Linux operatsion tizimida lokal tarmoq kompyuterlarini boshqarish - Informatika va AT - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	838.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Informatika va AT

Linux operatsion tizimida lokal tarmoq kompyuterlarini boshqarish

Sotib olish

MAVZU: LINUX OPERATSION TIZIMIDA LO K AL TARMOQ
KOMPYUTERLARINI BOSHQARISH .
Mundarija:
KIRISH. ......................................................................................................................................................... 3
1-BOB LINUX OPERATSION TIZIMI ............................................................................................................... 5
1.1. Linux operatsion tizimi haqida. ............................................................................................................. 5
1.2 Linux operatsion tizimi imkoniyatlari.Linux distributivlari. .................................................................... 7
Linux distributivalari. ............................................................................................................................ 10
2-BOB LINUX OPERATSION TIZIMIDA LOKAL TARMOQDA JOYLASHGAN KOMPYUTERLARNI QO’LLAB-
QUVVATLASH. ............................................................................................................................................ 13
2.1. Lokal tarmoq haqida ........................................................................................................................... 13
Lokal tarmoqlar tarmoqdagi hamma kompyuterlarda parallel hisoblash tizimini tashkil etishga imkon
yaratadi. Ular yordamida murakkab texnologik tizimlarni yoki bir nechta kompyuterlarda bir vaqtda
ilmiy izlanishlar qurilmasida ishlarni boshqarish ham mumkin. ............................................................. 13
Lokal tarmoqlar tarmoqdagi hamma kompyuterlarda parallel hisoblash tizimini tashkil etishga imkon
yaratadi. Ular yordamida murakkab texnologik tizimlarni yoki bir nechta kompyuterlarda bir vaqtda
ilmiy izlanishlar qurilmasida ishlarni boshqarish ham mumkin. ............................................................. 13
Biroq lokal tarmoqlar ba’zi kamchiliklarga ega, ularni doim esda tutish kerak. ..................................... 13
Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari ............................................................................................. 14
Kompyuter tаrmоg‘i topologiyasi (yaxlitlash, qiyofalash, tuzilish) deganda tarmoq kompyuterlarini bir-
biriga nisbatan fizik joylashtirish va ularni aloqa liniyalari bilan ulashi tushiniladi . Takidlash muhimki,
topologiya tushunchasi eng avval lokal tarmoqlarga tegishli bo‘lib, ularda aloqalar tuzulishini oson
ko‘rish mumkin. Global tarmoqlarda aloqalar tuzilishi foydalanuvchilardan odatda berkitilgan va
unchalik muhim emas, chunki har bir aloqa seansi shaxsiy o‘zini yo‘li bilan bajarilishi mumkin. ......... 14
Garchi tarmoqdan foydalanuvchiga topologiyani tanlash tez – tez bo‘lmasa ham, asosiy
topoloiyalarning xususiyatlari, ularning ustunliklari va kamchiliklarini bilishi kerak. Tarmoqning uchta
asosiy topologiyalari mavjud: ................................................................................................................ 14
• Shina (bus), bunda hamma kompyuterlar bir aloqa liniyasiga parallel ulanadi va har bir
kompyuterdan axborot bir vaqtda hamma qolgan kompyuterlarga uzatiladi ....................................... 14
“Shina” topologiyasi (yoki, yana bir nomi “ummiy shina”) o‘zining tuzilishi bo‘yicha kompyuterlarning
tarmoqli asbob – uskunalarining bir xilligi, shuningdek hamma abonentlarning teng huquqligi bilan
farq qiladi. Bunday ulanishda kompyuterlar axborotni faqat navbat bo‘yicha uzatishi mumkin chunki
aloqa liniyasi bir dona bo‘ladi. Aks holda ustma ust (konflikta, kollizi) tushishi natijasida uzatiladigan
axborot buziladi.(2.1-rasm.Shina topologiyasi) ...................................................................................... 14
“Halqa” – bu topologiya, bunda har bir kompyuter faqat ikkitasi boshqalari bilan aloqa liniyalari bilan
ulangan. Faqat u biridan axborot oladi, ikkinchisiga esa – faqat uzatadi. .............................................. 17
Har bir aloqa liniyasida, yulduz holatiga o‘xshab, faqat bitta (peredatchik) uzatuvchi va bitta
(priyomnik) qabul qiluvchi ishlaydi. Bu tashqi terminallarni qo‘llashdan ozod qiladi. ........................... 17
Halqani muhim xususiyati shundaki, har bir kompyuter unga keladigan signalni tiklaydi, yani repiter
rolini o‘ynaydi, shuning uchun halqaning hamma joyida signalni so‘nishi hech qanday ahamiyati yo‘q,
1

muhimi faqat halqaning qo‘shni kompyuterlar orasidagi so‘nishidir. Bu holatda аniq ajratilgan markaz
yo‘q, hamma kompyuterlar bir xil bo‘lishi mumkin. Ammo, ko‘pincha halqada maxsus abonent
ajratiladi, u almashuvni boshqaradi yoki nazorat qiladi. Tushunarliki, bunday boshqaradigan abonentni
borligi tarmoq ishonchliligini pasaytiradi, chunki uning ishdan chiqishi tezda barcha almashuvni falaj
qilib qo‘yadi.(2.3-rasm) .......................................................................................................................... 17
Lokal tarmoq texnologiyasi. ................................................................................................................... 20
Hisoblash texnikasi paydo bo‘lishidan boshlab, kompyuterlar orasida ma’lumotlar uzatish bo‘lgan. Bu
orqali har bir aloxida kompyuterni birgalikda ishlashini tashkil etish, bir masalani bir nechta
kompyuterlar yordamida yechish, har bir kompyuterni birorta funksiyani bajarishga maxsuslashtirish,
resurslardan birgalikda foydalanish va boshqa ko‘p muammolarni yechish imkonini yaratadi. Oxirgi
vaqtda axborot almashishni ko‘p uslub va vositalari taklif etilgan: disketa yordamida fayllarni oddiy
ko‘chirishdan to dunyo bo‘ylab internet kompyuter tarmog‘igacha, ya’ni barcha dunyodagi
kompyuterlarni bog‘lash imkonigacha. .................................................................................................. 20
2.2. Linux operatsion tizimida lokal tarmoq kompyuterlarini boshqarish vosiatalari va buyruqlari .......... 21
Linux operatsion tizimi qanday ishlaydi ............................................................................................ 21
Linuxdan foydalanishning ijobiy va salbiy tomonlari .......................................................................... 23
Tarmoq konfiguratsiyasi, nosozliklarni bartaraf etish va disk raskadrovka vositalari ......................... 29
1. ifconfig buyrug'i : ........................................................................................................................... 29
................................................................................................................................................................... 32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ............................................................................................................... 36
2

KIRISH.
Axborot texnologiyalari bo‘yicha mutaxassis – dunyodagi va
O‘zbekistondagi eng talabgor kasblardan biridir. Hozirda deyarli barcha tarmoqlar
axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o‘z faoliyatini yuritadi.
O‘zbekistonda soha rivojiga hamda insonlar hayotini yengillashtirish uchun taqdim
etilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash maqsadida innovatsion yechimlarni tatbiq
etish sifatini yaxshilashga katta e'tibor qaratmoqda . Axborot texnologiyalari
kommunikatsiyada, boshqaruv sohasida, bank ishida keng qo‘llaniladi, ularning
asosida ta'lim dasturlari, geologik-qidiruv va resurslarni qazib olish, zamonaviy
sanoatda, tibbiyotda, xavfsizlikni ta'minlashda zarur bo‘lgan yuqori texnologiyalar
ishlab chiqiladi va tadbiq etiladi. O‘zbekiston Respublikasida tarmoqlarni
avtomatlashtirish ishlari muntazam olib borilgan. O‘rta Osiyo respublikalari ichida
birinchi marta 1956-yilda O‘zFA matematika instituti qoshida hisoblash texnikasi
bo‘limi ochildi.1958-yil 30-dekabrda O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib «Ural»
elektron-hisoblash mashinasi (EHM) ishga turishirildi. Keyinchalik , 1962-yilda
Toshkent shahrida M20 rusumli (Qozon avtomatlashgan mashinalar zavodi
mahsuloti), yarim o‘tkazgichli M220 rusumli, «Minsk 22», «Ural 2», «BCM6 – 1»,
«BCM6 – 2» rusumli EHM lar ishga tushirildi. O‘zbekiston Respublikasida
korporativ foydalanuvchilar (vazirliklar tarmoqlari, tashkilotlar, davlat boshqaruv
organlari, mahalliy va mintaqaviy boshqarish tizimlari va h. k.) uchun xalqaro
milliy mintaqaviy ko‘lamda uzatiladigan axborotlar hajmining uzluksiz ko‘payishi,
ma’lumotlarni uzatish milliy tarmog‘ini rivojlantirish va takomillashtirish
zaruratini keltirib chiqardi. Ma’lumotlarni uzatish milliy tarmog‘i respublikada
mavjud ma’lumotlarni uzatish milliy tarmog‘i respublikada mavjud va
telekommunikatsiya (O‘zPAK) va Vazirlar Mahkamasi huzuridagi xo‘jaliklararo
axborot-kompyuter xizmati (UzNet) hamkorligida yaratildi. Ma’lumotlarni uzatish
milliy tarmog‘ida milliy provayderlar vazifalari, shuningdek, internet xizmatlari
UzPAK zimmasiga yuklatilgan. O‘zbekiston Respublikasi ma’lumotlarni uzatish
tarmoqlarining barcha provayderlari xalqaro tarmoqlarga faqat ma’lumotlarni
uzatish milliy tarmog‘i orqali ulanish huquqiga ega.
3

1997-yildan boshlab O‘zbekistonda internet provayderlar xizmat ko‘rsata
boshladi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda 40 dan ortiq internet poydevorlar
ishlamoqda. Bugungi kunda UzPAK axborotlarni uzatish va qabul qilish bilan
cheklanib qolmasdan, masofali o‘qitishni rejali ravishda amalga oshirishga
kirishgan. Texnika va uzatish vositalari rivojlangan asrda davlatlarning siyosiy
chegarasi (ta’lim sohasida) ma’lumot olish uchun xalaqit bermaydi. Bugungi
kunda internet orqali boshqa davlatlardagi eng nufuzli o‘quv dargohlarida bilim
olish imkoniyatlar mavjud. Axborot hisoblash tarmoqlar qamrab oladigan hududga
bog’liq ravishda lokal (LXT yoki LAN-Local Area Network), hududiy (XXT yoki
MAN Metropolitian Area Network) va global (GXT yoki Wan-Wide Area
Network) bo’lishi mumkin. Agar tarmoqning abonentlari bir-biridan uncha katta
bo’lmagan masofalarda (10—15 km gacha) joylashgan bo’lsa, u holda bu
tarmoq lokal tarmoq deb ataladi. LXT uncha katta bo’lmagan hudud oralig’ida
joylashgan abonentlarni birlashtiradi. Hozirgi vaqtda lokal hisoblash tarmog’i
abonentlarining hududiy sochilib ketishiga aniq bir cheklanishlar mavjud emas.
Odatda bunday tarmoq aniq bir ob’ektga bog’langan bo’ladi. LXT sinfiga alohida
korxonalar, firmalar, banklar, ofislarning va x.k. tarmoqlari misol bo’la oladi.
Odatiy kompyuter foydalanuvchisi proksi-ulanishning nima ekanligini va nima
uchun unga kerakligini bilmasligi mumkin. Haqiqatan ham, WWW manbalariga
to'g'ridan-to'g'ri mijoz-server tizimidan foydalanish mumkin emas. Buning uchun
proksi-qidiruv vositasi kerak. Shaxsiy kompyuterdan qilingan har qanday so'rov
to'g'ri ma'lumotni olish uchun ma'lumotlaringizni yuborish hisoblanadi. U har doim
vositachiga - so'rovni bajaradigan va dasturni manzilga yuboradigan kompyuter
dasturlari kompleksiga keladi. Boshqacha qilib aytganda, serverlar, bir kishi, uning
nomidan ishlaydigan vakolatli vakil orqali ulanadi.
Albatta, bular barchasi avtomatik tarzda bir necha soniyada amalga
oshadigan narsa emas .Hozir shu mavzu haqida batafsil kurs ishimiz davomida
bilib olamiz.

4

1-BOB LINUX OPERATSION TIZIMI
1.1. Linux operatsion tizimi haqida .
Operatsion tizim - bu bir-biri bilan bog'langan tizimli dasturlar majmuasidir,
uning maqsadi foydalanuvchilarning kompyuter bilan o'zaro aloqasini va boshqa
barcha dasturlarning bajarilishini tashkil etishdir.
Operatsion tizim kompyuter uskunalari va foydalanuvchi bajariladigan
dasturlar o'rtasida bog'lovchi vazifasini bajaradi.
Dunyodagi eng mashhur operatsion tizimlar Microsoft koorporatsiyasidan
taklif qilingan va qo’llab quvatlanadigan Windows operatsion tizimidir . Uning
barcha foydalanuvchilar operatsion tizimlar i orasidagi o'rtacha ulushi 9 0 % dan
ko’proq ni tashkil qiladi. Ko'pchilik foydalanuvchilar kompyuterda ishlash uchun
Windows operatsion tizimi o'rnatilgan bo'lishi kerak deb hisoblaydi. Hamma
foydalanuvchilar ham muqobil yoki boshqa operatsion tizimlar haqida
bilishmaydi, lekin oxirgi besh yillikda foydalanuvchilar, ayniqsa axborot
texnologiyalari sohasida ta’lim oluvchi talabalar va ishlovchi xodimlar Linux
operatsion tizimidan foydalanishga o’tishmoqda.
Linux operatsion tizimi 1991 yil Xеlsinkidagi univеrsitеtlardan birida taxsil
oluvchi talaba Linus Torvaldsning disеrtatsiya ishi natijasida, UNIX opеratsion
tizimi asosida yangi opеratsion tizimi sifatida yuzaga kеldi. Avvaliga Torvalds
yangi operatsion tizimni Freax (inglizcha "free", "freak" so’zlari hamda UNIX
oilasiga mansubligini bildiruvchi "X" xarflari birlashmasi) deb atamoqchi edi.
Biroq kernel birinchi bor joylashtirilgan FTP serverning administratori hamda
Torvaldsning do’sti Ari Lemka kernelga tegishli jildni linux deb nomladi. Shu-shu
bu operatsion tizim ushbu nom bilan atala boshlandi.
Opеratsion tizim Intеrnеt tarmog’iga joylashtirishi natijasida tеz orada o’z
foydalanuvchilari va muxlislariga ega bo’ldi va ko’pgina dasturchi
(programmist)larni o’ziga jalb qilishi Linux opеratsion tizimining kеskin
rivojlanishi uchun katta omil sifatida xizmat qildi.
OT quyi darajadagi dasturiy ta'minot bo'lib, ma'lumotlarni saqlash va printer,
ekran, klaviatura, sichqoncha, printer kabi periferiya qurilmalariga interfeysni
5

ta'minlab beradi. OT ikki qismdan iborat: yadro va tizim dasturlari. Yadro
kopmyuterdagi barcha dasturlar uchun CPU, qattiq diskdan, tezkor hotira kabi
mashina resurslarini taqsimlab beradi. Tizim dasturlari yuqori darajadagi
topshiriqlarni, klient/server qismiga oid vazifalarni bajaradi.
Bugungi kunda dunyo miqyosidagi opеratsion tizimlar ichida o’ziga xos
o’riniga egadir. Buning asosiy sabablaridan biri shuki, Linux erkin tarqatiladigan
ta’minotlardan biridir, ya’ni har bir foydalanuvchi dastlabki tizim kodlarini
Intеrnеt tarmog’i orqali yoki bo’lmasa kompakt-diskdagi nusxasini sotib olish
imkoniyatiga ega. Bu opеratsion tizimning 2 ta ishlash uchun mo’ljallangan
intеrfеyslari bo’lib, ular GUI (Graphic User Interface) - grafikali intеrfays hamda
CLI (Command Line Interface) - konsol, ya’ni komandalar qatoridan iboratdir.
So'ngi yillarda Linux OT, Unix oilasiga mansub OTning innovatsion
mahsulotlari ichida eng yaxshisi bo'lib kelmoqda. Linux OT ning avzalliklari:
Ilovalar: Linux OT ning pullik va pulsiz versiyalari uchun keng ko'lamda
ilovalarning mavjudligi hamda web server, tarmoq havsizligi, administratsiyalash,
grafik instrumentlarining keng mashtabdaligi bilan avzal hisoblanadi. Dunyoning
yirik kompaniyalari Linux ilovalarining doimiy yangilab borishini, Linuxning
yadrosiga doimiy qo'shimchalar kiritib borish qiziqishlarini bildirishgan. Masalan
IBM kompaniyasi Linuxning doimiy hamkori hisoblanadi. Linux POSIX
standartining barcha talablariga javob beradi.
Periferiya qurilmalari: Barcha kompyuter qurilmalari bilan tez oson ulanishi
bilan ajralib turadi.
Dasturiy ta'minot: Foydalanuvchilarga dasturiy mahsulotlardan foydalana
olish imkoniyati, nafaqat dastur kodi (source code) balki uning
kompilyatsiyalangan versiyasi, dasturlarning oson or'natilishi va tezda ishga
tushishi bilan muhim hisoblanadi. Bunday dasturlarga Java ni qo'llab quvatlovchi
ochiq kodli dasturiy ta'minot Netscape ni keltirishimiz mumkin. Shu bilan
birgalikda Mozilla, Thunderbird, Firefox ham ular qatorig kiradi.

6

1.2 Linux operatsion tizimi imkoniyatlari.Linux distributivlari.
So'ngi yillarda Linux OT, Unix oilasiga mansub OT ning innovatsion
mahsulotlari ichida eng yaxshisi bo'lib kelmoqda. Linux OT ning avzalliklari:
Ilovalar: Linux OT ning pullik va pulsiz versiyalari uchun keng ko'lamda
ilovalarning mavjudligi hamda web server, tarmoq havsizligi, administratsiyalash,
grafik instrumentlarining keng mashtabdaligi bilan avzal hisoblanadi. Dunyoning
yirik kompaniyalari Linux ilovalarining doimiy yangilab borishini, Linuxning
yadrosiga doimiy qo'shimchalar kiritib borish qiziqishlarini bildirishgan. Masalan
IBM kompaniyasi Linuxning doimiy hamkori hisoblanadi. Linux POSIX
standartining barcha talablariga javob beradi. Periferiya qurilmalari: Barcha
kompyuter qurilmalari bilan tez oson ulanishi bilan ajralib turadi. Dasturiy
ta'minot: Foydalanuvchilarga dasturiy mahsulotlardan foydalana olish imkoniyati,
nafaqat dastur kodi (source code) balki uning kompilyatsiyalangan versiyasi,
dasturlarning oson or'natilishi va tezda ishga tushishi bilan muhim hisoblanadi.
Bunday dasturlarga Java ni qo'llab quvatlovchi ochiq kodli dasturiy ta'minot
Netscape ni keltirishimiz mumkin. Shu bilan birgalikda Mozilla, Thunderbird,
Firefox ham ular qatorig kiradi. Platforma: Linux nafaqat Intel bazasidagi
platformalar uchun balki, Apple (PPC Linux), Compaq's alfa, MIPS, Motorola 68K
asoslangan mashinalar, 64 bitli tizimlar va IBM S/390x platformalari uchun
mo'ljallangan. Linux ko'p protsessorli hisoblash mashinalarida ishlaydi.
Linux ixcham (portable) tizim hisoblanib, har xil hisoblash mashinalarida
ishlashi mumkin. Linux oilasiga mansub barcha OT ning 95 foizi C dasturlash
tilida yozilgan bo'lib, hisoblash mashinasiga bo'g'liq bo'lmagan dasturlash tili
hisoblanadi. Linux portativ hisoblangani uchun, turli xil hisoblash mashinalarning
asosiy talablariga to'liq javob bergan holda moslashadi. Masalan Linux mobil
telefonlar, Televizor kabel qurilmalari kontrollerlariga o'rnatish mumkin. Fayl
tizim strukturasi qattiq disk bilan tez ishlashi uning ustunligi hisoblanadi. Linux
OT ko'pfoydalanuvchi OT sifatida qaraladi.
Linux bir vaqtning o'zida ko'p foydalanuvchilarga hizmat ko'rsata oladi.
Qurilmalarning imkoniyati va ularning vazifalari turidan kelib chqib bir vaqtning
7

o'zida 1000 tagacha foydalanuvchiga hizmat qlishi mumkin. Ko'pfoydalanuvchi
OT tizim resurslarini bir vaqtning o'zida foydalanishga imkon beradi. Har bir
foydalanuvchi tomonidan ishlatilgan vazifalar bir-biri bilan bog'liq holda ishlasada
ularning bir biridan himoyasi tizim tomonidan ta'minlanadi, shu bilan birgalikda
tizim yadrosi ham barcha protsesslardan himoyalangan bo'ladi. Bir nechta vazifalar
bilan ishlagan vaqtda, asosiy e'tiborda bo'lgan vazifadan tashqari qolgan vazifalarni
orqa fonga o'tkazgan holda ishlash mumkin. Agar X Window tizimida ishlayotgan
bo'lsak, ishga tushirilgan bir nechta dasturlarni bir oynada ko'rib ishlash mumkin
bo'ladi. Fayl o'zida hisobot, rasm, qo'shiq yoki bajarilayotgan dastur holati kabi
ma'lumotlarni saqlashi mumkin. Har bir fayl ma'lumotlar saqlanish qurilmasida
universal identifakotor orqali saqlanadi. Linux fayl tizimi, fayllarning qaysi
katalog ichida joylashganini strukturasini ta'minlab beradi. Har bir katalog o'zida
fayl yoki katalogni saqlashi mumkin. O'z navbatida har bir katalog boshqa bir
derektoriyada ichida joylashgan bo'lishi mumkin, struktura shu tarzda ketib daraxt
ko'rinishiga keladi. Ushbu struktura foydalanuvchilarga fayllarni bir katalog ostida
birlashtirib ishlatishga yordam beradi. Har bir foydalanuvchi o'zining asosiy
katalogiga ega bo'ladi. (1.1-rasm)
1.1-rasm
Linux operatsion tizimining asosiy xususiyatlari
8

Linux manba kodi bepul va ommaga ochiq bo'lganligi sababli, tizimni
rivojlantirishga boshidanoq ko'plab mustaqil ishlab chiquvchilar jalb qilingan. Shu
tufayli Linux hozirda eng zamonaviy, barqaror va tez rivojlanayotgan tizim bo'lib,
deyarli bir zumda eng so'nggi texnologik yangiliklarni o'z ichiga oladi. UNIX kabi
zamonaviy to'liq ishlaydigan operatsion tizimlarga xos bo'lgan barcha
xususiyatlarga ega.
Haqiqiy ko'p vazifali
Barcha jarayonlar mustaqil; ularning hech biri boshqa vazifalarga xalaqit
bermasligi kerak. Buning uchun yadro protsessor vaqtini taqsimlash rejimini
amalga oshiradi va har bir jarayon uchun vaqt oralig'ini navbat bilan taqsimlaydi.
Bu jarayon Windows o'zi protsessorni boshqa jarayonlarga "berib yuborishi" kerak
bo'lgan (va ularning bajarilishini juda kechiktirishi mumkin) Windows 95-ning
"ko'p vazifalarni bajaruvchi" rejimidan sezilarli darajada farq qiladi.
Ko'p foydalanuvchili kirish
Linux - nafaqat ko'p vazifali operatsion tizim, bir vaqtning o'zida bir nechta
foydalanuvchini ishga tushirish qobiliyatini qo'llab-quvvatlaydi. Bunday holda,
Linux turli xil masofaviy terminallar orqali xost bilan ishlaydigan
foydalanuvchilarga barcha tizim resurslarini taqdim etishi mumkin.
Linux operatsion tizimining umumiy xususiyatlari
So'nggi paytlarda rossiyalik shaxsiy kompyuter foydalanuvchilari tobora
ko'proq Linuxni Microsoft Windowsni bozordan almashtirishga qodir operatsion
tizim sifatida gapira boshladilar, agar bo'lmasa, aksariyat uy shaxsiy
kompyuterlarida uni to'liq almashtirishadi. Shu bilan birga, Linux haqida rus
tilidagi kirish ma'lumotlari juda oz: ushbu mavzu bo'yicha sotiladigan
adabiyotlarning aksariyati juda qimmat va u asosan mutaxassislar va tajribali
foydalanuvchilar uchun mo'ljallangan bo'lib, oddiy iste'molchini texnik
terminologiyaning ko'pligi bilan qo'rqitmoqda. Boshqa tomondan, Internetda
taqdim etilgan hujjatlar sezilarli darajada parchalanib ketgan va to'liq emas.
9

Linux distributivalari.
Linuxning dastlabki versiyalari ikkita floppi-disklarga to'g'ri kelardi.
Birinchi disket yuklovchi va yadroni o'z ichiga olgan bo'lsa, ikkinchisida GNU
loyihasi tomonidan ishlab chiqilgan root fayl tizimi va asosiy yordam dasturlari
mavjud edi. Tizimni o’rnatish va sozlash jarayoni qo'lda amalga oshirilardi va ko’p
bilimlarni talab qilardi. Linuxni nafaqat mutaxassislarga taqdim etish, balki uni
ko’pchilik foydalanuvchilarga taqdim etish uchun uning distributivlari ishlab
chiqila boshlandi.
Linux distributivi- bu operatsion tizimning asosiy qismlarini o'z ichiga olgan
dasturiy ta'minotlar to'plami bo’lib, foydalanuvchi kompyuterida Linux operatsion
tizimini o'rnatishga imkon beruvchi o'rnatish dasturi va tizimning to’g’ri ishlashi
uchun zarur bo'lgan dasturlar to'plamidir.
Foydalanuvchilarning ko’p qismi Linuxni o’rnatish uchun distributivlardan
foydalanishadi. Distributiv – bu nafaqat programmalar to’plamidir, balki
foydalanuvchilarning bir qator masalalarining yechimi, birlashtirilgan yakka
sistemalar markaziy o’rnatgichi, boshqarish va yangilash paketlari,
moslashtirishlar va texnik yordamlar majmuasidir.
Distributivlar juda ko'p mustaqil dasturchilar guruhlari tomonidan ishlab
chiqilganligi sababli, hozirda dunyoda yuzlab turli xil Linux distributivlari mavjud
va doimo yangilari paydo bo'lmoqda. Yangi distributivlar asosan noldan emas,
balki mavjud distributivlardan biriga asoslanib yaratiladi . Distributivlar bir-biridan
quyidagi jihatlar bilan farq qiladi:
• o'rnatish dasturi;
• dasturiy ta'minot paketlarini o'rnatish uchun ishlatiladigan vosita
(paketlarni boshqarish tizimi);
• distributivga kiritilgan xizmatlar va dasturlarning tarkibi;
• yuklash skriptlari;
• apparat talablari.
Dunyoda eng ko’p tarqalgan distributivlar:
 amerikaliklarning Red Hat va uninig bepul vorisi Fedora Core;
10

 nemislarning SuSE;
 frantsuzlarning Mandriva (eski nomi Mandrake);
 ayni bir xalqqa ta’luqli bo’lmagan Debian GNU/Linux;
 keksa distributivlardan biri bo’lmish Slackware;
 nisbatan yosh va aktiv rivojlanuvchi Gentoo;
 juda yosh, lekin istiqbolli Ubuntu Linux.
Internetda turli nashrlardan Linux distributivlarining ko'plab reytinglarini
topishingiz mumkin.
Umuman olganda, ma'lum bir distributivni tanlash bizga kerak bo'lgan narsaga
bog'liq: Windows yoki macOSga o'xshash grafik interfeysi? Xavfsizlik
yaxshiroqmi? Yadro va tizimning barcha jihatlarini nozik sozlash qobiliyati?
Turli xil Linux distributivlari ma'lum turdagi foydalanuvchilar uchun
mo'ljallangan. Masalan, Ubuntudan foydalanish oson, chunki u yangi
boshlovchilar uchun mo'ljallangan. Boshqa tomondan, Arch Linux konsolga
buyruq yozishni yaxshi ko'radigan foydalanuvchilar uchun mo'ljallangan.
Yangi boshlovchilar uchun eng yaxshi distributivlar:
 Ubuntu
 Linux Mint
 Boshlang'ich OS
 Manjaro
 Zorin OS
Tajribali mutaxassislar uchun eng yaxshi distributivlar:
 Gentoo Linux
 Linux Linux
 Debian
 Fedora
 Slackware
Linux operatsion tizimining asosiy qismi odatda yadro deb ataladi. Yadro
operatsion tizim funktsiyalarining eng past darajasini o'z ichiga oladi, masalan,
apparatni boshqarish, qurilma drayverlarini boshqarish, fayl tizimlarini boshqarish,
11

jarayonlarni yaratish, xotirani boshqarish va boshqa asosiy funktsiyalar. Linux
yadrosi UNIX yadrosiga juda o'xshaydi.
Linux - xuddi shu nomdagi yadroga asoslangan Unix-ga o'xshash tizim.
Yadro ochiq manbali, bepul dasturiy ta'minotni ishlab chiqishga mos ravishda
yaratilgan. Umumiy nom hech qanday paketni anglatmaydi; foydalanuvchilarning
ehtiyojlariga moslashtirilgan o'zlarining amaliy dasturlari bilan asosan bepul
tarqatiladi.
Dastlab, Linux ixlosmandlari tomonidan bepul ishlab chiqilgan, ammo
Linuxning muvaffaqiyati va uning keng qo'llanilishi bilan turli kompaniyalar
takomillashtirishga o'z hissalarini qo'sha boshladilar. Dağıtımdaki dasturlarning
aksariyati hozir ham mavjud. 73 ming kishi-yiliga teng bo'lgan Linux tizimlarida
mehnat aks ettirilgan.
Hozirda Linux smartfonlar bozorida etakchilik qilmoqda. Linux uy
kompyuterlari bozori 3-o'rinni egallaydi, tegishli qurilmalar orasida Linux ulushi
taxminan 43% ni tashkil qiladi.
Linux yadrosi x86 kompyuterlari uchun yaratilganidan beri u ko'plab
platformalarda o'rnatildi. Linux televizorlarda, routerlarda, o'yin konsollarida
o'rnatiladi. OS yaxshilanishda davom etmoqda, masalan, yadroning yangi versiyasi
har 2-3 oyda paydo bo'ladi.
Linux yadrosi mutlaqo noyob bo'lgan bir nechta xususiyatlarga ega:
 yadro modul asosida qurilgan bir vaqtning o'zida bitta kompyuterga bir
nechta yadrolarni o'rnatish mumkin;
 linux yadrosi rivojlanishi markazlashgan holda boshqariladi.
Linux yadrosi monolitik birlik emas, uning ba'zi qismlari ishlash paytida
yuklanishi mumkin, bunday qismlar modullar deb ataladi. Agar hozirda ba'zi
funktsiyalar talab qilinmasa, unda ular uchun mas'ul modullar yuklanmaydi va
xotirani egallamaydi.Bir vaqtning o'zida bitta kompyuterga bir nechta yadrolarni
o'rnatish mumkin, ammo ularning bittasi bir vaqtning o'zida ishlaydi.
12

2-BOB LINUX OPERATSION TIZIMIDA LOKAL TARMOQDA
JOYLASHGAN KOMPYUTERLARNI QO’LLAB-QUVVATLASH .
2.1. Lokal tarmoq haqida
Lokal tarmoqlar” (LAN, local area network) deganda aynan shunday
tarmoqlarni tushiniladiki, u o‘lchamlari katta bo‘lmagan bir-biriga yaqin
joylashgan bir nechta kompyuterlarni birlashtiradi.Xozirgi vaqtda lokal tarmoqlar
juda keng tarqalgan. Bunga sabab axborot xajmining 80—90 % i o‘sha tarmoq
ichida aylanishi kuzatiladi. Lokal tarmoqdagi kompyuterlar orasidagi ma'lumot
almashuvi yuqori tezlikka ega, chunki ular yagona axborot uzatish kanali bilan
bog‘langan bo‘ladi. Lokal tarmoqda exmlar orasidagi masofa uncha katta emas -
10 km gacha, radio kanal aloqasidan foydalanilsa - 22,5 km. Lokal tarmoqlarda
kanallar tashkilot mulki xisoblanadi va bu ulardan foydalanishni osonlashtiradi.
Shunday qilib, lokal tarmoqlarning farq qiluvchi belgilari quyidagicha: ·
uzatishning yuqori tezligi, katta o‘tkazuvchanlik imkoniyati; · uzatishning xato
darajasi pastligi (yoki, yuqori sifatli aloqa kanallari). Ma’lumotlar uzatish
qo‘yiladigan ehtimolli xatosi 10~7–10~8 bo‘lishi kerak; · effektli, tezlik bilan
almashuvni boshqarish mexanizmi. Chegaralangan, tarmoqga ulanadigan aniq
ma’lum bo‘lgan kompyuterlar soni.
Lokal tarmoqlar tarmoqdagi hamma kompyuterlarda parallel hisoblash tizimini
tashkil etishga imkon yaratadi. Ular yordamida murakkab texnologik tizimlarni
yoki bir nechta kompyuterlarda bir vaqtda ilmiy izlanishlar qurilmasida ishlarni
boshqarish ham mumkin.
Lokal tarmoqlar tarmoqdagi hamma kompyuterlarda parallel hisoblash tizimini
tashkil etishga imkon yaratadi. Ular yordamida murakkab texnologik tizimlarni
yoki bir nechta kompyuterlarda bir vaqtda ilmiy izlanishlar qurilmasida ishlarni
boshqarish ham mumkin.
Biroq lokal tarmoqlar ba’zi kamchiliklarga ega, ularni doim esda tutish kerak.
Uskunalar sotib olish va tarmoqli dasturli ta’minot, ulanuvchi kabellarni o‘tkazish
va personalni o‘qitish qo‘shimcha moddiy xarajatlardan tashqari yana mutaxassis
bo‘lishi kerak, u tarmoqni ishlashini nazorat qilib turadi , uni takomillashtiradi .
13

Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari
Kompyuter t а rm о g‘i topologiyasi (yaxlitlash, qiyofalash, tuzilish) deganda tarmoq
kompyuterlarini bir-biriga nisbatan fizik joylashtirish va ularni aloqa liniyalari
bilan ulashi tushiniladi . Takidlash muhimki, topologiya tushunchasi eng avval
lokal tarmoqlarga tegishli bo‘lib, ularda aloqalar tuzulishini oson ko‘rish mumkin.
Global tarmoqlarda aloqalar tuzilishi foydalanuvchilardan odatda berkitilgan va
unchalik muhim emas, chunki har bir aloqa seansi shaxsiy o‘zini yo‘li bilan
bajarilishi mumkin.
Garchi tarmoqdan foydalanuvchiga topologiyani tanlash tez – tez bo‘lmasa ham,
asosiy topoloiyalarning xususiyatlari, ularning ustunliklari va kamchiliklarini
bilishi kerak. Tarmoqning uchta asosiy topologiyalari mavjud:
• Shina (bus), bunda hamma kompyuterlar bir aloqa liniyasiga parallel ulanadi va
har bir kompyuterdan axborot bir vaqtda hamma qolgan kompyuterlarga uzatiladi
“Shina” topologiyasi (yoki, yana bir nomi “ummiy shina”) o‘zining tuzilishi
bo‘yicha kompyuterlarning tarmoqli asbob – uskunalarining bir xilligi, shuningdek
hamma abonentlarning teng huquqligi bilan farq qiladi. Bunday ulanishda
kompyuterlar axborotni faqat navbat bo‘yicha uzatishi mumkin chunki aloqa
liniyasi bir dona bo‘ladi. Aks holda ustma ust (konflikta, kollizi) tushishi natijasida
uzatiladigan axborot buziladi.(2.1-rasm.Shina topologiyasi)
2.1- rasm
14

Lokal tarmoqlarning shina topologiyasi
• Yulduz ( star ), bunda bitta markaziy kompyuterga chetda qolgan kompyuterlar
ulanadi , shu bilan birga har biri o ‘ zining alohida aloqa liniyalaridan
foydalanadi .“ Yulduz ” yaqqol ajralib turadigan markazli topologiya , bunga barcha
qolgan abonentlar ulangan . Barcha axborotlar almashuvi faqat markaziy
kompyuter orqali bajariladi , shunday qilib unga juda katta yuklanish yotadi ,
shuning uchun tarmoqdan tashqari boshqa hech narsa bilan u shug ‘ ullana olmaydi .
(2.2-rasm)
2.2-rasm. Lokal tarmoqlarning yulduzsimon joylashuvi.
Tushunarliki, markaziy а b о n е ntning tarmoqli asbob – uskunalari atrofdagi
abonentlarning asbob – uskunalarga qaraganda juda murakkab bo‘lishi kerak.
Abonentlarning bir xil huquqga egaligi to‘g‘risida bunda gapirib bo‘lmaydi.
Odatda, huddi shu markaziy kompyuter eng kuchli bo‘ladi va faqat unga
almashuvni boshqarish hamma funksiyalari topshiriladi. “Yulduz” topologiyali
tarmoqd а hech qanday mojarolar bo‘lishi mumkin emas , chunki boshq qarish to‘liq
15

markazlashgan. “Yulduz” yaqqol ajralib turadigan markazli topologiya, bunga
barcha qolgan abonentlar ulanganBarcha axborotlar almashuvi faqat markaziy
kompyuter orqali bajariladi, shunday qilib unga juda katta yuklanish yotadi,
shuning uchun tarmoqdan tashqari boshqa hech narsa bilan u shug‘ullana olmaydi.
Tushunarliki, markaziy а b о n е ntning tarmoqli asbob – uskunalari atrofdagi
abonentlarning asbob – uskunalarga qaraganda juda murakkab bo‘lishi kerak.
Abonentlarning bir xil huquqga egaligi to‘g‘risida bunda gapirib bo‘lmaydi.
Odatda, huddi shu markaziy kompyuter eng kuchli bo‘ladi va faqat unga
almashuvni boshqarish hamma funksiyalari topshiriladi. “Yulduz” topologiyali
tarmoqd а hech qanday mojarolar bo‘lishi mumkin emas, chunki boshqarish to‘liq
markazlashgan.Agar kompyuterlarni ishdan chiqishiga yulduzni mustaxkamligi
to‘g‘risida gap ketsa, bunda atrofdagi kompyuterni ishdan chiqishi tarmoqning
qolgan qismlarini ishlashiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi, lekin markaziy
kompyuterni har qanday ishdan chiqishi tarmoqni butunlay ishdan chiqaradi.
Shuning uchun markaziy kompyuterni va uning tarmoqli apparturalarini ishonch-
liligini oshirish uchun maxsus choralar ko‘rilishi kerak. Har qanday kabelni
uzilishi yoki undagi qisqa tutashuv “yulduz” topologiyasida faqat bitta kompyuter
bilan almashuv buziladi, boshqa kompterlar esa normal holatda ishini davom
ettirishi mumkin.Shinaga qaraganda yulduzda har bir aloqa liniyasida faqat ikkiga
abonent turadi: markaziy va atrofdagilardan bittasi. Ko‘pincha ular-ning ulanishi
uchun aloqa liniyasini ikkitasi ishlatiladi, ularning har biri axborotni faqat bir
yo‘nalishda uzatadi. Shunday qilib, har bir aloqa liniyasida bitta qabul qiluvchi
(pryomnik) va bitta uzatuvchi (peredatchik) mavjud.. Shunday qilib, har bir aloqa
liniyasida bitta qabul qiluvchi (pryomnik) va bitta uzatuvchi (peredatchik) mavjud.
Shina bilan solishtirganda buning hammasi tarmoqli asbob – uskunalarni sezilarli
soddalashtiradi va qo‘shimcha tashqi terminatorlarni qo‘llashdan ozod qiladi.
“Shina” ga qaraganda aloqa liniyalarda signallarni so‘nish muammosi “yulduzda”
oddiy h а l etiladi, chunki har bir priyomnik doim bir darajali signal qabul qiladi.
“Yulduz ” topologiyasini jiddiy kamchiligi abonentlar soni qattiq cheklangan.
16

Odatda markaziy abonent 8-16 dan oshmagan atrofdagi abonentlarga xizmat
ko‘rsatadi.
“Halqa” – bu topologiya, bunda har bir kompyuter faqat ikkitasi boshqalari bilan
aloqa liniyalari bilan ulangan. Faqat u biridan axborot oladi, ikkinchisiga esa –
faqat uzatadi.
Har bir aloqa liniyasida , yulduz holatiga o‘xshab, faqat bitta (peredatchik)
uzatuvchi va bitta (priyomnik) qabul qiluvchi ishlaydi. Bu tashqi terminallarni
qo‘llashdan ozod qiladi.
Halqani muhim xususiyati shundaki, har bir kompyuter unga keladigan signalni
tiklaydi, yani repiter rolini o‘ynaydi, shuning uchun halqaning hamma joyida
signalni so‘nishi hech qanday ahamiyati yo‘q, muhimi faqat halqaning qo‘shni
kompyuterlar orasidagi so‘nishidir. Bu holatda а niq ajratilgan markaz yo‘q, hamma
kompyuterlar bir xil bo‘lishi mumkin. Ammo, ko‘pincha halqada maxsus abonent
ajratiladi, u almashuvni boshqaradi yoki nazorat qiladi. Tushunarliki, bunday
boshqaradigan abonentni borligi tarmoq ishonchliligini pasaytiradi, chunki uning
ishdan chiqishi tezda barcha almashuvni falaj qilib qo‘yadi.(2.3-rasm)
2.3-rasm. Lokal kompyuterlarni halqasimon topologiyasi
17

Tarmoqlar umumiy foydalanish ; Amalga oshirilgan funktsiyalarning tabiati
bo ' yicha tarmoqlar quyidagilarga bo ' linadi : Hisoblash , dastlabki ma ' lumotlarni
hisoblashda qayta ishlashga asoslangan
OSI modeliga ko ' ra , kompyuter tarmoqlari arxitekturasini turli darajalarda ko ' rib
chiqish kerak ( jami darajalar soni ettitagacha ). Eng yuqori daraja qo ' llaniladi . Bu
darajada foydalanuvchi o ' zaro aloqada bo ' ladi hisoblash tizimi ... Eng past daraja
jismoniy. Bu qurilmalar o'rtasida signal almashinuvini ta'minlaydi. Aloqa
tizimlarida ma'lumotlar almashinuvi ularni yuqori darajadan pastki darajaga
ko'chirish, keyin tashish va nihoyat, pastki darajadan yuqoriga o'tish natijasida
mijozning kompyuterida takrorlash orqali amalga oshiriladi. Keling, OSI modeli
turli qit'alarda joylashgan foydalanuvchilar o'rtasida qanday ma'lumotlarni
almashishini ko'rib chiqaylik.
1. Ilova darajasida maxsus ilovalar yordamida foydalanuvchi hujjat (xabar, rasm
va boshqalar) yaratadi.
2. Taqdimot darajasida uning kompyuterining operatsion tizimi yaratilgan
ma'lumotlarning qayerda joylashganligini (RAMda, qattiq diskdagi faylda va
hokazo) yozib oladi va keyingi daraja bilan o'zaro aloqani ta'minlaydi
. 3. Seans darajasida foydalanuvchi kompyuteri mahalliy yoki global tarmoq bilan
o‘zaro aloqada bo‘ladi. Ushbu qatlamning protokollari foydalanuvchining "efirga
chiqish" huquqlarini tekshiradi va hujjatni transport qatlamining protokollariga
o'tkazadi.
4. Transport darajasida hujjat foydalanilayotgan tarmoqdagi ma'lumo. Misol
uchun, u kichik standart o'lchamdagi sumkalarga kesilishi mumkin.
5. Tarmoq sathi tarmoqdagi ma’lumotlarning harakatlanish marshrutini belgilaydi.
Masalan, agar transport darajasida ma'lumotlar paketlarga "kesilgan" bo'lsa,
tarmoq darajasida har bir paket boshqa paketlardan qat'i nazar, etkazib berilishi
kerak bo'lgan manzilni olishi kerak.
6. Ulanish qatlami (Link layer) tarmoq sathidan olingan ma'lumotlarga muvofiq
fizik qatlamda aylanayotgan signallarni modulyatsiya qilish uchun zarur. Masalan,
kompyuterda bu funksiyalar bajariladi Tarmoq kartasi yoki modem. Haqiqiy
18

ma'lumotlarni uzatish jismoniy darajada amalga oshiriladi. Hech qanday hujjatlar,
paketlar, hatto baytlar ham yo'q - faqat bitlar, ya'ni ma'lumotlarni ko'rsatishning
elementar birliklari. Hujjatni ulardan tiklash asta-sekin, mijozning kompyuterida
pastdan yuqori darajaga o'tishda sodir bo'ladi. Jismoniy qatlam kompyuterdan
tashqarida joylashgan degan ma'noni anglatadi
Mahalliy tarmoqlarda bu tarmoqning o'zi jihozidir. Telefon modemlari yordamida
masofaviy aloqa uchun bular telefon liniyalari, telefon stantsiyalarining
kommutatsiya uskunalari va boshqalar. Axborotni qabul qiluvchining
kompyuterida ma'lumotlarni bit signallaridan hujjatga aylantirishning teskari
jarayoni sodir bo'ladi. Server va mijozning turli xil protokol qatlamlari bir-biri
bilan to'g'ridan-to'g'ri o'zaro ta'sir qilmaydi, lekin ular jismoniy qatlam orqali o'zaro
ta'sir qiladi. Sekin-asta yuqori darajadan pastki darajaga o'tib, ma'lumotlar doimiy
ravishda o'zgartiriladi, qo'shimcha ma'lumotlar bilan "to'ldiriladi", ular qo'shni
tomonda tegishli darajalar protokollari bilan tahlil qilinadi. Bu effekt yaratadi
virtual darajalarning bir-biri bilan o'zaro ta'siri. Tarmoqdagi turli xil kompyuterlar
bir-biri bilan muloqot qilishi uchun ular bir tilda “so‘zlashishi”, ya’ni bir xil
protokoldan foydalanishi kerak.
Protokol - bu tarmoq orqali muloqot qilish uchun ishlatiladigan "til".
Mahalliy tarmoqlarni bir-biriga ulash uchun quyidagi qurilmalar qo'llaniladi:
Ko'priklar- jismoniy uzunligi bilan cheklangan ikkita alohida segmentni
bog'laydigan tarmoq qurilmalari. Ko'priklar, shuningdek, boshqa kabel turlari
uchun signallarni kuchaytiradi va o'zgartiradi. Bu sizga maksimal tarmoq hajmini
kengaytirish imkonini beradi. Ko'priklar tarmoqlar o'rtasida hech qanday
o'zgartirishlar kiritmasdan ma'lumotlarni paketlarda uzatadi. Quyidagi rasmda
ikkita ko'prik bilan bog'langan uchta LAN ko'rsatilgan. Bundan tashqari, ko'priklar
mumkin filtr paketlari, butun tarmoqni mahalliy ma'lumotlar oqimidan himoya
qilish va faqat boshqa tarmoq segmentlari uchun mo'ljallangan ma'lumotlarni
chiqarish.
19

2.4-rasm. Ko’priklar
Lokal tarmoq texnologiyasi.
Hisoblash texnikasi paydo bo‘lishidan boshlab, kompyuterlar orasida ma’lumotlar
uzatish bo‘lgan. Bu orqali har bir aloxida kompyuterni birgalikda ishlashini tashkil
etish , bir masalani bir nechta kompyuterlar yordamida yechish, har bir
kompyuterni birorta funksiyani bajarishga maxsuslashtirish, resurslardan
birgalikda foydalanish va boshqa ko‘p muammolarni yechish imkonini yaratadi.
Oxirgi vaqtda axborot almashishni ko‘p uslub va vositalari taklif etilgan: disketa
yordamida fayllarni oddiy ko‘chirishdan to dunyo bo‘ylab internet kompyuter
tarmog‘igacha, ya’ni barcha dunyodagi kompyuterlarni bog‘lash imkonigacha.
20

2.2. Linux operatsion tizimida lokal tarmoq kompyuterlarini boshqarish
vosiatalari va buyruqlari
Linux operatsion tizimi qanday ishlaydi
Linux operatsion tizimi modulli dizaynga amal qiladi, bu uning ko'plab
o'zgarishlari va tarqatishlarining kalitidir. Barcha Linux distributivlari Linux
yadrosiga asoslangan, ammo ular quyidagi omillarga qarab farq qilishi mumkin:
 Yadro versiyasi. Tarqatishlar yangi xususiyatlarni o'z ichiga olishi uchun
so'nggi versiyalar bilan yoki barqarorroq bo'lishi uchun eski versiyalar bilan
sozlanishi mumkin.
 Yadro modullari . Bu funktsiyani qayta yuklamasdan kengaytirish uchun
yadroga yuklanishi va tushirilishi mumkin bo'lgan dasturiy ta'minot. Yadro
modullari ko'pincha qo'llab-quvvatlash uchun ishlatiladi:
o biriktirilgan qurilmalar qanday ishlashini boshqaruvchi koddan
foydalanadigan qurilma drayverlari ;
o yadroning turli fayl tizimlari bilan qanday ishlashini boshqaruvchi koddan
foydalanadigan fayl tizimi drayverlari; va
o tizim qo'ng'iroqlari, dasturlar yadrodan xizmatlarni qanday so'rashini
boshqaruvchi koddan foydalanadi.
 Konfiguratsiya imkoniyatlari. Faqat qurilma yoki fayl tizimi drayverlarini o'z
ichiga olgan konfiguratsiya opsiyalari bilan tuzilgan Linux yadrolari ba'zi
maxsus tarqatishlar uchun ishlatiladi; masalan, simsiz tarmoq qurilmasi
drayverlarisiz simsiz qurilma uchun yadroni kompilyatsiya qilish.
Linux yadrosi - bu Linuxda ishlaydigan barcha tizimlar umumiy bo'lgan yagona
narsa. Linux tomonidan ishlaydi:
 Linux yadrosini yuklash va yuklash.
21

 Yuklangandan so'ng, yadro tizimning barcha kirish va chiqishlarini
boshqaradi. Tizim ishga tushirildi va jarayonlarni boshlash mumkin.
 Tizim jarayonlari ishga tushirilgach, tizim tarmoq serveri funktsiyalarini,
buyruqlar qatori, ish stoli ilovalari yoki har qanday dastur yoki dastur orqali
interaktiv kiritilgan buyruqlarni o'z ichiga olgan jarayonlar uchun ishlatilishi
mumkin.
Yadro deyarli bir xil bo'lishi mumkin bo'lsa-da - konfiguratsiya va kompilyatsiya
farqlari bo'yicha ba'zi farqlar bilan - Linux tizimi qanday qo'llanilishiga qarab
foydalanuvchi tajribasi juda katta farq qilishi mumkin. Misol uchun, foydalanuvchi
tajribalari juda xilma-xil bo'lgan ba'zi Linux foydalanish holatlari quyidagilarni o'z
ichiga oladi:
 Dasturiy ta'minot ishlab chiquvchilari yoki boshqa mutaxassislar tomonidan
ishlatiladigan ish stoli mahsuldorlik tizimlari. Dasturiy ta'minotni ishlab
chiqish ish stantsiyalari ishlash uchun optimallashtirilgan bo'lishi mumkin,
ma'muriy mutaxassislar uchun ish stollari esa ish stoli mahsuldorligi
vositalaridan foydalanish uchun optimallashtirilgan bo'lishi mumkin.
 Tarmoq serverlarida to'g'ridan-to'g'ri kirish uchun terminal ham bo'lmasligi
mumkin. Ushbu boshsiz serverlar tarmoq terminali yoki Windows seanslari
orqali masofadan boshqariladi. Serverlardan ko'pchilik foydalanishi mumkin,
lekin ularga faqat vakolatli tizim ma'murlari to'g'ridan-to'g'ri kirishlari kerak.
 Yupqa mijozlar foydalanuvchilarga engil qurilmadan boy ish stoli muhitiga
kirish imkonini beradi. Bunga Raspberry Pi bir kartali kompyuterlar va Google
Chromebooks kiradi.
Linuxni ish stoli muhiti bilan GUI sifatida ishlatganda, Linux GUI-ga asoslangan
har qanday operatsion tizim bilan bir xil ishlaydi. Ilovalar va boshqa resurslarni
piktogrammalarni bosish orqali ochish mumkin, sichqoncha yoki trek paneli
yordamida fayllarni ko'chirish, nusxalash yoki o'chirish mumkin.
22

Xuddi shunday, Linux buyruq qatoridan foydalanish har qanday zamonaviy OS
buyruq qatoriga o'xshaydi:
userID@DESKTOP-2KD3FT2 :/mnt/c/WINDOWS/system32$
Ushbu misol Linux uchun Windows quyi tizimidagi standart buyruq satrini
ko'rsatadi. So'rov chapdan o'ngga, userID@hostname va joriy katalogning to'liq
yo'lidan keyin "$" belgisini ko'rsatadi.
2.5 rasm
Linux uchun Windows quyi tizimini ishga tushirish orqali Windows 10 (yoki
undan keyingi) ish stolida Linuxni sinab ko'ring.
Linuxdan foydalanishning ijobiy va salbiy tomonlari
Linux-dan foydalanishning ba'zi afzalliklari quyidagilardan iborat:
 Ochiq kodli dasturiy ta'minot. Linux yadrosi GNU GPL ochiq kodli dasturiy
ta'minot litsenziyasi ostida chiqariladi. Aksariyat distroslar deyarli har bir
23

toifadagi ko'plab variantlarga ega bo'lgan yuzlab ilovalarni o'z ichiga
oladi. Ko'pgina distribyutorlar, shuningdek, ularning apparatini qo'llab-
quvvatlash uchun ishlab chiqaruvchilar tomonidan taqdim etilgan qurilma
drayverlari kabi xususiy dasturlarni o'z ichiga oladi.
 Litsenziyalash xarajatlari. Microsoft Windows yoki Apple macOS-dan farqli
o'laroq, Linuxda aniq litsenziya to'lovlari yo'q. Tizimni qo'llab-quvvatlash
ko'plab Linux sotuvchilari tomonidan haq evaziga mavjud bo'lsa-da, OTning
o'zi nusxa ko'chirish va ishlatish uchun bepul. Ba'zi IT tashkilotlari o'zlarining
server dasturlarini tijorat operatsion tizimidan Linuxga o'tkazish orqali
tejashlarini ko'paytirdilar.
 Ishonchlilik. Linux ishonchli OS hisoblanadi va xavfsizlik yamoqlari bilan
yaxshi qo'llab-quvvatlanadi. Linux ham barqaror hisoblanadi, ya'ni u ko'p
holatlarda ishlashi mumkin. Linux, shuningdek, dasturiy ta'minotni ishga
tushirishda va kutilmagan kirishda xatolar bilan kurashadi.
 Orqaga moslik. Linux va boshqa ochiq kodli dasturiy ta'minot xavfsizlik va
funktsional yamoqlar uchun tez-tez yangilanib turadi, shu bilan birga asosiy
funksionallikni saqlab qoladi. Dasturiy ta'minot yangilanishlari qo'llanilganda
ham konfiguratsiyalar va qobiq skriptlari o'zgarishsiz ishlashi mumkin. O'z
operatsion tizimlarining yangi versiyalarini va yangi ishlash usullarini
chiqaradigan tijorat dasturiy ta'minot sotuvchilardan farqli o'laroq, Linux va
ochiq kodli ilovalar odatda yangi nashrlar bilan ishlash rejimlarini
o'zgartirmaydi.
 Ko'p tanlov. Yuzlab mavjud tarqatishlar, minglab ilovalar va deyarli har
qanday apparat platformasida Linuxni sozlash, kompilyatsiya qilish va ishga
tushirish uchun deyarli cheksiz imkoniyatlar orasida deyarli har qanday dastur
uchun Linuxni optimallashtirish mumkin.
Linuxdan foydalanishning ba'zi kamchiliklari quyidagilardan iborat:
24

 Belgilangan standartning yo'qligi. Linuxning standart versiyasi yo'q , bu
Linuxni muayyan ilovalar uchun optimallashtirish uchun yaxshi bo'lishi
mumkin, ammo standartlashtirilgan server yoki ish stoli tasvirlarini
joylashtirish uchun kamroq. Variantlar keng doirasi natijada qo'llab-
quvvatlashni murakkablashtirishi mumkin.
 Qo'llab-quvvatlash xarajatlari. Tashkilot Linuxni litsenziya to'lovlarisiz erkin
sotib olishi mumkin bo'lsa-da, qo'llab-quvvatlash bepul emas. SUSE va Red
Hat kabi ko'pgina korporativ Linux distribyutorlari qo'llab-quvvatlash
shartnomalarini taklif qilishadi. Vaziyatga qarab, ushbu litsenziya to'lovlari
tejashni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
 Xususiy dasturiy ta'minot. Microsoft Office kabi ish stoli unumdorligi dasturi
Linux ish stollarida ishlatilmaydi va boshqa xususiy dasturlar Linux
platformalarida mavjud bo'lmasligi mumkin.
 Qo'llab-quvvatlanmaydigan apparat. Ko'pgina apparat ishlab chiqaruvchilari
Linux qurilmalari drayverlarini o'z mahsulotlari uchun taqdim etishsa-da,
ko'pchilik bunday qilmaydi.
 Qattiq o'rganish egri chizig'i. Ko'p foydalanuvchilar Linux ish stoli yoki
Linuxga asoslangan ilovalardan foydalanishni o'rganish uchun kurashmoqda.
Ba'zi hollarda bir xil Linux atributi afzallik yoki kamchilik bo'lishi mumkin. Misol
uchun, Linux OT ni sozlash uchun ko'plab variantlarga ega bo'lish o'rnatilgan OT
ni qidirayotgan ishlab chiqaruvchilar uchun foydalidir, ammo bu oxirgi
foydalanuvchilar keng doirasi tomonidan ishlatilishi mumkin bo'lgan ish stoli OT
ni xohlaydigan korxonalar uchun kamchilikdir.
25

Linux operatsion tizimida local tarmoqda joylashgan kompyuterlarni qo'llab-
quvvatlash uchun bir qancha vositalar va buyruqlar mavjud. Quyidagi usullar hatto
ko'p qo'llaniladigan usullar jumlasidir:
1. Tarmoq sozlashi: Linux tizimdagi tarmoq sozlash fayllari ifconfig, iwconfig
kabi buyruq qatorlaridan foydalanish orqali o'zgartirilishi mumkin. Bu buyruqlar
tarmoq interfeyslarini sozlash, tarmoq ulanishlarini yoqish yoki o'chirish, IP
manzilini sozlash va boshqa amallarni bajarishga yordam beradi.
2. DHCP Server: Dinamik xost konfiguratsiya protokoli (DHCP) serveri sizga
tarmoqdagi kompyuterlarga avtomatik ravishda IP-manzillarni aloqalaydi. Linux
tizimi dhcpd paketidan foydalanib osonlik bilan DHCP serverini sozlash
imkoniyatini beradi.
3. Tarmoq fayl tizimi (NFS): Tarmoq fayl tizimi (NFS) jiddiy tarmoqdagi fayl va
jildlarni bizning o'z kompyuterimizda ham mijozlarga tarqatishga maslahat beradi.
Linux NFS xizmatlarini tuzish imkoniyatini beradi.
4. Xavfsiz Shel (SSH): Xavfsiz Shel (SSH) tarmoq protokoli yolg'iz tarmoqdagi
xavfsiz ulanish imkoniyatini beradi. Linux SSH xizmatlarini ta'minlaydi va
tarmoqdagi tashqi kodingizning xavfsizlikni ta'minlash imkonini beradi.
5. Webmin: Webmin - ushbu Aloqa orqali siz Linuxda o'z tizimining tarmoq va
xizmatlarini boshqarishga imkon beradigan, veb asosli tizim boshqaruv vositasi
hisoblanadi.
Umumiy ravishda, Linux operatsion tizimida o'z o'rtasida tarmoqlangan
kompyuterlarni boshqarish uchun bir nechta tarmoq vositalari va buyruqlar bilish
zarur. Mos tuzilish va sozlash bilan siz Linux asosli tarmoqingizni qulayroq
26

boshqarib, kompyuterlarning faoliyatini yaxshilash va tarmoqdagi ulanishlarni
yaxshilash imkoniga ega bo'lasiz.
Fayllarni boshqarish uchun LINUX buyruqlari
ls - kataloglar tarkibini ko'rish uchun ishlatiladi. Odatda joriy katalog tarkibini
ko'rsatadi. Agar parametrlarda biror kataloggacha yo'l ko'rsatilsa, unda tanlangan
katalog tarkibini ko'rsatadi. Qo’shimcha tarzda -l (List) va -a (All) opsiyalari bilan
ishlatilishi mumkin. Birinchisi katalog tarkibini batafsil ma'lumotli ro'yxat sifatida
ko’rsatadidi, ikkinchisi esa yashirin fayllarni ko'rish imkonini beradi.
more - parametrda berilgan fayl mazmunini ekranga chiqarish.
head - parametrda berilgan faylning birinchi 10ta satrini ekranga chiqaradi.
tail - parametrda berilgan faylning oxirgi 10 ta satrini ekranga chiqaradi.
cat- parametrda berilgan fayl mazmunini standart chiqishga chop etadi. Agar
parametrda bir nechta fayllar uzatilsa, ular ketma-ket chop etiladi. Bundan tashqari,
chiqishni '>' belgisi yordamida boshqa faylga yo'naltirish xam mumkin. Agar faqat
ma'lum bir sondagi qatorlarni chop etish talab etilsa, -n (Number) opsiyasidan
foydalanish mumkin.
cd- joriy katalogdan ko'rsatilgan katalogga o'tishga imkon beradi. Agar
parametrlarsiz ishlatilsa, u uy katalogiga qaytadi. Ikki nuqta bilan ishlatilsa joriy
katalogga nisbatan bir daraja yuqori katalogga qaytadi. “-” tire bilan ishlatilsa(cd -)
oldingi katalogga qaytadi.
pwd - Joriy katalog nomini ekranga chiqaradi. Agar Linux buyruq satri
bunday ma'lumotlarni chiqarmasa, bu buyruq foydali bo'lishi mumkin. Bu buyruq
katalogga havola olish uchun skript bajariladigan Bash dasturlashda foydali
bo'ladi.
MKDIR - yangi kataloglar yaratish buyrug’i. Eng qulay opsiyalardan bittasi -
p (parents), bitta buyruq bilan butun ichki katalog tuzilishini agar ular mavjud
bo'lmasa ham yaratish imkonini beradi.
FILE - buyrug'i fayl turini ko'rsatadi. Linuxda fayllar bilan ishlash uchun
ular har doim kengaytmaga ega bo'lishi shart emas. Shuning uchun, ba'zida
27

foydalanuvchi oldida qanday fayl turganini aniqlash qiyin bo'ladi. Bu buyruq bu
muammoni hal qiladi.
CP - fayl va kataloglardan nusxa ko'chirish buyrug’i. Bu buyruq kataloglar
tarkibini rekursiv ravishda nusxasini ko'chirmaydi (ya'ni, barcha ichki kataloglar va
ichki kataloglardagi barcha fayllar), shuning uchun -r (Rekursiv) yoki -a (Arxiv)
opsiyalarini qo'shib ishlatish tavsiya etiladi . CP- fayl va kataloglardan nusxa
ko'chirish buyrug’i. Bu buyruq kataloglar tarkibini rekursiv ravishda nusxasini
ko'chirmaydi (ya'ni, barcha ichki kataloglar va ichki kataloglardagi barcha fayllar),
shuning uchun -r (Rekursiv) yoki -a (Arxiv) opsiyalarini qo'shib ishlatish tavsiya
etiladi. Ikkinchi parametr rekursiv nusxalashdan tashqari atributlarni, katalog
egasi(yaratuvchisi)ni va vaqt tamg'asini saqlash imkoniyatini beradi.
MV - fayllar va kataloglarni ko'chirish yoki nomini o'zgartirish buyrug’i.
Shunisi e'tiborga loyiqki, Linuxda bu ikki amal bir xil operatsiya hisoblanadi.
Ya’ni nomini o'zgartirish - faylni boshqa nom bilan shu papkaga ko'chirishni
bildiradi.
RM - fayl va papkalarni o'chiradi. Agar rekursiv o'chirish talab etilsa, -r
opsiyasidan foydalanish mumkin. Biroq, buyruqni ehtiyot bo'lib ishlatish kerak
bo'ladi, muhim fayllaringizni o'chirib tashlash mumkin. Rm buyrug’i fayllarni
“Karzina” qutisiga tashlamaydi, balki butunlay o'chirib tashlaydi. Rm buyrug’ining
natijalari qaytarilmasdir. Ishoning, "rm mening kurs ishimni yedi" kabi
bahonalaringiz hech kimga qiziq bo'lmaydi.
CHMOD- faylga murojaat xuquqlarini o'zgartiradi. Bular o'qish, yozish va
bajarilish. Har bir foydalanuvchi o'z fayllari huquqlarini o'zgartirishi mumkin.
CHOWN - fayl egasini o'zgartiradi. Faqat superuser fayl egalarini o'zgartirishi
mumkin. Rekursiv o'zgartirish uchun -r opsiyasidan foydalaniladi.
FIND -fayl tizimida, fayl va papkalarda qidirish. Bu juda moslashuvchan va
qudratli Linux buyrug'i, faqat uning qidirish qobiliyati tufayli emas, balki topilgan
fayllarga ixtiyoriy buyruqlarni bajarish qobiliyati tufayli ham.
28

Tarmoq konfiguratsiyasi, nosozliklarni bartaraf etish va disk raskadrovka
vositalari
1. ifconfig buyrug'i :
Ifconfig Linuxda tarmoq interfeysi konfiguratsiyasi uchun tizim boshqaruvi
yordam dasturi bo'lib, tizim yuklash vaqtida interfeyslarni ishga tushirish uchun
ishlatiladi. TCP/IP tarmoq interfeysi parametrlarini sozlash, nazorat qilish va
so'rash kabi xususiyatlar ifconfig da mavjud. Har qanday tarmoq interfeysining IP
manzili va tarmoq niqobini o'rnatish va har qanday interfeysni o'chirish yoki
yoqish ifconfig ning ba'zi qo'llanilishidir.
2. Ethtool buyrug'i :
Ethtool - bu tarmoq interfeysi kontrollerlari (NIC) parametrlari va qurilma
drayverlari dasturlarini ko'rsatish va o'zgartirish uchun boshqa buyruq qatori
yordam dasturi. Ushbu vosita Ethernet qurilmalarini aniqlash va diagnostika qilish,
flesh-xotirada proshivkani yangilash va hokazolar uchun ham foydalidir.
3. IP buyrug'i:
IP buyrug'i ifconfig buyrug'ini almashtirish turidir . Ushbu buyruq turli xil tarmoq
boshqaruv vazifalarini bajarish uchun ishlatiladi. Ushbu buyruq marshrutni,
qurilmalarni, tarmoq qurilmalarini va tunnellarni ko'rsatish yoki manipulyatsiya
qilish uchun ishlatiladi. Bu ifconfig buyrug'iga o'xshash bo'lsa-da, lekin undagi
ko'proq funktsiyalar va imkoniyatlarni o'z ichiga olgan holda juda kuchli.
. ifup , ifdown va ifquery buyruqlari:
Ifup buyrug'i, umuman olganda, foydalanuvchiga quyidagi buyruq yordamida
ma'lumotlarni uzatish va qabul qilish imkonini beruvchi tarmoq interfeysini
ko'taradi:
$ sudo ifup
29

ethoIfup buyrug'i, umuman olganda, tarmoq interfeysini pasaytiradi, bu
foydalanuvchiga quyidagi buyruq yordamida ma'lumotlarni uzatish va qabul qilish
imkonini bermaydi
5. Ping buyrug'i :
Ping (Packet INternet Groper) buyrug'i - bu mahalliy tarmoq (LAN) yoki keng
tarmoq (WAN)dagi ikkita tizim o'rtasida ulanish imkoniyatini tekshirish uchun
kompyuter tarmog'ini boshqarish dasturi.
Tarmoqdagi tugunlar bilan bog'lanish uchun ping Internetni boshqarish xabari
protokoli (ICMP) echo so'rov paketlarini maqsadli xostga yuboradi va ping
muvaffaqiyatli ekanligini ko'rsatadigan ICMP echo javobini kutadi.
Boshqa tugunga ulanishni sinab ko'rish uchun biz IP-manzil/xost nomini taqdim
etishimiz kerak, Sintaksis quyidagicha ko'rinadi:
IPv4: ping <ip-manzil> / <xost nomi>
IPv6: ping6 <ip manzil> / <xost nomi>
7. NC buyrug'i :
NC (NetCat) bu ajoyib xavfsizlik vositasi yoki tarmoq monitoringi vositasi bo'lib,
u ko'pincha tarmoq vositalarining Shveytsariya armiyasi pichog'i deb ataladi.
U TCP yoki UDP yordamida tarmoq ulanishlarini o'qish va yozish uchun
ishlatiladi. U portni skanerlash, fayllarni uzatish va port tinglashni o'z ichiga olgan
ajoyib xususiyatlarga ega va u xakerlar tomonidan orqa eshik sifatida ishlatilishi
mumkin .
Nmap (Network Mapper) - Linux tizimi/tarmoq ma'murlari uchun kuchli bepul va
ochiq manbali tarmoq skaneri. Kompyuter tarmog'ida xostlar va xizmatlarni topish
uchun Nmap paketlarni yuborish orqali ishlatiladi. Nmap xususiyatlariga portni
30

skanerlash, MAC manzillarini aniqlash, versiyani aniqlash, OTni aniqlash, tarmoq
inventarizatsiyasi, tarmoqni xaritalash va boshqalar kiradi.
Biz xostni host nomi yoki IP manzilidan foydalanib, quyidagi buyruq yordamida
skanerlashimiz mumkin: -
nmap google.com
nmap <ip-manzil>
9. NSLookup buyrug'i :
Nslookup ("Ism serverini qidirish") - bu tarmoq boshqaruvi buyruq qatori vositasi
bo'lib, domen nomi yoki IP-manzil xaritasini va DNS resurs yozuvlarini (RR) olish
uchun DNS-serverlarni interaktiv va interaktiv bo'lmagan holda so'rash uchun
mo'ljallangan.
Domenning IP manzili quyidagi buyruqni yozgandan so'ng ko'rsatiladi: -
$ nslookup [domen nomi]
10. Tcpdump buyrug'i
Tcpdump kuchli ma'lumotlar tarmog'i paket analizatoridir, u uzatiladigan yoki
qabul qilinadigan paketlardagi tarmoq trafigini olish uchun ishlatiladi. Tizim
ma'murlari ushbu buyruqni Linuxda ulanish muammolarini bartaraf etish uchun
ishlatadilar.
11. Wireshark yordam dasturi :
Wireshark real vaqtda GUI rejimida paketlarni olish va tahlil qilish uchun ajoyib
yordamchi dasturdir. Wireshark tarmoq bilan bog'liq professional sifatida juda
muhim hisoblanadi. Olingan ma'lumotlar keyinchalik tekshirish uchun saqlanishi
mumkin.
31

12. Iptables xavfsizlik devori :
iptables - tizim administratori tomonidan Linux yadrosi xavfsizlik devorining IP
paket filtri qoidalarini sozlash, saqlash va tekshirish uchun ishlatiladigan xavfsizlik
devoriga o'xshash paketlarni filtrlash yordam dasturi. Linux xavfsizlik devori
(Netfilter) iptables tomonidan o'rnatiladi va boshqariladi. Iptables mavjud
paketlarni filtrlash qoidalariga paket filtri qoidalarini qo'shish yoki o'chirish yoki
o'zgartirish imkonini beradi.
Sintaksis:
iptables -L (barcha mavjud iptables qoidalari ro'yxati.)
13. UFW (Murakkab bo'lmagan xavfsizlik devori) :
Murakkab bo'lmagan xavfsizlik devori (UFW) Netfilter xavfsizlik devorini
boshqaradi va Debian va Ubuntu Linux tarqatishlarida taniqli dastur va standart
xavfsizlik devori konfiguratsiya vositasidir. Konfiguratsiya uchun iptables-dan
foydalanadi.
UFW xavfsizlik devori holatini tekshiring, quyidagi buyruqni kiriting:
$ sudo ufw holati.

32

XULOSA
Umumiy ravishda, Linux operatsion tizimida o'z o'rtasida tarmoqlangan
kompyuterlarni boshqarish uchun bir nechta tarmoq vositalari va buyruqlar bilish
zarur. Mos tuzilish va sozlash bilan siz Linux asosli tarmoqingizni qulayroq
boshqarib, kompyuterlarning faoliyatini yaxshilash va tarmoqdagi ulanishlarni
yaxshilash imkoniga ega bo'lasiz.
Hozirgi kunda axborot va kompyuter texnologiyalari atamalari kundalik
turmushda eng ko'p qo'llaniladigan tushunchalar desak mubolag'a
bo'lmaydi. Chunki hayotning qaysi sohasini olmaylik, qanday amallarni
bajarmaylik, albatta, axborotlar bilan ish ko'ramiz. Ya'ni axborotlardan
foydalanish, axborot almashish, ularni uzatish, o'zlashtirish inson faoliyatining
asosiy negizini tashqil etadi.
Hozirgi kunda axborot texnologiyasi jamiyatning jadal rivojlanishiga ta'sir
etuvchi eng muhim omildir. Axborot texnologiyasi insoniyat taraqqiyotining turli
bosqichlarida ham mavjud bo'lgan bo'lsada, hozirgi zamon axborotlashgan
jamiyatining o'ziga xos xususiyati shundaki, sivilizatsiya tarixida birinchi marta
bilimlarga erishish va ishlab chiqarishga sarflanadigan kuch energiya, xomashyo,
materiallar va moddiy iste'mol buyumlariga sarflanadigan xarajatlardan ustunlik
qilmoqda, ya'ni axborot texnologiyalari mavjud yangi texnologiyalar orasida
yetakchi o'rinni egallamoqda.Axborot texnologiyalari industriyasi majmuini
kompyuter, aloqa tizimi, ma'lumotlar ombori, bilimlar ombori va u bilan
bog'liqfaoliyat sohalari tashqil qiladi. Axborot texnologiyalari sohasida bevosita
ishlamaydigan odamlar ham kundalik ishlarida uning imkoniyatlaridan
foydalanadi. Axborot texnologiyalari turmushning barcha sohalariga borgan sari
ko'proq singib borib, uning harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda.Bugungi
kunda axborot texnologiyasini shartli ravishda saqlovchi, ratsionallashtiruvchi,
yaratuvchi turlarga ajratish mumkin. Birinchi turdagi texnologiyalar mehnatni,
moddiy resurslarni, vaqtni tejaydi. Ratsionallashtiruvchi axborot
texnologiyalarigachiptalar buyurtma qilish, mehmonxona hisobkitoblari tizimlari
misol bo'ladi. Yaratuvchi (ijodiy) axborot texnologiyalari axborotlarni ishlab
33

chiqadigan, undan foydalanadigan va insonni tarkibiy qism sifatida o'z ichiga
oladigan tizimlardan iborat.
Axborot texnologiyalarining hozirgi zamon taraqqiyoti hamda yutuqlari fan va
inson faoliyatining barcha sohalarini axborotlashti rish zarurligini ko'rsatmoqda.
Chunki aynan mana shu narsa butun jamiyatning axborotlashtirilishi uchun asos va
muhim zamin bo'ladi.Jamiyatni axborotlashtirish deganda, axborotdan iqtisodni
rivojlantirish, mamlakat fantexnika taraqqiyotini, jamiyatni demokratlashtirish va
intellektuallashtirish jarayonlarini jadallashtirishni ta'minlaydigan jamiyat boyligi
sifatida foydalanish tushuniladi.
Darhaqiqat, jamiyatni axborotlashtirish — inson hayotining barcha
jabhalarida intellektual faoliyatning rolini oshirish bilan bog'liq obyektiv jarayon
hisoblanadi.
Jamiyatni axborotlashtirish respublikamiz xalqi turmush darajasining
yaxshilanishiga, ijtimoiy ehtiyojlarning qondirilishiga, iqtisodning o'sishi hamda
fantexnika taraqqiyotining jadallashishiga xizmat qiladi.
Jamiyatni axborotlashtirish jarayonini 5 asosiy yo'nalishga ajratish mumkin:
1. Mehnat, texnologik va ishlab chiqarish jarayoni vositalarini kompleks
avtomatlashtirish.
2. Ilmiy tadqiqotlar, loyihalash va ishlab chiqarish jarayonlarini axborotlashtirish.
3. Tashqiliy jqtisodiy boshqarishni avtomatlashtirish.
4. Aholiga xizmat ko'rsatish sohasini axborotlashtirish.
5. Ta'lim va kadrlar tayyorlash jarayonini axborotlashtirish.
Har qanday fan borliqning ba'zi tushunchalarini umumlashgan, birbiriga
bog'langan holda o'rganadi. Masalan, fizika tabiatdagi voqealar, hodisalar, ularning
kelib chiqish shartsharoitlari, ulardan inson hayotida foydalanish kabilarni
o'rganadi. Fizikani o'qitishda turli usul va uslublardan foydalaniladi. Fizikada
bilishning asosini nazariy bilim va o'zlashtirilgan bilimni amaliyotda tekshirish
34

tashqil etadi. Nag ikkala holda ham materialni o'zlashtirishda malum darajadagi
axborotlar majmui o'quvchilar ongiga yetkaziladi.Bilim olishda, ya'ni ma'lum
turdagi axborotlarni o'zlashtirishda kompyuter tizimining yordami benihoya
kattadir. Axborot qanday ko'rinishda ifodalanishidan qat'i nazar, uni yig'ish,
saqlash, qayta ishlash va foydalanishda kompyuter texnikasining rolini quyidagilar
belgilaydi:Birinchidan, o'qitishda yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish
standart (an'anaviy) tizimga nisbatan o'quv jarayonini jadallashtirib, talabada ilmga
qiziqishni oshiradi, ular ijodiy faoliyatini o'stiradi, bilim berishga differensial
yondashish, olingan bilimlarni takrorlash, mustahkamlash va nazorat qilishni
yengillashtiradi, talabani o'quv jarayonining subyektiga aylantiradi.
Ikkinchidan, yangi axborot texnologiyalaridan ta'limtarbiya jarayonida quyidagi
shakllarda foydalanish mumkin bo'ladi:
• muayyan predmetlarni o'qitishda kompyuter darslari;
• kompyuter darslari — ko'rgazmali material sifatida;
• talabalarning guruhli va frontal ishlarini tashqillashtirishda;
• talabalarning ilmiy izlanishlarini tashqillashtirishda;
• talabalarning o'qishdan bo'sh vaqtlarini to'g'ri tashqil qilish masalalarini hal
etishda va h.k.

35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Aripov М., Muxammadiyev J. Informatika, informatsion
texnologiyalar. (Huquqshunoslik mutaxassisliklari uchun darslik) — Т.2014.
2. Aripov M. va boshqalar. “Informatika, informatsion texnologiya
lar” (Bakalavr uchun o‘quv qo‘lIanma). — Т., TDTU. 1—2 qism. 2007.
3. Aripov M. va boshqalar “Informatika, informatsioniye texnologii”
(Bakalavr uchun o'quv qo'llanma). — Т., Rus tilida. 2007.
4. Арипов М. и др. “Основы Internet ”. — Т ., Университет 2008.
5. Aripov M. Internet va elektron pochta asoslari. — Т ., Universitet .2007.
6. Domino версий 5 и 6. Администрирование сервера - Страница 135
7. Begimqulov U.SH., Mamarajabov М . Е ., Tursunov S . FLASH
MX dasturi va undan ta’limda foydalanish imkoniyatlari. — Т., TDPU. 2013.
8. Орлов Jl.B. “ Web сайт без секретов”. - М., ЗАО “Новый
издательский дом” — 20010.
9. А. Матросов, А. Сергеев, М. Чаунин. HTML 4.0. “БХВ—
Санкт-Петербург”, — 2012.
10. Кришномурти Б., Рексфорд Дж. “ Web протоколы, теория и
практика”. — М., ЗАО “Издательство БИНОМ”, 2008.
( Internet manbalar )
1. www.google.co.uz
2. www.php.su
3. www.php.net
4. www.ziyonet.uz
5. www.library.tuit.uz/konspekty.htm
36

Linux operatsion tizimida lokal tarmoq kompyuterlarini boshqarish

Sotib olish