Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	6.4MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi

Sotib olish

Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish
metodikasi
Bitiruv malakaviy ish
KIRISH … ……………………………………………………………………........
.
I. BOB. YER VA GEOSFERALAR SHAKLLANISHI TO`G`RISIDA TA’LIMOT.
1.1. Yer va litosferaning paydo bo`lishi to`g`risida ilmiy qarashlar ….....…
1.2. Geosferalar va ularning o`zaro ta’siri.......................................................
II. BOB. LITOSFERA MAVZUSINI O`RGANISH METODLARI……………………….
2.1. Litosfera-Yerning qattiq qobig`i…...........................................................
2.2. Litosferadagi harakatlar…………………………………………………
2.3. Litosfera mavzusini o`rganishda interfaol usullarda n foy ydalanish…..
2.4. Yer yuzi relyefi mavzusini o`rganishda ko`rgazmali o`quv vositalardan
foydalanish…………………………………………………………………...
XULOSA.................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI……………......................
ILOVA.....................................................................................................................
1

KIRISH
BMI ning dolzarbligi: O`zbekiston Respublikasining ta’lim tizimidagi
o`zgarishlar umumiy o`rta ta’lim maktablari oldiga muhim vazifalarni
qo`ymoqda. Bu vazifalar yoshlarni har tomonlama barkamol, ma’naviy yetuk,
mustaqil fikrli, milliy merosimizni qadrlaydigan, ilmli ijodkor, tarbiyalashni
o`qituvchilardan tinmay ijodiy izlanishlarni, fidoiylik ko`rsatishni talab etmoqda.
Tabiiy geografiya kursining umumiy muommolaridan biri Geografik qobiq
doirasida litosferaning shakllanishi, xususiyatlarini va qonuniyatlarini
umumilmiy (tasviriy, qiyosiy, statistik, sestemali, tarixiy va kartografik)
metodlarga asoslanib o`quvchilar ongiga yetkazib berish zamonaviy geografiya
ta’limining muhim nazariy va amaliy tomoni hisoblanadi. BMI ni bajarishda
mavzuga doir nazariy , ilmiy va zamonaviy metodik adabiyotlar tahlil qilindi.
Litosferani o`rganish, uning xususiyatini aniqlash hamda o`quvchilarga
yetkazishda umumilmiy metodlarga asoslanish BMI ning dolzarbligini
belgilaydi.
BMI ning maqsad va vazifalari: BMI ning asosiy maqsadi
geosferalardan biri bo`lgan litosferaning tarkib topishi va rivojlanishi uni tashkil
etuvchi qismlar va asosiy xususiyatlarini bayon qilishdan iborat. O`quvchi
shaxsini ilm olishga bo`lgan ehtiyojini qondirish, didaktik bilim va
2

ko`nikmalarini, tasavvurlarini kengaytirish va chuqurlashtirish BMIning
muhim vazifasidir. Ushbu maqsadlarni amalga oshirish yo`lida barcha fanlar
qatori geografiyaning ham o`rni kattadir. Chunki, geografiya yer yuzi tabiati,
aholisi va uning xo`jalik faoliyati haqidagi fandir. Bugungi kunga kelib,
geografiya darslarini takomillashtirishga yanada katta e’tibor bilan qaralmoqda.
Geografiya darslarini hayotga bog`lash, ularni qiziqarli va ijodiy tashkil etish
bosh maqsaddir. Ishning maqsadi quyidagi vazifalarni bajarishni taqoza etadi.
-Yer va litosferaning paydo bo`lishi to`g`risida ilmiy konsepsiyalarni yoritish;
-Geosferalar va ularning o`zaro ta’siri haqida bayon qilish;
- Litosfera-Yerning qattiq qobig`i, uning tarkibi va tuzilishi haqida o`quvchilarga
bilim berish va ko`nikmalar hosil qilish;
-Litosferadagi harakatlar mavzusini o`rganishda umum ilmiy metodlardan
foydalanish;
-Litosfera mavzusini o`rganishda interfaol metodlardan foydalanish;
-Yer yuzi relyefi shakllarini o`rganishda ko`rgazmali vositalardan foydalangan
holda darslarni qiziqarli va mazmunli bo`lishini taminlash;
BMI ning obyekti va predmeti: Geografiya fanlari uchun Geografik
qobiq asosiy obyekt hisobladadi. L itosfera BMI ning obyekti bo`lib, tarkibi,
tuzilishi unda kechuvchi tabiiy jarayonlarning sabab va oqibatlari ni ochib berish ,
maktab geografiya darslarida o`quvchilarga bu bilimlarni o`zlashtirish yo`llarini
o`rganish, tahlil etish va qulay usullarini aniqlash, dars o`tish usullaridan
samarali foydalanish, bu borada mavjud muammolarni tadqiq etish BMI ning
predmeti hisoblanadi.
BMI ning ilmiyligi: Bitiruv malakaviy ishi ilmiy uslubiy jihatdan muhim
ahamiyatga ega bo`lib, geografiya darslarida o`quvchilarni geosferalar-
litosferaning shakllanish tarixi, undagi harakatlar sababi va oqibati, litosferani
tashkil etuvchi jinslar haqida bilim berish yo`llari keltirib o`tilgan. Tabiiy
geografiya fanlar tizimida ‘‘Geologik geografiya, litalogik geografiya” kabi
3

fanlarning yo`qligi uning chegarasini o`rganish imkonini bermaydi. Kelajakda
mazkur fanlar rivojlansa geografiya obyektining chegaralari ham o`zgaradi.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi: Bitiruv malakaviy ish
“Kirish”, “Tushuntirish qism” va “Xulosa”dan iborat bo`lib, tushuntirish qism
ikki bob va olti banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter yozuvida 60–
bet dan iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriban 11000 so`zda bayon
qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmumini ixchamroq bayon qilishga
imkon beradigan 22 ta rasm ilova qilindi.
Bitiruv malakaviy ishini bajarishda 20 ta o`zbek va xorijiy adabiyotlar va
mavzuga doir internet malumotlaridan foydalanildi
I-BOB. Geografik qobiq va litosfera to`g`risida ta`limot .
1. 1 . Yer va litosferaning paydo bo`lishi to`g`risida ilmiy qarashlar .
Planetamiz yoshini bilish insonlarni uzoq vaqtlardan beri qiziqtirib
kelmoqda. Yerimizning yoshini yillar bilan ifodalab berishga qilingan urinishlar
geoxronologiya deb nom olgan. Yer tarixini dunyoning taraqqiy etishiga qarab
bo`ladilar. Organik qoldiqlarni o`rganish shuni ko`rsatadiki, qazilma holida
uchraydigan formalar asta-sekin bir-birlari bilan almashib turgan shu bilan birga
organizmlar evolyutsion taraqqiyoti yo`lida muayyan jarayondan o`tgan. Eng
qadimigi qatlamlarda yuqori tipdagi hayvonlar va o`simliklarning vakillari
bo`lmagan holda, juda sodda organizmlarni uchratamiz. Organizmlarning
formatsiyalari asta-sekin mukammallashib borgan va yangilari bilan almashinib
turgan. Mutlaq yoshni aniqlash usullari turlicha bo`lib, ular yotqiziqlarni
yotishini o`rganishga, yotqiziqlarni yemirilishini o`rganishga, Yerning issiqlik
rejimini o`rganishga va boshqa geologik jarayonlarni o`rganishga asoslangan.
Masalan: Nil daryosi 100 yilda 151sm qalinlikdagi yotqiziq olib kelar ekan. Nil
daryosi yotqiziqlarining umumiy hajmini bilgan holda bu yotqiziqlarni hosil
bo`lishiga 4082-6350 yil ketganligini aniqlash mumkin.
Yerning tuzilishi va rivojlanishi haqidagi hozirgi zamon tushunchalarining
shakllanishi uzoqo`tmishga borib taqaladi. Yerning paydo bo`lishi ilohiy kuchlar
4

bilan bog`liqligi haqidagi fikrlardan boshlab, geologik nazariyaning falsafiy
asoslari bir necha bor o`zgargan. Ilmiy qarashlarning o`zgarishi bir vaqtlar
doimiy, o`zgarmas tuyulgan, ammo dalillar va ma’lumotlar ko`paygan sari bu
qonuniyatlar tubdan o`zgarib ketgan. Vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniyning
geologiya fani sohasidagi ilmiy ishlarida Yer yuzasining har bir qismi o`zining
uzoq taraqqiyot tarixiga ega ekanligini yozgan. Beruniy tog`larning paydo
bo`lishi va yo`q bo`lib ketishi tabiiy omillar asosida yuz berishini talqin etuvchi
nazariyani olg`a surgan. Materiklarning gorizantal yo`nalishda siljishi
to`g`risidagi fikrlar ayniqsa diqqatga sazovordir. Uning “Geodeziya” va
Hindiston” asarlarida bu to`g`rida shunday fikrlarni bayon qilgan:
-Yer shar shaklida: Uning sirtidagi suvlar yumaloq holatdadir;
-Yer yuzining turli qismlarida quruqlik siljib, “harakatlanib” turadi. Qadim
zamonlardanoq goho quruqlik dengiz o`rniga cho`kkan, goho quruqlikni suv
bosgan;
-Tog`lar o`zgarib turadi: Goh yemirilib pasayadi, goh ko`tariladi juda uzoq
yillar mobaynida sodir bo`ladi, muddati aniqlanmagan;
-Yerning holati va uning sirtida ayrim qismlarining ko`chib yurishi
xususida-uning sababi yer ichki qismlarining siljishidir. Yerning umumiy harakat
undagi turli markazlardan masofasi o`zgarishiga olib keladi, natijada o`sha
hududlarning tabiati va iqlimi o`zgaradi, bu o`zgarishlar uzoq muddatda sodir
bo`lganidan uncha sezilmaydi. Bunday siljishlar og`irliklarning bir joydan
boshqa joyga ko`chishi sababdan va birdaniga sodir bo`lishi ham mumkin;
Beruniyning bu fikrlaridan-Yerning yadrosi bor, Yer yuzasi tabiati, relyefi,
iqlimiga quruqliklarning ko`chib yurishi sababchidir, degan xulasa chiqarish
mumkin. Beruniy aytgan “Quruqlikning asosiy qismi” hozirgi zamon geologlari,
jumladan, A. Vegener faraz qilgan Pangeya. Beruniy yerning geologik tuzilishini
ancha to`g`ri tasavvur qilgan. Qit’alarning gorizontal va vertikal siljishi
to`g`risida A. Vegenerdan 890 yil muqaddam aytib o`tgan. Geosinklinallar
nazariyasi o`rniga yangi, global tektonikaning kirib kelishini ko`rsatish
5

mumkin..Geosinklinallar nazariyasi geologiyada 100 yildan ko`proq hukmronlik
qildi. Bu nazariya, avvalambor, Yer po`stining rivojlanish jarayonlarini talqin
etishga intildi. Mazkur tizim yagona ta’limot emas edi, balki uning asosini
ko`tarilish, konsentraksiya, pulsatsiya, chuqurlikdagi differensiatsiya, yadroviy,
radiomigratsion va boshqa ko`plab bir-biri bilan uncha bog`liq bo`lmagan
taxminlar tashkil etadi. Ushbu nazariya va gipotezalar bir-biriga zid ekanligiga
qaramasdan, ularning asosiy maqsadi Yer po`sti va uni tashkil etuvchi
hududlarda burmalangan o`lkalar va platformalarni shakllanish jarayonlarini
asoslab berishdan iborat bo`lgan. Bu qarashlarning umumiy nomi fiksizm edi.
Yerning chuqur qismida differensiatsiya jarayoni yetakchi ekanligini tan olgan
holda, mazkur gipotezalar uni faqat fiksizm nuqtai nazaridan talqin qiladi va
bunday holda mineral massalarining gorizontal harakatlari tan olinmaydi.
Fiksizm tasavvurlarining ustunligi davrlari bilan bir vaqtning o`zida geologiya
fanining ichida moddalarning aylanma harakati, nafaqat tik (vertikal), balki
bo`ylama (gorizontal) yo`nalishi haqida g`oyalar tug`ilgan va rivojlanib borgan.
Bular esa Yer po`sti va Yerning shakllanish xususiyatlarini to`liq tushuntirib
berishga yangi imkoniyatlarni ochib bergan. Olimlarning takidlashicha Quyosh
tizimi va Yer Koinotdagi harakatlanayotgan changsimon zarrachalarning
birikishidan hosil bo`lgan. Bunday fikrni dastlab fransiyalik olim R. Dekart
1644-yilda, keyinchalik germaniyalik faylasuf I. Kant 1755-yilda va fransiyalik
olim R. S. Laplas 1796-yilda aytishgan. Shuning uchun bu gipoteza Dekart-kant-
Laplas gipotezasi deb ataladi. Fransuz geologi Eli-de-Bomon (1798-1874)
o`zining kontraksiya nazariyasini Kant-Laplasning kosmogonik nazariyasiga
moslab ishlab chiqdi, ya’ni uning fikricha, Yer po`sti yuzasidagi botiqlar va
tog`lar Yer shari sovib hajmi kichrayib siqilishidan paydo bo`lgan. Mazkur
g`oyalar rivojlanishining yakuni bo`lib, o`tgan asrning 60- yillarida yangi global
tektonika yoki litosfera plitalari tektonikasi nazariyasi paydo bo`ldi va tez orada
tan olindi, nazariy hamda amaliy geologiyada yetakchi o`rinni egalladi.
Litosfera plitalari tektonikasi vujudga kelishi haqli ravishda A.Vegener nomi
6

bilan bog`liq. A.Vegener 1912-yilda qit’alar dreyfi gipotezasini ishlab chiqqan.
U ”kontinentlarning paydo bo`lishi” sarlavhali maqolasida materiklarning
gorizantal siljishi to`g`risidagi farazini olg`a surdi. Uning fikricha, Yer yuzasi
avvalo yaxlit bo`lgan, keyin qalqish kuchlari ta`sirida – sharqdan g`arbga,
markazga intilish kuchlari tasirida esa qutblardan ekvatorga siljigan. Oqibatda
quruqlik parchalanib, bo`lak-bo`lak bo`lib ketgan, oralarida dengiz hosil bo`lgan.
Ana shu bo`laklar (Avstraliya , Antarktida, Amerika) hamon siljimoqda. Dastlab
qit’alar harakati mavjudligi haqida O.Fisher va F.Teylor ham ta’kidlab
o`tishgan. Dreyf gipotezasi Amerika va Afrika qit’alarining chet qismlari va
geologik tuzilishi bir-biriga yaqin ekanligiga, o`simliklar vahayvonlar
tarqalishiga, qadimigi muzliklar izlariga va boshqa dalillarga asoslangan.
Keyinchalik qit’alarning gorizontal harakatlari haqidagi gipotezani
rivojlantirishda O.Ampferer, R.Shvinnerlarning xizmati katta bo`lgan. Bu
jarayon mexanizmini aniqlashda mantiya oqimlarining mavjudligi g`oyasini
ishlab chiqishda F. Mening-Meynes, A. Xolms va D. Grigslar, kontinentlar
dreyfini mantiyadagi konvektiv oqimlar bilan bog`lab, A. Vegener g`oyalarini
chuqurlashtirib qolmay, balki litosfera plitalari tektonikasi haqidagi
tasavvurlarning rivojlanishiga katta hissa qo`shganlar. Litosfera va Yer po`sti yer
ichki moddalarining saralanishi natijasida hosil bo`lgan.
1-rasm
7

(www.google.com).
Yuqoridagi rasmda qit’alar parchalanishiga qadar bo`lgan vaziyat,
pastda — parchalanish va yangi okean hosil bo`lishi ko`rsatilgan. Afsuski, o`sha
yillarda bu g`oyalar geologlar tomonidan deyarli qabul qilinmay qoldi. Ularni
geosinklinallar nazariyasi qoniqtirib kelgan edi. Materiklarning bu tarzda
gorizontal yo`nalishda siljib turish faraziyasi mobilizm deyiladi. XX asrning 60-
yillarida geologik va geofizik tadqiqotlar okeanlarda tez sur’at bilan rivojlana
boshladi. Albatta, bularning barchasi fan taraqqiyotida o`z samarasini ko`rsatdi.
Mazkur davr mobaynida geologiya sohasida buyuk kashfiyotlar qilindi. Plitalar
tektonikasining shakllanishiga-markaziy okeanik tizmalar va markaziy rift
cho`kmalari kashfiyot qilinishi, chuqur cho`kmalarni o`rganish, spreding va
subduksiya jarayonlarini aniqlash asosiy sabab bo`ldi. Magnit maydon
anomaliyalarini o`rganish muhim ahamiyatga ega edi. Mazkur anomaliyalarning
geologik va stratigrafik tuzilishi J.Xeyrlser, U.Pitmen, K.Jle Pishon va
M.Talvanilar tomonidan o`rganildi.
8

2-rasm.
Materiklar joylashuvining o`zgarishi
( www.google.com ).
Anomaliyalarning yoshini o`rganish J. Vilsonga aniq ma’lumotlar asosida
O`rta okean tizmalari markaziy qismidan uzoqlashgan sari Yer po`sti yoshi
ulg`ayib borishini isbotlash imkoniyatini berdi, shu bilan birga, spreding
jarayonlari haqiqiy ekanligini ko`rsatdi. J.Vilson okeanlarda ko`ndalang yoriqlar
keng tarqalganligini ham birinchi bo`lib isbotladi. Yer va litosferaning paydo
bo`lish jarayonlari haqida o`quvchilarga bilim berish va olingan bilimlarni
mustahkamlab borishda dars davomida kerakli metodlarni qo`llay bilish har bir
pedagogning asosiy vazifasidir. Darsda mavzuga doir ko`rgazmali o`quv
qurollaridan to`g`ri va samarali foydalanilsa bilimlarni puxta egallashga zamin
yaraladi. Yerning paydo bo`lish jarayonini nazariy jihati bilan bir qatorda rasm,
vedio lavhalarni darsda qo`llash o`quvchilar eshitgan faktlarni rangli va jonli
tasvirlarda ko`rib borilsa dars qiziqarli va namunali o`tadi.
1. 2 . Geosferalar va ularning o`zaro ta’siri .
Geografik qobiq mustaqil bir butun sistema bo`lsada, u o`ta murakkab
tuzilishga ega, vertikal yo`nalishda ham, gorizontal yo`nalishda ham bir xil
emas. Geografik qobiq vertikal yo`nalishda bir qancha xususiy geosferalarga
ajraladi. Geosferalarning har birida muayyan bir agregat holatdagi yoki uning
9

uyushuvining shaklidagi modda ustuvorlik qiladi. Moddalarning bu
tabaqalashuvi Yerning rivojlanishi jarayonida sodir bo`lgan. Geosferalarning
moddalari rel`yefni, tuproqlarni, o`simlik va hayvonlarning turkumlarini, suv va
havo massalarini va boshqa tabiatkomponentlari ni shakllantiradi. Yerning
qobiqli tuzilishi juda qadimda aniqlangan. Empirik umumlashma ko`rinishida bu
fakt antik fanda ma’lum bo`lgan (Anaksimandr, Parmenid, Anaksagor,
Demokrit, Platon, Aristotel va b.). Yerning qattiq Yer (“terrasfera”), suyuq
(hidrosfera) va havo (atmosfera) qobiqlari, shuningdek olovli sferasi (hozirgi
ionosfera) alohida geosferalar sifatida qadimdan ajratilib kelinadi. Keyinchalik
R.Dekart, G.Leybnits, J.Byuffon, A.Humboldt, E.Zyuss va boshqalarning
konsepsiyalarida Yerning qobiqli tuzilishi yaqqolroq ifodalangan. E.Zyuss
Yerning qobiqli tuzilishi klassik nazariyasining asoschisi, V.I.Vernadskiy esa
Yerning atributiv komponentlari sifatidagi geoqobiqlar va geosferalarning
taksanomiyasi, strukturasi, tuzilishi va o`zaro ta’siri to`g`risidagi hozirgi
ta’limotning nazariyotchisi bo`ldi. XVIII asrda A.Klero (1743) qattiq Yerning
shaklini hisoblashda turli zichlikka ega bo`lgan konsentrik qatlamlarning
ehtimolligini hisobga olgan; atmosfera faol tadqiq qilingan (O.Syusser,
E.Darvin, J. Gey-Lyussak va b.) va uning quyi, nisbatan zich qatlami ajratilgan;
T.Klare de Flerye Dunyo okeani to`grisidagi tasavvurni yagona geoqobiq
to`g`risidagi tasavvur sifatida umumlashtirdi; suv va havo qobiqlari kosmik va
Yer moddalari tabaqalashuvining yakuni bo`ldi; keyinchalik organizmlar sferasi
va nihoyat, insoniyat sferasi shakllantirildi. Ingliz fizigi va vrachi U.Hilbert
(1600) Yerning magnit maydoni ni kashf etdi. U Yerning zich magnit yadrosini
va yuza po`stini ajratgan edi. R.Dekartning (1644) uyurma kosmogoniyasi
Yerning qobiqli tuzilmasini ketma-ket paydo bo`lganligini faraz qilish imkonini
berdi. Shu asosda Yerda “olovli” (plazmali) yadro, uning zich qobig`i, ichki
“metall” qobiq, bo`laklangan yuza qobiq, suv va havo qobiqlari ajratiladi.
Geografiyada geosfera muammolari masalasi B.Vareniusning “yer – suv shari”
tushunchasidan boshlanadi va kompleks kosmosshunoslik (Humboldt, 1808-
10

yidan boshlab) va regional Yer bilimi (K.Ritter, 1804-yidan boshlab) tutashuvida
rasmiylashdi. Birinchi yo`nalishda geografik zonallik to`g`risida, “jonli” qobiq
to`g`risida, tuproq qoplami yoki “pediosfera” to`g`risida (V.V.Dokuchayev
maktabi, 1870-yillardan boshlab) g`oyalar rivojlandi. Ikkinchi yo`nalishda esa
insoniyat faoliyatining geografik sferasiga doir (A.Gyui o , 1861; J.Marsh, 1864;
E.Reklyu 1868-yildan boshlab; F.F.Ratsel 1882-yildan boshlab; A.I.Voyeykov,
1894) tasavvurlar shakllandi; 1902-yilda D.I.Anuchin “antroposfera” terminini
taklif qildi. E.Zyuss (1875 yildan boshlab) geografiya va geologiya fanlarida
kuchaygan bo`linishga geosferalarning sintetik konsepsiyasini qarshi qo`ydi.
“Geosfera” termini qo`shilgan qattiq Yer terminiga E.Zyuss konsepsiyasida
og`ir ichki “barisfera” (tarkibiga ko`ra temir-nikelli Yer yadrosi yoki nife) va
undan yuqorida joylashgan tosh qobig`i – “litosfera” ajratilgan. Litosferada
ikkita qatlam: barisfera va po`st orasida kimyoviy tarkibiga ko`ra kremniyli-
magniyli qatlam (sima) hamda uzuq va xilma-xil yengil Yer qobig`i (sal,
keyinchalik sial deb qayta nomlangan) ajratilgan. Po`stning yuqori qismida
cho`kindi qatlami yoki stratisfera ajratiladi. E.Zyussning geosferalar
taksonomiyasi Yer to`grisidagi fanlarning rivojlanishiga asos bo`ldi. Ingliz
okeanografi J.Merrey 1910-yilda “Okeanlar” asarida atmosfera, hidrosfera,
biosfera, litosfera, tektosfera va sentrosferani ajratadi va ularni geosferalar deb
ataydi. Keyinroq litosferaosti qayishqoq qatlamni – tektonosferani va biosfera
doirasida aql-zakovat sferasini – psixosferani ajratadi. Klassik fan yakunida Yer
uchun terrasfera, hidrosfera, atmosfera va tashqi elektr qatlami moddiy agregat
geosferalari ajratilgan. Terrasferada Yer yadrosi, oraliq qayishqoq qobiq, qattiq
po`st kichik (ikkinchi qator) geosferalar sifatida qaraladi.Yuza geosferalari
uchun gorizontal xilma-xillik xos.
3-rasm.
Yer va Yer atrofi fazosi
11

( L . P . S h u b a y e v d a n ,
1977) .
Litosfera, hidrosfera va atmosfera tutashuvida pedosfera, biosfera, antroposfera
va hatto psixosfera ajratilgan. Geosferalar murakkab o`zaro ta’sirda va qisman
o`zaro o`zgarishda bo`ladi, ajralishadi va qo`shilishadi. XX asrda geosferalar
to`g`risidagi ta’limot “noklassik” ta’limot deyiladi. Bu ta’limotning yangi ilmiy
inqilob davridagi rivojlanishi ko`p jihatdan geofizika va geokimyoning yutuqlari
bilan bog`liq. XX asrning birinchi yarmida E.Vixertning (1897) “ikki qatlamli
modeli (Yer po`st i va mantiya), uch qatlamli model (Yer yadrosi, quyi va yuqori
mantiya)” bilan almashdi (V.Klussman, 1915). 1909-yilda A.Moxorovichich Yer
po`stining quyi seysmik chegarasini (Moxo yuzasi) aniqladi. 1927-yilda
V.Konrad seysmologik po`stni (J.Harlend iborasi) “granit” va “bazalt” (G.Jeffris
terminologiyasi bo`yicha, 1926) qatlamlariga ajratdi. Bu qatlamlarni ajratib
turadigan chegara Konrad yuzasi deb nom oldi. Ayni paytda yuqori mantiyada
qayishqoq qobiq sifatida talqin qilinadigan seysmik to`lqin o`tkazgichning
( J.Barrelga ko`ra “astenosfera”, 1914) mavjudligi to`g`risidagi tasavvur
asoslandi va biroz keyinroq B.Gutinberg (1926-yidan boshlab) mufassal
asoslandi. Radioning kashf etilishi 1902-yilda ionosferani belgilashga imkon
berdi (A.Kenneli, O.Xevisayd) va 1920-yildan bu sferaning tuzilishi va tarkibi
12

aniqlana boshlandi (M.V.Shuleykin, S.Chepmen). Balandlik zondlash natijasida
atmosferaning termobarik bo`linishi aniqlandi va shu asosda atmosfera
troposfera va stratosferaga ajratildi (L.Teyseran de Bor, 1906); 1920-yildan
boshlab ulardan yuqorida joylashgan mezosfera ajratiladi (V.I.Vitkevich,
G.Dobson). Yer – yaxlit, bir butun jism, ya’ni sayyoradir. Yer sayyorasi
moddalarning zichligining taqsimlanishiga mos holda yarusli tuzilishga ega va
yaruslarni hosil qiladi. Yerning konsentrik, uzluksiz (sidirg`a) yoki uzuqli
(bo`lak-bo`lak) yaruslari geosferalar deb ataladi. Har biri o`ziga xos fizikaviy,
kimyoviy va biologik xossalarga ega bo`lgan geosferalar – bir butun sistema
sifatidagi geografik qobiqning asosiy strukturaviy qismlari dir. Ular konsentrik
jismlar bo`lib, qisman qobiqli strukturani (yoki sferani) hosil qiladi.
Geosferalar doirasida geofizikaviy, geokimyoviy, geologik, geografik va
biologik ob’yektlar birgalikda va alohida o`zaro ta’sirda bo`ladi.
Tashqi va ichki geosferalar ajratiladi: tashqi geosferalarga atmosfera va
yuza hidrosfera, ichki geosferalarga yer osti hidrosfera, Yer po`sti, mantiya va
yadro mansub. Yer po`sti va yuqori mantiya ichki geosferalarga kiritiladigan
litosferani hosil qiladi.
4-rasm.
Yerning ichki geosferalari
13

( www.google.com ).
Atmosfera, hidrosfera va litosferaning yuqori qismi biosferani – biota
(jonli “modda”) yashaydigan muhitni hosil qiladi. Bundan tashqari, hozirgi
paytda sun’iy (antropogen) yoki texnogen “qobiq” – biosferaning bir qismi
bo`lgan, inson tomonidan yaratilgan yashash muhiti – texnosfera ham ajratiladi.
Texnosfera tabiiy muhit bilan o`zaro ta’sirdagi ijtimoiy sistema - sotsiosferaning
moddiy qism sifatida qaraladi.
Geosferalar (litosfera, hidrosfera, atmosfera va biosfera) orasida uzluksiz
modda va energiya almashinuvi kechadi. Bu jarayon turli sifatga ega bo`lgan
qobiqlarni yangi bir butun birlikka, alohida sayyoraviy sistemaga - geografik
qobiqqa birlashtiradi. Geografik qobiq vertikal yo`nalishda bir qator
komponentlar (ju’ziy) qobiqlariga - geosferalarga ajraladi. Bu geosferalarning
har birida muayyan agregat (qattiq, suyuq yoki gazsimon) holatdagi yoki
uyushuvining shaklidagi modda ustuvorlik qiladi. Moddalar Yerning Quyosh
sistemasining sayyoralaridan biri sifatida rivojlanishi jarayonida tabaqalashgan.
5-rasm.
Geosferalar ning o`zaro bir-biriga kirib turishi
14

( www.google.com ).
Har bir geosferaning moddasi tabiatning turli komponentlarini: relyef uni
hosil qiluvchi tog` jinslari bilan, tuproqlar nurash po`sti bilan, o`simliklar va
hayvonlarning turkumlari, suv va havo massalari va boshqa hosilalarni
shakllantiradi. Relyef shakllarining xilma-xilligi, cho`kindi jinslar va tuproqlar,
jonli organizmlarning, shu jumladan insonning vujudga kelishi va rivojlanishi
geosferalar o`zaro ta’sirining oqibatidir. Odatda bosh komponentlar (tog` jinslari,
havo, suv, o`simliklar, hayvonlar) yasama komponentlar (tuproq, muzi, muziloq
gruntlar) ajratiladi. Komponentlar, shuningdek, moddalarning uyushuv darajasi,
kimyoviy tarkibi va fizikaviy xossalariga ko`ra ham farqlanadi. Geografik
qobiqda moddalar uyushuvining uch darajasi: jonsiz, jonli va biojonsiz (jonli va
jonsiz moddalar birikmasi) mavjud. Moddalarning biojonsiz uyushuv darajasiga
tuproq, tabiiy suvlar va butun gografik qobiq kiradi. Materiya harakatining
biologik shaklining ifodasi bo`lgan jonli organizmlar majmuasini biologik
(biosferaviy) landshaftga kiritish odamni (materiya harakatining sotsial
shaklining ifodalovchisini) antropogen landshaft tarkibiga kiritishga asos bo`ladi.
15

Landshaftning komponenti bo`lgan odam uning qolgan komponentlariga
ham,shu jumladan boshqa kishilarga ham ta’sir ko`rsatadi.
6- rasm.
Geografik qobiq doirasida geosferalarning o`zaro ta’siri va o`zaro bog`liqligi
( Abdullayev. S. I va b . 2013 y .)
Geosferalar, yuqorida ta’kidlangandek, bir-biridan kimyoviy tarkibi,
agregat holati va fizikaviy xossalariga ko`ra farq qiladi. Geosferalar Yer
bag`irlarining qizigan sharoitlarida gravitatsiya mayydoni ta’siri ostida sodir
bo`ladigan moddalarining tabaqalashuvi (differensiatsiyasi) natijasida vujudga
kelgan. Odatda alohida geosfera sifatida Yer yadrosi, Yer mantiyasi, Yer po`sti,
hidrosfera, atmosfera, magnitosfera, biosfera ajratiladi.
Hozirgi paytda geografik qobiq doirasida alohida funksiyalarga ega
bo`lgan 20 dan ziyod turli “sferalar” ajratiladi (Krut, 1978). Geosferalardan
to`rttasi to`liq yoki qisman geografik qobiq tarkibiga kiradi va geografik
qobiqning asosiy geosferalar ini hosil qiladi. Litosfera, atmosfera va hidrosfera
16BIOSFERA
HIDROSFERA
LITOSFERA ATMOSFERA
NOOSFERA

uzluksiz qobiqlarni hosil qiladi. Bu uchala abiotik qobiqlar birgalikda
nekrosfera ni hosil qiladi (Alayev, 1983). Jonli organizmlarning yig`indisi
sifatida tushuniladigan biosfera mustaqil fazoni band etmaydi va yuqorida
nomlari qayd qilingan geosferalarga kiradi. Asosiy sferalardan faqat hidrosfera
va biosfera to`liq geografik qobiqqa kiradi. Geografik qobiq to`g`risida so`z
borganda atmosfera va litosferaning uning tarkibiga kiradigan qismlari nazarda
tutiladi. Geografik qobiqning geosferalari uning yarusli vertikal strukturasi ni
hosil qiladi. Bu geosferalar doirasida tobe (ikkinchi darajali) geosferalar
ajratiladi. Tobe geosferalar muzliklarni, doimiy muzloqlarni, qor qoplamini, suv
havzalarining muz qoplamlarini o`z ichiga oladigan, payvasta (uzluksiz)
bo`lmagan kriosfera (sovuq sfera)ni hamda quruqlikda pedosfera (tuproqlar
sferasi)ni o`z ichiga oladi. Bu geosferalar doirasida tobe (ikkinchi darajali)
geosferalar ajratiladi. Quyosh sistemasidagi barcha sayyoralaning tabiati uchun
ularning ichki tuzilishining ahamiyati juda katta. Yer markaziga tomon
geosferalarning zichligi ha m ortib boradi. Yuqorida takidlanganidek, geografik
qobiqning «poydevori» , uning ustki yupqa qatlamidan iborat bo`lib, u
chuqurroqdagi qobiqlar (geosferalar) bilan o`zaro ta’sirda bo`ladi va uning
asosiy xususiyatlari ko`p jihatdan sayyoraning ichki qismlariga bog`liq.
Yernng tadrijiy taraqqiyoti davomida radioaktiv elementlarning
parchalanishi natijasida ajralib chiqadigan issiqlik energiyasi hisobiga Yerning
ichki qismi sekin-asta qiziydi va uni tashkil etuvchi moddalarning tabaqalashuvi
oqibatida kimyoviy tarkibi, agregat holati va fizik xossalariga ko`ra bir-biridan
farq qiladigan geosferalar hosil bo`ladi. Yernng ichki tuzilishi, tarkibi va
xususiyatlari haqida, asosan, tahminiy ma’lumotlargina mavjud. Yer po`stining
faqat eng ustki qisminigina bevosita ko`zatish imkoniyati bor.
Yer qa’rining eng chuqur qatlamlari to`g`risidagi ma’lumotlar esa turli xil
bilvosita (asosan seysmologiya, gravimetriya, magnitometriya, geofizikaviy va b.)
tadqiqot usullari bilan olingan.
7-rasm.
17

Litosferaning boshqa sferalarga kirib turishi
( www.google.com ).
Ulardan eng ishonchlisi – zilzila t o`lqinlarining Yerda tarqalish yo`llari va
tezligini o`rganishga asoslangan seysmik usuldir. Bu tadqiqotlar asosida Yer 3 ta
ichki geosferadan – Yer po`sti, mantiya va yadro dan tuzilganligi isbotlangan.
XX asrning ikkinchi yarmida mobil litosfera plitalari gipotezasiga bog`liq holda
“litosfera” termin tushunchasiga e’tibor kuchaydi. Seysmik va boshqa geofizik
ko`rsatkichlar asosida yuqoridan pastga litosfera (qalinligi 1000 km ga yaqin),
astenosfera (qalinligi bir necha yuz km) va astenosfera va yadro orasida
joylashgan mezosfera ajratila boshlandi. Ayni paytda litosferani quyi chegaralari
chuqurroqda o`tadigan Yer po`sti sifatida qarash mumkin.
II . BOB. Litosferaning mavzusini o`rganish metodlari.
2.1. Litosfera -Yerning qattiq qobig`i.
18

Litosfera Yer po`stini va mantiyaning yuqori qismini o`z ichiga oladigan
tashqi qattiq qobiq bo`lib, cho`kindi, otqindi (magmatik) va metamorfik
jinslardan tashkil topgan. U Yerning yuqori mantiyasida turadigan astenosfera
(qayishqoq qatlam)da joylashgan. Astenosfera qayishqoqligi tufayli litosfera
plitalari siljiydigan substrat bo`lib xizmat qiladi. Shuningdek, astenosfera –
vulqonizm manbai hamdir. Unda Yer po`stiga kirib keladigan yoki Yer yuzasiga
quyiladigan suyuq magmaning o`choqlari joylashgan.
8-rasm.
Yerning kesmasi
(www.google.com).
Yangi global tektonika nazariyasi tarafdorlarining fikriga ko`ra, barcha
zilzilalar litosferada vujudga keladi . Yer po`sti - Yer mantiyasini o`rab turadigan
qattiq moddalarning murakkab hosilasi bo`lgan litosferaning yuqori qismidir.
Yer po`stining qalinligi kontinentlarda yosh burmali tog`lar tagida 55-70 km,
okeanlarda o`rta-okean tizmalari va ayrim abissal cho`kmalar tagida 4-6 km
gacha yetadi. Yer po`sti yuqori mantiyaning ustki qismi (substrat) bilan
birgalikda astenosfera ni – tektonik harakatlar va deformatsiyalar arenasini
(tektonosferani) hosil qiladi. Tektonosfera moddalarning geologik holatiga ko`ra
bir xil emas. Yer po`sti va mantiyaning unga tutash qismlari litosfera ni hosil
19

qiladi. Litosferada stratisfera va quyi chegarasi noma’lum bo`lgan jips qobiq
ajratiladi. Jips qobiqning kristal tog` jinslaridan va ularning birikmalaridan
tashkil topgan yuqori qismi shartli ravishda granit qatlami va quyi qismi esa
bazalt qatlami deb nom olgan. Yer po`sti mantiyadan seysmik to`lqinlar
tezligining keskin oshishi xos bo`lgan Moxorovichich (Moxo) chegarasi bilan
ajralib turadi. Yer po`sti mantiya va yadroga nisbatan juda yupqa, qattiq va nafis
qatlam bo`lib, yengil (kremnozem, ishqorlar, suv va b.), magniy va temirning
miqdori kam, cho`kindi jinslardan yoki avval cho`kindi bo`lgan jinslardan
tashkil topgan. Ikkita asosiy (materik va okeanik va bitta oraliq tiplarga
ajratiladi. Materik Yer po`sti cho`kindi, granit va bazalt qatlamlaridan iborat.
Materik po`stining o`rtacha qalinligi 35 km. Okean po`sti ikki qatlamli. Uning
asosiy massasi bazalt qatlamidan iborat. Bazalt qatlamida qalin bo`lmagan
cho`kindi qatlami yotadi. Okean po`stining qalinligi 5-10 km. Okeanlarda
cho`kindi qatlamning qalinligi aksariyat maydonlarda bir necha yuz metrni
tashkil etadi. “Granit” qatlam juda yupqa yoki butunlay bo`lmaydi. Uning
o`rnida qalinligi 1,0 – 2,5 km gacha bo`lgan va tabiati aniqlanmagan “ikkinchi”
qatlam uchraydi. Yer po`stining oraliq tipi materik va okean po`stlari orasida
joylashgan. Oraliq Yer po`sti ikki qatlamli bo`lib, bazalt to`shamasidagi
cho`kindi jinslarning juda qalin qatlamidan iborat.
Geografik qobiqqa Yer po`stining faqat bir necha kilometr qalinlikdagi
yuqori, ya’ni moddalari aylanma harakatda, atmosfera va hidrosfera bilan
geografik qobiqning barqarorligini ta’minlaydigan uzluksiz o`zaro almashuvda
ishtirok etadigan qismi kiradi. Mantiya – 2900 m gacha bo`lgan po`stosti
qobig`i. U qalinligi 630 km ga yaqin bo`lgan yuqori qatlam ga va qalinligi 2230
km atrofida bo`lgan quyi mantiya ga bo`linadi. Mantiya ultraasosiy va asosiy
tarkibli jinslardan tuzilgan. XX asrning ikkinchi yarmida mobil litosfera plitalari
gipotezasiga bog`liq holda “litosfera” termin-tushunchasiga e’tibor kuchaydi.
Seysmik va boshqa geofizik ko`rsatkichlar asosida yuqoridan pastga litosfera
(qalinligi 1000 km ga yaqin), astenosfera (qalinligi bir necha yuz km) va yadro
20

orasida joylashgan mezosfera ajratila boshlandi. Bunday olganda Yer po`stini
mustaqil tadqiqot ob’yekti sifatida ajratishga hojat qolmaydi (Krut, 1978). Ayni
paytda litosferani quyi chegaralari chuqurroqda o`tadigan Yer po`sti sifatida
qarash mumkin.
9-rasm.
Litosfera
(www.google.com).
Geografik qobiqning quyi chegarasi quruqlikda Yer po`stining eng yuza
qatlami bo`lgan stratisferaning, ya’ni cho`kindi jinslar qobig`ining quyi
chegarasi bo`yicha o`tkaziladi (A.G. Isachenko, 1979). Magmatik jinslar
qatlamlaridan farq qilgan holda Yer po`stining cho`kindi qatlamlari geografik
qobiqning mahsulasi, organizmlar, suv va havo oqimlari hamda boshqa
jarayonlarning natijasidir. 4-5 km chuqurlikda 100–150 0
C haroratlarda ham
metomorflashmagan cho`kindilar uchraydi.
10-rasm.
Litosferaning tuzilishi (K.I. Gerenchuk 1984)
21

Undan quyiroqda yuqori haroratlar va shuningdek, bosim va chuqur
qatlamlardagi moddalar ta’sirida cho`kindi jinslar metamorflashadi, ya’ni yangi
xossalarga - tuzilmaga, mineralogik va kimyoviy tarkibga ega bo`ladi.
Binobarin, 4 -5 km chuqurlikda Yer po`stining tarkibi va xossalarida muhim
o`zgarishlar sodir bo`ladi. Ayni paytda atmosfera elementlari yo ` qoladi . Bu
chegaradan quyida havo , suyuq holatdagi suv , organizmlar va cho ` kindi jinslar
yo ` q va geografik qobiq uchun xos bo ` lgan jarayonlar kuzatilmaydi . Geografik
qobiqning poydevorini hosil qiladigan cho ` kindi jinslar qobig ` ining yuqori
qismida Quyosh nurlari , suv , atmosfera gazlari ( kislorod va is gazi ) ta ’ sirida
cho ` kindi qatlamlar juda tez va kuchli o ` zgarishi sodir bo ` ladigan gippergeniz
qatlami ajratiladi . Gippergeniz qatlami litosferaning Yer yuzasiga tutashgan
qismi bo ` lib , bu qatlamda fizikaviy , kimyoviy va biologik jarayonlarning
murakkab birgalikdagi ta ’ siri ostida yuqori harorat va bosim sharoitlarida
birlamchi minerallar Yer yuzasi va Yer po ` stining tashqi qatlamlari sharoitlarida
chidamli bo ` lgan minerallarga aylanadi .
Gipergeniz qatlamining quyi chegarasidan Moxo yuzasigacha bo`lgan
qatlamlar – dastlabki relyefni vujudga keltiruvchi endogen omillar arenasidir.
Moxo yuzasi orollarning yoylarida, ya’ni Yer po`stining kontinental va okean
tiplari tutashgan, tektonik yoriqlar mantiyagacha yetib boradigan joylarda
geografik fazoning chegarasini hosil qilmaydi.
22

11-rasm.
Ichki qatlamlar
(www.google.com).
Yerning markaziy qismini yadro (markaziy sfera) ishg`ol etgan. U tashqi va
ichki yadro dan iborat. Tashqi yadro suyuq (erigan) holatda deb tahmin qilinadi,
ichki yadro temir va yengil elementlar aralashmasidan tuzilgan bo`lsa kerak deb
tahmin qilinadi.
Litosferaning tarkibi va tuzilishi . Yer po`stining tarkibi Yer po`sti
ximiyaviy elementlardan, minerallardan va tog` jinslaridan iborat. Yer po`sti
tarkibida quyidagi ximiyaviy elementlar uchraydi: kislorod (47%), kremniy
(29,5%), alyuminiy (8,05%), temir (4,65%) kalsiy (2,96%), natriy (2 ,5%) kaliy
(2,5%), magniy (1,87%), titan (0,45%) va boshqalari-0,52% ni. Demak, Yer
po`stida tarqalgan 9-ta asosiy element 99,48% ni tashkil qiladi. Ximiyaviy
elementlar birlashmasiga mineral deb ataladi. Tog` jinslari esa bir necha
minerallarni tabiiy birikmasidir. Tog` jinslari monomineralli va polimineralli
bo`ladi. Monomineralli tog` jinslari bitta mineraldan tashkil topadi, masalan,
23

kvars mineralidan iborat. Polimineral tog` jinslari bir necha minerallardan iborat.
Masalan, granit quyidagi minerallardan tashkil topgan: kvars, ortoklaz, slyuda,
dala shpati.
Hosil bo`lish sharoitiga qarab tog` jinslari uchta katta guruhga bo`linadi:
Magmatik yoki otqindi tog` jinslari, ular magmaning sovishi va qotishi natijasida
hosil bo`ladi.
Cho`kindi jinslar. Ilgari paydo bo`lgan har qanday tog` jinslarni
yemirilishi, maydalanishi, to`planishi va organizmlarni faoliyati ta’sirida paydo
bo`ladi.
Metamorfik tog` jinslari, katta chuqurlikda yuqori harorat va bosim ostida
jinslarini o`zgarishi tufayli hosil bo`ladi.
Magmatik tog` jinslari. Magmatik tog` jinslari magmaning sovishi va
qotishi natijasida hosil bo`ladi. Magmaning sovish sharoitiga qarab magmatik
tog` jinslari quyidagi guruhlarga bo`linadi:
- intruziv yoki chuqurda hosil bo`lgan magmatik tog` jinslari. Magmaning
chuqurda sekin-asta qotishi natijasida hosil bo`ladi. Intruziv tog` jinslariga
granit, gabbro va boshqalar kiradi;
- effuzif magmatik tog` jinslari. Magmani Yer yuzasida yoki Yer yuzasiga
yaqin bo`lgan chuqurlikda qotishi va sovishi natijasida hosil bo`ladi. Effuzif
tog` jinslariga bazalt, liparit, vulqon shishasi va boshqalar kiradi.
Cho`kindi jinslar. Cho`kindi jinslar ilgari paydo bo`lgan jinslarning turli
sharoitlarda yemirilishi, nurashi va to`planishi natijasida hosil bo`ladi. Cho`kindi
tog` jinslari kelib chiqishiga ko`ra to`rt guruhga bo`linadi:
Mayda yoki changisimon jinslar alevrolitlar (fransuzcha alevro-un) deb
ataladi. Ularga lyosslar, soz tuproqlar va gillar hamda qumoqlar kiradi. Shamol
va suv ta’sirida hosil bo`ladi.
- chaqiq (klastik) jinslar, asosan tog` jinslarini yemirilishi natijasida hosil
bo`ladi;
- kimyoviy tog` jinslari, qorishmalardan cho`kindilarni cho`kishi va
24

to`planishi natijasida hosil bo`ladi (tuzlar, gips va x.k) ;
- organiq (biogen) tog` jinslari, o`simlik va hayvonlarning tanalarini
o`lgandan keyin to`planishi va o`zgarishi natijasida hosil bo`ladi (marjonlar,
ko`mir, bo`r, ohaktosh);
Metamorfik tog` jinslari. Magmatik va cho`kindi tog` jinslarining yuqori
harorat va bosim ta’sirida o`zgarishi natijasida hosil bo`ladi. Masalan, granit
gneysga aylanadi, qumtoshlar kvarsitlarga aylanadi, ohaktosh marmarga
aylanadi.
12-rasm.
Yer po`stining tuzilishi

(P. G`ulomov va b, 5-sinf geografiya darsligi).
Yer po`sti hajmining juda katta qismini magmatik va metamorfik jinslar
tashkil qiladi (90%). Ammo geografik qobiq uchun yupqa cho`kindi qatlam
katta ahamiyatiga ega. Chunki cho`kindi jinslar bevosita havo va suv bilan
o`zaro ta’sirda bo`ladi va turli xil geografik jarayonlarda faol qatnashadi.
Cho`kindi qatlamning o`rtacha qalinligi 2,2 km: ammo botiqlarda uning
qalinligi 12 km gacha ortadi, okean tubida esa 400-500 m ni tashkil qiladi.
25

Geografik qobiqda shimoliy yarim sharda keng tarqalgan lyoss va lyossimon
jinslar juda muhim ahamiyati ega. Lyoss va lyossimon jinslar mamlakatimizning
tog` oldi tog` oralig`idagi vodiylarda va tekisliklarda keng tarqalgan.
2.2. Litosferadagi harakatlar.
Litosferaning turli qismlarida moddalarning doimiy aylanma harakati
sodir bo`lib turadi. Mazkur harakatlar ikki yo`nalishda sodir bo`ladi:
ko`ndalang va bo`ylama. Ko`ndalang yo`nalishda moddalarning harakati
asosan Yer yuzasida, ya’ni litosferaning ustida sodir bo`ladi. Bo`ylama
yo`nalishda moddalarning harakati litosferaning ichki va yuqorigi qismlari
orasida ro`y beradi. Yer sharida har yili 10000 tacha zilzilani, ya`ni har soatda
bitta zilzilani seysmograflar qayd etadi. Ularning yarmidan kamrog`i kuchli va
xavfli zilzila hisoblanadi. Yer ichidagi zilzila markazi - giposentr, uning yer
yuzasidagi proeksiyasi – fokusi episentr deb ataladi. Mantiyaning yuqori
qismi tektonosferada bunday jarayonlar natijasida giposentrda mexanik
enirgiya hosil bo`ladi.
13-rasm.
Yer qimirlash markazi
(www.google.com).
Yer yuzasida moddalarning harakati. Geologik davrlar davomida Yerda
ko`tarilishlar, сho`kishlar, zil-zilalar, vulqonlar kuzatilib kelinmoqda. Ular
26

ta’sirida Yer yuzasida baland tog`lar, botiqlar va tekisliklar vujudga keladi.
Mazkur relyef shakllari tashqi omillar ta’sirida (shamol, nurash, daryo, muz,
to`lqin) yemiriladi. Relyefning yemirilishi va moddalarning harakati surilma,
ko`chki, sellar ta’sirida ham ro`y beradi. Mazkur jarayonlar ta’sirida moddalar
Yer yuzasida bir joydan ikkinchi joyga ko`chib yuradi.
Mineral zarralar asosan havo, suv, muz yordamida ko`chib yuradi. Agar
tektonik harakatlar to`xtab qolsa hamma qi’talar 10-20 mln. yil ichida okean
sathigacha yemirilib tekislanib qolgan bo`lar edi. Moddalarning harakati
natijasida Yer yuzidan moddalarni olib ketilishi va olib kelinishi ro`y beradi.
Yer yuzidan moddalarni olib ketilishi daryolar, muzlar orqali amalga oshiriladi.
Daryolar orqali asta-sekin, muntazam va katta maydonlarda moddalar bir
joydan ikkinchi joyga olib ketiladi. Ularning katta qismi loyqa sifatida harakat
qiladi. Quruqlik yuzasida hosil bo`ladigan loyqaning bir yillik miqdori 14 mlrd.
t erigan yotqiziqlar (ionli oqim) miqdori esa yiliga 1,5-2,0 mlrd. t. tashkil
qiladi. Tog`larda odatda denudatsiya juda tez va faol sodir bo`ladi.
Amudaryo, Sirdaryo, Xuanxe, Nil daryolari loyqa miqdorining
yuqoriligi bilan ajralib turadi. Yer yuzasining yemirilishi (denudatsiyasi)
muzlar ta’sirida ham ro`y beradi. Ularning ahamiyati muz bosish davrlarida
katta bo`lgan. Mazkur davrda Yer yuzasining 30% muzi bilan qoplangan.
Harakatdagi muzilik yumshoq jinslarni surib, qattiqlarini yemiradi. Tog`
jinslarining parchalarini muzliklar o`n, yuz, hatto minglab kilometr masofaga
olib ketadi. Antarktidada tog` jinslarini muzliklar uning chekkasi tomon olib
boradi, so`ngra aysberglar okean tomon olib ketadi. Muz yotqiziqlari
(morenalar) bilan quruqlikning 10% qismi qoplangan. Ular asosan morena va
suv-muzi yotqiziqlaridan iborat. Quruqlikka moddalar quyidagi yo`nalishlarda
keladi: atmosfera yog`inlari bilan birga dengiz suvi tuzlarining kelishi. Okean
suvlaridagi tuz zarralari atmosferaga kuchli dengiz bo`ronlari paytida keladi;
quruqlikdagi moddalar nurash natijasida ham ko`payib turadi, otqindi
(vulqonik) va boshqa tog` jinslari yemirilish jarayonida suv, kislorod, uglerod
27

dioksidini bog`laydi. Natijada mineral moddalarni oksidlanishi, gilli
slanetslarni, qumtoshlarni, ohaktoshlarni, dolomitlarni va boshqa tog` jinslarini
hosil bo`lishi kuzatiladi; mineral moddalarning bir qismi vulqon otilishida va
cho`kindi tog` jinslarini hosil bo`lishida quruqlikka keladi. Har yili hosil
bo`ladigan biomassaning 0,8% cho`kindi tog` jinslarini tashkil qilad. Mineral
moddalarning bir qismi fazodan keladi. Hisoblashlar shuni ko`rsatadiki,
quruqlikdan moddalarni olib ketilishi, quruqlikka moddalarning kelishidan 7
marotaba ko`p ekan. Demak, quruqlikdagi moddalar muvozanati manfiy ekan.
14-rasm.
Litosferada aylanma harakatlar
(www.google.com).
Mazkur farq 21 mlrd. tonnani tashkil qiladi. Mineral moddalarning
harakati daryolar orqali tez sodir bo`ladi, natijada quruqlikning balandligi har
yili pasayib bormoqda. Quruqlikning balandligi dunyo okeani sathini
o`zgarishi, tektonik harakatlar tufayli ham o`zgarib turadi. Hozirgi paytda
okeanning hajmi kengayib quruqlikning hajmi va massasi kamayib bormoqda.
Hozirgi paytda moddalar insonning xo`jalik faoliyati natijasida ham ko`chib
yuradi. Jahonda inson ta’sirida yiliga 10 mlrd. tonna modda ko`chiriladi, bu
esa jahonda moddalar harakatini 40% ni tashkil qiladi. Demak, hozirgi paytda
28

mineral moddalarni antropogen harakati tabiiy harakat bilan deyarli tenglashib
qolgan. Litosferada moddalarning juda yirik va muhim harakatlari sodir
bo`ladi. Yer po`sti palaxsalarining bo`ylama va ko`ndalang harakati, magmatik
jarayonlar va boshqa omillar ta’sirida Yer yuzasi bilan mantiya o`rtasida
modda almashinuvi ro`y beradi. Mazkur jarayonlarning yorqin namoyoni
vulqonlar va zil-zilalar hisoblanadi. Vulqonlar Yer yuzasi tabiatini
shakllanishida muhim rol o`ynagan va hozir ham muhim o`rin tutadi.
Hozirgi paytda Yer yuzasida 800 dan ortiq so`nmagan vulqon bor, ular
har yili Yer yuzasiga 3-6 mlrd. tonna modda chiqarib tashlaydi. Vulqon
tomonidan Yer yuzasiga otib chiqarilgan moddalarni kul, shlak, andezit
tarkibli lava oqimlari, gazlar va suv bug`lari tashkil qiladi.
Ular tomonidan Quyosh nurlari ushlab qolinadi. Bir yilda Yer yuzasida
yuz-minglab marotaba zilzila sodir bo`ladi. Ularning ko`pchiligini inson
sezmaydi, faqat o`ta sezgir asboblargina qayd qiladi. Ammo kuchli zil-zilalar
ham sodir bo`lib turadi. Oxirgi 30-40 yil davomida kuchli zil-zilalar ta’sirida
15 mln.ga yaqin odam fojiali ravishda hayotdan ko`z yumdi. Yer po`stidagi
boshqa harakatlar sekin-asta ro`y beradi. Bunday harakatlarga sekin ro`y
beradigan tebranma harakatlar kiradi. Ular natijasida Yer yuzasining bir qismi
asta-sekin cho`ksa, ikkinchi qismi ko`tariladi, ya’ni bo`ylama (vertikal)
harakatlar sodir bo`ladi. Bundan tashqari ko`ndalang (gorizontal) harakatlar
ham mavjud. 1891 yili nemis olimi A.Vegener materiklarni suzib yurishi
gipotezasini ishlab chiqdi. Materiklarni suzib yurishi gipotezasini ishlab
chiqish uchun Atlantika okeanini ikki qirg`og`idagi materiklar qiyofasining
o`xshashligi;
a) Atlantika okeani ikki qirg`og`idagi materiklar geologik tuzilishi, fauna
va florasining o`xshashligi;
b) Afrikaning janubida, Madagaskarda, Hindistonda, Avstraliyaning
g`arbida, janubiy Amerikaning sharqida toshko`mir va perm davrlaridagi muz
qoplami izlarining borligini aytib o`tgan.
29

15-rasm.
Vulqon otilishi
(P. G`ulomov va b, 5-sinf geografiya darsligi).
Keyinchalik Yer po`sti palaxsalarini harakatini tasdiqlovchi qator dalillar
topildi. A.Vegener gipotezasi asosida keyinchalik tektonik plitalar nazariyasi
ishlab chiqildi. Mazkur nazariyaga asosan litosfera oltita yirik plitadan iborat.
Plitalar astenosfera ustida izostatik muvozanatlashgan va mantiyadagi
konvektiv issiqlik ta’sirida gorizontal harakat qiladi. Okean va quruqlik
litosfera plitalari to`qnashgan joyda okean plitalari cho`kadi va chuqur
cho`kmalar hosil bo`ladi, quruqlikda esa tog`lar ko`tariladi yoki orollar yoylari
vujudga keladi. Ikkita quruqlik plitasi to`qnashgan joyda esa tog`lar hosil
bo`ladi. Masalan, Hindiston plitasi bilan Yevrosiyo plitasining to`qnashgan
joyida Ximolay tog`lari vujudga kelgan. Plitalarni bir-biridan uzoqlashish
zonasida o`rta okean tizmalari vujudga keladi. Okean suv osti tizmasining
o`rtasida graben joylashadi, mazkur chuqurlik-graben litosfera plitalarini bir-
biridan uzoqlashish zonasi hisoblanadi va rift deb ataladi. Litosfera plitalari
tektonikasi nazariyasiga binoan Yer po`sti va mantiya orasidagi modda
almashinuvi quyidagicha ro`y beradi, o`rta okean suv osti tog` tizmalari
zonasida mantiya moddasi yuqoriga ko`tarilib Yer po`stini qalinligini oshiradi,
subduksiya zonasida esa (plitaning cho`kishi) plita cho`kadi va uning
moddalari chuqurda erigan holatga o`tadi, nurash, qayta yotqizilish va
sedimentatsiya jarayonlari ta’sirida vujudga kelgan cho`kindi jinslar tektonik
30

cho`kish natijasida avval Yer po`stining quyi qatlamlariga tushadi va yuqori
harorat va bosim ta’siriga uchraydi, natijada ular metamorfik tog` jinslariga
aylanadi. Mazkur metamorfik jinslar yanada pastga tushib eriydi va ikkilamchi
magmaga aylanadi. Litosfera plitalari va ularning chegaralari . Litosfera
tarkibiga qattiq Yer po`sti va yuqori mantiya kiradi. O`z navbatida, litosfera
turli qalinlikka, yoshga ega bo`lib, yirik bo`laklar (plitalar) hosil kiladi.
Litosferaning yaxlitligi seysmik mintakalar, Yerning zamonaviy tuzilishida,
plitalarning ajralishida asosiy mezondir.
16-rasm.
Lava oqimining otilishi
(www.google.com).
Ushbu seysmik mintakalarning paydo bo`lishida plitalarning o`zaro
ta’siri va bir-biriga nisbatan xarakatlari asosiy ahamiyatga ega.
Qo`shni plitalarning o`zaro ta’siri xarakteri xususiyatlarini o`zida aks
ettiruvchi seysmik sharoitlarga ko`ra, ular orasida uch turdagi chegara
ajratiladi. Ular paydo bo`lishi, mavjud Yer osti kuvvati xususiyatiga bog`liq
cho`zilish, siqilish yoki surilishdir. Birinchi turdagi chegaralar (cho`zilish)
31

litosfera plitalari bir-biridan ajralayotganda, ikkinchi tur (siqilish) plitalar bir-
biriga yaqinlashganda va uchinchi turi—surilish plitalar bir-biriga nisbatan
sirpanganda hosil bo`ladi. Qayd etilgan chegara turlari o`z nomlariga ega.
Divergent yoki konstruktiv chegaralar — plitalar bir-biridan ajralgan xolatda
paydo bo`ladi. Ular orasida vujudga kelgan bo`shliq (riftlar) astenosferadan
ko`tarilayotgan bazalt magmasi hosilalari bilan to`lib boradi. Konvergent yoki
destruktiv chegaralar — plitalar qo`shilishida (yaqinlashuvida) vujudga keladi.
17-rasm.
Litosfera plitalarining harakat mexanizmi

(A.Abdulqosimov, A. Soatov, M.Mirakmalov ‘‘6 sinf geografiya darsligi”2013y).
Bu vaziyatda plitalardan biri mantiyaga cho`kadi. Cho`kish mobaynida
plita, qisman, erib magma hosil qiladigan o`choqlar paydo bo`lishiga sabab
bo`ladi, Cho`kish zonasi ustida esa vulqonizm jarayonlari kuzatiladi. Mazkur
chegaralar bo`ylab yangi kontinental po`st shakllanadi va bu jarayon plitalar bir-
biri bilan uchrashganda, ayniqsa, jadallashadi. Plitalarning ajralishida va
yaqinlashuvida sodir bo`ladigan geologik jarayonlar muhim ahamiyatga egadir,
chunki ular okeanik va kontinental po`stlar hosil bo`lishiga sabab bo`ladi.
Transform yoki sirpanish chegaralari — litosfera kesimini to`liq o`tuvchi
transform yoriqlar bilan birga kuzatiladi. Mazkur yoriqlar bo`ylab plitalarning
32

bir-biriga nisbatan gorizontal sirpanishi sodir bo`ladi. Mavjud seysmik
mintaqalarni plitalar chegaralari sifatida qabul qilib, litosfera plitalarini ajratish
qiyin emas. Ular faqat okeanik yoki kontinental bo`lishi mumkin, ba’zida Yer
po`sti tuzilishiga bog`liq holda okeanik va kontinental hududlarni ham o`z
ichiga oladi.
18-rasm.
Litosfera plitalari
( www.google.com ).
Litosfera plitalarining asosiylari: Tinch okean, Shimoliy Amerika, Yevrosiyo,
Afrika, Janubiy Amerika, Hind-Avstraliya va Antarktida plitalaridir. Ular
tarkibida kichiklari ham ajraladi Naska, Kokos, Skosh, Filippin, Somali,
Arabiston, Xitoy-Amur va boshqalar. Nihoyat, asosiy plitalar chegaralari
bo`ylab, ular o`zaro ta’sirini aks ettirib turuvchi ko`plab mayda bo`laklar-
mikroplitalar hosilbo`ladi.
Litosfera plitalarining rivojlanishida ularning chegaralari bo`ylab sodir
bo`layotgan jarayonlar alohida ahamiyatga ega. Ajralayotgan plitalarning
33

chegaralari bo`ylab sodir bo`layotgan asosiy jarayon-spreding. Uning natijasida
yangi okeanik po`st hosil bo`ladi. Mazkur jarayonda hosil bo`lgan markaziy
okean tizmalari, rift vodiylari ajralayotgan plitaning markazini ko`rsatadi.
Kontinental litosfera sharoitida plitalar rift cho`kmalariga mos keladi. Bulardan
tashqari, kichik plitalar ham ajratiladi. Konvergent chegaralar bo`ylab bir-biriga
yaqinlashayotgan plitalar sharoitida bir plitaning ikkinchisi tagiga surilishi
kuzatiladi. Okeanik plitaning kontinental plita tagiga surilishi subduksiya
deyiladi, aksincha-okeanik plitaning kontinental plita ustiga surilishi obduksiya
deyiladi. Umumiy siqilish natijasida kontinental plitalar to`qnashuvida
burmalanish sodir bo`ladi. Mazkur jarayon kolliziya nomini olgan va bunda
hosil bo`lgan tuzilmalar kolliziyon tuzilma nomi bilan yuritiladi. Litosferaning
yoshi juda o`zgaruvchan: okean tizmalarining markaziy kismida zamonaviy
yotqiziqlardan boshlab, qadim platformalar, qalqonlarda proterozoy va
arxeygacha boradi. Litosfera yoshini aniklashda, avvalambor, spreding
zonasidagi okeanik po`stni hosil bo`lish vaqtini inobatga olish zarur.
Zamonaviy okeanlar miqyosida yosh muammosi oddiy yo`l bilan hal qilinadi.
Chunki zamonaviy okeanlar po`sti okean tizmasidan ikki chetga uzoqlashgan
sari yoshi ulg`ayib boradi. Bunga bog`liq ravishda litosfera yoshi ham o`zgaradi.
Bundan tashqari, sovish va astenosfera mantiyasining litosferaga qo`shilib,
qalinligining pastdan o`sishi okeanik po`stning ulg`ayishiga olib bor. Zamonaviy
okeanlar po`stining yoshi 160—180 mln. yildan oshmasligi sababli, ularning
yoshlari o`zgarish chegaralari, plitalar ajralishining tezligiga bog`liq. Mazkur
sxemaga binoan, asosiy litosfera plitalarining yoshi keng miqyosda o`zgaradi.
Tinch okean tubi assimetrik tuzilishga ega. O`rta okean tizmasidan sharqqa
qarab okeanik bazaltlar yoshi 85 mln. yildan oshmaydi, g`arbiy tarafda esa bo`r
yotqiziqlari va hatto yura davri bazaltlari keng tarqaladi (180 mln yilgacha).
Shimoliy Muz okeani tubining yoshi bo`r va kaynozoyga to`g`ri keladi.
Shuni nazarda tutish zarurki, okeanlar litosferasining yoshi qit’a litosferasiga
qaraganda ancha yoshdir. Kontinental litosfera bo`laklari arxey va quyi
34

proterozoyda shakllana boshlagan. Shunday bo`lsa ham, qit`alarning bir necha
bor parchalanishi va keyinchalik yangidan qo`shilishi natijasida litosferaning
tuzilishi tubdan o`zgargan va yangi litosfera plitalari paydo bo`lgan. Litosfera
qalinligi keng miqyosda o`zgaruvchandir, o`rta okean tizmalari markazida bir
necha kilometrlardan boshlab, qadim platforma qalqonlari tagida 350—400 km
largacha. Mazkur xolatda litosfera qalinligi po`st Yoshi bilan ishonchli ravishda
qiyoslanadi, ya’ni po`st yoshi qanchalik katta bo`lsa, litosfera shunchalik qalin
bo`ladi. Bu esa, yuqorida aytib o`tilganidek, litosferaning vaqt o`tishi bilan
sovishi va astenosfera qismidagi jinslarning kristallanishi tufayli o`sib
qalinlashuvi bilan ifodalanadi.
2.3.Litosfera mavzusini o`rganishda interfaol usullarda n foy ydalanish.
Interfaol (“Inter” – bu o`zaro, “ a c t” – harakat qilmoq) – o`zaro harakat
qilmoq yoki kim bilandir suhbat, muloqot tartibida bo`lishini anglatadi.
Boshqacha so`z bilan aytganda, o`qitishning interfaol uslubiyotlari – bilish va
kommunikativ faoliyatini tashkil etishning maxsus shakli bo`lib, unda ta’lim
oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo`ladilar, ular biladigan va
o`ylayotgan narsalarini tushuntirish va fikrlash imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Interfaol darslarda o`qituvchining o`rni qisman o`quvchilarning faoliyatini dars
maqsadiga erishishiga yo`naltirishiga olib keladi. O`quv jarayonida geografiya
ta’limini zamonaviy ta’lim texnologiyalari asosida olib borishda interaktiv
usullardan foydalanish muhim ro`l o`ynaydi. O`qitishning interaktiv usuli
yordamida o`quv jarayoni to`g`ri tashkil etish kerakki, bunda sinfda ta’lim
oluvchilarning o`qish, bilim olish jarayoniga to`la jalb etiladi. Ular o`zlari
o`ylagan va bilgan barcha narsalar to`g`risida erkin fikr yuritish imkoniyatga
ega bo`ladilar. Ya’ni mavzu materiyallarini idrok etish va o`zlashtirish jaroyonida
o`quvchi va o`qtuvchilarning birgalikdagi faoliyati jaroyani natijasida tashkil
etiladi. Bu jaroyonda o`quvchilar o`zlarini alohida individual hissasini qo`shadi.
O`quvchilar o`z fikrlari, bilimi faoliyati, dunyo qarashi yangi mavzuga oid
bo`lgan tasovurlari bian o`rtoqlashadilar. Bu jarayon o`quvchilarning o`zaro
35

ittifoqligi qo`llab –quvvatlash muhitida amalga oshadi. Interaktiv uslublar
g`oyalarning ustunligi, yagonaligini vaqtincha inkor etadi.
Ta’lim jaroyonida o`quvchilar tanqidiy fikrlashni o`rganadilar. Bundan
tashqari, o`quvchilar tomonidan aytilgan al’ternativ fikrlarni taroziga solib
ko`rish o`ylab xulosa chiqarish, bahs-munozarasida ishtirok etish, o`z fikrini
bayon qilib berishni o`rganadilar. Bu uslubni amalga oshirishda o`qituvchi,
o`quvchilar darsni tashkil etishda yakka, juft holatda amalga oshiriladi.
O`qituvchi interaktiv uslubni amalga oshirish uchun puxta tayyorgarlik ko`rish
kerak:
1. Sinf n xonasi dars jarayoni uchun tayyor bo`lish kerak. Kerakli
materiallar oldindan tayyorlanishi lozim.
2. Bu jarayonni amalga oshirishda vaqtni o`quvchilar bilan kelishilgan
holda to`g`ri taqsimlash lozim.
3. O`quvchilar ni guruhlarga bo`lishda birinchi ixtiyoriy holat, keyin esa
tasodifiy holatga bo`lish kerak. Chunki yaxshi, aktiv o`quvchilar bir guruhga
to`planib qolishi mumkin. Buni oldini olish lozim .
4. Darsda o`quvchilarni guruhlar g a bo`lishda, o`quvchilarning psixologik
holatini hisobga olish kerak. Bu jaroyonni tashkil etish juda nozik bo`lib, darsni
qanday o`tishni belgilab beradi. Dastlab o`quvchilar birdaniga darsga kir ish ib
ketishga tayyor bo`lmaydilar.
5. Fan o`qituvchisining mahorati o`quvchilarni o`ziga jalb eta olish,
so`zlashuv odobi, nutqining qandaydir o`ziga hosligi keyingi darslarda ham shu
uslublardan foydalanish kerakligini o`quvchilarda shakllantirish lozim.
“Aqliy hujum “ uslubi: Maskur uslub muayyan mavzu yuzasidan berilgan,
muommolarni hal etishda yaxshi natija beradigan uslub hisoblanadi. U dars
jaroyonida ishtirokchilarning muommo xususida keng va har tomonlama fikr
yuritish uchun hamda o`z tasavurlari va g`oyalaridan ijobiy foydalanish borasida
ma’lum ko`nikma hamda malakalar hosil qilishda rag`batlanitiriladi.
Dars jarayoni muvaffaqiyatli kechishi uchun quyidagi tartibda tashkil etish
36

mumkin.
1. O`quchilarni darsda aktiv qatnashishini tashkil etish.
2. Mavzuga oid g`oyalarni yozib borish uchun, doska va qog`ozlar
tayyorlash.
3. Muommoni o`quvchilar ongiga tushunnarli qilb yetgazish.
4. “Aqliy hujum” uslubini tashkil etish.
a) Har bir o`quvchi tomonidan aytilgan fikirlarni izohlash qat’ian man etiladi .
b) Erkin fikirlash n i tashkil etish .
s) O`quvchilarning fikrlarini ilg`ab olish, aytilishi bilan yozib olish.
5. Fikrlarni so`rash va ularni aytilishi bilan yozib olish.
6. G`oyalar yozilgan qog`ozlar to`lsa ularni devorga ilib qo ` yish.
7. O`z fikringni bildirib, yangi g`oyalarni yuzaga kelishiga turtki berish.
8. Ayrim o`quvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar yuzasidan kulish,
piching qilish mumkin emas.
9. G`oyalar tugamaguncha ishni to`xtatish shart emas, lekin vaqt reglamenti
ham yoddan ko`tarilmasligi kerak.
“Aqliy hujum” uslubini guruhli, yakka tartibda, juftlik asosida tashkil
etish mumkin. Shu asosda o`quvchilarga muayyan mavzu boyicha bilganlari
yoki o`z fikrlarini alohida qog`ozga mustaqil yozishni aytiladi va ikki daqiqadan
so`ng, yonma-yon o`tirgan o`quvchilar bir–birlariga o`girilib yozganlarini
o`rtoqlashadilar va o`z ro`yxatlarini birlashtiradilar. Bunda o`quvchilarning soni
10-15 tadan oshmasligi kerak. Umuman “Aqliy hujum” uslubi dars jarayonida
o`quvchilarni faollashtiradi, charchoqni oladi, hammani ishlashga, fikrlashga
majbur qiladi. Bu o`z – o`zida ta’lim jarayonining samaradorligini yanada
oshirishga xizmat qiladi . О`yindan ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanar ekanmiz,
uning 3 jihatiga e’tibor qaratiladi:
1.О ` yin –mashq
2.О ` yin-topishmoq
3.О`yin –musobaqa
37

Geografiya darslarini qiziqarli va kо`rgazmali o`tkazishda karta va
geografik atlasdan foydalanish katta ahamiyatga ega. О`quvchilarni kartadan
foydalanish va uni о`qiy olishga о`rgatish ularda geografik bilimlarga qiziqish
kо`nikmasini tug`diradi, kartani о`qish ishlash usullaridan yaxshi foydalanilsa,
kо`zlangan maqsadga erishiladi. Geografiyadan kartalarni о`qishni bilgan
о‘quvchi geografiyani nazariy bilimlarni tez о`rgana oladi. О ` quvchilar kartadan
geografik obyektni topa olmaslik xodisalari ham uchraydi. Xо`sh bu holda nima
qilish kerak qanday qilsa о`quvchi kartadan kerakli obyektlarni tez topadigan
bо`ladi. Bunda geografik о`yinlar yordam beradi. Tovush chiqarmasdan topish
о`yini. О`yinni boshlashdan avval о`quvchilarga о ` yin qoidalari tushuntiriladi.
О ` yinga faol qatnashgan va shartlarni oldin bajargan o` quvchiga baho
qо ` yiladi.
О ` yin mazmuni. О ` qituvchi geologik biron obyekt nomini aytadi.
О`quv vositasi. О`quvchilar shu obyektni darslik, geografik karta va
atlasdan qidiradi.
О ` yin n ing borishi. Obyektni topgach о ` quvchi о ` ng q o` lini kо ` taradi.
О`qituvchiga о`zi topgan obyektni aytadi, kо`rsatadi. О`quvchi qо`li bilan
obyektni ushlab turmasligi kerak. Chunki yonidagi bola undan kо`rib olishi va
foydalanishi mumkin. Shuning uchun obyektni topgan о ` quvchi joyning nomini
yodda saqlashi zarur. О ` qituvchi oldin topgan va qо ` lini kо ` targan о ` quvchining
oldiga borishi va tekshirib kо ` rishi kerak. “Men topdim”, “men topdim” deb
tovush chiqargan о‘quvchilarning topgani hisobga olinma y di, bu haqda bolalar
ogohlantirib qо ` yiladi. О`yinda obyektni birinchi bо`lib topgan о`quvchi uni
geografik karta yoki atlasdan kо`rsatishi kerak. Boshqa о`quvchilar qanchalik
bilib olganliklarini sinash uchun ulardan ham obyekt sо`raladi. Obyektni topgan
о`quvchi о`tirgandan sо`ng, о`qituvchi yangi obyekt nomini aytadi.
Kartadan topish о ` yini. Har bir sinfda olib borish mumkin. Darsning
mazmuniga qarab о`yin geografik atlasning turli sahifalaridagi obyektlarda
bо`ladi. О ` quvchilarga bu о ` yinni bir necha bor о ` ynaganlaridan sо ` ng, tez
38

topadigan nomning geografik koordinatlarini aniqlash topshiriladi. Buning
uchun shahar va qо ` ri q xonalarni tanlagan ma’qul о ` quvchilar topilgan joylarning
koordinatalarini daftarga yozib oladilar.
Geologik lug`at. О`yin sharti: Bu о`yinni ikki о`quvchi bajaradi hamda bu
о`yinga bir kishi hakamlik qiladi va yozib boradi. Bunda о ` quvchilar navbatma-
navbat bilan boshlanadigan geografik atama va nomlarini aytishadi.
О`yinning borishi. Masalan: о ` yin “M” harfidan boshlansa, mantiya,
magma, moxo, kabi: ‘‘P” harfiga pasttekislik, platforma, pangeya, pantalassa,
plita kabilar aytiladi. Nom topilmagan yoki geografiyaga aloqasi bо`lmagan
atama yoki nomni aytgan о`quvchi yengilgan hisoblanadi.
Ta’lim - tarbiyada о`yinlardan foydalanish. о`yin bola faoliyatining
almashtirib bо`lmaydigan tashkiliy shaklidir. Shuning uchun ham geografik
ta’lim tarbiyada о`yin muhim о`rin tutadi. Tarbiyada о`yindan majmuali
foydalanish bola faoliyatiga ta’sir kо`rsatib, uni turli tomonga yо`naltirish
mumkin. Shuning uchun ham о ` yinning jamoa shakllarida tashkilotchi bolalar
boshqa bolalarni ham о ` ziga ergashtira oladi. Bu esa о`yin omilining katta
tarbiyaviy ahamiyati borligini bildiradi. Bizningcha, geografiyadan
foydalaniladigan о`yinlarni xarakteriga qarab besh guruhga bо`lish mumkin.
1. Stolda bajariladigan ( krosvord, kubk lar )
2. Musobaqa о ` yinlar (о ` tkir zehnlilar mushoirasi, turnirlar )
3. Harakatli о ` yinlar
4. Rolli о ` yinlar
5. Kompyuter о ` yinlar
Rolli o`yinlar.
O`qitishning bu usulida o`quvchilar «real hayot» holatlarini qayta
jonlantiradilar. Bu ularga o`z amaliy ish faoliyatlarida qo`llash mumkin
bo`lgan yangi turdagi faoliyatlarni sinab ko`rish va tekshirish imkonini beradi.
Qo`llanilishi:
- Yangi turdagi faoliyatni sinash imkonini ko`rsatishda;
39

- O`quvchilarni nazariyani amaliyotda qo`llab ko`rishga o`rgatishda;
- O`quvchilar faolligini yanada oshirishda.
Afzalligi:
- « real hayot » ning qayta tiklanishi;
- o`quvchilarning mavzuga chuqurroq jalb qilinishi;
- o`quvchilarning muammoga boshqacha yondashuvini ko`rish
imkonini berish.
Guruh munozarasi:
O`qitishning bu usuli o`quvchilarning o`zaro muloqoti va fikr almashinuviga
asoslangan. Bunda guruhda tahlil qilish, baholash va tekshirish asosida
muayyan mavzu yoki muammo ishlab chiqiladi.
Qo`llanilishi.
-Qiziqishni kuchaytirish va o`ylash, fikr yuritishga chorlashda;
-Maruza o`qish va boshqa usullarni mustahkamlashda;
-Mashg`ulot mazmunining asosiy qismini ishlab chiqishda;
-Muammoning ko`zda tutilgan qarorini ishlab chiqishda;
-Yakun yasash yoki tekshirishni amalga oshirishda;
-Mavzu tushunarliligini baholashda;
-O`quvchilarni kelgusi darsga tayyorlashda.
Afzalligi:
-O`quvchilarda qiziqishni orttiradi va darsga jalb qilinishini
mustahkamlaydi;
-O`quvchilar fikr va tajriba almashish imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Geo graf ik о ` yin bolalarning bilimga qiziqshlarini faollashtirish yо ` lidagi
eng qulay vositadir. Bulardan eng qizig`i rolli о‘yinlar, bunda tashabbus bilan
bolalar о ` z oldiga qо ` ygan topshiriqlarni hal qilishi, qiyinchiliklarni yengish,
mehnatga muhabbat harakteriga ta’sir qilishi mumkin.
Bolalar quruq, zerikarli tadbirlardan charchaydilar, о`yinga esa hamisha
tayyor turadi .
40

Yuqori sinf о`quvchilari ommaviy о`yinlarda, quyi sinf о`quvchilariga
yordam beradi, savol- javoblarda faolikka о`rgatadi.
О`yindan geografik ta’lim –tarbiya ishida foydalanish imkoniyatlari keng
va о`yin turlari xilma-xildir. Bilimlarni oshirish maqsadida о`tkaziladigan
о`yinlar о`quvchining muvaffaqiyati о`quvchilarni kо`proq bilimga undaydi.
Litosfira mavzularini o`qitish jarayonida yuqoridagi o`yinlardan samarali
foydalanilsa mavzuga doir bilimlarni o`quvchilar chuqurroq egallashlariga
imkoniyat yaraladi.
2.4.Yer yuzi relyefi shakllari mavzularini o`qitishda ko`rgazmali
vositalardan foydalanish.
Mantiyadagi harakatlar ta’sirida Yer po`stining ayrim joylari asta-sekin
cho`kadi, boshqa qismlari esa ko`tariladi. Chuqur cho`kkan joylarni suv qoplab,
okean va dengizlar hosil bo`lgan. Materiklar Yer po`stining ko`tarilib qolgan eng
yirik bo`laklari. Materiklarning katta qismi okean suvlaridan ancha baland
ko`tarilib turadi. Yer sharida oltita materik bor. Platformalar materiklarning
asosiy struktura elementlari bo`lib, ular geosinklinallarga nisbatan kam
harakatchan tektonik rejimi, magmatizm va zilzilalarning sustligi bilan ajralib
turadi. “Platforma” atamasini birinchi marta rus olimi A.D.Arxangelskiy
qo`llagan (1932). Platformalarda vertikal tebranma haraktlarning tabaqalanishi,
tezligi va amplitudasidagi farqlar unchalik katta emas. Shuning uchun
platformalar maydonining 50% dan ko`prog‘ini pasttekisliklar, baland
bo`lmagan platolar, yassi tog‘lar yoki dengiz shelflari (materik sayozlikli)
egallaydi.
Platformalar zaminining yoshiga qarab, qadimgi va yosh platformalarga
bo`linadi. Qadimgi platformalarning zamini arxey va proterozoy eralarida hosil
bo`lgan tog‘ jinslaridan tashkil topgan bo`lib, ustki qismi keyingi davrlarga
mansub jinslardan tuzilgan. Ular materik platformalar orasida katta maydonni
egalaydi. Bu xil platformalarga Sharqiy Yevropa, Sibir, Shimoliy Xitoy va
Koreya, Janubiy Xitoy, Hindiston, Afrika-Arabiston, Janubiy Amerika, Shimoliy
41

Amerika, Avstraliya va Antarktida platformalari misol bo`ladi. Platformalar
uchun qiya va keng bo`lib egilgan (sinekliza) va ko`tarilgan (antekliza)
strukturalar xos. Ayrim anteklizalar uzoq geologik vaqt davomida balandga
ko`tarilishi natijasida cho`kindi jinslar bilan qoplanmaydi va qalqon deb
ataladigan strukturalarni tashkil qiladi. Bunday strukturalarga Boltiq, Kanada,
Anabar, Braziliya va boshqalar misol bo`la oladi. Janubiy yarim shardagi
platformalar Shimoliy yarim shardagi platformalardan quyidagi xususiyatlari
bilan farq qiladi; uzoq vaqt davomida ko`tarilish cho`kishdan ustun bo`lgan;
o`rtacha balandligi katta; baland tog‘ massivlari uchraydi; qalqonlar va kristall
jinslar katta maydonni egallaydi; seysmik harakatlar kuchliroq; portlash
trubkalari uchraydi. Shimoliy yarim shardagi Sibir va Hindiston platformalari
tuzilishi jihatidan janubiy platformalarga o`xshaydi. Janubiy platformalarning
relyefi tektonik harakatlar natijasida ancha balandga ko`tarilib qolganligi, Tinch
okean cho`kmalarining mezokaynozayda yanada cho`kishi va rift tizimalarining
paydo bo`lishi bilan bog‘liq holda ancha murakkablashgan. Qadimgi
platformalarning relyefida asosan kenglik zonalligi aks etgan masalan, Sharqiy
Yevropa va Shimoliy Amerika platformalaridagi akkumulyativ tekisliklarda
uchraydigan tepaliklar materik muziliklari keltirilgan yotqiziqlardan hosil
bo`lgan. Shimoliy Afrika va Markaziy Avstraliyadagi tekisliklardagi tepaliklar
esa eol akkumulyatsiyasidan vujudga kelgan. Platforma qolqonlarida
shakllangan denudatsion tekisliklarning relyef xususiyatlari denudatsiyaga
uchragan jinslarning geologik strukturalariga bog`liqdir. Platformaning zaminini
tashkil qilgan kristal jinslarining qalqonlarda yer yuzasiga chiqib yotishi bu
yerlarda denudatsiyani uzoq vaqtdan beri davom etayotganligiga guvohlik
beradi. Bunday tekisliklar Boltiq, Kanada va boshqa qalqonlarda shakllangan.
Bundan tashqari qattiq jinsli qalqonlarda pog`onasimon tekislik va platolar,
stolsimon tog`lar kuzatiladi.
19-rasm.
42

Platformaning tuzilishi.
(www.google.com).
Platformaning qalqon va antekliza kabi strukturalarida denudatsion
tekisliklar (O`rta Sibir, Dekan, Anatoliya, Vitim yassi tog`liklari), plato va
tog`liklar (Braziliya, Gviana, Axaggar, Tibesti, Xibin va boshqalar) shakllangan.
Bunday shakllarning hosil bo`lishida yangi tektonik harakatlar muhim
ahamiyatga ega bo`lgan. Sineklizalarda esa akkumulyativ tekisliklar (Amazonka,
Orinoko, La-Plata, Kaspiy bo`yi, Buyuk Xitoy va boshqalar) hosil bo`lgan. Yosh
platformalarning zamini paleozoy va mezazoy burmalanish oblastlari o`rnida
shakllangan. Bu platformalarda ham denudatsion va akkumulyativ tekisliklar
rivojlangan. G`arbiy Sibir, Turon, Kolima akkumulyativ tekisliklari paleozoy va
mezozoy platformalari o`rnida hosil bo`lgan. Ustyurt, Parij havzasi, Qozog`iston
past tog`lari denudatsion tekisliklarga misoldir. Lekin qadimgi platformalarga
nisbatan tog` relyefining roli, ayniqsa mezozoy burmalanishi yosh
platformalarda ancha ortadi.
Tog`larning strukturasi va relyefi ham juda xilma-xildir. Ayrim tog`lar,
masalan, Ural, Appalachi, Avstraliyadagi Katta Suvayirg`ich tizmasi relyefida
43

aniq ifodalangan. Yosh platformalardagi tog`-tekisliklarning yosh strukturasi
qadimgi struktura bilan aloqasi yaqqol ko`rinadi. Masalan, Ural, Appalachining
shimoliy qismining qadimgi strukturasi keyingi burmalanishlarda ham
ko`tarilishlarga uchragan. Ayrim tog`lar, masalan, Skandinaviya, Markaziy
Yevropa tog`lari (Gars, Shvarsvalpd, Vogezi va boshqalar) yoriqli tektonik
harakatlar natijasida, ularning qadimgi strukturasi yosh strukturasiga mos
kelmaydi.
Yosh platformalarning tog`lar relyefida kenglik zonaligi va vertikal
mintaqalanish yaqqol ifodalangan. Bunga tog` tizimlarining shimoldan janubga
cho`zilganligi va ularning mutloq balandligining katta bo`lishi tasir ko`rsatadi.
Masalan, Ural tog`lari turli iqlim mintaqalarini kesib o`tganligi sababli,
Shimoliy Ural, O`rta va Janubiy Uralning relyefi bir-biridan ancha farq qiladi.
Materiklarning harakatchan mintaqasi megarelyefi. Materiklarda
harakatchan mintaqalarning geosinklinal va epiplatforma kabi ikki tipi ajratiladi.
Geosinklinal mintaqada sobiq geosinklinal havzalar o`rnida alp burmalanishida
hosil bo`lgan yosh tog`lar relyefi rivojlangan. Epiplatforma tog`lari esa alp
burmalanishida turli yoshdagi platforma tog`larini qaytadan ko`tarilishga
uchrashi natijasida hosil bo`lgan. Bu tog`larni qayta yashargan tog`lar ham
deyiladi. Geosinklinal mintaqada V.U. Xain materik ichkarisi va materik
chekkasi mintaqalarini ajratad. Birinchi mintaqa Yevrosiyo materigidagi Alp
burmalanishining O`rta dengiz bo`yi yoki Alpp-Himoloy mintaqasida
joylashgan. Mintaqaning g`arbiy qismida materik va subokeanik yer po`stlari
rivojlangan. Subokeanik yer po`sti O`rta dengiz, Qora dengiz va Janubiy
Kaspiyda kuzatiladi. Ular uchun cho`kindi qatlamining qalin bo`lishi xosdir.
Masalan, cho`kindi qatlam qalinligi O`rta dengizda 5-8 km, Qora dengizda 15
km, Janubiy Kaspiyda esa 25 km gacha boradi. Sharqqa tomon esa asosan
materik yer po`sti uchraydi. Bu mintaqada Piriney, Alp, Karpat, Bolqon, Atlas,
Qrim, Kavkaz, Kopetdog`, Hindiqush, Pomir, Himoloy kabi yosh tog`lar
joylashgan. Farg`ona vodiysining Janub va Janubi-Sharqiy qismini Oloy tog`lari
44

o`rab turadi. U qayta yoshargan tog`lardir. Mintaqaning bu qismi yer po`stining
tuzilishiga ko`ra materikka, harakatchanlik darajasiga ko`ra esa hali materik
platformasiga aylangani yo`q. Bunga relyefning mutloq balandligi va vertikal
parchalanishi guvohlik beradi.
Quruqlikning eng baland tog` tizmalari Himolay va Pomir ham shu
mintaqada joylashgan. Bu yerda intensiv endogen jarayonlar, kuchli yer
qimirlashlar, harakatdagi va yaqinda harakatdan to`xtagan vulqonlar, eng qalin
yer po`sti (masalan, Himolayda-70 km, Katta Kavkazda-60 km) kuzatiladi.
Baland ko`tarilgan tog`larning «tomirlari» mantiyada ancha chuqurlikda
joylashadi. Alp burmalanishi tog`lari megarelyefining asosiy shakllari: murakkab
burmali tog`lar, tog`liklar, tog` orasi botiqlari va tog` oldi qiya tekisliklaridir.
Geosinklinallar bu mintaqada burmali tog`lar bilan birgalikda tog`liklar (Kichik
Osiyo, Eron, Armaniston, Tibet), tog` orasi vodiylari (Kura, Kolxida va
boshqalar), tog` oldi vodiylari (Mesopotamiya, Hind-Gang, Kuban va
boshqalar) uchraydi.
Tog`liklar asosan denudatsion morfoskulpturalar hisoblanadi. Vodiylarda
esa akkumulyativ tekisliklar hosil bo`lgan. Burmali tog` tizmalari ancha
murakkab tuzilgan. Bunga geosinklinallarda gumbazsimon ko`tarilish vaqtida
kuchli siqilgan, to`ntarilgan, bir-birining ustiga tushgan katta burmalar hosil
bo`lgan. Bundan tashqari, orogen jarayonda ishtirok etgan qatlamlarning
litologik tarkibini xilma-xil bo`lishi, ayrim joylarda kristalli otqindi va intruziv
jinslarning yer betiga chiqib qolishi ham burmali tog`larning morfologiyasini
murakkablashtiradi. Materiklarda harakatchan mintaqalarning geosinklinal va
epiplatforma kabi ikki tipi ajratiladi. Geosinklinal mintaqada sobiq geosinklinal
havzalar o`rnida alp burmalanishida hosil bo`lgan yosh tog`lar relyefi
rivojlangan.
20-rasm.
Baland tog`liklar
45

( www.google.com ) .
Alppinotip burmalanish uchun siljishlar va sharpyaj (fransuzcha-
cho`zilgan,yoyilgan)larga boy bo`lgan murakkab burmali strukturalar,
germanotip uchun esa katta radiusli va tik yuzalari ko`plab yoriqlar bilan
murakkablashgan, yotiq va noto`g`ri shaklli burmali strukturalar xosdir.
Epiplatorma tog‘lari esa alp burmalanishida turli yoshdagi platforma tog`larini
qaytadan ko`tarilishga uchrashi natijasida hosil bo`lgan. Bu tog`larni qayta
yashargan tog`lar ham deyiladi. S. Shulrtsning fikricha, alppinotip (to`liq)
burmalanish harakatchan geosinklinallarda kam uchraydi, o`qtin-o`qtinli juda
katta burmalanishlar esa keng tarkibli struktura va orografik makro- va
mikroshakllarni hosil qiladi.
Umuman olganda, materiklardagi alp burmalanishi tog`lari denudatsiya
jarayonlari eng faol yuz berayotgan va cho`kindi materiallarning asosiy manbai
bo`lgan oblastlardir. Materiklardagi epiplatforma tog`lari platforma strukturasiga
ega bo`lsada, tektonik faolligi bo`yicha yosh tog`lardan qolishmaydi.
21-rasm.
46

Turli geologik davrlarda geosinklinal va platformalarning rivojlanishi
A-proterozoy erasining oxiri; Б -ordovik va silur; В -devon va toshko`mir;
Г -neogen; 1-geosinklinallar; 2-platformalar. (V.V.Piotrovskiydan).
Bu tog`larni burmalangan zamini tokembriy, kaledon. gersin va mezazoy
burmalanish bosqichlarida hosil bo`lgan. Epiplatofrma tog`lariga Markaziy
Osiyoda Tyanshan va Kunlun (gersen strukturalari), Sharqiy Sibirda-Sayan va
Baykal tog`lari (kaledon va tokembriy strukturalari), Sharqiy Afrika va
Arabiston yarim orolining Qizil dengiz qirg`oqlaridagi tog`lar (tokembriy
strukturasi), Shimoliy Amerikadagi – Kordilera tog`lari (mezozoy va ayrim
qismlarda tokembriy strukturasi) va boshqalar kiradi. Tog`liklar baland
ko`tarilgan, lekin relyefi nisbatan kuchsiz parchalangan va ko`pchiligida arid-
denudatsion morfoskulpptura shakllangan hududlardir. Ayrim tog`liklarda,
47

masalan, Tibetda nival-glyatsial jarayonlar tasirida hosil bo`lgan relyef shakllari
ham keng tarqalgan. Tog` oralig`i vodiylari (botiqlari) o`z atrofidagi tog`larga
nisbatan bir necha ming metr pastda joylashgan va prolyuvial, allyuvial, flyuvio
glyatsial yoki ko`l-dengiz (O`rta Dunay pasttekisligi) yotqiziqlarining qalin
qatlami bilan to`lgan.
Tog` oldi qiya tekisliklari geosinklinal tektogenizga tortilib cho`kishga
uchragan qo`shni platformalarning qismlaridir. Ular hozirgi relyefda tog` oldi
akkumulyativ (asosan allyuvial va allyuvial-prolyuvial) tekisliklar
(Mesopotamiya, Hind-Gang, Kuban va boshqa) ko`rinishda ifodalangan. Bu
tipdagi tog`larning tektonik deformatsiya amplitudasi (tebranish kengligi) alp
burmalanishida 5 km dan 15 km gacha boradi. Shunday tog` tizimlarini V.YE.
Xain «qayta yashargan tog`lar», S.S. Shuls, N.I. Nikalayev va boshqalar «yosh
tog`lar hosil bo`lish oblastlari», V.V. Belousov «faollashgan platformalar», M.V.
Muratov «epiplatforma orogenezi oblastlari» deb ataydilar. Epiplatforma
tog`larining eng muhim xususiyatlari, ularning hosil bo`lishida yoriqli tektonik
harakatlarning asosiy rolni o`ynaganligi varelyefning xilma-xil bo`lishligidir. Bu
mintaqada Sharqiy Afrika, Osiyo va Shimoliy Amerikadagi tog`lar alohila ajralib
turadi. Sharqiy Afrikaning epiplatforma tog`lari tokembriy platformasi o`rnida
hosil bo`lib, u Zambezi daryosidan shimolga tomon Qizil dengizgacha
cho`ziladi. Bu hududda eng baland palaxsa tog`lar bevosita rift vodiylari
yaqinida joylashib Efiopiya (Habashiston) tog`ligini hosil qilgan. Rift
vodiylarining ayrimlarida, masalan, Rudolf, Kivi, Tanganika, Nyasa, Natron va
boshqa ko`llar hosil bo`lgan. Relyefning shakllanishida intruziv va effuziv
magmatizm ishtiroki katta bo`lgan. Bu yerda ko`plab faoliyatsiz va faoliyatli
vulqonlar (Klimanjaro, Meru, Karisimbi va boshqalar) joylashgan. Osiyo
epiplatforma tog`lari turli yoshdagi strukturalarda hosil bo`lgan va undagi yangi
yirik tektonik strukturalari Sharqiy Afrikaga o`xshab birlamchi platforma
strukturasi mos kelmaydi. Bu mintaqada yuz bergan kuchli tektonik faoliyat Yer
sharidagi baland tog`larni hosil qilgan: Tyanshan (G`alaba-7439 m). Kunlun
48

(Ulug` muzitog`-7723 m), Qorakurum (Chogori-8611 m). Tog` cho`qqilari bilan
tog` orasidagi botiqlar tagi o`rtasidagi balandlik farqi 12 km ga boradi. Qisqa
masofada cho`zilgan tizimalar botiqlar bilan almashinib turadi. Ayrim botiqlar,
masalan Baykal ko`li rift vodiysida hosil bo`lgan.
Shimoliy Tibet, Shimoliy Baykal, Aldan, Patoma, Kolima tog`liklari, Gobi,
Alashan platalari joylashgan. Relyefida arid denudatsion va nival-glyatsial
morfostrukturalar keng rivojlangan. Shimoliy Amerikadagi Kordilera
epiplatforma tog`lari tizimiga Bruks, Makenzi, Qoyali, Sharqiy Spera-Madre
tog`lari, g`arbidagi baland platolar (Freyzer, Kolumbiya, Katta Havza),
yassitog`liklar (Yukon, Ichki plato, Kolorado), tog`liklar (Meksika) kiradi. U
g`arbdan alp burmalanishning Tinch okean bo`yi mintaqasining yosh tog`lari
bilan chegaralanib turadi. Uning hozirgi megarelyefi birlamchi platforma
strukturasiga ancha mos keladi. Relyefning shakllanishida effuziv vulqonizm
muhim rol o`ynaydi. Yirik vulqonlardan Popokatepet, Orisabo va boshqalar
hanuzgacha otilib turadi. Bundan tashqari kuchli zilzilalar tez-tez bo`lib turadi.
Kordilera tog`lari shimoldan janubga ancha cho`zilganligidan turli geomofologik
jarayonlar va ular bilan bog`liq bo`lgan relyef shakllari kuzatiladi. Bularning
orasida flyuvial, glyatsial (shimolda), arid-denudatsiya (markaziy va janubiy
qisimlarida) muhim ahamiyatga ega.
Epiplotforma tog`larining joylanishidagi muhim xususiyatlardan biri,
ularning okeanlardagi riftogen zonalar bilan tutashganligidir. Demak,
okeanlardagi riftogen zonalarning davomi materiklarda ham bor ekan. Materiklar
suv osti chekkasining megarelyefi Materiklar maydonining 35% iga yaqini
dengiz va okean suvlari bilan qoplangan. Bu maydonning 2/3 qismi shimoliy
yarim sharda, faqat 1/3 qismi esa janubiy yarim sharda joylashgan.
Okean maydoni qancha katta bo`lsa, materiklarning suv osti chekkasi
shuncha kam maydonni egallaydi. Masalan, materiklarning suv osti chekkasi
Tinch okeanida 10% ni, Shimoliy Muzi okeanida esa 60% dan ko`p maydonni
49

tashkil etadi. Materiklarning suv osti chekkasi Shelf (materik sayozligi), materik
yonbag`ri va materik etagi kabi qismlarga bo`linadi (rasm quyilishi kk) Shelf
materiklarning dengiz va okeanlar qirg`oqlari bo`ylab cho`zilgan suv ostidavomi
bo`lib, eni bir necha km dan 1200-1500 km gacha, chuqurligi 200-1000 m gacha
boradi. Relyefi asosan tekislik, yuzasining o`rtacha qiyaligi 10 gacha yetadi.
Shelf daryolar quruqlikdan keltirgan, shuningdek to`lqinlar dengiz qirg`og`ini
yemirishdan hosil bo`lgan cho`kindi jinslar (shag`al, qum, qumoq, loyqa) bilan
qoplangan. Uning yuzasida o`tmishda kontinental sharoitda hosil bo`lgan relikt
relyef shakllari, masalan daryo o`zanlari, vodiylar, muz-akkumulyativ tekisliklar
uchraydi. Bundan tashqari shelfda abrazion tekisliklar, dengiz yotqiziqlaridan
tuzilgan akkumulyativ tekisliklar, ko`tarilmalar, pastqamliklar, tropik suvlarda
marjon riflari va boshqalar uchraydi. Shelf Yevrosiyoning shimolida.
Avstraliyaning shimoliy sohillarida, Bering, Sariq, Sharqiy Xitoy va Janubiy
Xitoy dengizlarida keng rivojlangan. Uning umumiy maydoni 31194 ming km2,
yoki dunyo okeani maydonining 8,6 % ini tashkil etadi. Shelf atamasini ingliz
olimi X.R. Mill (1887) tomonidan taklif qilingan.
Materik yonbag`ri shelf bilan materik etagi orasida joylashgan okean
tubining qirg`oqqa yaqin qismi. U shelf va materik etagiga qaraganda ancha tik
(qiyaligi o`rtacha 5-70, ko`pgina hollarda 15-200 dan 500 gacha), zinapoyasimon
tuzilganligi va relyefining ancha parchalanganligi bilan farq qiladi.
O`tish zonasi megarelyefi: O`tish zonasi yoki geosinklinal oblastlar
materiklar va okeanlar tutashgan chegaradagi hozirgi zamon tog` hosil bo`lish
oblastidir. Bu zona asosan Tinch okeanida ifodalangan, Atlantika okeanida Karib
dengizi va Janubiy Antil soyligi, Hind okeanida Indoneziya oblasti mavjud.
O`tish zonasining relyefi murakkab va o`ziga xosdir. Unda chekka chuqur
dengizlar soyliklari, orollar yoyi va chuqur cho`kmalar (novlar) ajratiladi.
Chekka dengizlar soyliklari materik va orollar yoyi o`rtasida joylashib, ularning
chuqurligi 2-3,5 km dan 4 km gacha boradi. Ko`pchilik soyliklarning tagi yassi
yoki to`lqinsimon. Ayrim dengizlarning, masalan Yapon dengizi soyligida suv
50

osti tog`lari va ko`tarilmalari mavjud. Karib dengizining soyligi bir nechta
bo`lib, ular suv osti tizmalari bilan ajralib turadi. Bu soyliklarning yer po`sti
okeaniq yer po`sti tipiga kiradi. Bu yerda yer po`stida granitli qatlam yo`qdir.
Orollar yoyi suv osti tizmalarining suv yuzasidan ko`tarilgan tepalarida hosil
bo`lgan orollar zanjiridan tuzilgan. Ular chekka dengizlar soyliklari bilan chuqur
cho`kmalar (novlar) o`rtasida joylashgan. Masalan, Oxota dengizi soyligi-Kuril
orollar yoyi-Kuril-Kamchatka cho`kmasi; Yapon dengizi-Yapon orollari-Yapon
cho`kmasi va boshqalar. Orollar tagida materik yer po`sti rivojlangan. Ular
ko`ndalang chuqur yoriqlar bilan kesilgan, yirik harakatchan vulqonlar asosan
shu yoriqlarga joylashgan.
Okean cho`kmalari okeanlarning chekkalarida yoki materik qirg`oqlari
yaqinida(Atakama cho`kmasi), yo bo`lmasa qator orollar yaqindadir (Antil,
Yava, Aleut, Kuril-Kamchatka, Fillipin, Mariana, Tonga, Kermedek
cho`kmalari va boshqalar).Yonbag`irlari tik, nisbatan kambar bu cho`kmalar
yo`zlab va minglab kilometrgacho`zilgan, chuqurligi esa 10 km dan ham oshadi.
Masalan, Tinch okeanidagi Mariana cho`kmasining chuqurligi 11022 m.
Hozirgi vaqtda 35 ta cho`kmalar maolum, ulardan 28 tasi Tinch okeanida
joylashgan, 5 ta cho`kmaning chuqurligi 10 000 m dan ortadi.O`tish zonasida
harakatchan vulqonlar va kuchli zilzilalarning o`choqlari joylashgan. Bu
zonaning okean cho`kmalari tagidan materiklar tomon qiyalangan yo`nalishda
chuqur yer yoriqlari o`tadi. Shuning uchun okean cho`kmalari, orollar yoyi va
chekka dengizlarning soyliklarida kuchli zilzilalar, vulqon otilishlari tez-tez
kuzatiladi. Xullas, o`tish zonasi hozirgi zamon geosinklinal oblasti.
Ko`rgazmali vositalar asosida o`qitish tasnifi . Mazmun va xarakt е ri
bo`yicha tasnif 3 guruhga bo`linadi:
1. Tasvirli ko`rgazmalilikka:
 rasmlar rеprеduktsiyasi;
 arxitеktura va haykataroshlik
fotorеproduktsiyasi;  o`quv matnlar uchun
yaratilgan o`quv rasmlar;
 ra s m va applikatsiyalar;
 vid eo parchalar;
51

 audioparchalar;  vidеofilmlar kiradi.
2. Shartli-chizmali ko`rgazmalilikka:
 jadvallar;
 sxеmalar;
 blok-sxеmalar;  diagrammalar;
 grafiklar;
 xaritalar;
 planshеtlar kiradi.
3. Prеdmеtli ko`rsatmalilikka :
 m u zеy eksponatlari;
 modеllar.  makеtlar;
Jadvallar turlari . Tasvirni oddiy va samarali vositasi bu jadvallar. Ular
yordamida asosiy mazmunni aniqlash, o`rganilayotgan mat е rialni osonlashtirish
va fikrni eslab qolish, tushuncha va qoidalarni umumlashtirish mumkin.
Doirali jadvallar — asosiy chizma el е m е ntlaridan biri bu doira. Uslubiy
qiymati shundaki, mat е rialni kompozitsiyasini osonlashtiradi, ch е garalashtiradi
va umumlashtiradi.
Sx е ma — mat е rialning grafik ko`rinishi, hodisalarning ayrim xossalari
shartli b е lgilar orqali b е riladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o`zaro
joylashtirilishi va ikki tomonlama ko`rsatkichlar bilan b е riladi.
Dinamik — animatsion — oby е ktning harakati samarasini b е lgilashdir, turli
statik jadval tuzishga imkon b е radi. Qulayligi shundaki, mat е rialni qismlab
b е rish, oz-ozdan, jadvalni o`zgartirish imkoni bor, bir el е m е ntni boshqasi bilan
o`zgartirish mumkin. Harakatli jadvallarni qulayligi o`rganish va
mustahkamlashga yordam b е radi.
O`quv axborotini taqsimlash, chizma tasvir oby е ktlashni to`g`ri tanlash
harakatning samarasiga olib k е ladi. Turli qismli o`zatishlarni tarqatish imkoni
kompyut е r t е xnologiyalar orqali bajariladi.
Blok-sx е ma . Tasvirning shartli-chizma turini ko`rib chiqamiz. Sx е ma bu
mat е rialni chizma tasviri hodisalar qismlari va xossalari shartli b е lgilar orqali
b е riladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o`zaro o`rnatilishi va ikki tomonlama
ko`rsatkichlar orqali, jadvallar kabi sx е malar turli formatda bo`ladi, ular ekran
b е tini qismini egallaydi, butun b е tni yoki bir n е cha b е tli bo`ladi.
52

Chizma vositalar yordamida sx е mani yana shunday jihozlasa bo`ladi:
 turli ranglar orqali;
 rasmlar orqali;
 shriftlar tanlash orqali;
 aniq sonli qismlar va aloqalar orqali;
 sxеmaning harakatlanish samarasi orqali;
Shartli - chizma ko ` rgazmalilikka nafaqat sx е malar , balki grafik , diagramma ,
aplikatsiyalar , sx е mali rasmlar kiradi . Ular xodisa, voqеa, jarayonlarning aloqa
va muloqotlarini aniqlashga ishlatiladi, matn qismini obrazli tasavvurini
shakllantiradi. Matniqiy kеtma-kеtlik va ko`p ob y еktlarni tasvir orqali
solishtirish hosil bo`ladi. Sxеmalar bir nеcha turlarga bo`linadi: statik va
harakatli. Tushuncha, jarayon va hodisalarni tarkibiy qismlarini ko`rsatuvchi
mantiqiy qismlar mantiqiy kеtma-kеtligini aniqlaydi.Boshqa tasvirlarni
sxеmatik tasvir bilan taqqoslash rеal obraz yaratadi. Sxеmani aniq tilga oid
matеrial to`ldirishi mumkin, lеkin hajmini chеgaralash kеrak, chunki sxеma
ortiqcha yuklanadi, bu esa sxеmaning qiymatini y o `qotadi. Gigiеna normasiga
kеltiruvchi sxеmalar y еngillashadi, qachonki matеrial zich o`rnatilsa va shartli
bеlgilar ongli joylashsa. Ular fikr va diqqatni jamlaydi, mеzonlarini anglatadi,
lеkin aniq xulosalar bеrmaydi, fikrlash faolligi talab qil i nadi, mustaqil, abstrakt
fikrlashga undaydi, quyidagi talablarga rioya qilish kеrak: tushuntiruvchi so`zlar
kamroq ishlatilishi yuqori, pastki va joy qoldirish ranglar-rangbarangligini
yo`qotish; tarkibiy qismlar soni va aloqalar matn parchasi mazmuni va
h araktеriga mos bo`lishi kеrak.
Bundan yigirma yil oldin elektron darsliklar haqida tasavvurga ham ega
emasdik. Bugun esa axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining taraqqiyoti
bois elektron darsliklardan foydalanish imkoniyatiga egamiz. O`z navbatida, u
bilan bog`liq muammolarni ham yechishga harakat qilyapmiz.
Elektron taqdimotlardan darsda namoyish va ko`rgazmali material sifatida
foydalanish pedagogga katta yordam beradi. O`quv materialining elektron
53

taqdimotda animatsiyalar shaklida berilishi o`tilayotgan mavzuni tushunishni
yengillashtiradi va ko`rgazmalilikni oshiradi. Namoyish slaydlarini
o`quvchilarga tarqatma material sifatida ham berish mumkin.
Slaydlarga nisbatan o`quvchilar o`zlarining fikrlarini yozadi va bu orqali
ular axborotlar bilan ishlashning quyidagi malakalariga ega bo`ladilar:
 grafik axborotlarni matn shakliga keltirish yoki teskarisi;
 muhokama etilayotgan mavzu bo`yicha xulosalar va savollarni
shakllantirish
 o`zining o`quv-bilish faoliyatini rejalashtirish.
Bunday metodika o`qituvchiga yangi axborotlarni ko`paytirib borish,
o`quvchilarning tayyorgarlik darajasi o`zgarishi bilan ma'lum bir mavzuga
mo`ljallangan slaydlarni takomillashtirib borish imkoniyatini beradi.

Bir soatlik dars ishlanma.
Mavzu: Litosfera
Darsning maqsadi:
a) ta’limiy: Geografik qobiqning birqismi bo`lgan litosfera uni tashkil etuvchi
moddalar unda kechuvchi jarayonlar haqida o`quvchilarga bilim berish.
b) tarbiyaviy: Litosferada inson hayoti uchun shuningdek butun jonli organezm
uchun zarur tarkibiy qismlarinio`rganishning zarurligi
v) rivojlantiruvchi: Litosfera uning bo`laklari uning harakatlari haqida
o`quvchilarning bilim ko`nkma malakalarini oshirib borish.
d) Mafkuraviy: Darsni qiziqarli o`tishda turli g`oyaviy fikirlardan foydalanish.
Darsning turi: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy.
Darsning usuli: . Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash.
Darsning jihozi: Darslik , xarita , atlas, globus.
Didaktik jihoz: Tarqatma materiallar, slaydlar ,bukletlar
Texnik jihoz: Kompyuter, diaproyektor ekran.
Dars uchun talab etiladigan vaqt:45 minut:
54

Darsning texnik chizmasi:
Dars bosqichlari Vaqt
Tashkiliy qism. 2 daqiqa
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik 3 daqiqa
Ya ngi mavzuni yoritish 25 daqiqa
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish 7 daqiqa
Darsni yakunlash 3 daqiqa
Uyga beriladigan topshiriqlar 5daqiqa
Darsning borishi (reja):
I.Tashkiliy qism : a)Salomlashish, b) tozalikni aniqlash, d) davomatni aniqlash c)
darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
II.Uyga vazifani so`rab baholash:a) og`zaki so`rov b) daftarni tekshirish
v) tarqatma materiallar orqali g) misollar yechish e) amaliy
III.Yangi mavzu bayoni:
Litosfera – Yerning qattiq qobig`i. Yunoncha litos- tosh , sphaira – shar,
yani tosh qobib. Litosferaga Yer po`sti va mantiyaning yuqori qismi kiradi. Yer
po`sti uch qavat tog` jinslaridan iborat. Birinchisi asosan cho`kindi jinslar
bo`ladi. Ular quruqlikda va suvda jinslarning cho`kib, o`tirib qolishidan hosil
bo`ladi. Ular gil, ohaktosh qumtosh, qum, bo`r jinslari bo`lib, qatlam – qatlam
holda yotadi. Bu qatlamlar yerning o`tgan zamonlardagi tabiati yozilgan kitobga
o`xshaydi. Bu qatlamlarni o`rganib geologlar minglab millionlab yillar davomida
Yerda tabiat qanday bo`lganini bilib olishadi. Yerning qattiq qobig`i yaxlit
bo`lmay, alohida – alohida yirik bo`laklardan – plitalardan iborat. Bu bo`laklarni
bir- biridan chuqur darzlar, yoriqlar ajratib turadi. Yer po`sti o`laklari
mantiyaning suyuq jinslari qatlami ustida turli tomonga siljib yuradi. Bir – biriga
qarshi yo`nalishda siljiyotgan plitalar to`qnashgan joylarda Yer po`sti bukilib,
yoysimon orollarni, tog`larni, chekka okean botiqlarini hosil qiladi. Bularga And
tog`lari, Yaponiya orollari, Mariana botig`ini misol qilib keltirish mumkin.
IV.Yangi mavzuni mustahkamlash:
55

1. Yer po`sti qanday qismlardan tuzilgan?
2. Materik Yer po`stining okean Yer po`stidan farqini ayting?
3. Yer po`stining plitalari nima?
4. 3-minutlik vedio lavhadan foydalanib darsni mustahkamlash.
VI. Uyga vazifa: Mavzuni o`qib o`rganib kelish, yozuvsiz xaritani to`ldirish
VII. Rag`batlantirish: Darsda faol qatnashgan o`quvchilar 5-balli sestemada
baholash.
XULOSA.
Ta’lim va tarbiya mamlakat samaradorligi hamda raqobatdoshligini
oshirishning muhim omillaridandir. Barcha fanlar qatori o`quvchilarga
geografiyadan bilim berishda vatanparvarlik tarbiyasiga, maktab ta’limida alohida
56

e’tibor berish kerak. Uni yetarlicha amalga oshirish har bir o`qituvchining to`laqonli
burchidir. Geografiyadan bilim berishda hozirgi kun talablari darajasiga ko`tarish,
uning ilmiyligini oshirish, darslarning samarali o`tishini ta’minlash, o`qituvchilar
oldiga turgan dolzarb masalalardan hisoblanadi. Ayniqsa tabiiy geografiyada
o`rganiladigan mavzular murakkab hisoblanib,Yerning paydo bo`lishi uni tashkil
qiluvchi jismlarning shakllanish qonuniyatlarini o`quvchilarga tushinarli sodda
bayon qilish o`qitu vchidan katta mahorat talab qiladi.
Litosfera haqida boshlang`ich bilimlar 5 sinf geografiya darslarida o`tiladi, 5
sinf o`quvchilari 11- 12 yoshli o`g`il qizlarning aksaryati juda o`yinqaroq
bolalardir. Bu davrdagi bolalarga geografik qobiq, qonuniyat, Yerning paydo
bo`lishi, modda, jism, kabi tushinchalarni ilmiy nazariy jihatdan tushuntirish
murakkab masalalardandir. O`yin faoliyati bilan bog`liq gedagogik metodlarni
qo`llash nazariya bilan cheklanishdan ko`ra ko`proq samara beradi. Yerni ichki
sferalari 1875 yildan boshlab ajratilgan (E. Zyussning taksanomiyasidan
boshlandi) Yer bir necha ichki va tashqi qobiqlardan tashkil topgan. Uning
markazida yadro joylashib, ikki qismdan suyuq tashqi yadro va qattiq ichki
yadrodan iborat. Yadroning harorati 6000 o
C ga yetadi. Yadroni mantiya o`rab
turadi. Mantiyada harorat yadroga yaqin qismida 2000 o
C ni tashkil qilsa Yer
po`stiga yaqin qismida 800 o
C ga yetadi. Mantiyani esa qalinligi 5 km dan 70 km
ga yetuvchi Yer po`stlog`i o`rab turadi. Ushbu qatlamlarni qiyosiy metodlar orqali
(masalan: tuxumga o`shatib) darsni soda va tushunarli malumotlar orqali yetkazib
berilsa maqsadga muofiq bo`ladi. Dars jarayonida mavzularni mustahkamlab
borish maqsadida o`quvchilarda ko`rgazmali materiallarni nafaqat o`qituvchi balki
o`quvchilarni o`z qo`llari bilan yasatish bilimlarini mustahkamlashiga yordam
beradi. Yer moduli maketlarini dars jarayonida yasatish va eng yaxshi yasalgan
ko`rgazmalarni geografiya xonasiga namuna sifatida olib qolish va keying yil
o`quvchilari yasashlari uchun qo`llanma sifatida foydalanishlari mumkin.
Mavzularni yakunlash vaqtida kompyuter vositalaridan foydalanib qisqa muddatli
vediolarni oquvchilar etiboriga havola etilsa darsi qiziqarli va zamon talabiga mos
57

bo`lishini taminlab beradi.
Bitiruv malakaviy ishning kirish qismida BMI ning dolzarbligi maqsad
vazifalari haqida bayon qilingan;
-Yer va litosferaning paydo bo`lishi to`g`risida ilmiy konsepsiyalarni yoriti
-Geosferalar va ularning o`zaro ta’siri haqida bayon qilish;
-Maktab geografiyadarslarida litosfera mavzularini o`qitishda interfaol
metodlardan foydalanish;
- Litosfera-Yerning qattiq qobig`i, uning tarkibi va tuzilishi haqida o`quvchilarga
bilim berish va ko`nikmalar hosil qilish;
- Litosferadagi harakatlar mavzusini o`rganishda umum ilmiy metodlardan
foydalanish;
-Yer yuzi relyefi shakllarini o`rganishda ko`rgazmali vositalardan foydalangan
holda darslarni qiziqarli va mazmunli bo`lishini taminlash: kabi masalar
yuzasidan malumotlar keltirib o`tilgan. MBI malumotlariga tegishli rasmlar ilova
qilingan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Karimov I.A. “Barkamol avlod orzusi” Toshkent 1999-y.
2. Karimov. I.A. “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” Toshkent 1999-y.
3. Karimov. I.A. “ O`zbekiston kelajagi buyuk davlat”
58

4. Abdullayev S. I., I. X. Jonqobilov, H. I. Muqumova ‘‘Bitiruv malakaviy ishi”
uslubiy qo`llanma. Qarshi - 2014 y. Toshkent 1999-y.
5. Abdullayev S. I., I.X.Jonqobilov, B. CH. Murtazayev. ‘‘Geografik Qobiq
to`g`risida ta’limot” ma’ro`zalar majmuasi. 2013 y.
6. Abdug`aniyev I., A. Abduraxmonov ‘‘Umumiy geomorfologiya” Farg`ona
2006 y.
7. Vohobov H., O`. K. Abdunazarov, A. Zaynuddinov ‘‘Umumiy Yer bilimi”
Toshkent. 2004 y.
8. Toshmuhammedov B. T. ‘‘Umumiy geologiya”(MRI) 2008 y.
9. Jurayev A. X., A. Soatov, R. Yusupov ‘‘Geologiya asoslari” Toshkent
(TDMU) 2001 y.
10. Fatxullayev F. A, Husanov S. T. ‘‘Tarixiy geologiya va poeontologiya
saslari’ Toshkent 2004 y.
11. Dolimov T. N., V. I. Troitskiy ‘‘Evolyutsion geologiya” (yerning tarixiy
rivojlanishi) Toshkent ‘‘O`qtuvchi’ nahriyoti-2007 y.
12. Ҳасанов Ҳ.. “Сайёҳ олимлар” Тошкент. Ўзбекистон”. 1981-йил.
13. Hayitov A., Boymurodov N.«Ta’limda noan‘anaviy darslar va interfaol
usullardan foydalanish». Toshkent, «Yangi asr avlodi», 2006-y.
14. Qurboniyozov. R ‘‘Geografiya o`qitish metodikasi”. Geografiya ta’limi
uchun o`quv qo`llanma . Urganch- 2001 y.
15. Шубаев . М . ‘‘ Умумий ер билими “.T. –‘‘Ўқитувчи “ . 1976 й.
16. G`ulomov . F va b, ‘‘5-sinf geografiyasi” darsligi 2013 y.
17. Abdulqosimov . A, Soatov .A, Mirakmalov . M ‘‘6 sinf geografiya darsligi”
2013 y.
Foydalanilgan internet saytlari.
18. www. Google.com.
19. www.ziyonet.uz .
59

20. www. Ta’lim.uz.
60

Sotib olish