   fanlar   bilan   bog‘liqligini
namoyon   etish;   test   va   topshiriqlar   yordamida   baholash   -   modul   mazmunini
talabalar tomonidan o‘zlashtirish darajasini nazorat qilish va baholash. Modullilik
tamoyili- bu tamoyil o‘qitishni individuallashtirishning asosi  bo‘lib xizmat qiladi.
Birinchidan,   modulning   dinamik   tuzilmasi   fan   mazmunini   uch   xil,   ya’ni   to‘la
qisqartirilgan va chuqurlashtirilgan ko‘rinishda namoyon etish imkoniyatini beradi.
O‘qitishning   u   yoki   bu   turini   tanlash   talabaning   o‘ziga   havola   qilinadi.
Ikkinchidan,   modul   mazmunini   o‘zlashtirishda   o‘qitish   usuli   va   shakllarining
39 turliligida   ham   modullilik   namoyon   bo‘ladi.   Bu   esa   o‘qitishning   faollashtirishga
shakl   va   usullar   (dialog,   mustaqil   o‘qish,   o‘quv,   imitatsion   o‘yinlar   va   hokazo)
hamda muammoli ma’ruzalar seminarlar maslahatlar bo‘lishi mumkin.
  Uchinchidan,   modullilik   yangi   materialni   pog‘onasimon   o‘zlashtirishda
ta’minlanadi, ya’ni har bir fan va har  bir  modulda o‘qitish oddiydan murakkabga
qarab   yo‘nalgan   bo‘ladi.   To‘rtinchidan,   modulga   kiruvchi   o‘quv   elementlarining
moslanuvchanligi   tufayli   o‘quv   materialini   muntazam   ravishda   yangilab   turish
imkoniyati   tug‘iladi.   Muammolilik   tamoyili   -   muammoli   vaziyatlar   va
mashg‘ulotlarni   amaliy   yo‘naltirilganligi   o‘quv   materialining   o‘zlashtirilish
samaradorligini   oshishiga   imkon   beradi.   Kognitiv   vizuallik   (ko‘z   bilan
kuzatiladigan)   tamoyili-bu   tamoyil   psixologik-pedagogik   qonuniyatlardan   kelib
chiqadi.   O‘qitishdagi   ko‘rgazmalar   nafaqat   so‘roq   vazifasini,   shu   bilan   birga
kognitiv   vazifani   bajargan   taqdirdagina   o‘zlashtirish   unumdorligini   oshiradi.
Aynan   shuning   uchun   kognitiv   grafika-sun’iy   intellekt   nazariyasining   yangi
muammoli sohasi bo‘lib, murakkab ob’ektlar kompyuter sur’atchalari ko‘rinishida
tasvirlanadi.  Modulning  tarkibiy  tuzilmasi  bo‘lib  rangli  bajarilgan  kognitiv-grafik
o‘quv   elementlari   xizmat   qiladi.   Xatoliklarga   tayanish   tamoyili-   bu   tamoyil
o‘qitish   jarayonida   doimiy   ravishda   xatoliklarni   izlash   uchun   vaziyatlar
yaratilishiga   talabalarning   ruhiy   faoliyati   funksional   tizimi   tarkibida   oldindan
payqash   tuzilmasini   shakllantirishga   qaratilgan   didaktik   materiallar   va   vositalarni
ishlab chiqishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. O‘quv vaqtini tejash tamoyili - bu tamoyil
talabalarda   individual   va   mustaqil   ishlash   uchun   o‘quv   vaqtining   zahirasini
yaratishga   yo‘naltirilgan   bo‘ladi.   To‘g‘ri   tashkil   qilingan   modulli   o‘qitish   o‘qish
vaqtini   30%   va   undan   ortiq   tejash   imkoniyatini   beradi.   Bunga   esa   modulli
o‘qitishning   barcha   tamoyillari   to‘la   amalga   oshirilganda,   o‘quvjarayoni
kompyuterlashtirilganda   yondosh   fanlarning   o‘quv   dasturlari
muvofiqlashtirilganda erishish mumkin. Modulli ta’lim yuqorida aytib o‘tilganidek
“sub’ekt-sub’ekt”   munosabatlariga   qurilgan.   Shu   sababali   talabalarning   mustaqil
faoliyatiga   katta   e’tibor   qaratiladi.   Talaba   mustaqil   faoliyatini   samarali   bo‘lishi
uchun pedagogdan turli xildagi maslahatlar tizimi talab qilinadi. Shu sababli xorij
40 tajribasida   pedagogik   yordamning   turli   ko‘rinishlari   takomillashib   bordi   va
bugungi   kunda   pedagogik   faoliyatiga   ko‘ra   bir   qancha   tushunchalar   kelib
chiqishiga   sabab   bo‘ldi,   jumladan:   Tyuter   -   (lot.   tutorem   –   maslahatchi)   faoliyati
talabalarga o‘quv jarayoniga moslashish, vujudga keluvchi ayrim savollarga javob
topishga yordamlashishga  qaratilgan. Edvayzer  - (advisor - qadimgi  fransuz so‘zi
“avisen”,   “o‘ylamoq”   so‘zidan   olingan)   individual   holda   diplom   ishi,   kurs   ishini
ishlab   chiqish,   ilmiytadqiqot   olib   borish,   individual   dasturlarni   ishlab   chiqish
jarayonida   maslahatchidir.   Moderator   -   (lot.   Moderor   –   me’yorlashtiraman,
tekshiraman)   qabul   qilingan   qoidalarga   amal   qilishni   tekshiradi,   talabalarning
qobiliyatlarni   ochilishiga,   bilish   faoliyatini   faollashtirishga   yordam   beradi.
Fasilitator (ingl. facilitator, lot. facilis – «engil, qulay» degan ma’noni bildiradi) –
fasilitator   gruhlarda   faoliyatni   tashkil   etishda   ko‘maklashadi.   U   guruhlardagi
faoliyatni   samarali   bo‘lishini   ta’minlashi,   “Iqtisodiyot   va   innovatsion
texnologiyalar”   ilmiy   elektron   jurnali.   №   6,   noyabr-dekabr,   2015   yil   4
www.iqtisodiyot.uz   guruhda   sog‘lom   muloqotni   o‘rnatishi,   gruhda   ishlash
qoidalari va regamentlariga amal qilishni ta’minlashi joiz.  Fasilitator gruhda qulay
psixologik muhitni yaratadi va faoliyatni samarali bo‘lishiga yordam beradi. Ushbu
tushuncha mumtoz psixolog Karl Rodjers tomonidan kiritilgan bo‘lib, ingliz zabon
mamlakatlarining   ta’lim   muassasalarida   keng   foydalaniladi.   1989   yildan   buyon
Xalqaro   bosh   fasilitatorlar   assotsiatsiyasi   (The   International   Association   of
Facilitators)   faoliyat   yuritib   kelmoqda.   Bugungi   kunda   uning   faoliyatida   63
davlatning   1200   a’zosi   ishtirok   etmoqda.   Fasilitator   faoliyati   turli   modellarda
uchraydi.
Innovatsion   texnologiyalar   pedagogik   jarayon   hamda   o‘qituvchi   va   talaba
faoliyatiga   yangilik,   o‘zgarishlar   kiritish   bo‘lib,   uni   amalga   oshirishda   asosan
interfaol uslublardan foydalaniladi.
Amerikalik psixolog olimlar R.Karnikau va F.Makelrouning o‘rganishlariga
ko‘ra   shaxsning   tabiiy   fiziologik-psixologik   imkoniyatlari   muayyan   shakllarda
o‘zlashtirilgan bilimlarni turli darajada saqlab qolish imkonini beradi. Ya’ni shaxs:
manbani o‘zi o‘qiganida 10 %; ma’lumotni eshitganida 20 %; sodir bo‘lgan voqea,
41 hodisa yoki jarayonni ko‘rganida 30 %; sodir bo‘lgan voqea, hodisa yoki jarayonni
ko‘rib, ular to‘g‘risidagi ma’lumotlarni eshitganida 50 %; ma’lumot (axborot)larni
o‘zi uzatganida (so‘zlaganida, bilimlarini namoyish etganida) 80 %; o‘zlashtirilgan
bilim   (ma’lumot,   axborot)larni   o‘z   faoliyatiga   tatbiq   etganida   90   %   hajmdagi
ma’lumotlarni   yodda   saqlash   imkoniyatiga   ega.     Shunga   ko‘ra   interfaol   o‘qitish
“ta’lim   jarayonining   asosiy   ishtirokchilari   –   o‘qituvchi,   o‘quvchi   va   o‘quvchilar
guruhi  o‘rtasida  yuzaga keladigan hamkorlik, qizg‘in bahs-munozalar, o‘zaro fikr
almashish imkoniyatiga egalik asosida tashkil etiladi, ularda erkin fikrlash, shaxsiy
qarashlarini   ikkilanmay   bayon   etish,   muammoli   vaziyatlarda   yechimlarni
birgalikda   izlash,   o‘quv   materiallarini   o‘zlashtirishda   o‘quvchilarning   o‘zaro
yaqinliklarini   yuzaga   keltirish,   “o‘qituvchi   –   o‘quvchi   –   o‘quvchilar   guruhi”ning
o‘zaro   bir-birlarini   hurmat   qilishlari,   tushunishlari   va   qo‘llab-   quvvatlashlari,
samimiy   munosabatda   bo‘lishlari,   ruhiy   birlikka   erishishlari   kabilar   bilan
tavsiflanadi” 1
. 
Boshqacha   so‘z   bilan   aytganda,   o‘qitishning   interfaol   uslubiyotlari   –   bilish
va   kommunikativ   faoliyatni   tashkil   etishning   maxsus   shakli   bo‘lib,   unda   ta’lim
oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo‘ladilar, ular biladigan va o‘ylayotgan
narsalarni   tushunish   va   fikrlash   imkoniyatiga   ega   bo‘ladilar.   Interfaol   darslarda
o‘qituvchining o‘rni qisman talabalarning faoliyatini dars maqsadlariga erishishga
yo‘naltirishga   olib   keladi.   Ta’limning   faolligi –ta’lim   oluvchilarning   faolligini
tashkillashtirishni ta’minlab beruvchi ta’lim.
Interfaol   ta’lim   –   ta’lim   beruvchi   va   ta’lim   oluvchi   o‘rtasidagi   o‘zaro
harakatni   amalga   oshiruvchi   dialogli   ta’limdir.   Interfaollik   –   ta’lim   doirasida
prinsipial   yangi   hodisa   –   shu   tufayli   ta’lim   oluvchi   ta’lim   sub’ektlari   bilan   faol
o‘zaro harakatda bo‘lishi.  Interaktiv metodlar – bu jamoa shaklda  fikrlash  bo‘lib,
ya’ni pedagogik ta’sir etish usullari ta’lim mazmuning tarkibiy qismi hisoblanadi.
Bu   usullarning   o‘ziga   xosligi   shundaki,   ular   faqat   pedagog   va     o‘quvchi     va
talabalarning birgalikda faoliyat ko‘rsatishi  orqali amalga oshiriladi.
1
 Педагогика: 1000 та саволга 1000 та жавоб /  Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, 
М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика 
университети, 2012. – 122-бет.
42 Modifikatsiyalangan   ma’ruza-   Bu   o‘qitish   metodida   o‘qituvchi   mavzu
mazmunini   og‘zaki   nutq   orqali   o‘quvchilarga   yetkazadi.   Ammo   an’anaviy
ma’ruzadan farqli, o‘quvchilar orasida faol muloqot bo‘ladi. Qo‘llanilishi:
- o‘quvchilarga umumiy axborot berish uchun;
- fanga kirish va asosiy materiallarni berish uchun;
- biror   turdagi   faoliyatni   boshlashdan   avval,   namoyish   qilish,   rolli   o‘yin   va
boshqa turdagi usullarni qo‘llashdan oldin;
- ta’rif,   qoida,   formulalarni   masala   yoki   labaratoriya   ishlarida   qo‘llashning
namoyishi uchun.
Afzalligi:
- tezkorlik bilan amalga oshirish:
- darsga   kerak   bo‘lgan   ko‘rgazmali   qurollar   va   fizik   jihozlarning
rejalashtirilishi va tayyorlanishi;
- katta guruhlarda samaraliligi;
- kam resurslar talab qilishi;
- boshqa usullar bilan birgalikda qo‘llash mumkinligi;
- vaqtni yengil boshqara olish;
- guruhni birgalikda ushlash imkonini berish.
2.2. “ LEBEG INTEGRALI VA UNING XOSSALARI” MAVZUSINI
O‘QITISHDA KEYS TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Keys   (inglizcha   ”case”-hodisa)   hayotda   sodir   bo‘ladigan,   aniq   muammoli
vaziyatning tafsilotidir [1] ”Keys-stadi” bu hodisa va vaziyatlarni tahlil qilish usuli
bo‘lib,   u   talabalarga   bilim   berish   yakuniy   natija   deb   qaralmasdan,   o‘zlashtirilgan
bilimlarni amalda qo‘llash ta’limning yakuniy natijasi sifatida qaralishi kerakligini
anglatadi.   Keys   usuli   ilg‘or   pedagogik   texnologiya   usullari   ichida   muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, u ishlab chiqarish masalalarini mashg‘ulotlarda tahlil qilish
va hal qilish imkoniyatini yaratadi hamda undagi muammolarni yechish jarayonida
o‘zlashtirilishi   zarur   bo‘lgan   o‘quv   materiali   ham   ifodalanadi.   Keys   manbalari:
43 ta’lim   -   bunda   keys   usulini   boshqa   usullar   bilan   integrallashtirilgan   holda
ta’limning   maqsadi   va   vazifalari   aniqlanadi;   fan   –   bunda   fanga   oid   turli
muammolar   keys   usulida   tahlil   qilinadi;   amaliy   keyslar-bu   mutlaq   hayotiy
vaziyatlarni   tasvirlaydi;   o‘rgatuvchi   keyslar-buning   asosiy   vazifasi   ta’lim
berishdir;   ilmiy   -   tadqiqot   keyslari-ilmiy   izlanish   faoliyatini   tashkil   qilishga
yo‘naltiradi.   Amaliy   keyslarning   asosiy   vazifasi   hayotiy   (amaliy)   vaziyatlarni
mufassal va batafsil tasvirlab ko‘rsatishdir. Bunday keyslar maksimal ko‘rgazmali
va etarlicha to‘la yoritilishi kerak. 
Ishlab   chiqarishga   oid   masalalarni   amaliy   keyslar   orqali   hal   qilish   yuqori
samara   beradi.   Bunday   keyslarda   o‘quv   jarayoni   ta’lim   oluvchilarning   treninggi
bilan   amalga   International   Scientific   Journal   http://www.inter-nauka.com/
International   Scientific   Journal   http://www.inter-nauka.com/   oshirilib,   ushbu
vaziyat   bo‘yicha   bilimlarni   mustahkamlash,   qaror   qabul   qilish,   ko‘nikma   va
malakalarni   shakllantirishdir.   Keys   usuli   ishbilarmon   o‘yin   tavsifidagi   ta’lim
texnologiyasiga   yaqin   bo‘lib,   u   o‘zida   o‘yinni   ijro   etish   bilan   birga,   intellektual
yuksalish   va   nazorat   malakasini   xam   mujassamlashtiradi.   Talabalarga   tavsiya
qilinayotgan   vaziyatlar   haqqoniy   yoki   shartli,   me’yordagi   yoki   favquloddali,
nazoratli   yoki   nazoratsiz,   kritik   tavsifga   ega   bo‘lishi   mumkin.   Talabalarni
vaziyatni   tahlil   qilishga   undash   maqsadida   uni   quyidagi   tartibda   bayon   qilish
mumkin:   muammoli,   tizimli,   sabab-oqibatli,   tavsiyanomali,   dasturiy-maqsadli,
tashhisli.   O‘quv   mashg‘ulotlarida   keyslarni   hal   qilish   algoritmini   tuzishda   unga
kichik   guruhlarda   ishlash   usulini   kiritish   maqsadga   muvofiqdir.   Unda   o‘qituvchi
vaqtni tejash imkoniyatiga ega bo‘ladi. C h unki bir vaqtning o‘zida barcha talabalar
vaziyatga jalb etiladi va baholanadi. 
Keysning namunaviy algoritmi quyidagicha bo‘lishi mumkin: 
1. Topshiriqni berish (vaziyatni bayon qilish), bajarish muddatini belgilash,
yechimni baholash mezonini tushuntirish. 
2. Talabalarni mikroguruhlarga ajratish. 
3. Mikroguruhlarni nomlash, yetakchilarni aniqlash. 
4. Mikroguruhlardagi javoblar bilan tanishishni tashkil qilish. 
44 5. Mikroguruhlararo munozarani tashkil qilish. 
6.   O‘qituvchining   umumlashtiruvchi   so‘zi,   uning   vaziyat   yechimi
to‘g‘risidagi fikri. 
7.   Baholash   natijalariga   o‘qituvchining   fikri   va   yakunlovchi   so‘zi.   Keys
bilan   ishlashni   tashkil   qilishda   variantlar   juda   ko‘p   bo‘lib,   bu   o‘qituvchining
ijodkorlik imkoniyatlariga bog‘liq holda tanlanishi mumkin. 
“Lebeg integrali va uning xossalari“  mavzusi bo‘yicha keys-stadi. 
I. PEDAGOGIK ANNOTATSIYA
O‘quv predmeti:  Funksional analiz .
Mavzu:  Lebeg integrali va uning xossalari
Berilgan keys-stadining maqsadi:
Talabalarga   funksiyalar   nazariyasi   faning   funksiyalarni   o‘rganuvchi
bo‘limidagi funksiyalar sinflarining xilma-xilligi haqida ma’lumot berish. Ularning
tadbiqlarini   o‘rganish,   matematik   dunyoqarashini   kengaytirishga   va   mustaqil
fikrlashga o‘rgatish.
Bugungi   kunda   matematikaning   amaliyotdagi   ahamiyatini   o‘rganish   va   uni
tadbiq   etish   muammosi   glabal   muammolardan   biridir.   Bu   muammoni   hal
kilishning   eng   makbul   yullarini   izlab   topish,   ularni   xayotga   tadbik   kilish   insonni
uylantirib kuyishga kodir masala bulib koldi. 
Bu borada zarur bilimlarni berish hamda tahlil qilish, ularni hal etish bo‘yicha
chora – tadbirlarni ishlab chiqish.
Kutilayotgan   natijalar:   O‘lchovli   funksiya ning   Lebeg   intergali
tushunchasini, uni hisoblash usullarini, Lebeg integrali  xossalari  mohiyatini hamda
ulardan   qo‘yilgan   amaliy   masalani   yechishda   foydalanish,   topilgan   optimal
y echimni   asoslashda   axborot   texnologiyalarini   joriy   etish   ko‘nikmalarini
takomillashtirish.  
Keys-stadini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o‘quvchilar quyidagi
bilimlarga ega bo‘lishi lozim:
45 O‘quvchi bilishi kerak:  Sodda funksiya va uning Lebeg integrali tushunchasi,
Lebeg   integrali   xossalari,   Lebeg   integrali   tushunchasini   ixtiyoriy   o‘lchovli
funksiya   uchun   umumlashtirish,   xossalarining   mazmunini   bilishi,   absolyut
uzluksizlik   va   additivlik   xossalari,   Lebeg   integralining   Riman   integralidan   farqli
xaraktekristikalarini.  
O‘quvchi   amalga   oshirishi   kerak:   mavzuni   mustaqil   o‘rganadi;
muammoning   mohiyatini   aniqlashtiradi;   g‘oyalarni   ilgari   suradi;   ma’lumotlarni
tanqidiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganadi; o‘z
nuqtai   nazariga   ega   bo‘lib,   mantiqiy   xulosa   chiqaradi;   o‘quv   ma’lumotlar   bilan
mustaqil ishlaydi; ma’lumotlarni taqqoslaydi, tahlil qiladi va umumlashtiradi;
Keys-stadida ishlatilgan ma’lumotlar manbai:
1. Keys-stadi   o‘qitishning   pedagogik   texnologiyalari   to‘plami,   pedagogik
maxorat ilmiy jurnallari . 
2. Fuksiyalar nazariyasiga oid adabiyotlar.
3. Internet ma’lumotlari.
  Keys-stadining tipologik xususiyatlariga ko‘ra harakteristikasi:
Bu   keys-stadi   ma’lumotlar,   vaziyatlar   va   savollar   asosida   tuzilgan.   U   o‘rta
hajmdagi   keys-stadi   texnologiyasi   hisoblanadi,   seminar   va   amaliy
mashg‘ulotlarsha   mo‘ljallangan o‘quv mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar hosil
qilishga   qaratilgan.   Qo‘yilayotgan   keys   masalalalari   berilgan   nazariy
ma’lumotlarni mustahkamlash, shartlarning muhimliligini anglash, Lebeg integrali
xossalarini amaliy misollar asosida mustahkamlash. 
Didaktik maqsadlarga ko‘ra  keys-stadi nazariy muammolarni taxlil asosida
hal etish va xossalarni amaliy misollar asosida tasdiqlashga qaratilgan
Ushbu keys-stadidan matematika, amaliy matematika, mexanika hamda fizika
fakultetlari   talabalari,   ushbu   yo‘nalishlar   magistrlari   hamda   universitet   va   institut
yosh pedagoglari foydalanishi tavsiya etiladi. 
II. Keys-stadi: “Lebeg integrali va uning xossalari”
46 Kirish.  O‘lchovli funk s iyalar Lebeg integrali tushunchasini kiritishda asosiy
manba hisoblanadi.  Bu nda   o‘lchovli  funksiya   Lebeg  integrali   ta’riflanib,  ularning
asosiy   xossalari   isbotlangan.   Jumladan,   sodda   funksiya   Lebeg   integrali,   uning
Riman   integralidagiga   o‘xshash   sodda   xosssalari   keltiriladi,     o‘ziga   xos   tasdiqlar
isbotlanadi.   Sodda   funksiyalar   tekis   limiti   sifatida   integrallanuvchi   sodda
funksiyalar  {fn}   o‘lchovli   funksiyalar     Lebeg  integrali     sifatida   umumlashtiriladi.
Sodda funksiyadagi  xossalar  asosida  o‘lchovli  funksiya  Lebeg  integrali  xossalari,
jumladan,   uning  	
 -   additivlik   va   absolyut   uzluksizlik   xossalari   asoslanadi.
Mazkur keysga kerakli ma’lumotlar banki yaratiladi.
Har   qanday   o‘lchovli   funksiyaga   tekis   yaqinlashuvchi   sodda   funksiyalar
ketma-ketligi   mavjudligi   ko‘rsatiladi.   Qurilgan   ketma-ketlikdagi     har   bir
funksiyaning integrallanuvchi ekanligi asoslanadi.  Bundan tashqari, agar o‘lchovli
A   to‘plam   o‘zaro   kesishmaydigan   o‘lchovli   to‘plamlarning   birlashmasidan   iborat
bo‘lib,   qaralayotgan   funksiya   bu   A   to‘plamda   Lebeg   ma’nosida   integrallanuvchi
bo‘lganda   bu   funksiyaning   tashkil   etuvchi   to‘plamlarning   har   birida
integrallanuvchi bo‘lishi isbotlanadi. 
KEYS TOPSHIRIQLARI.
1-Keys   masalasi.     Y u qoridagi   masalada   berilgan   to‘plam   va   funksiyaga
qo‘yilgan shartlar qanchalik muhim. Unga teskari masala tasdig‘i o‘rinlimi?   
2-Keys   masalasi.     Lebeg   integralining   absolyut   uzluksizlik   xossasida
qo‘yilgan   har   bir   shartning   muhimligini   tasdiqlovchi,   ya’ni   qo‘yilgan   shartni
qanoatlantirmaydigan   funksiya   yoki   funksiyalar   tanlanganda   tasdiqning
bajarilmasligini ko‘rsatuvchi sodda misollar quring. 
  Y u qoridagi   masalada   berilgan   to‘plam   va   funksiyaga   qo‘yilgan   shartlar
qanchalik muhim. Unga teskari masala tasdig‘i o‘rinlimi?   
3-Keys masalasi. Ta’riflanishiga Lebeg integrali Riman integralidan qanday
farqli     va   umumiy   jihatlarga   ega?   Bunday   jihatlarni   integrallash     chegarasiga   va
integrallanuvchi   funksiyaga   nisbatan     turkumlang   hamda   sodda   misollarda
asoslang. 
47 III. Amaliy vaziyatni bosqichma - bosqich tahlil qilish va hal etish bo‘yicha
o‘quvchilarga metodik ko‘rsatmalar
Ish bosqichlari Maslahatlar va tavsiyanomalar.
1.   Keys-stadi   va
uning   axborot
ta’minoti   bilan
tanishish Avvalo   keys-stadi   bilan   tanishing.“Lebeg   integrali   va   uning
xossalari” haqida bilim   hosil qilish uchun bor bo‘lgan butun
axborotni   diqqat   bilan   o‘qib   chiqish   lozim.   O‘qish   paytida
vaziyatni tahlil qilishga shoshilmang.
2.Berilgan   vaziyat
bilan tanishish Ma’lumotlarni   yana   bir   marotaba   diqqat   bilan   o‘qib   chiqing.
Siz   uchun   muhim   bo‘lgan   satrlarni   belgilang.     Bir   abzatsdan
ikkinchi abzatsga o‘tishdan oldin, uni ikki uch marotaba o‘qib
mazmuniga   kirib   boramiz.   Keys-stadidagi   muhim   fikrlarni
qalam   yordamida   ostini   chizib   qo‘ying.   Vaziyat   tavsifida
berilgan   asosiy   tushuncha   va   iboralarga   diqqatingizni   jalb
qiling.   Ushbu   vaziyat   energiya   zaxiralarini   kamayishiga   olib
kelgan   unsurlar   hozirgi   paytda   insoniyat   hayotiga   katta   xavf
tug‘diryapdi.   Bu   tavsifida   berilgan   dalillarni   sanab   o‘ting   va
qaysisi aniqlashtirilishi lozimligini aniqlang
3.     Muammoli
vaziyatni     tahlil
qilish Asosiy va kichik   muammolarga diqqatingizni jalb qiling.
Asosiy   muammo:   O‘lchovli   funksiyalarni   uzluksiz
funksiyalar bilan solishtirish.
4.   Muammoli
vaziyatni   yechish
usul   va   vositalarini
tanlash   hamda
asoslash Ushbu   muammoni   o‘rganish   harakatlarini   izlab   topish
maqsadida   quyida   taqdim   etilgan   “Muammoli   vaziyat”
jadvalini   to‘ldirishga   kirishing.   Muammoni   yechish   uchun
barcha   vaziyatlarni   ko‘rib   chiqing,   muqobil   vaziyatni
yarating.   Muammoning   yechimini   aniq   variantlardan   tanlab
oling,   muammoning   aniq   yechimini   toping.   Jadvalni
to‘ldiring. Keys-stadi bilan ishlash natijalarini yozma  shaklda
ilova eting
Guruhlarda keys-stadini yechish bo‘yicha yo‘riqnoma
48 1. Individual echilgan keys-stadi vaziyatlar bilan tanishib chiqing.
2.Guruh sardorini tanlang.
3.Vatman qog‘ozlarda quyidagi jadvalni chizing
“Muammoli vaziyat” jadvalini to‘ldiring
Muammolar Muammoli 
vaziyatning kelib 
chiqish sabablari Vaziyatdan chiqib
ketish harakatlari
1.  Lebeg ma’nosida 
integrallanuvchi funksiyalar 
sinfini keltiring. 
2. Lebeg integralining 
integrallash chegarasiga 
nisbatan xossalarni toping.
3. Integrallash funksiyasiga 
nisbatan Lebeg integralining 
xossalarini keltiring. 
4. Lebeg ma’nosida 
integrallanuvchi, lekin Riman 
ma’nosida integrallanmaydigan 
funksiya toping.  
Umumlashtiruvchi xulosalar 
chiqaring. 
5. Riman  ma’nosida 
integrallanuvchi, lekin Lebeg 
ma’nosida integrallanmaydigan 
funksiya toping. 
Umumlashtiruvchi xulosalar 
chiqaring.  
4.Ishni yakunlab, taqdimotga tayyorlang.
49 Auditoriyadan tashqari bajarilgan ish uchun baholash mezonlari va
ko‘rsatkichlari
O‘quvchilar
ro‘yxati Asosiy muammo
ajratib olinib,
tadqiqot ob y ekti
aniqlangan
maks.  6 b Muammoli va-
ziyatning kelib
chiqish sababi
va dalillari aniq
ko‘rsatilgan
maks.  4 b Vaziyatdan
chiqib ketish
harakat-lari aniq
ko‘rsa-tilgan
maks.   10 b Jami
maks.20
b
Auditoriyada bajarilgan ish uchun baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari
Guruhlar
ro‘yxati Guruh faol
maks.  1 b Ma’lumotlar
ko‘rgazmali
taqdim etildi
maks.4 b Javoblar to‘liq
va aniq berildi
maks.5 b Jami
maks.10 b
8-10   ball   –   “a’lo”,   6-   8   ball   –   “yaxshi”,   4-   6   ball   –   “qoniqarli”,   0   -4   ball   –
“qoniqarsiz”. 
IV.O‘qituvchi tomonidan keys-stadini yechish va tahlil qilish varianti
1.Keys-stadidagi asosiy muammo 
Lebeg   ma’nosida   funksiyaning   integrallanuvchanligi,   integrallash   chegrasiga
va   integrallanuvchi   funksiyaga   nisbatan     Lebeg   integralining   xoosalarini   taxlil
etish, tasdiqlovchi misollar topish. 
2. Muammoli   vaziyatni   yechish   yo‘llari .   Keys-stadi   va   uning   axborot
ta’minoti   bilan   tanishamiz.   Lebeg   integrali   ta’rifi   va   integrallanuvchi   funksiyalar
turlari, intergalning integrallash to‘plamidan bog‘liqligini  keltiramiz.  Turli xossalar
mohiyatini ochib beruvchi misollar quriladi, bulardagi farqli va o‘xshash  joylarini
aniqlaymiz, umumlashtiruvchi xulosalarni topamiz. 
50 3 . Berilgan vaziyat bilan tanishamiz.
Ma’lumotlarni   yana   di qq at   bilan   o‘q ib   chi q ib,   biz   uchun   mu h im   b o‘ lgan
satrlarni   tagiga   chizib   olamiz.   Keys-stadidagi   mu h im   fikrlarni   q alam   yordamida
ostini   chizib   qo‘ yamiz.   Vaziyat   tavsifida   berilgan   asosiy   tushuncha   va   iboralarga
di qq atimizni jalb  q ilamiz.
3.   Muammoli vaziyatning ta h lili.
Muammoli   vaziyatni   ta h lil   q ilishga   h arakat   q ilamiz.   Mazkur   h olatda   q abul
q ilinishi mumkin b o‘ lgan muammoning barcha  y echimlarini topamiz. 
Yakuniy   xulosa.   Lebeg   integralining   mavjudlik   xossalari   mohiyati   ochib
beriladi, shartlarning muhimligi anglanadi,   asoslovchi misollar quriladi. Umuman
olganda   Lebeg   integralining   absolyut   uzluksizlik   kabi   turli   xossalari   interfaol
tahlim texnologiyalari orqali o‘zlashtiriladi. 
51 XULOSA 
O‘zbekiston   Respublikasining   ijtimoiy   soha   va   iqtisodiy   tarmoqlarida
hozirgi   davrda   ke n g   qamrovli   islohotlar   amal g a   oshirilmoqda.   Ayniqsa   ta’lim-
tarbiya tizimini isloh qilish, uni   j ahon talablari darajasiga ko‘tarish   h ozirgi davrda
davlatimiz   siyosatining   ust u vor   yo‘nalishiga   aylantirildi.   Oliy   ta’lim
muassasalarida   ta’lim   jarayonini   takomillashtirishda   ilg‘or   zamonaviy   pedagogik
va   axborot   texnologiyalardan   unumli   foydalanish   bugungi   kunning   eng   asosiy
talablaridan biridir. 
Hozirgi   kunda   mamlakatimizda   yoshlarni   har   tomonlama   barkamol   inson
qilib tarbiyalash bo‘lajak mutaxassislarni  ma’naviy jihatdan pok, axloqiy jihatdan
etuk va jismoniy jihatdan sog‘lom fikrlashga qaratilgan. 
Mazkur   bitiruv   ishida   “ Lebeg   integrali   va   uning   xossalari”   mavzusini
o‘qitishning   nazariy masalalari, ta’limning hamkorlikda o‘qitish, o‘yin, muammoli
ta’lim, masofaviy ta’lim, modulli ta’lim texnologiyalarining mazmuni va ularning
mohiyati   yoritilgan.   Shuningdek   mavzuni   o‘qitish   jarayonida   muammoli   ta’lim
texnologiyasi va keys ta’lim texnologiyalaridan foydalanish orqali ta’limda sifat va
samaradorlikni ta’minlash, bu ish asosida zamonaviy usullarning afzallik tomonlari
ko‘rsatib berilgan. 
Ushbu   bitiruv   ishida   “Matematika”   fanining   “Lebeg   integrali   va   uning
xossalari”   mavzusini   o‘qitishda   modulli   usulni   qo‘llash   asosida   qo‘yidagi
tavsiyalar ishlab chiqildi: 
Matematika   fanlarni   o‘qitishda   ilg‘or   innovatsion   tahlim   usullari   va
zamonaviy   axborot   texnologiyalardan,   xususan   o‘qitishning   modulli   o‘qitish
usullaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir; 
- talabalarning   fanlarni   mustaqil   o‘zlashtirish   samaradorligini   oshirish
maqsadida   elektron   o‘quv   modullarini   takomillashtirish   ham   foydadan   xoli
emas.
52 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari .
1.  Mirziyoev   SH.M.   BMT   Bosh   Assambleyasining   72-sessiyasida   so‘zlagan
nutqi.  http://xs.uz/index.php/homepage/rasmij/item/11175 .
2.  Mirziyoev   SH.M.   Oliy   Majlisga   Murojaatnoma   2017   yil   22   dekabr
http://uza.uz/oz/documents/zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-
mirziyeevning-oliy-22-12-2017
3.  Mirziyoev   SH.M.   Oliy   Majlisga   Murojaatnoma.   2018   yil   28   dekabr.
https://www.xabar.uz/siyosat/prezident-shavkat-mirziyoyevning-oliy-
majlisga-murojaatnomasi
4.  Mirziyoev   Sh.M.   Milliy   taraqqiyot   yo‘limizni   qat’iyat   bilan   davom   ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. T.1. –Toshkent.: O‘zbekiston. 2017.
5.  Mirziyoev   Sh.M.   Qonun   ustuvorligi     va   inson   manfaatlarini   ta’minlash   yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent.: O‘zbekiston. 2017.
6.  Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent.: O‘zbekiston. 2017.
7.  Mirziyoev   S h .M.   Erkin   va   farovon,   demokratik   O‘zbekiston   davlatini
birgalikda   barpo   etamiz.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   lavozimiga
kirishish   tantanali   marosimiga   bag‘ishlangan   Oliy   Majlis   palatalarining
qo‘shma majlisidagi nutq. T.: «O‘zbekiston» 2016.
8.  Bilimli   avlod   –   buyuk   kelajakning,   tadbirkor   xalq   –   farovon   hayotning,
do‘stona   hamkorlik   esa   taraqqiyotning   kafolatidir.   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidenti Sh.Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstituttsiyasi qabul
qilinganining   26   yilligiga   bag‘ishlangan   tantanali   marosimdagi   ma’ruzasi.
https://president.uz/uz/lists/view/2180  
9.    Karimov   I.A.   O‘zbekiston:   milliy   istiqlol,   iqtisod,   siyosat,   mafkura.   1-jild.-
T.: O‘zbekiston, 1996. – 364 b.
II .  Normativ  - huquqiy xujjatlar.
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. -T., 201 8 . 
53 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni.   2020 yil. 23
sentyabr
3. O‘zbekiston Qonun xujjatlari to‘plami.-T.,2005 № 28-29
4. O‘zbekiston Respublikasi  Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini   yanada   rivojlantirish   bo‘yicha   Harakatlar   strategiyasi
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni
5. “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora tadbirlari to‘g‘risida” 2017
yil 20 apreldagi PQ-2909-sonli O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. 
6. “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda
amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash
bo‘yicha   qo‘shimcha   chora-tadbirlar   to‘g‘risida”   2018   yil   05   iyundagi   PQ-
3775-sonli O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori.
7. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2019   yil   8   oktyabr   “O‘zbekiston
Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli Farmoni.
8. O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 29 oktyabr “Ilm-fan va ilmiy faoliyat
to‘g‘risida”gi O‘RQ-576-sonli Qonuni.
9. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2020   yil   29   oktyabr   “Ilm-fanni
2030   yilgacha   rivojlantirish   konsepsiyasini   tasdiqlash   to‘g‘risida”   gi   PF-
6097-sonli Farmoni.
10. O‘zbekiston   Respublikasining   «Innovatsion   faoliyat   to‘g‘risida»   gi
24.07.2020y. O‘RQ-630-sonli qarori.
11.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   “Ilm-fanni   2030   yilgacha
rivojlantirish  konsepsiyasini   tasdiqlash   to‘g‘risida”  gi  Farmoni  29.10.  2020
y. PF-6097-sonli qarori.   
12.   2017   —   2021   yillarda   o‘zbekiston   respublikasini   rivojlantirishning   beshta
ustuvor   yo‘nalishi   bo‘yicha   harakatlar   strategiyasini   «yoshlarni   qo‘llab-
quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili»da amalga oshirishga
oid davlat dasturi to‘g‘risida. PF-6155-son 03.02.2021  qarori.
54 13. 2017   —   2021   yillarda   o‘zbekiston   respublikasini   rivojlantirishning   beshta
ustuvor   yo‘nalishi   bo‘yicha   harakatlar   strategiyasini   «ilm,   ma’rifat   va
raqamli   iqtisodiyotni   rivojlantirish   yili»da   amalga   oshirishga   oid   davlat
dasturi to‘g‘risida.  PF-5953-son 02.03.2020   qarori.
III. Maxsus adabiyotlar.
1. А.Н . Колмогоров,   С.В . Фомин.     Э лемент ы   теории   функции   и
функ ц иалного анализа 1980.
2. Ш.А.   Аюпов,   М.А.Бердиқулов,   Р.М.Турғунбоев.   Функци ялар
назарияси .   Тошкент.  2004 .  148 б.
3. Т.А .   Саримсоқов.   Ҳақиқий   ўзгарувчининг   функциялар   назарияси.
Тошкент.1982.1994.
4. Ю.С.Очан .   Сборник   задач   по   математическому   анализу   М:
Просвешение.   1981.
5. В.А.   Треногин ,   Б.М.   Писаревский ,   Т.С.   Саболева .   Задачи   и
упражнения по функ ц ионалъному анализ у .   1984.
6. Ж.И.Абдуллаев.,   Р.Н.Ғанихўжаев.,   И.А.Икромов.   “Функционал
анализдан   масалалар   тўплами”.   И,ИИ.ИИИ.   қисмлар.   Тошкент.   Турон-
Иқбол.2013.
7.   М.М. Вайнберг: “Функционалний анализ“ Москва 1970 .
8. Соболев   В.И.   Лек ц ии   по   дополнителн ы м   главам   математического
анализа.1968 .
9.   Натансон   И.П.   Теория   функции   ве щ ественного   переменного.
М.Наука,1974.
10. Партасарати   К.   Введение   в   теорию   вероятностей   и   теорию   мер ы .
М.Мир.1983.
11. Вулих Б.З. Краткий курс теории функции вешественной переменной
1974 .
12. Городетский   В.В.,   Нагнибида   Н.И.,   Настасиев   П.Л.   “Методи
решения задач по функцианалному анализу .
55 13.   Ganieva   M.A.,   Fayzullaeva   D.M.   Keys - stadi   o‘qitishning   pedagogik
texnologiyalari   to‘plami .   Metodik   qo‘llanma   /   Seriya   “ O‘rta   maxsus,   kasb-hunar
ta’limi tizimida innovatsion texnologiyalar”.  – T.: TDIU, 2013. – 9 5  bet.
14.   G.Eldasheva,   G.Karimova. Ta’lim-tarbiya   texnologiyalari   va   jahon
tajribasi moduli bo‘yicha o‘quv-uslubiy majuma. Toshkent-2018.
15.   B.Q.Haydarov,     D.E.Davletov,     J.YU.Saparboev.   M atematika   fanini
o‘qitishda   zamonaviy   yondashuvlar   va   innovatsiyalar   moduli   bo‘yicha   o‘quv-
uslubiy majmua. Toshkent-2018.
16. D.I.Yunusova.     “oliy   ta’limda   matematika   fanlarini   o‘qitish   metodikasi”
moduli bo‘yicha  o‘quv –uslubiymajmua. Toshkent-2016.
IV. Elektron resurslar
1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat Xokimyati portali:  www.gov.uz  
2. Axborot   –   komunikatsiya   texnologiyalari   izohli   lug‘ati,   2004,   UNDPDI:
Programme   www. lugat.uz ,  www.glossaiy.uz
3. O‘zbek internet resurslarining katalogi:  www.uz
4. Infokom.Uzelektron jurnali:  www.infocom. uz
5. https://kun.uz/news/2018/04/23/uzbekiston-bujica-2018-jilda-necta-kislok-   
va-maalla-obodonlastirila
6. http://uza.uz/uz/documents/obod-qishloq-dasturi-to-g-risida-29-03-2018   
7. http://lex.uz/docs/3604663   
8. https://stat.uz/uploads/docs/VRP-uz-17.pdf 
9. www.press-uz.info   
10. http://www.uforum.uz/   
11. Axborot resurs markazi:  http://www.assc.uz/
12. http://www.xabar.uz   
13. www.ziyonet.uz   
56

Lebeg integralining absolyut uzluksizlik xossasi

Купить
  • Похожие документы

  • Ayirmali sxemalar, ularni qurish va differensial masalani approksimasiyalash. Dirixle masalasi. Chekli — ayirmali tenglamalar sistemasini iterasiya usuli bilan yechish (Libman o‘rtalash jarayoni)
  • Bernulli tenglamasi. puazeyl va darsi-veysbax formulalari. gidravlik zarba
  • Boshlang‘ich sinflarda matematikadan uy ishlari va o‘quvchilar bilimini reyting baholash va baho normalalri
  • Bir o‘lchamli nostatsionar issiqlik o‘tkazuvchanlik tenglamasini chekli ayirmalar usuli bilan yechish
  • Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodlari va ularning kilassifikatsiyasi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha