Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	7.9MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish

Sotib olish

MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASIDA
GEOGRAFIK MINTAQALARNI O`RGANISH
Bitiruv malakaviy ish
Mundarija.
KIRISH ...…………………………………………………………………
I-BOB. GEOGRAFIK QOBIQNING KO NDALANG VA BO`YLAMA
‘
TUZILISHINI O`RGANISHGA OID NAZARIY MASALALAR
1.1. Geografik qobiqning tabaqalanishining asosiy omillari...................
1.2. Mintaqaviy- zonal tizimlar ..........................
………………………
II-BOB. GEOGRAFIK LANDSHAFT VA UNING KOMPONENTLARINI TABIIY
GEOGRAFIYA KURSLARIDA O`RGANISH
2.1. Iqlim mintaqalari. . .. .......................
………… ……………………
2.2. Tabiat zonalligi va landshaft zonalari .........................................
…
2.3. Balandlik mintaqalari .........................................
…………………
XULOSA.........................................................................................................
Foydanilgan adabiyotlar ro yhati .......
’ ……………………………………
ILOVA.
1

KIRISH
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi . XXI asrga kelib deyarli barcha fanlar
zamonaviylik nuqtai nazaridan yangi vazifalarni o`z oldiga qo`ymoqda. Geografiya fani
ham bundan istisno emas. Bizning ushbu BMI ning dolzarbligi Geografik
qobi b qning eng yirik zonal tabiiy geografik bo limi - tabiiy geografik‘
mintaqalar ni oqitishning nazariy va metodik muammolariga qaratilgan. Har bir
tabiiy geografik mintaqalar issiqlik va namlikning alohida rejimi, havo
massalari, ularning sirkulyatsiyasi, biogeokimyoviy va geomorfologik
jarayonlarning ketma-ketligi, o simliklarning vegetatsiya davri, hayvonlar
‘
migratsiyasi, moddalarning aylanma harakati va boshqa xususiyatlari bilan
farq qiladi. Mintaqalar ekvatordan qutblarga va tog` etaklaridan cho qqilarga
‘
tomon, shuningdek, past atmosfera bosimli statsionar seryog in oblastlardan
‘
arid landshaftli, ob-havoning antitsiklon holatdagi yuqori bosimli oblastlari
tomon o zgarib boradi.
‘
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot ob`yekti va predmeti. BMI ning
hududiy obyektini geografik qobiq tashkil etgani holda, predmetini esa maktab
geografiya darslarida zonallik qonunini o`rganish metodikasi tashkil etadi.
Geografik mintaqa keng ma noda geografik qobiqning
’ t i p ik qismi bo lib, ‘
ekvatordan qutblarga tomon birin-ketin almashinib boradigan, uning landshaftlari
uchun xarakterli bo lgan umumiy atmosfera sirkulyatsiyasi va radiatsiya balansi
‘
ko rsatkichiga ega bo lgan keng zonal polosadir.
‘ ‘
Mazkur BMI ni bajarishda mavzuga doir adabiyotlar va kartografik
materiallardan, qiosiy-geografik, majmuiy-geografik metodlardan, dala
sharo i tlarida to`plangan ma`lumotlardan foydalanildi.
Muammoning o`rganilganlik darajasi. Geografik qobiqning gorizontal
xilma-xilligi to`g`risidagi tasavvur asosida gorizontal geografik zonallik
konsepsiyasi turadi. Bu konsepsiya antik Yunonistonda vujudga kelgan bo`lsada,
ilmiy jihatdan dastlab nemis tabiatshunosi A.Humboldt, keyinroq rus tabiatshunosi
V.V.Dokuchayev tomonidan ilmiy jihatdan asoslandi. Geografik zonallik
to`g`risidagi ta limotning rivojlanishiga keyinroq L.S.Berg va A.A.Grigoryev
’
4

katta hissa qo`shdilar. Ma`lumki, nazariya ko`proq universallik, amaliyot esa
regionallik xususiyatiga ega. Ta`kidlash joizki, O ` zbekistonda geografik zonallik
konsepsiyasining ilmiy-nazariy tadqiqotlar imkoniyati mustaqillik tufayli asta –
sekinlik bilan kirib kelmoqda. Hozirga qadar respublikamiz geograf olimlari
regional tabiiy geografik mintaqalar muammolar bilan shug`ullanib kelishganligini
aytib o`tish mumkin. Shu sababli biz malakaviy ishimizda nazariy va amaliy
ishlarni umumlashtirish asosida maktablarda o`qitish metodlarini amalga
oshirishga harakat qildik: Geografik mintaqa turli materik larda bir-biridan ajralgan
holda uchraganligi sababli uni keng ma noda tushinish regional landshaft
’
kompleksi va tabiiy geografik rayonlashtirish birligi deb emas, balki tipologik
birlik deb qarashni taqozo etadi. Shuning uchun geografik mintaqani tor ma noda
’
tushinish, uni tabiiy geografik rayonlashtirish birligi deb qarashga va har bir
materik doirasida mintaqalar ajratishga imkon beradi. Shundagina geografik
mintaqa taksonomik nuqtai nazarda materikka bo ysinadi. Demak, Yevrosiyo
‘
mo tadil mintaqasi, Osiyo tropik mintaqasi, Ekvatorial Afrika eng yirik va
‘
murakkab tuzilishga ega bo lgan bir butun tabiiy geografik regiondir.
‘
REGIONAL
A.A.Grigoryev
(1946) I.S.Lupinovich
(1947) F.N. Milkov
(1958) V.M.
Chetirkin
(1960) Y.P.Parmuzin
(1958) A.N.Babushkin
N.A.Kogay
(1964)
Quruqlik
Mintaqa
Sektor
Zona
Zonacha
Provinsiya
Rayon
(landshaft) Zona
O lka
‘
Provinsiya
Okrug
Rayon Mntaqa
O lka ‘
Zona
Provinsiya
Polosa
Rayon Geotip
Geofatsiya
Provinsiya
Regional
Kompleks
Rayon M i ntaqa
O lka ‘
Zona
Provinsiya
Zonacha
Polosa
Rayon
Landshaft Provinsiya
Provinsiyaча
Округ
Район
Tabiiy geografik zona deb geografik mintaqaning ma’lum bir xil zonal
landshaft tipi hukmron bo‘lgan, o‘ziga xos issiqlik va namlik nisbatiga ega bo‘lgan
katta qismiga aytiladi. Geografik zonalarning tarkib topishida issiqlik va namlik
nisbati yetakchi rol o ynaydi.
‘
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi va vazifalari. Ishning asosiy maqsadi
geografiyaning asosiy qonuniyatlaridan biri bo`lgan zonallik qonunini o`qitish
5

metodikasini tahlil qilishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishning maqsadidan kelib
chiqqan holda unda quyidagi v a z i f a l a r bajarildi:
- Geografik qobiqning zonallik qonunini vujudga kelishiga imkon beradigan
omillarni metodik jihatdan tahlil qilish;
- Maktab geografiya darslarida geografik qobiqning ko`ndalang va bo`ylama
tuzilishini o`rganish muammolarini yoritish;
- Geografik landshaft va uning komponentlarini tabiiy geografiy kurslarida
o`rganishning asosiy masalalarini metodik jihatdan bayon qilish.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy- amaliy ahamiyati. Tabiiy zonallik
geografiyadagi ilk qonuniyatlardan biridir. BMI ning ma`lumotlaridan geografiya
darslarida foydalanilish hamda ko rgazmalar tayyorlashda qo llanilishi mumkin.‘ ‘
Geografiya fanlarini o`qitishda qo llaniladigan texnologiyalarni aniqlash va tahlil
‘
qilishda, tabiiy geografiya fanlarida geografik qobiqning asosiy qonuniyatlarini
qo llay bilishda, geografik qobiqning asosiy qonuniyatlari mavzusida
‘
qo llaniladigan texnologiya va metodlarning samaradorligini oshirishga yordam
‘
beradi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish
Kirish , Tushuntirish qism va Xulosa dan iborat bo`lib, tushuntirish qism ikki
“ ” “ ” “ ”
bob va besh banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter yozuvida 61 bet
(13 058 so`z) dan iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriban 11 250 so`zda
bayon imkon beradigan 1ta karta, 7 ta jadval, 12 ta rasm ilova qlindi. Bitiruv
malakaviy ishini bajarishda mazkur mavzuga doir yoritilgan o`zbek va xorijiy
tillardagi adabiyotlar va kartografik manbalardagi ilmiy-nazariy va amaliy
sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda
ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan o`zbek va horijiy tillardagi 18 ta nomdagi
adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.
6

I-BOB. GEOGRAFIK QOBIQNING KO NDALANG TUZILISHINI‘
O`RGANISHGA OID NAZARIY MASALALAR
1.1. Geografik qobiqning ko ndalang tabaqalanishining asosiy omillari
‘
Geografik qobiqning ko'ndalang (gorizontal) tuzilishi uning bo 'ylama
tuzilishidan keskin farq qiladi. Geografik qobiqning bo'ylama tuzilishining asosiy
omili bo'lib moddaning zichligi va holati hisoblanadi.
Eng qattiq va zich moddalar litosferani, o'rtacha zichlikka ega bo'lgan suyuq
holdagi moddalar gidrosferani, zichligi juda kam bo'lgan gaz holdagi moddalar
atmosferani va tirik moddalar esa biosferani tashkil qiladi.
Geografik qobiqning ko'ndalang yo'nalishda tabaqalanishi geotizimlarni
tarqalishiga bog'liq.Geotizim, geomajmua (kompleks) yoki tabiiy hududiy
majmua deb yaxlit bir butun tizimdan iborat bo'lgan geografik tarkiblarning
qonuniy uyg'unligiga aytiladi.
Geografik qobiqning ko'ndalang yo'nalishda tabaqalanishi planetar, regional
va mahalliy (lokal) miqyoslarda sodir bo'ladi. Planetar miqyosda geografik
qobiqning tabaqalanishining asosiy omillari bo'lib qo'yidagilar hisoblanadi:
1.Yerning sharsimonligi. Mazkur omil tabiiy geografik jarayonlarni
mintaqaviy-zonal tarqalishini keltirib chiqaradi.
2.Quruqlik, okean va muzliklarning tarqalishi ham geografik qobiqning
tabaqalanishidagi muhim omil bo'lib, ular tufayli Yer yuzasini va tabiiy geografik
jarayonlarni xilma-xilligi vujudga keladi. Koriolis kuchi geografik qobiqda
moddaning harakat yo'nalishiga ta'sir ko'rsatadi. Mazkur omillar ta'sirida
atmosfera va okeandagi harakatlarning umumiy xususiyatlari vujudga keladi.
Regional miqyosda geografik qobiqning tabaqalanishiga materik va
okeanlarning joylanishi va qiyofasidagi farqlar, quruqlikning relefidagi farqlari
muhim o'rin tutadi. mazkur omillar ta'sirida nam va issiqlik taqsimlanadi,
atmosfera va okean harakatlari turlari vujudga keladi, geografik zonalar o'ziga xos
ravishda joylashadi.
7

Regional miqyosda hudud materikning qirg'og'ida, markazida joylanishi
muhimdir. Ana shunday omillar ta'sirida regional geotizmlar orasidagi o'zaro
ta'sirning o'ziga xos xususiyatlari vujudga keladi (dengiz yoki quruq iqlim,
musson shamollari yoki g'arbiy shamollar va x.k.). Bunda reginal geotizmlarning
qiyofasi, boshqa geotizmlar bilan chegarasi va bir-biri bilan farqlari muhim
ahamiyatga ega.
Mahalliy miqyosda geografik qobiqning tabaqalanish omillari bo'lib
relefning tuzilishi (daryo vodiylari, suv ayirg'ich va x.k,), tog' jinslarining tarkibi
va ularning fizik va ximiyaviy xossalari, yonbag'irlarning shakli va ekspozitsiyasi,
namlanish turlari va h.k. hisoblanadi. Mazkur omillar ta'sirida kichik hududlarda
turli xil xususiyatga ega bo'lgan geotizimchalar vujudga keladi
Geografik qobiq shimoldan janubga qutbdan ekvatorgacha va boshqa–
qutbgacha ham, g`arbdan sharqqa ham yaqqol bo`lmasada tabaqalashgan.
Shimoldan janubga yo`nalishi kenglik bo`yicha, ikkinchisi esa uzoqlik bo`yicha
tabaqalashuv (differensiatsiya) deb nom olgan. Geografik qobiqning gorizontal
xilma-xilligi to`g`risidagi tasavvur asosida gorizontal geografik zonallik
konsepsiyasi turadi. Bu konsepsiya antik Yunonistonda vujudga kelgan bo`lsada,
ilmiy jihatdan dastlab nemis tabiatshunosi A.Humboldt, keyinroq rus
tabiatshunosi V.V.Dokuchayev tomonidan ilmiy jihatdan asoslandi. Geografik
zonallik to`g`risidagi ta limotning rivojilanishiga keyinroq L.S.Berg va
’
A.A.Grigoryev katta hissa qo`shdilar. Bu ta limotning ayrim jihatlari
’
G.D.Rixter, K.K.Markov, M.I.Budiko, V.S.Preobrajenskiy, A.M. Ryabchikov,
Y.N. Lukashova, D.V. Bogdanov, A.G. Isachenko, F.N. Milkov va boshqa bir
qator olimlarning tadqiqotlarining predmeti bo`lib xizmat qildi.
Geografik qobiq, uni tashkil etuvchi landshaftlar va landshaft
komponentlarining ekvatordan qutblarga tomon qonuniy o`zgarishiga zonallik
deyiladi. Zonallik - geografik qobiq tuzilmasining eng muhim qonuniyatlaridan
biridir. A.G.Isachenkoning fikricha, zonal qonuniyatlarning uch turi kenglik
–
zonalligi, sektorlik (meridional zonallik) va balandlik zonalligi (mintaqalanishi)
8

mavjud. Yer yuzasida geografik landshaftlarning tafovutlarida ifodalanadigan
barcha xilma xillik zonal va azonal omillar birikmasi va o`zaro ta sirining– ’
natijasidir. Kenglik va balandlik zonalligining asosida umumiy qonuniyat
–
kenglik zonalligida quyi kengliklardan yuqori kenliklarga tomon, balandlik
zonalligida joyning absolyut balandligining ortib borishi bilan haroratning sekin-
asta kamayishi turadi. Ammo zonallikning iqlim sharoitlari (issiqlik, issiqlik va
namning nisbati va b.) kenglik va tog`larda balandlik bo`yicha turlicha o`zgaradi.
Har ikkala holda haroratning pasayib borishi tufayli issiqlik va namning nisbati
landshaft tabaqalashuvining eng muhim omilidir.
Kenglik zonalligi ekvatordan qutblarga tomon tabiiy-geografik
–
jarayonlarning, geosistemalar komponentlari va komplekslarining qonuniy
o`zgarishidir. Yerning shakli, uning Quyoshga nisbatan holati va qisman
o`lchamlari zonallik ning asosiy sabablari bo`lib, Yer yuzasiga Quyosh nurlarining
ekvatorning har ikkala tomoniga kichrayib boradigan burchak ostida tushishi
zonallikning shart-sharoitidir (Kalesnik,1970). Bundan tashqari, Yerning massasi
energiyani o`zgartiruvchi (transformator) va qayta taqsimlovchi bo`lib xizmat
qiladigan atmosferani tutib turishga qodir bo`lishiga imkon beradi. Shuningdek,
ekliptika tekisligiga o`qning qiyaligi katta ahamiyatga ega bo`lib, Quyosh
issiqligining mavsumlar bo`yicha notekis tushishi unga bog`liq; sayyoramizning
kunlik aylanishi havo massalarining og`ishini taqoza etadi. Quyoshning nur
energiyasi taqsimotidagi farqlar tufayli Yer yuzasining zonal radiatsiya balansi
hosil bo`ladi. Issiqlikning notekis tushishi havo massalari, nam aylanishining
joylashuviga va atmosfera sirkulyatsiyasiga ta sir ko`rsatadi.
’
Quyosh nur energiyasining zonal taqsimlanishi sababli Yerda havo, suv va
tu proq haroratlari, bug`lanish va bulutlilik, atmosfera yog`inlari, barik rel`yef va
shamol larning tizimlari, havo massalarining xossalari, iqlimlar, hidrografik
to`rning sajiyasi va hidrologik jarayonlar, geokimyoviy jarayonlar, nurash va
tuproq hosil bo`lishining xususiyatlari, o`simlik tiplari hamda o`simlik va
hayvonlarning hayotiy shakllari, rel`yefning skulpturaviy shakllari, muayyan
9

darajada cho`kindi jinslarning tiplari va, nihoyat, geografik landshatlar zonal
tarqalgan. Zonallikning barcha komponentlarda namoyon bo`lishi o`zaro bog`liq
bo`lganligi sababli landshaftlarning va umuman geosistemalarning zonalligi
to`g`risida so`z yuritish mumkin. Geografik zonallik ekvatordan qutblarga
tomon turli landshaft tiplarining almashininshida va turli geografik mintaqalar,
geografik zonalar va kichik zonalarning tarkib topishida ifodalanadi. Yerda
zonalar joylashuvining juda aniq qonuniyatlari mavjud. Bu zonalarga issiqlik va
suv balansi komponentlarining nisbati, tog` jinslarining nurash jarayonlari,
biokimyoviy jarayonlar, tuproqlar va o`simliklarning zonal xususiyatlari kabi
tabiiy xususiyatlarning aniq yig`indisi mos keladi. Bu xususiyatlarning mavjudligi
va ularning qonuniy taqsimlanishi Yer landshaftlarining geografik zonalligini
ifodalaydi.
Geografik qobiqda zonallikning namoyon bo`lishi Quyoshning Yer
yuzasiga tushadigan energiyasi hisobiga sodir bo`ladigan jarayonlarning tarqalish
chegaralari bilan cheklangan. Yer yuzasidan yuqori va quyi tomonga uzoqlashgan
sari zonallik asta-sekin yo`qola boradi; Dunyo okeanining tubida va
atmosferaning yuqori qatlam larida zonallik bo`lmaydi. Zonallik landshaft
sferasida eng yaqqol namoyon bo`ladi. Geografik (landshaft) zonallikning
haqqoniy manzarasining tahlili Yer yuzasini dastlab kenglik mintaqalariga
ajratish lozim ekanligini ko`rsatadi. Bu kenglik min taqalari geografik qobiqda
issiqlik rejimi va asosiy havo massalarining sirkulyatsiyasiga monand holda
ajratiladi. Bu mintaqalarning har biri uchun issiqlikning taqsim lanishiga bog`liq
holda tabiiy jarayonlarning yo`nalishi va ritmlari xos bo`lganligi sababli geografik
mintaqalar debnom olgan. Geografik mintaqalar tabiatining xususiyatlari Yer
aylanish o`qining ekliptika tekisligiga qiyaligi tufaylidir. Shu sababli oraliq
mintaqalar namning mavsumiy ritmlari yaqqol ifodalangan subekvatorial,–
issiqlik va namning mavsumiy ritmikasi yaqqol ifodalangansubtropik va
issiqlikning mavsumiy ritmikasi yaqqol ifodalangan subqutbiy mintaqalar
vujudga keladi.
10

Geografik qobiqning zonal xilma-xilligi va geografik mintaqalarning tarkib
topishi endogen jarayonlar bilan emas, balki Yerning shakli va uning yuzasida
dastavval kenglik bo`ylab geografik va biologik jarayonlar energiyasi - atmosfera
sikulyatsiyasiga va bu jarayonlar bilan bog`liq bo`lgan nam aylanishiga sabab
bo`ladigan Quyosh radiatsiyasining taqsimlanishi bilan bog`liq. Geografik
mintaqalar Yerni uzluksiz halqalar bilan ishg`ol etadi, materiklarni ham,
okeanlarni ham o`z ichiga oladi; ammo, mintaqalarning qamrovi va soni hozirga
qadar umum e tirof etilganicha yo`q.’
XX asrning 20-yillaridayoq nemis geografi Z. Passarge muayyan bir iqlim
mintaqasidagi landshaft oblastlarining sistemasi landshaft mintaqasini hosil
qiladi, deb uqtirgan edi.
I.P.Gerasimov (1953) har bir yarim sharda 4 ta: qutbiy, boreal (mo`tadil),
subtropik va tropik mintaqalar ni ajratadi. V.B. Sochava (1963) esa shimoliy
tropikdan tashqari, tropik va janubiy tropikdan tashqari mintaqalar ni sayyoraviy
zonallikning asosiy bo`g`inlari, deb hisoblagan edi. S.V. Kalesnik (1970) Yer
sharida issiqlikning taqsimlanishi asosida sovuq, mo`tadil va issiq mintaqalar ni
ajratgan edi.
L.P.Shubayev (1977) esa Yer tabiati rivojlanishining hozirgi bosqichida
quyidagi asosiy sayyoraviy: 1) issiq va nam ekvatorial; 2) issiq va quruq tropik, 3)
shimoliy yarim sharda namlikning katta amplitudali va iliq, janubiy yarim sharda
okean iqlimli mo`tadil; 4) salqin va zax boreal; 5) ayoz (sovuq va zax qutbiy
mintaqalarni hamda Yer aylanish o`qining ekliptika tekisligiga qiyaligiga bog`liq
bo`lgan o`tkinchi (oraliq) mintaqalar subekvatorial, subtropik va subqutbiy
–
mintaqalarni ajratadi. Bu mintaqalardan subekvatorial mintaqada namning,
subtropik mintaqada issiqlik va namning, subqutbiy mintaqalarda issiqlikning
mavsumiy ritmi yaqqol ifodalangan. Shunday qilib, L.P.Shubayev har bir yarim
sharda sakkiztadan mintaqa ajratadi. Uning fikricha, mo`tadil mintaqani ikki
–
mo`tadil va boreal mintaqaga ajratish maqsadga muvofiq.
A.G.Isachenko (1990) ham quruqlik landshaftlarini tasniflashda boreal,
subboreal, subtropik, tropik, subekvatorial va ekvatorial mintaqalar ni ajratadi.
11

F.N.Milkov (1990) har bir yarim sharda qutbiy, mo tadil, subtropik va’
tropik mintaqalar ni ajratgan va ularni landshaft sferasida namoyon bo`ladigan
geografik mintaqalar deb atagan.
A.A.Grigoryev dastlab shimoliy yarim sharda 6 ta: qutbiy,subarktika,
boreal (mo tadil), subtropik, tropik va ekvatorial mintaqalar
’ ni ajratgan;
Y.N.Lukashova va A.M.Ryabchikov arktika (antarktika),subarktika
(subantarktika), shimoliy va janubiy mo tadil, shimoliy va janubiy
’
subekvatorial, shimoliy va janubiy tropik, shimoliy va janubiy subekvatorial va
ekvatorial mintaqalar ni ajratishgan. 1-rasm.
Gipotetik materikning konfiguryatsiyasi (A.M.Ryabchikov bo`yicha, 1972) .
Geografik zonallikni to'la tushunib olish uchun hamma joyi bir xil bo'lgan
gipotetik materikda zonalarni joylanishini ko'rib chiqish muhim ahamiyatga ega.
Gipotetik materikning hajmi yer yuzasidagi quruqlik maydoning yarmiga, shakli
esa quruqlikning kengliklar bo`ylab joylashishiga to'g'ri kelsin deb faraz qilinadi.
Bundan tashqari gipotetik materikda tog'lar ham yo'q deb faraz qilinadi. Gipotetik
materikning qiyofasi shimoliy yarim sharda Shimoliy Amerika va Yevrosiyo
bilan Shimoliy Afrika, janubiy yarim sharda esa Janubiy Amerika, Janubiy Afrika
12

va Avstraliyaga o'xshab ketadi. Gipotetik materikda tabiat zonalarini joylanishi
geografik zonalarni Yer yuzasida tarqalishi aniq qiyofasini beradi.
A.A.Grigoryev (1961) ham har bir yarim sharda 7 tadan, jami 13 ta
mintaqani ajratgan ( 1- jadval). Mo tadil mintaqadan alohida ’ subboreal
mintaqa ni ajratish to`grisida fikrlar ham mavjud. U holda mintaqalar soni har bir
yarim sharda 8 taga yetadi. Ayrim manbalarda arktika va antarktika mintaqalari
qutbiy mintaqalar, subarktika va subantarktika mintaqalari subqutbiy (qutbyoni)
mintaqalari nomlari bilan birlashtiriladi.
Geografik mintaqalarning nomlari ularning Yer sharining muayyan
kengliklaridagi geografik joylanishi bilan bog`liq. Har bir asosiy geografik
mintaqa uchun muayyan havo massasining ustuvorligi xos. Ammo, Shimoliy va
Janubiy yarim sharlarning oraliq - subarktika, subtropik, subekvatotial mintaqalari
o`zlarining havo massalariga ega emas.
1.2 . Mintaqaviy- zonal tizimlar.
Yerning shakli sharsimonligi tufayli Yer yuzasida Quyosh issiqligi va
nurlari notekis taqsimlanadi, bu esa geografik qobiqda mintaqaviylikni keltirib
chiqaradi. Natijada Yer yuzasidagi barcha tabiiy geografik jarayonlar mintaqaviy
xususiyatga ega. Ular geografik qobiqda kengliklar bo'yicha tarqaladi. Geografik
qobiqda hodisa va jarayonlarning tarqalishidagi bunday qonuniyat iqlim
ko'rsatkichlari, o'simlik guruhlari, tuproq turlari uchun xos. Mintaqaviylik
gidrologik va geoximik jarayonlarni namoyon bo'lishida ham ro'y beradi. Demak,
geografik qobiqda hodisa va jarayonlarni mintaqaviy, ya'ni kengliklar bo'yicha
tarqalishining asosiy sababi Yer yuzasida Quyosh nurlari va issiqlikning notekis
taqsimlanishidir.
Ammo Quyosh nurlarini Yer yuzasiga tushishi atmosferaning holatiga
bog'liq. Atmosferaning ba'zi joylari tiniq, ba'zi joylarida changlar va nam ko'p
bo'ladi. Demak, Quyosh nurlarini ekvatordan qutblar tomon qonuniy kamayib
borishiga atmosferaning tiniqlik darajasi ham ta'sir etar ekan.
13

Yer yuzasida haroratning taqsimlanishi Quyosh issiqligiga bog'liq. Ammo
haroratning taqsimlanishiga Yer yuzasining issiqlik sig'imi ham ta'sir qiladi, bu
esa haroratni Yer yuzasida taqsimlanishini murakkablashtirib yuboradi. Yer
yuzasida issiqlikni taqsimlanishiga okean va havo oqimlari kuchli ta'sir ko'rsatadi.
Atmosfera yog'inlarini taqsimlanishida zonallik va sektorlik aniq namoyon
bo'ladi.
Issiqlik va namlikning birgalikdagi ta'siri ma'lum bir tabiiy geografik
hodisalarning hosil bo'lishidagi asosiy omil hisoblanadi.
Yer yuzasida issiqlikning, namlikning, haroratning notekis taqsimlanishi
natijasida issiqlik va iqlim mintaqalari, tabiat zonalari va turli xil landshaftlar
vujudga keladi.
Geografik mintaqalar materiklarni ham, okeanlarni ham o`z ichiga olgan
holda sidirg`a halqalarni hosil qiladi va kenglik yo`nalishiga ega. Ular
materiklarda rel`yef va Dunyo okeanida okean oqimlari ta sirida kengayishi’
yoki torayishi mumkin. Okean ustida geografik mintaqa ayniqsa bir xilligi bilan
ifodalanadi. okean atmosfera materik sistemasidagi havo massalari
– –
almashinuvining intensivligi va absolyut kattaligiga bog`liq holda quruqlikning
turli qismlari kamroq yoki ko`proq issiqlik va namga ega hamda mavsumiy
ritmlarning sajiyasiga ko`ra farq qiladi. Quruqlikda issiqlik rejimi, asosiy havo
massalari va ularning sirkulyatsiyasining sajiyasiga ko`ra ajratiladigan kenglik
bo`yicha cho`zilgan geografik mintaqalar namlanish, kontinentallik va
morfostruktura xususiyatlariga ko`ra ichki tavofutlarga ega.
Geografik zonallikning ichki xilma xilligining asosiy omili bo`lgan
–
atmosfera sirkulyatsiyasining umumiy belgilari asosida geografik mintaqalar
sektor lar ga ajratiladi. Geografik zonallikka azonal ta sirlar kenglik
’
tabaqalashuvida, ya ni geografik mintaqalarning sektorlarga bo`linishida
’
ifodalanadi. Shu asosda A.I.Yaunputnin (1946) qutbiy va qutbyoni mintaqalaridan
tashqari barcha mintaqalarda g`arbiy, markaziy va sharqiy sektorlarni, A.M.
Ryabchikov (1973) va L.P.Shubayev (1977) ikkita okeanbo`yi va bitta kontinental
sektorni ajratgan. Materiklarda g`arbiy okeanbo`yi, kontinental yoki materik
14

ichkarisi va sharqiy okeanbo`yi sektorlari, okeanlarda esa iliq va sovuq oqimlarga
mos holda g`arbiy va sharqiy sektorlar ajratiladi. Geografik mintaqalar doirasida
(quruqlikda va okeanda) namlanish sharoitlari va issiqlik balansiga bog`liq holda
mintaqalarning eng yirik tarkibiy qismlarini tashkil etadigan geografik (tabiiy –
tarixiy, tabiat, landshaft) zonalar va kichik zonalar ajratiladi.
2-rasm.
Geografik mintaqalar va zonalar (K.K.Markov va b., 1978)
15

G
Geografik mintaqalarning okeanlardan uzoqlik darajasi va binobarin,
iqlimning kontinentallik darajasi zonalarning shakllanishida muhim omillardan
biridir.Geografik zona geografik mintaqaning landshaftning bitta zonal tipi
ustuvorlik qiladigan yirik qismidir. Geografik zonalar ko`pgina hollarda
geobotanik belgilari asosida nomlanadi, chunki o`simlik qoplami landshaftning
libosi dir. Ammo geografik zonani geobotanik yoki boshqa biror-bir komponent“ ”
hosil qiladigan zonaning aynan o`xshashi deb hisoblamaslik kerak. Zonalar Yer
yuzasida issiqlik va namning birligi yoki ekvatorial mintaqadan boshqa har bir
mintaqada atmosfera namlanishining har xil bo`lishi tufayli vujudga keladi. Yer
yuzasining tuzilishiga bog`liq holda geografik qobiqda ideal zonallik namoyon
bo`la olmaydi. Geografik zonalarning chegaralari juda kam hollardagina
parallellarga mos tushadi; ayrim hollarda ularning yo`nalishi meridianlarning
yo`nalishiga (masalan, Shimoliy Amerikada) juda yaqin. Ko`pgina zonalar
bo`laklangan va barcha materik larda ham tarqalmagan. Geografik qobiqning
zonal tuzilmasi materiklar va okeanlar, rel`yef, tog` jinslarining moddiy
tarkibining ta siri tufayli murakkablashadi. Ta kidlash joizki, okeanda
’ ’
quruqlikdagi kabi tor polosalar ko`rinishidagi zonalar yo`q.
Geografik zonalar tabiiy muhitning bir xil tuproqlar, o`simlik, hayvonot
dunyosi va boshqa komponentlarni belgilaydigan harorat va namlanishning yaqin
sharoitlariga ega. Har bir zona o`simlik va tuproqlarning, hidrologik,
geokimyoviy, biogeografik va boshqa jarayonlar tiplarining umumiyligi bilan farq
qiladi.
Issiqlik mintaqalari asosan Yer yuzasida issiqlikning notekis taqsimlanishi
natijasida hosil bo ladi. Geografik qobiqda issiq, mo tadil issiq, mo tadil,
‘ ‘ ‘
mo tadil sovuq va sovuq mintaqalar ajratiladi (mintaqalar ta rifi
‘ ’
A.M.Ryabchikov 1968, S.V.Kalesnik, 1966 bo yicha).
‘
Issiq mintaqa har ikkala yarim sharda 0 0
dan 30 0
gacha bo lgan
‘
kengliklarni o z ichiga oladi. Termik sharoitda doimiy yashil o simlik va
‘ ‘
16

xayvonot dunyosi taraqqiyoti uchun juda qulay. Mazkur mintaqada sovuq
bo lmaydi, faol haroratlar yig indisi 6000 8000‘ ‘ – 0
C. Issiqsevar o simliklar yil ‘
bo yi o saveradi. Ammo mazkur mintaqa doirasida nam ekvatorial o rmonlar
‘ ‘ ‘
bilan birga savannalar, chala cho llar va cho llar xam mavjud. Ushbu hodisa
‘ ‘
namlikning notekis taqsimlanishi natijasida sodir bo ladi. mazkur mintaqada
‘
yillik radiatsiya balansi yuqori, ya ni 60 kkal/sm
’ 2
ni tashkil qiladi.
Mo tadil issiq mintaqa (subtropiklar). Mazkur mintaqada Quyoshdan
‘
keladigan isiqlik miqdori nisbatan kam va mavsumlar bo yicha o zgarib turadi.
‘ ‘
Yillik radiatsiya balansi 50- 60 kkal/sm 2
, faol haroratlar yig‘indisi 4000 – 6000 0
С . Eng sovuq oyning o‘rtacha harorati 4 0
С dan yuqori, sovuq urishi va sovuqlar
bo‘lishi ham mumkin. O‘simliklarda qisqa bo‘lsa ham vegetativ tinim davri
mavjuddir. Mazkur mintaqa har ikkala yarim sharning 30 40
– 0
kengliklarini o z ‘
ichiga oladi.
Mo tadil iliq mintaqada issiqlik meyori mavsumiy, sovuq davr uzoq
‘
davom etadi. Shuning uchun ushbu davrda o simliklar vegetatsiyasi
‘
mavsumiydir. Yillik radiatsiya miqdori 20-50 kkal/sm 2
, faol haroratlar yig indisi
‘
1500-4000 о
С va u mavsumlar bo‘yicha o‘zgarib turadi. Natijada mazkur
mintaqada o‘ziga xos o‘simlik turlari shakllangan. Ushbu mintaqaning termik
sharoiti ignabargli va bargini to‘kadigan o‘simliklarning o‘sishiga imkon beradi.
Bunday o‘rmonlarning qutbiy chegarasi eng iliq oyning 10 о
С li izotermasi
hisoblanadi. Mazkur mintaqada ham namlikning notekis taqsimlanishi natijasida
dashtlar, chala cho‘llar va cho‘llar ham hosil bo‘lgan. Mazkur mintaqa 40 о
-
60 о
kengliklarni o‘z ichiga oladi.
Mo‘tadil sovuq mintaqa (subarktika va subantarktika) har ikkala yarim
sharning 66 0
-70 0
kengliklarni o‘z ichiga oladi. Radiatsiya balansi 20 kkal/sm 2
dan
kam va eng iliq oyning o‘rtacha harorati 10 о
С dan o‘tmaydi, ammo 5 0
С dan
pastga tushmaydi. Termik sharoiti faqat o‘tlar hamda lishayniklarni o sishiga
‘
imkon beradi. Harorat 0 0
dan yuqori bo ladigan yoz mavsumi qisqa, shuning
‘
uchun o simliklar orasida ko p yillik o simliklar ko pchilikni tashkil qiladi.
‘ ‘ ‘ ‘
17

II-Bob. GEOGRAFIK LANDSHAFT VA UNING
KOMPONENTLARINI TABIIY GEOGRAFIYA KURSLARIDA
O`RGANISH
2.1. Iqlim mintaqalari
Yer yuzasida haroratning notekis taqsimlanishi natijasida iqlim mintaqalari
vujudga keladi. Yer yuzasida asosiy va oraliq iqlim mintaqalari hosil bo ladi.‘
Asosiy iqlim mintaqalarida yil bo yi bir xil havo massalari hukmron bo ladi.
‘ ‘
Oraliq iqlim mintaqalarida havo massalari fasllar bo yicha o zgarib turadi.
‘ ‘
Geografik qobiqda 13 ta iqlim mintaqasi ajratiladi: ekvatorial, ikkita
subekvatorial, ikkita tropik, ikkita subtropik, ikkita mo tadil, subarktika va
‘
subantarktika, arktika va antarktika. 1 - jadval.
Geografik mintaqalar va ularning maydoni (A.A.Grigoryev. 1961)
Mintaqaning nomi Maydoni
mln. km 2
%
Arktika ..
…………………………………………………………… 14,45 2.83
Subarktika .
………………………………………………………… 17,62 3 .45
M o tadil
’ …………………………………………………………… 53,22 10.44
Subtropik ..
………………………………………………………… 39,72 7.79
Tropik ...
…………………………………………………………… 80,77 15,84
Subekvatorial
……………………………………………………… 38,65 7,58
Ekvatorial .
………………………………………………………… 22,07 4,33
Subekvatorial
……………………………………………………… 30,11 5,91
Tropik ...
…………………………………………………………… 95,10 18,63
Subtropik ..
………………………………………………………… 33,78 6,62
M o tadil
’ …………………………………………………………… 34,47 6,76
Subantarktika
……………………………………………………… 23,93 4,69
Antarktika ………………………………………………………… 26,19 5,13
Yer yuzasi .
………………………………………………………… 510.08 100,00
Ekvatorial iqlim mintaqasi . Ekvatordan har ikki tomondagi .5 10°
—
kengliklarni o'z ichiga oladi. Mazkur mintaqada yil da vomida doimo harorat va
18

namlik yuqori bo'ladi. Havo harorati 24°Cdan 28°Cga o'zgaradi. Yiliga 1000-
3000 mm yog'in yog'adi. Ko'pincha havo issiq hamda rutubatli bo'lib, tez-tez
momaqaldiroq turib, jala quyadi (Amazonka havzasining g'arbiy qismi, Kongo
havzasi, Malayya to'plam orollari). Mazkur iqlim quyidagi omillar ta'sirida
tarkib topadi: a) yil bo'yi issiqlik balansi yuqori. Bu yerda Quyosh radioatsiyasi-
ning 60% dan 75% gacha bo'lgan qismi, ya'ni yiliga 80 120 kkal/sm— 2
issiqlik sarf
bo'ladi; b) atmosferaning 10 12 kmli qalin qismida havo massalarining issiqlik
—
konveksiyasi uzluksiz davom etadi. ko'pchilikni tashkil etadi. Daryo tarmoqlari
zich, sersuv. Okean va materik iqlimi bir xil.Issiqlikning 75% i bug'lanishga
sarflanganligi tufayli harorat uncha baland bo'lmaydi. Kechasi havo sovib, bug'
hosil bo'lishiga ketgan yashirin issiqlik ajralib chiqishi tufayli sutkalik harorat
farqi katta emas. Tuproqning juda sernamligi, o'simliklarning qalinligi,
daryolarning juda ko'pligi ham haroratning bir me'yorda turishiga yordam beradi.
Havoning mutlaq namligi 30 g/sm 3
gacha, nisbiy namlik 70 90% ga boradi.
—
Bulutlik ancha katta, to'p-to'p va to'p-to'p momaqaldiroqli bulutlar bo`ladi.
Subekvatoril iqlim mintaqasi . Havo massalari mavsumga qarab o'zgaradi.
Yozda ekvatorial havo massalari, qishda tropik havo massalari kirib keladi.
Yozda ekvatorial havo massalari kirib kelgani uchun mo'l yomg'ir yog'adi. Qishda
esa tropik havo massalari kirib keladi, shuning uchun qish quruq va yog'insiz
bo'ladi, harorati yoznikidan deyarli farq qilmaydi. Materiklarning ichki qismlarida
1000 1500 mm, mussonlarga ro'para tog' yonbag'irlarida yillik yog'in miqdori
—
5000 10000 mm.ga yetadi. Yog'inlar asosan yozda yog'adi. Qish quruq bo'Iib
—
havo ochiq bo'ladi. Subekvatorial iqlim mintaqasi ekvatorial iqlim mintaqasiga
nisbatan katta maydoni egallab, ekvatorial iqlim mintaqasini har tomondan halqa
sifatida o'rab turadi. Ushbu iqlim mintaqasiga Janubiy Amerikada Gviana va
Braziliya tog'liklari, Markaziy Afrikaning Kongo daryosi havzasidan shimol,
sharq va janubdagi qismi, Hindiston, Hindixitoy va Shimoliy Avstraliya kiradi.
Tropik iqlim mintaqasi . Har ikkala yarim sharda joylashgan. Havo ko'p
vaqt ochiq bo'ladi. Qish iliq bo'lsa ham, yozdan ko'ra ancha salqin bo'ladi.
19

Mazkur iqlim mintaqasi doirasida uch xil iqlim turi vujudga kelgan: materiklar
markazidagi, materiklarning g'arbiy chekkasi va sharqiy sohildagi iqlim.
Materiklarning markaziy qismlarida cho'l iqlimi vujudga kel gan (Sahroi Kabir,
Arabiston, Taar cho'li va Avstraliya). Havo bulutsiz bo'lganligidan bu yerda
Quyosh issiqligi ekvatordagiga qaraganda katta bo'ladi, biroq qumning nurni
qaytarishi katta bo'lgani uchun radioatsiya balansi 60 kkal/sm 2
dan oshmaydi.
Cho'llarning yuzasi quruq bo'lganidan bug'lanishga kam issiqlik sarflanadi,
natijada issiqlikning 70% atmosferaga o'tadi. Shu sababli cho'llarda yoz jazirama
bo'ladi, juda katta hududni 30°Cli izoterma o'rab turadi. lyulning o'rtacha harorati
36,3°C (Bar- bera), hatto 39°C gacha (Ajal vodiysi) yetadi. Havoning sutkalik
farqi katta (70°), qum yuzasida 80° ga yetadi. Materiklarning g'arbiy qismlarida
havo salqin bo'lib, de yarli yomg'ir yog'maydi, havo juda nam bo'ladi, sohillarga
tez- tez quyuq tuman tushib, kuchli briz shamollari esib turadi (Atakama cho'li,
Sahroi Kabir cho'lining g'arbiy sohili, Namib cho'li, Avstraliyaning g'arbiy sohili).
Materiklarning yomg'ir yog'ib o'tadigan sharqiy qismlari (Markaziy Amerika,
Vest-Indiya, Madagaskar, Avstraliyaning sharqiy sohili va boshqa joylar).
Subtropik iqlim mintaqasi . Shimoliy va janubiy yarim shar- larda 30° va 40°
kengliklar oralig'idagi hududlarni o'z ichiga oladi. Uning chegaralari qutbiy
frontining shimoliy va janubiy chegaralari bilan aniqlanadi. Yozda qutbiy front
shimolga, o'rta kengliklarga siljiganda subtropik mintaqaning hamma qismlarida
subtropik antitsiklonning issiq va quruq tropik havosi hukmron bo'ladi. Qishda
qutbiy front janubga siljigan paytda mazkur mintaqada salqin va nam mo'tadil
havo massalari hukmron bo'ladi. Eng sovuq oyning harorati musbat bo'ladi,
shuning uchun o'simliklar vegetatsiyasi yil bo'yi davom etadi. Subtropik iqlim
mintaqasida to'rtta iqlim turi ajratiladi: materiklarning ichki qismidagi arid, O'rta
Dengiz, musson va okean iqlimlari. Materiklarning ichki qismlaridagi subtropik
arid iqlim uchun jazirama va quruq yoz xos (iyulning o'rtacha harorati 30 32°C).—
Haroratning mutlaq maksimumi tropik cho'llarnikidan farq qilmaydi. Ajal
vodiysida (AQSH, Kaliforniya shtati) harorat 56,7°C ga ko'tarilgan. Yillik yog'in
miqdori 250 100 mm. Termizda esa bulutsiz kunlar 207 kun davom etadi, bulutli
—
20

kunlar esa 37 kungina. Shuning uchun bu yerda cho'llar va chala cho'llar keng
tarqalgan. O'rta dengiz iqlimi yozi issiq va quruq, qishi iliq va yomg'irli.
Mazkur iqlim turi O'rta dengiz sohillarida, AQSHning Tinch okean sohillarida
(janubi-g'arbida), Avstraliyaning janubi- g'arbida, Chilida, Qrimning janubida
tarqalgan. Subtropik musson iqlimi Osiyo va Shimoliy Amerikaning sharqiy
qismlarida tarkib topadi. Qutbiy front janubga katta masofada kirib boradi.
Shuning uchun subtropik kengliklar sovuq va quruq mo'tadil havo massalari bilan
ishg'ol qilinadi. Qish sovuq va quruq bo'ladi. Yozda esa mazkur hududlarga
okeandan nam tropik havosi kirib keladi va kuchli yomg'ir yog'ishiga sabab
bo'ladi. Pekinda yillik yog'in 612 mm, ammo dekabrda 2 mm, iyulda 235 mm
yog'in yog'adi.
Subtropik okean iqlimi yumshoq va nisbatan namroq. Yozda havo musaffo,
qishda esa yomg'irli va shamolli bo'ladi. Mazkur iqlim okeanlarning subtropik
kengliklarida tarqalgan.
Mo'tadil mintaqa har ikkala yarim shaming 40 va 65° ken gliklari oralig'idagi
hududlarni o'z ichiga oladi. Mazkur iqlimning eng muhim xususiyatlari yil
davomida mo'tadil havo massalarining va g'arbiy shamollarning hukmronligi,
siklonlar harakatining faolligi, iliq yoz va sovuq qish, qalin qor qoplami,
okeanlarda esa suzib yuruvchi muzlarning ko'pligidir. Haroratning o'rtacha farqi
shimolda 29°C, janubda 12°C. Mo'tadil iqlim doirasida ham to'rtta iqlim turi
ajratiladi: materik ichkarisidagi kontinental, materik sohillaridagi yumshoq
(dengiz), musson va okean iqlimlari. Materik ichkarisidagi kontinental iqlim
Yevrosiy va Shimo- liy Amerikada keng tarqalgan. Yoz iliq (shimolda) va issiq
Ganubda). Qish sovuq, qor qoplami qalin. Sharqiy Sibirda yan- varning o'rtacha
harorati 40°C ga tushadi. Yillik harorat farqi — 60° va undan yuqoriroq.
Atmosfera yog'inlarining miqdori ko'p emas. Shimolda yog'inlar bug'lanishdan
ko'p, janubda esa bug'lanish yog'in miqdoridan ortiq. Yog'inlar yil davomida
yog'adi, ammo ularning ancha qismi shimolda qishda yog'sa, janubda esa
bahorga to'g'ri keladi. Shuning uchun o'rmonlar janubda cho'l bilan almashinadi.
Materiklar chekkalaridagi yumshoq («dengiz») iqlim Yevrosiyo va Shimoliy
21

Amerikaning g'arbiy qirg'oqlarida tarkib topgan. Yil davomida okeandan nam
g'arbiy shamollar esib turadi. G'arbiy shamollar qishda iliq, yozda salqin bo'ladi,
yanvarning o'rtacha harorati 0°C atrofida, doimiy qor qoplami hosil bo'lmaydi.
Yog'in miqdori ko'proq va yil davomida bir tekis taqsimlangan. Bu yerda keng
bargli o'rmonlar yaxshi rivojlangan. Mo "tadil musson iqlimi. Yevrosiyoning
Tinch okean sohillarida tarqalgan (shimoli-sharqiy Xitoy, Yaponiya,
Rossiyaning Primore o'lkasi va Saxalin). Yoz seryog'in, qish sovuq, qor qoplami
qalin. Yog'inlaming 85 95% i yozga to'g'ri keladi. — Mo'tadil okean iqlimi
semam, bulutli, harorat farqlari kam, g'arbiy shamollar hukmron. Janubiy yarim
sharda g'arbiy sha- mollarning tezligi 10 15 m/sek.
—
Subarktika va Subantarktika iqlim mintaqalari. Yil davomi da muz bilan
qoplanib yotadi. Yog'inlar kam, fasllar bo'yicha haroratning farqi katta. Yozi
salqin, tuman bo'lib turadi. Quyidagi iqlim turlari ajratiladi: a) qishi nisbatan
iliq iqlim (Bofort dengizi sohili, Baffin Yeri, Severnaya Zemlya, Novaya
Zemlya, Shpitsbergen orollari, Taymir, Yamal yarimorollari); b) qishi sovuq iqlim
(Kanada ko'plab orollari, Novaya Sibir orollari, Sharqiy Sibir va Laptevlar
dengizi sohillari); d) qishi juda sovuq iqlim. Yoz harorati 0° dan past iqlim
(Grenlandiya, Antarktida). Balandlik iqlim mintaqalari. Traposferada yuqoriga
ko'tarilgan sari harorat pasayib boradi. Chunki atmosfera qatlamlari issiqlikni Yer
yuzasidan oladi. Yer yuzasining relyefi yetarli darajada baland bo'lgan joy-
larda yuqoriga ko'tarilgan sari harorat pasaya borishi natijasida balandlik iqlim
mintaqalari hosil bo'ladi.
Subartika va subantartika. Bu utkinchi iqlim mintaqasi shimoliy yarim
sharlar Yevropaning tundra zonasi, Sibirning Kanadaning va Alyaskaning
shimoliy katta kismini uz ichiga oladi. Janubiy yarim sharda esa bu mintaqaga esa
Folklend, Janubiy Georgiya, Janubiy orkney va Kergelen oroli kiradi.
Subarktika mintaqasida sektorlik mo tadil mintaqadagiga nisbatan
’
kuchsizroq ifodalangan. G`arbiy okeanbo`yi sektorining maydoni uncha katta
emas, sharqiy sektor yo`q. Issiqlik ko`rsatkichlariga ko`ra har xil okean oqimlari
atmosfera sirkulyatsiyasi bilan birgalikda mintaqaning sharqiy chekkasida
22

geografik zonalar chegarasini janubga tomon, g`arbiy chekkasida esa shimolga
tomon siljitadi.
Subarktika mintaqasida issiqlikning yetishmasligi tufayli biokimyoviy
jarayonlar sekin kechadi va qisqa yoz mavsumi tufayli cheklangan. Ko`p yillik
muzloq bilan bog`liq bo`lgan fizikaviy nurash kimyoviy nurashga nisbatan
ustunlik qiladi. Ko`p yillik muzloqlar tuproq namining sizishiga to`sqinlik qiladi,
tuproq elementlari migratsiyasini va aeratsiyasini cheklaydi, botqoqlanishga
imkon beradi. Rel`yefning shakllanishida daryo eroziyasi ham bir muncha ta sir ’
ko`rsatadi.
2.2. Tabiat zonalligi va tabiat zonalari.
Geografik qobiqda tabiat komplekslarining ekvatordan qutblar tomon
qonuniy almashinishi zonallik deyiladi. Zonallik geografik qobiqning eng muhim
xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Zonallikning asosiy sababi Yer yuzasida issiqlik
va namlikning notekis taqisimlanishidir. Yerning sharsimonligi tufayli geografik
qobiqda Quyosh nuri va issiqligi notekis taqsimlanadi. Natijada geografik
qobiqda harorat, bug'lanish, yog'inlar, shamollar, iqlim, nurash va tuproq hosil
bo'lish jarayonlari, o'simlik va boshqalar ham kengliklar bo'yicha zona-zona bo'lib
tarqalgan.
Er yuzasi bir xil bo'lgan taqdirda, har bir tabiat zonasi g'arbdan sharqqa
cho'zilgan uzun hududdan iborat bo'lgan bo'lar edi. Ammo quruqlik va
dengizlarning bir xilda taqsimlanmaganligi, iliq va sovuq dengiz iqlimlarining
mavjudligi va Yer yuzasi relefining xilma-xilligi tabiat komplekslarini kengliklar
bo'ylab joylanishini buzadi.
Zonallik qonuniga bo'ysunadigan hodisalarlan tashqari geografik qobiqda
azonal hodisalar ham mavjud. Azonal hodisalarga Yer po'stidagi tebranma
harakatlar, dengiz transgressiyalari va regressiyalari, uzilmalar, burmalar, tog'lar,
intruziv jinslar, zilzilalar va vulkanlar kiradi. Mazkur jarayonlarning manbai
Yerning ichki qismidagi hodisalardir.
23

Yer yuzasi landshaftining xilma-xilligi va rivojlanishi zonal va azonal
omillarning yig'indisi va o'zaro ta'siri natijasidir. Geografik qobiqda faqat zonal
xususiyatlar yoki faqat azonal xususiyatlar uchraydigan joy xech yerda yo'q.
Zonal va azonal xususiyatlar hamma vaqt birga uchraydi.
Tabiiy zonallik geografiyadagi ilk qonuniyatlardan biridir. Tabiat
mintaqalarining va zonallikning mavjudligini grek olimlaridan eramizgacha
bo'lgan V asrdayoq Gerodot (485-425 y mil.av.) va Evdoniks (400-347 y mil.av.)
aniqlashgan. Ular Yer yuzasida beshta zonani ajratishgan: tropik, ikkita mo`tadil
va ikkita qutbiy. Rimlik faylasuf va geograf Posidoniy mil.av. II-I asrlarda
(mil.av. 135-51 y) iqlimi, o'simligi, gidrografiyasi va aholining xo'jalik faoliyatiga
qarab bir qancha zonalarni ajratadi.
Zonallik qonuniyatini rivojlanishida nemis olimi A.Gumboldtning
xizmatlari juda katta. Zonallik to'g'risidagi hozirgi ta'limot V.V.Dokuchaev
ishlariga asoslanadi. V.V.Dokuchaev 1899 yili «K ucheniyu o zonax prirodi.
Gorizontalnie i vertikalnie pochvennie zoni» nomli risolasini chop etadi. Mazkur
risolada zonallik qonuni asoslab beriladi. Zonallikni o'rganish bo'yicha
A.A.Grigorev juda muhim nazariy ishlarni amalga oshirdi. F.N.Milkov (1990 y)
tarkibli va landshaft zonalligini ajratadi.
Har bir iqlim mintaqasida namlikni va issiqlikni notekis taqsimlanishi
natijasida qator tabiat zonalari vujudga keladi. Quyida tabiat zonalarining tavsifi
qisqacha bayoni beriladi . Asosy landshaft tiplarining taqsimlanishi tasodifiy
emas, balki muayyan qonuniyatlarga bo`ysunadi. Bu qonuniyatlarga
tuproqlarning asosiy tiplari va geokimyoviy jarayonlar, iqlimning, suv balansi va
rejimining xususiyatlari, ko`pgina geomorfologik jarayonlar va boshqa tabiiy
jarayonlar ham bo`ysunadi. Geografik zonalarning issiqlik va nam nisbatinining
miqdoriy tavsiflashning turli usullari qo`llaniladi. A.A. Grigoryev va M.I. Budiko
(1956) zonallik hodisasiga fizikaviy va miqdoriy asos kiritgan holda geografik
zonallikning davriy qonuni ni asosladilar. Geografik zonallik qonuni zonal
jarayonlarning asosiy belgilarining nafaqat hududiy
24

taqsimlanishini, balki ularning (Yer yuzasidagi inson ta siri bo`lmagan’
sharoitlardagi) tabiiy-hududiy komplekslar yoki landshaftlar ko`rinishidagi
birikmalarini tavsiflash imkoni beradi. 2 -jadval
Geografik mintaqalar va zonalar (A.M. Ryabchikovdan,1988)
davomi kiyingi betda
Mintaqalar Zonalar Balandlik
Qutbiy
(Arktika va Antarktika) 1. Sahrolar
2. Arktika tundrasi Sovuq cho`lli
Tundra- sovuq
cho`lli
Subqutbiy
(Subarktika va
Subantarktika) 3. Tundra
4. O`rmon - tundra
Mo tad
’
il boreal
submintaqalar 5. Okeanbo`yi o`tloqlari va siyrak o`rmonlari
6. Tayga O`rmon-tundrali
subboreal
submintaqalar 7. Aralash o`rmonlar
8. Keng bargli o`rmonlar
9. O`rmon dasht va preriylar
–
10. Dashtlar
11. Chala cho`llar
12. Chala cho`llar va cho`llar O`rmon-
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-o`tloqli
Subtropik 13. Igna bargli o`rmonlar
14. Doimiy yashil va chala yashil aralash
o`rmonlar
15. Yarim yashil bargli o`rmonlar
16. Chala cho`llar
17. Cho`llar
19. Yozgi-nam siyrak o`rmonlar va butazorlar
20. Dashtlar
21. Preriylar
Tropik 22. Cho`llar
23. Chala cho`llar
24. Siyrak o`rmonlar va butazorlar,
savannalar
25. Chala yashil mavsumiy nam o`rmonlar
26. Preriylar va o`tloqi dashtlar
Subekvatorial 27. Doimiy yashil nam va mo tadil nam
’
o`rmonlar
28. Yarim yashil nam va mo tadil nam
’
o`rmonlar
29. Doimiy yashil chala quruq o`rmonlar va
butalar
30. Barg tashlaydigan mo tadil nam va quruq
’
o`rmonlar
31. Quruq va cho`llashgan savannalar, siyrak
25

o`rmonlar va butazorlar
Ekvatorial 33. Doimiy yashil ortiqcha nam va nam
o`rmonlar
(gileyalar)
34. Barg tashlaydigan doimiy yashil–
o`rmonlar
Geografik zonallikning grafigi geografik zonalarning tavsiflarini ifodalaydi.
Ularning jami esa geografik mintaqalarni hosil qiladi. Masalan, subtropik
o`rmonlar, butazorlar, preriylar, chala cho`llar va cho`llar subtropik mintaqani
hosil qiladi
3 -rasm.
Shimoliy yarim sharda quruqlik geografik zonalligining grafigi
(A.A.Grigoryev va M.I.Budiko, 1956)
rasmda shi
– moliy yarim shar quruqligidagi geografik zonallikning grafigi
ko`rsatilgan. Grafikning gorizontal o`qidagi raqamlar turli geografik zonalar
uchun qurgoqchillikning radiatsiya indeksini ifodalaydi. Grafikdan ko`rinadiki,
qurg`oqchillikning radiatsia indeksi tun dradan cho`lga tomon 0 dan 3,5 gacha
o`zgaradi. Biroq, qurg`oqchillik indeksi o`z o`zidan geografik zonalarni
–
yetarlicha ifodalay olmaydi. Uning bir xildagi miqdoriy ko`rsatkichi turli zonalar
uchun xos. Masalan, 1,0 ga yoki unga yaqin bo`lgan qurgoqchillik indeksi
mo tadil mintaqaning tayga, keng bargli o`rmonlari uchun ham, ekvatorial
’
o`rmonlar gileyalar uchun ham xosdir. Qur
– goqchillik indeksi 1,5 bo`lgan
26

sharoitlarda esa Sharqiy Yevropada o`rmon dashtlar, Afrikada esa savannalar–
tarqalgan. Shu sababli geografik zonallikning grafigida yana bir qo`shimcha
ko`rsatkich yuzaning namlanish darajasini ifodalaydigan yuza suvlari
–
oqimimning miqdori ham berilgan. Bu qo`shimcha ko`rsatkich yuzadan bir yilda
oqib o`tadigan suv qatlami miqdorini (sm/yil) ifodalaydi va turli geografik
mintaqalarda 1 sm dan 200 sm gacha o`zgaradi. Umuman, grafikdagi
ma lumotlar: 1) chapdan o`ngga - geografik zonalar iqlimi qurg`oqchilligining
’
ortishini va 2) quyidan yuqoriga ra
– diatsiya va issiqlik byudjetining ekvatorga
yaqinlashgan sari ko`payishini ko`rsatadi.
Geografik zonallikning grafigi geografik zonalarning tavsiflarini
ifodalaydi. Ularning jami esa geografik mintaqalarni hosil qiladi. Masalan,
subtropik o`rmonlar, butazorlar, preriylar, chala cho`llar va cho`llar subtropik
mintaqani hosil qiladi.
Shunday qilib, nafaqat nam va issiqlikning miqdori, balki ularning nisbati
birlamchi biologik mahsulotnining miqdorini va pirovardida o`simliklarning
asosiy tipininig shakllanishini belgilaydi. Ayni paytda masalan, o`rmonlar yetarli
va ortiqcha namlanish sharoirlarida o`sadi, biroq keladigan issiqlikga bog`liq
holda turli ko`rinishga ega bo`ladi. Boshqa tomondan esa, namlanish kamaygan
sari o`simliklar quruq sevarroq bo`lib boraveradi, chunki bir xil radiatsion
balansda yog`inlar miqdorining kamayishi bilan o`simlik tiplari nam o`rmondan
savannaga, keyin dashtlarga va, nihoyat, cho`llarga o`tadi.
Geografik zonallikning davriy qonuni turli zonalarda qurg`oqchillik
indeksining miqdori turli zonalarda 0 dan 4-5 gacha o`zgarishida namoyon
bo`ladi; qutblar va ekvator orasida indekslar uch marta 1 ga yaqin bo`ladi va bu
ko`rsatkichlarga landshaftlarning eng katta mahsuldorligi to`g`ri keladi .
Ekvatorial mintaqa tabiat zonalari . Mazkur mintaqa ekvatorning har ikki
tomonidagi tor hududni o'z ichiga oladi. Shimoliy yarimsharda 5-8 0
va janubiy
yarimsharda 4-11 0
kenglikkacha davom etadi. Mazkur mintaqada harorat doimo
yuqori (+24+28 0
), yog'inlar serob (1500-3000 mm), bioximik va geomorfologik
27

jarayonlar faol bo'ladi. Ekvatorial mintaqada okean suvlari harorati ham yuqori,
sho'rligi kam va chuqurdagi suvlarning kuchli ko'tarilma oqimlari mavjud.
Mazkur iqlim mintaqasi doirasida ikkita tabiat zonasi ajratiladi: a) nam ekvatorial
o'rmonlar va b) bargini to'kadigan doimiy yashil o'rmonlar
- nam ekvatorial o'rmonlarda iqlim doimiy nam va issiq, o'rtacha oylik harorat
+25 0
dan pastga tushmaydi. Yog'in miqdori bug'lanuvchanlikdan ko'p, shuning
uchun gidrografik tarmog'i sersuv va zich, botiqlarda ko'llar ko'p, grunt suvlari
chuchuk va yer yuzasiga yaqin joylashgan. Nurash jarayoni juda tez sodir bo'ladi.
Natijada qalin nurash qobig'i hosil bo'ladi. Namlikning mo'lligi tufayli organik
moddalarning parchalanishi tez kechadi, shuning uchun tuproqlarda gumus
miqdori kam qizil tuproqlar hosil bo'lgan. Daraxtlar baland, turi ko'p, doimiy
yashil. Daraxtlar qalin bo'lganligi uchun o'rmon tagi ko'lanka bilan qoplangan,
shuning uchun o't va butalar kam rivojlangan, daraxtlarga chirmashib o'sadigan
lianalar va daraxtlarda yashaydigan epifit o'simliklar yaxshi rivojlangan.
Hayvonot olami ham xilma-xil. Hayvonlarning ko'pi daraxtlarda yashaydi.
Mazkur zona Janubiy Amerikada, Afrikada, Janubi-Sharqiy Osiyoda va Okeaniya
orollarida tarqalgan:
- bargini to'kadigan doimiy yashil o'rmonlar zonasi. Tabiiy sharoiti doimiy yashil
nam o'rmonlar zonasi bilan bir xil ammo floristik nuqtai nazardan turlicha. Qisqa
yomg'irsiz davrda namgarchilik kamayadi, ba'zi daraxtlar bargini to'kadi, ba'zilari
barg chiqaradi. Natijada o'rmon doimiy yashil bo'lib turaveradi. Daraxtlar bargi
bir yildan o'n besh yilgacha yashaydi (mo`tadil mintaqada qarag'ayning barglari
ikki yil, yelniki o'n ikki yil yashaydi). Agar mo`tadil mintaqada daraxtlar bargini
qishda qurib qolmaslik uchun to'ksa (chunki daraxt tomirlari qishda namni torta
olmaydi), tropik o'rmonlarda esa daraxtlar kremniy kislotasining ortiqchasidan
xolos bo'lish uchun to'kadi. Kremniy kislotasi tuproqdan o'tib, barglarda
to'planadi va ularni qotib qolishiga sabab bo'ladi.
Subekvatorial mintaqa tabiat zonalari. Ekvatorning ikki tomonida
shimoliy va janubiy yarim sharlarda joylashgan. Yoz sernam, issiq, qish quruq va
28

yog'insiz. Mazkur mintaqada ikkita tabiat zonasi shakllangan: a) subekvatorial
musson aralash o'rmonlar zonasi; b) savanna va siyrak o'rmonlar zonasi.
Mintaqaning hayvonot dunyosi turlarga ko`ra juda xilma xil. Endem turlar
juda ko`p, ammo ekvatorial o`rmonlarda hayvonlarning soni ko`p emas.Yirik sut
emizuvchilar mushuklar oilasiga mansub bo`lgan yirtqichlardan (yaguar, puma),
o`txo`rlardan (o`rmon bug`ulari, mayda antilopalar), xaltali opossumlar,
maymunlar tarqalgan. Sudralib yuruvchilar, qushlar, hashoratlar, termitlar juda
ko`p. Masalan, Amazoniyda ornitofauna 1,8 ming turdan, hashoratlar 14 ming
turdan iborat. Bu yerda ko`rshapalaklar juda ko`p, ilonlar (anokanda, oddiy va
zumrad bug`ma ilon va b.) ko`p. Amazonka daryosining suvlarida baliqlarning
kamida 2,0 ming turi, sut emizuvchilardan delfin va lamantin yashaydi, toshbaqa,
timsohlar ko`p .
Subekvatorial musson aralash o'rmonlar zonasi. Janubiy va Markziy
Amerikada, Janubiy Osiyoda va Shimoli - sharkiy Avstraliyada tarkalgan. Ikkita
fasl mavjud. Sernam va issiq yoz, qisqa yog'insiz quruq qish ajratiladi (2,5 - 4,5
oy). Qizil laterit tuproqlari tarqalgan. Aralash bargini to'kadigan doimiy yashil
o'rmonlar va quruq qish faslida tamoman bargini to'kadigan o'rmonlardan iborat.
4-rasm
29

Nam ekvatorial o`rmonlar zona
Savanna va siyrak o'rmonlar zonasi Janubiy Amerikada, Afrikada,
Janubiy Osiyoda va Shimoliy Avstraliyada tarqalgan. O'rtacha oylik harorat
+150+320. Ekvator yonidagi sernam yoz tropik yonidagi quruq fasl bilan
almashinib turadi. Sernam fasl 8-9 oy davom etadigan joylarda baland o'tloqli
savannalar, 6 oy davom etadigan joylarda tipik savannalar va quruq fasl uzoq
davom etadigan joylarda cho'llashgan savannalar tarqalgan. Savannalar bu tropik
kengliklardagi o'simliklar turi bo'lib, unda o'tloqlar bilan birga siyrak daraxtlar
ham o'sadi. Asosan boshoqli o'tlar keng tarqalgan. Daraxtlari pakana,
zontiksimon, ko'p daraxtlar tanasida suv saqlaydi (baobab, butulkasimon daraxt).
Tropik mintaqaning tabiat zonalari . Shimoliy va janubiy yarim
sharlarning 20-30 0
kengliklari oralig'ida joylashgan. Yuqori harorat (o'rtacha oylik
harorat +100), passat shamollari hukmronligi, yog'in miqdorining kamligi
(200mm) bilan ajralib turadi. Mazkur mintaqada quyidagi tabiat zonalari
shakllangan: nam tropik o'rmonlar, tropik siyrak o'rmonlar, quruq o'rmonlar va
savannalar zonasi, tropik chala cho'llar va cho'llar zonasi.
-Nam tropik o'rmonlar uchun quyidagi xususiyatlar xos: doimiy issiq iqlim,
o'rtacha, oylik harorat +18 0
ga pasayishi mumkin. Yong'insiz quruq fasl ham
30

ajratiladi, ammo u davr qisqa vaqt davom etadi, shunga qaramasdan mazkur
davrda bug'lanish yog'in miqdoridan ko'p. Tropik o'rmonlar tog'larning sernam
yonbag'irlarida keng tarqalgan. Grunt suvlari chuchuk va Yer yuzasiga yaqin
joylashgan. Suv ayirg'ichlarida tarqalgan o'rmonlardagi daraxtlar quruq yog'insiz
davrda bargini to'kadi. Bunday o'rmonlar musson o'rmonlari deb ataladi. Quruq
davrning qisqaligi tufayli daryo vodiylari bo'ylab doimiy yashil o'rmonlar
rivojlangan (Hindiston yarim orolining g'arbiy qismi, Afrikaning Gviana
qirg'oqlari, Braziliyaning sharqiy qirg'oqlari, Markaziy Amerika va Madagaskar
orolining sharqiy qismi). Yog'in miqdoriga qarab va quruq yog'insiz faslning
davom etishiga qarab tropik nam o'rmonlar, bargini to'kadigan quruq tropik
o'rmonlar, doimiy yashil tropik o'rmonlar (kserofit dag'al bargli daraxtlardan
iborat) ajratiladi. Hayvonot dunyosi ekvatorial o'rmonlar hayvonlardan farq
qilmaydi. Qizil tuproqlar tarqalgan;
- tropik siyrak va quruq o'rmonlar va savannalar zonasi janubiy (Gran-
Chako) va Markaziy Amerikaning sharqiy qismlarida, Afrikada (Kalahari) va
Avstraliyada keng tarqalgan. Iqlimi quruq (o'rtacha oylik harorat +12 0
+30 0
), yillik
yog'in miqdori 200 mm.dan 1000-1200 mm.gacha. Yog'inlarning 75% yozda
yog'adi. Qish quruq, bu paytda daraxtlar yoppasiga bargini to'kadi, o'tlar qurib
qoladi, kserofit butalar va sukkulentlar keng tarqalgan. Ancha quruq hududlarda
siyrak o'rmonlar va cho'llashgan savannalar, sernamroq hududlarda quruq
o'rmonlar va savannalar tarqalgan. Jigarrang - qizil, qizilqo'ng'ir va bo'z-jigarrang
tuproqlar tarqalgan. Tropik siyrak o'rmonlar bir-biridan ancha uzoqda joylashgan
va quruq faslda bargini to'kadigan daraxtlardan iborat. Daraxtlarning pastki
yarusida tikonli o'simliklar keng tarqalgan. Siyrak o'rmonlarda savannalardan farq
qilib boshoqli o'tlar uchramaydi yoki juda kam;
Zonaning hayvonot dunyosi nam ekvatorial o`rmonlarning hayvonot
dunyosiga yaqin, unda yirik o`txo`r hayvonlar (fillar, karkidonlar, jirafalar,
zebralar va b.) ustunlk qiladi . 5-rasm
Savannalar zonasi
31

- tropik chala cho'llar zonasiga Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy va Janubiy
Amerikaning ichki kontinental va g'arbiy okean bo'yi qismlari kiradi. Iqlimi quruq
va issiq (o'rtacha oylik harorat +32 0
C), yog'inlar yozda yog'adi (100-200 mm),
yuza oqim miqdori kam, yupqa qizil qo'ng'ir tuproqlar tarqalgan. Ko'p yillik
boshoqli va butasimon o'simliklardan iborat; 6-rasm
Tropik chala cho`l zonasi
- tropik cho'llar zonasi materiklarning ichki va g'arbiy okean bo'yi qismlarida
tarqalgan. Afrikada (Sahroi Kabir, Namib), Osiyoda (Arabiston yarim orolining
30 0
sh.k. janubiy qismlari), Avstraliyada (Kattaqum, Viktoriya cho'li) keng
tarqalgan. Shimoliy va Janubiy Amerikada materiklarning g'arbiy qismlarida
tarqalgan. Iqlim issiq, juda quruq va keskin kontinental, oqim umuman yo'q,
o'simligi kserofit va juda siyrak, hayvonot olami kambag'al. G'arbiy okean bo'yi
32

qirg'oqlarida (Namib va Atakama cho'li) nisbiy namlik juda yuqori, tumanlar
ko'proq, harorat nisbatan past.
Subtropik mintaqa tabiat zonalari shimoliy va janubiy yarimsharlarning
30-40 0
kengliklarning oralig'ida joylashgan qishda mo`tadil, yozda tropik havo
massalari hukmron. O'simliklar vegetatsiyasi yil bo'yi davom etadi. Fasliy
o'zgarishlar yaqqol namoyon bo'lgan. Subtropik mintaqada quyidagi tabiat
zonalari ajratiladi: Subtropik musson o'rmonlari, subtropik doimiy yashil
o'rmonlar va butalar, subtropik o'rmon-dasht; subtropik chala cho'l; subtropik
cho'llar.
Subtropik doimiy yashil o'rmonlar va butalar (O'rta dengiz bo'yi) zonasi
Yevrosiyoning subtropik hududlarida, Shimoliy Afrikada (O'rta dengiz bo'yi),
janubi-g'arbiy Afrikada, Shimoliy Amerikada (Kaliforniya), Janubiy Amerikada
(O'rta Chili), Janubiy va janubi-g'arbiy Avstraliyada tarqalgan. O'rta dengiz iqlimi
hukmron, yozi issiq, qishi yumshoq, fasllar yaqqol ifodalangan. Jigarrang va
qo'ng'ir tuproqlar ustida kserofit doimiy yashil dag'al o'rmonlar va butalar keng
tarqalgan.
Aralash musson o'rmonlar zonasi Osiyo (Sharqiy Xitoy, Yapon orollari),
Shimoliy Amerika (qirg'oq tekisliklarining sharqiy qismi, Markaziy
tekisliklarning janubi, Appalachi tog' oldi), Janubiy Amerika (Braliziyaning
janubi-sharqi), Afrika va Avstraliyaning (janubi-sharqi) subtropik mintaqalarining
sharqiy qismlari kiradi. Musson iqlim hukmron bo'lgan joylarda (o'rtacha oylik
harorat +2 0
dan +27 0
C), yog'in yozda yog'adi (800-1200 mm), qizil va sariq
tuproqlar tarqalgan. Doimiy yashil mezofil keng va ignabargli o'rmonlar keng
tarqalgan.
O'rmon-dasht zonasi materiklarning sharqiy qismlarida rivojlangan:
Shimoliy Amerikaning markaziy va Meksika bo'yi tekisliklarining g'arbiy
qismlari, janubiy Amerikada Braziliya yassi tog'ligining janubida, sharqiy
Pampada, ikki daryo oralig'ida, Afrikaning janubi-sharqida, Sharqiy Avstraliya
tog'larining g'arbiy tog' oldi qismi. Iqlimi mo`tadil quruq, baland o'tloqli
33

o'simliklardan iborat, siyrak daraxtlar va butalar ham rivojlangan. Qora tuproqlar
tarqalgan.
Subtropik dasht zonasi materiklarning ichki qismlarida tarqalgan. Shimoliy
Amerikada va Osiyoning g'arbiy qismida katta maydonini egallaydi. Iqlimi
nisbatan quruq (yog'in 500- 600 mm, bug'lanishdan 3 marta kam), yozi issiq,
boshoqli o'tlar va butalar keng tarqalgan. Bo'z-jigarrang tuproqlar tarqalgan.
Subtropik chala cho'llar zonasi xam materiklarning ichki qismlarida
rivojlangan, janubi-g'arbiy Osiyoda va shimoliy Amerikada (katta xavza 38 0
sh.k
dan janubda) keng tarqalgan. bundan tashkari Janubiy Amerikada (Pampaning
janubi-g'arbi, Pampa s'erralari), Afrika va Avstraliyada ham uchraydi. Iqlimi
quruq (100-300 mm), issiq davr uzoq davom etadi, qishi qisqa va mu'tadil sovuq,
siyrak kserofit boshoqli o'tlar va butalardan iborat, bo'z -jigarrang tuproqlar
tarqalgan.
Subtrropik cho'llar zonasi ham materiklarning ichki qismlarida rivojlangan
va Osiyoda, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Avstraliya va Afrikada tarqalgan.
Keskin quruq iqlimi bilan ajralib turadi, qish salqin, yog'inlar miqdori yiliga 100
mm. dan kam. Siyrak kserofit o'simliklar rivojlangan.
Mo'tadil mintaqa tabiat zonalari shimoliy yarim sharning 40 0
-65 0
kengliklarida, janubiy yarim sharning 42 0
-48 0
kengliklari oralig'ida tarqalgan.
Fasllar yaqqol namoyon bo'lgan. Issiqlik va namlikning fasliy o'zgarishi bu yerda
xilma-xil landshaftlarni shakllanishiga olib kelgan. Mazkur mintaqada quyidagi
tabiat zonalari vujudga kelgan: tayga, aralash o'rmonlar, keng bargli o'rmonlar,
o'rmon-dasht, dasht, chala cho'l va cho'l.
Tayga yoki igna bargli o'rmonlar zonasi Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada
keng tarkalgan. Iqlimi mo'tadil, yozi iliq, qishi qorli, yog'in miqdori (300-600
mm) bug'lanishdan ko'p. Asosan igna bargli daraxtlar keng tarqalgan. Tarkibi bir
xil, o'rmon ostida o'simlik kam yoki umuman yo'q. O't va butalar ham bir xil.
Tekislikda daraxtlar qarag'ay, pista, kedr va qora qarag'aydan iborat. Sharkiy
Sibirda esa tilog'ochlar ko'pchilikni tashkil qiladi. Podzol tuproqlari tarqalgan.
34

Hayvonot dunyosi xilma-xil. Asl tayga hayvonlariga los, qo`ng`ir ayiq,
silovsin, suvsar (sobol), burunduq, kolonok, oq quyon, qizil va qizg`ish-kul rang
dalasichqonlari, zonaning janubida kosulya bug`usi va kul rang quyon;–
qushlardan gluxar, bulduruq, qizilishtonlar va b.; sudralib yuruvchilardan
– –
qora ilon, tiriktug`ar kaltakesak, suv ilon hamda hashoratlarning juda ko`p turlari
mansub. 7-rasm
Tayga yoki igna bargli o`rmonlar zonasi
Aralash o'rmonlar zonasi okean buylarida va oraliq mintaqalarida tarqalgan.
Qish sovuq va qorli, yozi ilik, yog'inlar (400-1000 mm) bug'lanishdan bir oz
ko'proq. O'rmonlar igna va keng bargli daraxtlardan iborat. Chim-podzol
tuproqlar tarqalgan. Quruqroq hududlarda igna bargli va mayda bargli daraxtlar
ko'pchilikni tashkil qiladi. Janubiy Amerikada, Tasmaniya va Yangi Zelandiya
orollarida juda qalin nam bargli o'rmonlar keng tarqalgan. Ularning ichida doimiy
yashil bargli o'rmonlar ko'pchilikni tashkil qiladi.
Keng bargli o'rmonlar zonasi Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada okean
buyi xududlarida aralash o'rmonlarning janubiy qismlarida tarqalgan. Qishi
iliqroq. Yillik yog'in miqdori bug'lanish miqdoriga teng. Mo`tadil dengiz iqlimi
xukmron, yoz nisbatan uzoq davom etadi, daryolar sersuv va zich. Asosan bargli
daraxtlardan iborat. Qo'ng'ir o'rmon va bo'z o'rmon tuproqlari tarqalgan. Janubiy
Amerikda - Chilida uchraydi.
35

O'rmon- dasht zonasi faqat shimoliy yarim sharda shakllangan. Asosan
materiklarning ichki qismlarida o'rmon va dasht zonalarining oralig'ida tarqalgan.
Yevrosiyoda O'rta Dunay tekisliklaridan Oltoygacha; alohida-alohida holda
Janubiy Sibirda, Mug'ulistonda va Uzoq sharqda tarqalgan. Shimoliy Amerikada
Buyuk tekisliklarning shimoliy qismida va Markaziy tekisliklarning g'arbida
uchraydi. Mo`tadil quruq iqlim hukmron, (yog'in miqdori 400-1000 mm), qishi
sovuq, qor qalin yog'adi, yozi iliq va sernam (iyulning o'rtacha harorati +18 +25 0
).
O'rmon va o't o'simliklari uyg'unlashib ketgan, bo'z o'rmon tuproqlari tarqalgan,
ayrim joylarda qora tuproqlar ham uchrab turadi. O'rmonlari asosan keng bargli
(Rossiyaning Yevropa qismi), qayinli (g'arbiy va O'rta Sibir), bargli (Sharqiy
Sibir).
Dasht zonasi Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning ichki qismlarida
uchraydi. Iqlimi quruq, yoz issiq, qishi sovuq, yog'in miqdori 450 mm.
(buglanishdan 2-3 marotaba kam), ba'zida qurg'oqchilik ham bo'lib turadi.
Daryolar oqimi keskin o'zgarib turadi. O'simliklari ko'p yillik boshoqlardan va
turli o'tlardan iborat, qora tuproqlar keng tarqalgan. Quruqroq hududlarda qora -
kashtan va kashtan tuproqlar tarqalgan. Dasht bu kserofit va mezokserofit o'simlik
qoplamidan iborat tabiat kompleksidir.
Chala cho'llar zonasi Yevrosiyo (Kaspiy bo'yi past tekisligining g'arbi,
Qozog'iston, Markaziy Osiyo) va Shimoliy Amerika (Katta havza)
materiklarining ichki qismlarida hamda Janubiy Amerikaning Patogoniyasida (41-
52 0
j.k) tarqalgan. Iqlimi quruq, qishi sovuq, yozi issiq, yog'in miqdori yiliga 100
- 300 mm. O'simlik qoplami siyrak (boshoqlilar, yarim butalar, och kashtan va
qo'ng'ir tuproqlar).
Cho'l zonasi faqat shimoliy yarim sharda Yevrosiyo va Shimoliy
Amerikada (Katta havza) rivojlangan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi
juda issiq, yog'in miqdori kam (200 mm), bug'lanishdan 7 - 30 marta kam.
O'simlik qoplami juda siyrak, ular asosan ko'p yillik butachalar, sho'rxok qo'ng'ir
tuproqlar, sho'rxoklardan iborat. Cho'llar uchun efemerlar, efemeroidlar,
36

sukkulentlar va galofitlar xos. Hayvonlari asosan kechasi faol bo'ladi, kunduzi
uyquga ketadi.
Subarktika va Subantarktika mintaqasi tabat zonalari . Subarktika
mintaqasi 60 0
-65 0
sh.k. bilan 67-73 0
sh.k. oralig'ida joylashgan. Iqlimi sovuq,
yanvarning o'rtacha harorati 5– 0
C dan -40 0
gacha, iyulniki +5 0
dan 0 0
C gacha.
O'simliklarning vegetatsiya davri 70 - 110 kun davom etadi, yillik yog'in
miqdori (300 - 500 mm) bug'lanishdan ko'p. Subarktika mintaqasi Tinch,
Atlantika va Hind okeanlarining 58 0
-60 0
va 65 67
– 0
j.k. oralig'idagi hududlarni
o'z ichiga oladi. Iqlimi sovuq, kuchli shamollar va tumanlar xos. Yog'in miqdori
yiliga 500 mm. Qishda okean suvlari suzib yuruvchi muzlar bilan yoppasiga
qoplanadi. Mazkur mintaqada tundra, o'rmon - tundra va okean o'tloqlari zonalari
shakllangan.
Tundra Yevrosiyoning va Shimoliy Amerikaning shimoliy hududlarida
rivojlangan. Yoz salqin va qisqa, qish qattiq va uzoq davom etadi (7-9 oy).
Yoppasiga ko'p yillik muzloqlar tarqalgan, yillik yog'in miqdori 200-500 mm,
ba'zi joylarda 750 mm. Yer usti suvlari serob. O'simliklardan moh, lishaynik, past
bo'yli ko'p yillik o'tlar va butalar tarqalgan. O'tlardan qiyoq (osoka), ayiqtovon
(lyutik), lolaqizg'aldoq va boshoqlilar ko'proq. Butalardan archa (mojjevelnik),
bagulnik, vodyanika, tol, qayin, qandag`och (ol`xa) ko'p uchraydi.
Tundraning hayvonot dunyosi turlar soniga ko`ra juda kambag`al. Tundrada
yashash sharoitlarining o`zgarishiga bog`liq holda yozgi va qishki hayvonlarning
tarkibidagi tavoffutlar yaqqol ifodalangan. Zonada shimol bug`isi va qutb
tulkisidan tashqari karibu bug`usi, qo`yho`kiz, qor qo`yi, oq quyon, lemming,
dalasichqon, oq sichqon(oq suvsar), bo`ri va boshqa sutemizuvchilar, qushlardan
tundra va oq kaklik, oq boyo`g`li yashaydi.Yozgi davr uchun qushlarning juda
ko`pligi xos, bu yerga ko`plab suvda suzuvchi ko`chmanchi qushlar uchib keladi.
Daryo va ko`llar baliqqa boy.
8-rasm
Tundra tabiat zonasi
37

O'rmon-tundra Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada rivojlangan. Subarktika
iqlimi hukmron, iyulning o'rtacha harorati +10 0
C, +14 0
C, yanvarniki 10– 0
dan -
40 0
gacha, yog'in miqdori 400 mm, ko'p yillik muzloqlar ko'p. Yer usti suvlari
serob. Suv ayirg'ichlarida o'rmonlar va tundralar almashinib turadi.
Okean o'tloqlari zonasi subanktarktika mintaqasidagi orollarda tarqalgan.
Salqin okean iqlimi hukmron, yog'inlar mo'l, havo harorati farqlari kam.
Boshoqlilar va o'tloqlar tarqalgan.
Arktika va Antarktika mintaqasi tabiat zonalari . Arktika mintaqasiga
arktikaning katta qismi kiradi. Iqlimi qattiq, yoz qisqa, qish uzoq davom etadi.
Antarktika mintaqasiga Antarktida kiradi. Muz bilan qoplangan mazkur
mintaqada muz cho'llari zonasi rivojlangan.
Arktika cho'llari zonasi Arktika orollarini va materik qismini va Antarktidani
o'z ichiga oladi. Muz bilan qoplangan shimolda ko'p yillik muzloqlar, janubda
esa qoplama muzliklar tarqalgan. O'simligi mox, lishaynik, hayvonlari oq ayiq,
lemming, bo'ri, janubda pingvinglar yashaydi.
3- jadval
Yevrоsiyo mаtеrigining tаbiаt zоnаlаri
38

Tаbiаt zоnаsi Jоylаshgаn o’rni Tuprоqlаri O’ simliklаri Hаyvоnоt dunyosi
Аrktik tundrа Sh pitsbеrgеnnning muzdаn
h оli y еrlаri Sust
pоdzоllаshgаn tоrfli,
glеyli tuprоqlаr Mох, lishаynik, q utb
ko’knоrisi, pаkаnа
q аyin, rеzаvоr butаlаr Karibu , oqayiq ,
qutbbo ’ risi , oqquyon
Tipik tundrа,
o’rmоn tundrа Islаndiya, Skаndinаviya,
Finlаndiya Pоdzоl tuprоqlаr Egri – bugri q аyin ,
оlхаzоrlаr Qutb bo’risi, qutb
tulkisi, qutb latchasi
Ignа bаrgli
o’rmоnlаr Skаndinаviya yarim оrоli,
Finlаndiya Pоdzоl tuprоqlаr Ye vrоpа еli, оddiy
q аrаgаy, q оrа q аrаg’аy Baribalqoraayig ’ i ,
bo ’ ri , tulki ,
yovvoyikurka
Аrаlаsh
o’rmоnlаr Yevrоpа s hаrqi, Shаrqiy
Ye vrоpа tеkisligi Gilli pоdzоl
qo’ng’ir tuprоqlаr Dub- q аyin, b uk , y еl,
q аrаg’аy Virginiya bug’usi,
opossum, kolibri,
alligator
Kеng bаrgli
o’rmоnlаr Buyuk Britаniya, G’ а r biy
Frаntsiya, Y u tlаndiya,
Skаndinаviya, Bаltikаb o’ yi
pаsttеkisiligi Qo’ n g’ ir o’rmоn
tuprоqlаr Q а yin, em а n, b uk , b uk -
q а yin Bo’ri, tulki, yovvoyi
kurka, kolibri,
alligator, toshbaqa
O’rmоn dаsht
vа dаsht Ye vrоsiyoning kоntinеntаl
i q limli rаyоnlаri, O’ rtа
Dunаy, Qo’ yi Dunаy,
Shimоliy Bоlgаriya Q оrа tuprоqlаr Dub, tеrаk, аkаtsiya Bizon, panshaxashox,
koyot, yumronqoziq,
sug’ur
Dоimiy yashil
subtrоpik
o’rmоnlаr O’ rtа dеngizb o’ yi To’q jigаr rаng
tuprоqlаr Dоimiy yashil dub,
prоbkа dubi, vаlоn
dubi, sаllаvr, piniya
оlеаndrlаr Kurka, alligator,
opossum
Pаst bo’yli
ikkilаmchi
butаzоrlаr,
Mаkvis yoki
Mаkkiо O’ rtа dеngiz b o ’yining
yog’in k o’ p tushаdigаn
jоylаri, Kоrsikа, Pirеnеy
yarim оrоli, Grеtsiya Jigаr rаng tuprоqlаr Dоimiy yashil dub,
аrbut, yovvоyi pistа,
rоzmаrin аrchа si ,
dаrахtsimоn vеrеk yoki
erikа, yovvоyi zаytun Qunduz, o’rmon
jayrasi, quyon,
olmaxon
Siyrаk
butаzоrlаr G’аrbdа Ispаniya , Bоl q оn
yarim оrоli vа Frаntsiyadа
Frigаnа Quruq tоshlоk,
о h аk tоshli
yonbа g’ irlаr Sudralib yuruvchilar
va kemiruvchilar
Muallif
ishlanmasi
3-jadvalda Yevrosiyo m аteri gining tabiat zonalari haqida umumiy tabiiy
geografik ma`lumotlarning kompleks tavsifi berilgan. I qlimigа хоs tаbiаt
zona lаrining shakllanishi, o’simlik, hаyvоnоt оlаmi vа tuprоq qоplаmining
o’zgаrishi, mаvjud turlar zoanalar bo`yicha o`zaro taqqoslash uslubida bayon
etilgan. O`quvchilar ushbu jadvalda berilgan ma`lumotlar asosida materiklarning
tabiat zonalariga qiyosiy tavsif bera olish imkoniyatiga ega bo`ladilar.
.
4- jadval
Shimоliy Аmеrikа materigining tаbiаt zоnаlаri
39

Tаbiаt
zоnаlаri
nоmi Tаrqаlgаn
hududi Tuprоq
lаri O’simlik dunyosi Hаyvоnоt
dunyosi
1 Tundrа Аrktikа аrхipеlаgi, Shimоliy
Аlyaskа, Gudzоn q o’lti g’ i sо h ili,
Lаbrаdоr, Nyufаundlеnd shi mоli Pоligоnаl vа
tundrа – glеyli
tuprоqlаri Tоl, zirk, erikа, q iyo q ,
bоshо q li o’simliklаr,
qаyin Q uy-b uq а, kаribu,
о q аyi q , q utb
b o’ risi, q utb
lаtchаsi, q utb
tulkisi, limming ,
о qq uyon
2 O’rmоn
tundrа Gudzоn q o’lti g’ ining g’аrbi Tundrа glеyli
tuprоqlаri Q оrа vа о q y еl,
tilо g’ оch Q utb b o’ risi, qutb
tulkisi, qutb
lаtchаsi
3 Tаygа Tinch оkеаn sо h illаridа 61 0
sh.k. –
42 0
sh.k lаr оrаsi, Buyuk ko’llаr vа
Аvliyo Lаvrеntiy dаryosi
etаklаrigаchа b o’ lgаn h ududlаr Pоdzоl tuprоqlаr,
chimli pоdzоl
tuprоqlаr Kаnаdа y еli, Аmеrikа
tilо g’ оchi, Bаnks
q аrа g’ аyi, q аyin,
Bаlzаm tеrаgi, sеykа
еli, duglаs piхtаsi,
g’аrb хеmlоgi, nutkа
sаrvi, sеkvоyya Аmеrikа lоsi,
o’rmоn bizоni,
vаpiti, Аmеrikа
sаvsаri vа sоbоli,
b o’ ri, silоvsin,
аyi q , rоsоmаха
4 Аrаlаsh vа
kеng bаrgli
o’rmоnlаr Buyuk ko’llаr vа Аvliyo Lаvrеntiy
dаryosi hаvzаsi, Аppаlаchi
tоg’lаri- ning yu q оri qismi O’rmоn qo’ng’ir
tuprоqlаri. Sur-
qo’ng’ir o’rmоn,
chimli pоdzоl
tuprоqlаr Vеrmut q аrаgаyi,
s hаrqiy хеmlоk, shаkаr
zаrаngi, Аmеrikа
shungi, Lipа, dub,
kаshtаn, b uk , gikоri,
mаgnоliya, lоlа
dаrахti, lik vidоmbаr Bаribаl q оrа аyi g’ i,
b o’ ri, tulki, nоrkа,
suvsаr, yonut,
skuns, аmеrikа
b o’ rsi g’ i, virginiya
bu g’ usi, оpоssum,
yovvоyi kurkа,
kоlibri, аlligаtоr,
tоshbа q а
5 Dоimiy
yashil
subtrоpik
o’rmоnlаr Missisipi vа Аtlаntikа
pаsttеkisliklаrining jаnubi,
Flоridаning s himоli Ye ngil qiziltuprоq Dоimiy yashil dub,
Аmеrikа pаkаnа
pаlmаsi, bоt q о q sаrvi,
liаnа vа epifitlаr Kurkа, аlligаtоr,
оpоssum
6 Dаshtlаr Dаshtlаr zоnаsi mаrkаziy
tеkisliklаr оr q аli Shimоlgа vа
jаnubiy Kаnаdаgа o ’tаdi. Jаnubdа
30 0
sh.k. gаchа bоrаdi. Sur-o’rmоn, q оrа
tuprоqsimоn,
qo’ng’ir vа q оrа
tuprоqlаr C h аlоv, bеtаgа, h аvо
rаng buzо q chir, grаm
o’ ti, bizоn o’ ti, mеskit
o’ ti Bizоn,
оtmustаnglаr,
pаnshахаshох,
kоyоt,
yumrоn q оzi q ,
su g’ ur, sudrаlib
yuruvchilаr
7 Subtrоpik
o’rmоnlаr vа
butаzоrlаr Tinch оkеаn sо h illаri 42 0
sh.k. dаn
Kаlifоrniya yarim оrоli vа
Kаlifоrniya vоdiysigаchа Jigаr rаng, sur-
jigаr rаng, o’rmоn
qo’ n g’ ir
tuprо q lаri Q аrа g’ аy vа q оrа
аrchа, dоimiy yashil
dub, erikаdоshlаr Q unduz, o’rmоn
jаyrаsi, q uyon
оlmахоn,
8 C h аlа cho’l
vа cho’llаr Shimоliy Mеksikа, Kоrdil’еrа
tоg’lаrining ichki yassi tоg’liklаri,
Kаlifоrniya yarim оrоli B o’ z qo’ng’ir vа
sho’rlаngаn
tuprоqlаr Kаktus, оpuntsiya,
yukkа, аgаvа, tikаnli
butаlаr, sumах,
оkаtillа, krеоzоt butаsi Sudrаlib
yuruvchilаr vа
kеmiruvchilаr
9 Dоimiy
yashil
sеrnаm
o’rmоnlаr Mаrkаziy Аmеrikа Kаrib
dеngizidаgi оrоllаr bilаn birgа Lаtеrit tuprоqlаr Dоimiy yashil dub,
q ir q q u lо q lаr,
оrхidеyalаr,
аnаnаsdоshlаr, liаnа vа
epifitlаr Pumа, оtsеlоt,
yaguаr bu g’ u,
tаpir, brоnеnоsеts,
tеshiktishlаr,
pеkаri
ch o’ ch q аlаri,
yajlаz mаymunlаr
Muallif
ishlanmasi
4-jadval ma`lumotlarida Shimoliy Amerika m аteri gining iqlimigа хоs
tаbiаt mintаqаlаrining jоylаshishi, o’simlik, hаyvоnоt оlаmi vа tuprоq
qоplаmining o’zgаrishi, mаvjud tаbiаt mintаqаlаrigа umumiy tаvsif berilgan,
ushbu jadval ma`lumotlari asosida bоshqа mаterik tаbiаt zona lаri o`zaro
tаqqоslаnаdi.
40

5 - jadval
Jаnubiy Аmеrikаning tаbiаt zоnаlаri
№ Tаbiаt zоnаlаri
nоmlаri Tuprоq
lаri O’simliklаri Hаyvоnоt
dunyosi
1. Nam ekvаtоriаl
o’rmоnlаr Q izil-sаri q
fеrrоlit Pаlmа, ulkаn sеybа, bеrtоlеtsiy,
shоkоlаd dаrахti, gеvеya,
tsеkrоpit, liаnа, epifit, аnаnаs Оtsеlоt, yaguаr, butаzоr iti, nоsuха,
kinkаju, igrunkаsiliоnlаr, tsеbidlаr,
yalqоv mаymunlаr.
2. Siyrаk o’rmоnlаr
vа sаvаnnаlаr Qizillаtеrit
q izil-jigаr rаng G’аllаdоsh o’tlаr, mimоzаlаr,
kаktuslаr, tахmоk, kаrnаubа
pаlmаsi, sаgо, kаrnаubа dаrахti,
аlgаrrаbо, kеbrаchо Kаttа chumоliх o’ r pumа, аtsеlоp,
pаmpа mushugi, yolli bo’ri, pаmpа
mushugi, pаmpа vа mаgеllаn
tulkisi, brоnеnоsеtslаr, viskаchа,
Аmеrikа tulkusi, nаndu.
3. Subtrоpik dаsht
yoki pаmpаlаr Q izgish- q оrа Chаlоv, q оrаchаshir, yovvоyi
s o’ li, g’ аllаdоsh o’ t o’simliklаri Bоt q о q lik q unduzi vа nutriya, t o’ ti ,
kаlibri q ushi, ilоnlаr, kаltаkеsаklаr.
4. Chаlа cho’llаr vа
cho’llаr Sur-qo’ng’ir
b o’ z G’ аllаdоsh o’ tlаr, ksеrоfit butаlаr,
pаst b o’ yli kаktuslаr Ilоnlаr, kаltаkеsаk, echkеemаr lаr,
tоshbа q аlаr, guаnа, kаymаn,
аnаkоndа.
5. Аnd tоg’lаrining
bаlаndlik
zоnаlаri. O’rmоn-
qo’ng’ir Q ir qq ulо q lаr, liаnаlаr,
dаrахtsimоn q ir qq ulо q lаr,
bаmb uk , mаgnоliyalаr Lаmаlаr, vigоn, ko’zоynаkli аyi q ,
guinishillа, kоndоr q ushi, аsl lаmа
vа аlpаkuni, guаiаkо.
Muallif
ishlanmasi
5 - jadval da Janubiy Amerika materigi tabiat zonasida uchraydigan tuproq ,
o`simlik, hayvonot dunyosi jadval ko`rinishida keltirilgan va boshqa materiklar
tabiat mintaqalari bilan taqoslangan. 6 - jadval
Аfrikа materigi tаbiаt zоnаlаri
№ Tаbiаt
zоnаlаri nоmi Tarqalgan hududi Tuprоg’i O’simlik
dunyosi Hаyvоnоt dunyosi
1. Nаm
ekvаtоriаl
o’rmоnlаr Ekvаtоr Q izil, sаri q Pаlmа, nоn,
sеybа, bаnаn Mаymun, mаrtishkа,
yovvоyi chuchqа
2. Mаvsumiy
nаm o’rmоnlаr Ekvаtоriаl o’rmоnlаrni
o’ rаb turаdi Q izil,
qo’ng’ir Bаоbаb, mimоzа,
sоyabоnli
аkаtsiya Zеbrа, fil, b o’ yvоl,
kаrkidоn, chiya b o’ ri
3. Sаvаnnа vа
siyrаk
o’rmоnlаr Mаvsumiy nаm
o’rmоnlаr zоnаning
аtrоfidа mаtеrikning
40% h ududi kirаdi. B o’ z tuprоq Mаydа bаrgli
аkаtsiya, yantо q ,
shuvо q , sho’rа,
хurmо Tuya q ush, tuvаlо q ,
tur g’ аy, tuya,
kаltаkеsаk, chаyon
4. Chаlа cho’l vа
cho’llаr Shimоliy yarim shаrdа
kеng, jаnubdа q аmbаr
pоlоsа h оsil q ilgаn. Subtrоpik
jigаr rаng
tuprоq Gulsаpsаr,
аmаrillis, nilufаr,
strеlitsiya Tuya q ush, tuvаlо q ,
t o `r g’ аy, kаltаkеsаk,
chаyon
5. Dоimiy yashil
dа g’ аl bаrgli
butаzоrlаr Shimоliy, g’аrbiy vа
jаnubi- g’аrbidа
jоylаshgаn. Subtrоpik
jigаr rаng
tuprоq Kumush dаrахt,
gulsаpsаr, kаp
dаrахti, strеlitsiya Q оplоn, q uyon,
bubаl, mеndеz, о h u,
fеnik.
Muallif
ishlanmasi
6 - jadval da Afrika materigi hududida tarkib topgan tabiat zonalari tarqalgan
hududi, tuprog`i, o`simlik dunyosi, hayvonot dunyosi keltirilgan bu ma`lumotlarni
41

Janubiy Amerika tabiat zonalari bilan taqqoslab o`rganilganda shu mavzuda
darslaning samaradorligi yanada oshadi.
7 - jadval da
Аvstrаliya tаbiаt zоnаlаri
Tаbiаt
zоnаsining nоmi Tuprо g’ i O’simliklаri Hаyvоnоt dunyosi
1 Sеrnаm trоpik
o’rmоnlаr Pоdz о llаshgаn
qizilvа lаtеrit Lоmоnоs lеgаnа, qаlаmpir
vа rоtоng pаlmа-liаnа, dаfnа
fikus, ekvаlipt q ir qqu lо q lаr Kоаlа аyi g’ i, kuzu, shаkаr
оlmахоn, yovvоyi t o’ n g’ iz,
mеrаdum, kаzuаr, jаnnаt q ushi,
t o’ ti q ushlаr
2 Siyrаk o’rmоnlаr
vа sаvаnnаlаr Q izil, fеrrаlit,
q izil-qo’ng’ir,
q izil-jigаr rаng Аyi q tоvоn, lоlаgullilаr,
orхidеyalаr, evkаliptlаr,
butilkаsimоn dаrахtlаr Kеnguru, dingо iti, vаmbаt,
k o’ rsichkоn, qаlаmush, b o’ rsi q ,
chumоliх o’ r ехidnа
3 Cho’l vа chаlа
cho’llаr. Skreb Sоchmа q umlаr,
tоshlоk yеrlаr,
q izil-qo’ng’ir
tuprоqlаr G’аllаgullilаr, siyrаk butаlаr,
sho’rаlаr, prоtеyya,
kаuzаriya Ilоnlаr, kаltаkеsаklаr, mоlох
kаltаkеsаgi, o’ tlо q tutisi
4 Dоimiy yashil
siyrаk evkаlipt
o’rmоnlаr Ish q оri yuvilgаn,
jigаrrаng
tuprоqlаr Evkаlipt, dаrахtsimоn liliya,
qizildаrахt, kаrri Аsаlхur qushlаr, kоаlа аyig’i,
ахlаp tоvuqlаr, timsоhlаr,
tоshbаqаlаr, dаrахt qurbаkаsi
5 Dоimiy yashil
o’rmоnlаr Qo’ng’ir,
sаr g’ ish-qo’ng’ir
o’rmоn tuprоqlаri Gigаnt shох evkаlipt,
jаnubiy b uk , ignаbаrglilаr,
q ir qqu lо q lаr, аrаkuаriyalаr,
pаlmаlаr, bоdоm, evkаlipt Q оpchi q li b o’ ri, q оpchi q li аjdаr,
bоy o’g’ lisimоnlаr, t o’ tilаr.
Muallif
ishlanmasi
7 - jadval da Avstraliya m аteri gining iqlimigа хоs tаbiаt zona lаrining
jоylаshishi, o’simlik, hаyvоnоt оlаmi vа tuprоq qоplаmining o’zgаrishi, mаvjud
tаbiаt zona lаrigа umumiy tаvsif beril gan, ushbu jadval materiallari ham bоshqа
mаteriklаr tаbiаt zona lаri bilаn tаqqоslаn ib o`rganilsa maqsadga muvofiq bo`ladi.
2.3 Balandlik mintaqalari
Geografik zonallikning asosida quyosh issiqligini issiq mintaqadan qutblar
tomon va tropiklardagi okean sathidan xionosfera tomon kamayib borish
qonuniyati yotadi . Tog ' larga ko ' tarilgan sari hovoning zichligi kamayadi . Quyosh
radiatsiyasining faolligi esa har bir kilometr balandlikda taxminan 10% ga ortadi ,
effektiv nurlanish kuchayadi . Bu esa balandlik mintaqalarining almashinib
bo`rishiga, haroratni balandliklar bo'yicha kamayishiga va uning sutkalik farqini
ortishiga olib keladi (9-rasm). Troposferaning quyi 4 km.lik qismigacha harorat
42

har 100 m. balandlikda 0,5 0
ga pasayib borsa, 4 km.dan balandda esa 0,6 0
Cga
pasayib boradi. 9-
rasm.
Himolay tog`laridagi balandlik mintaqalari

.www.Google.uz
Tropopauzada esa 0,7-0,8 0
Cga pasayadi. O'rmonlarning chegarasi
tekisliklarda qutblar hisoblanadi, yuqorida esa faol haroratlar yig'indisi 50 0
-
90 0
Cga bo'lgan chegaradan o'tadi. Mo`tadil mintaqaning asosiy tog' tizmalarida
har 100m.ga ko'tarilganda faol haroratlar yig'indisi 170 0
Cga, quruq tropiklarda
250 0
Cga (And tog'ida 300 0
ga) kamayadi. Yonbag'irlar ekspozitsiyasi va asosiy
shamollar balandlik mintaqalarini joylanishini 300-800 m.ga o'zgartirib yuboradi.
Tog'larda yog'in miqdori ma'lum bir balandlikkacha ortib boradi. Mo`tadil
kengliklarda va nam tropiklarda 2000-3000 m.ga, quruq tropiklarda 4000 m.ga va
undan yuqori, qutbiy kengliklarda 1000 m. Balandlik ortgan sari yuza oqim 3-4
marta ortadi, eroziya kuchayadi va qattiq oqim 5-10 marta ko'payadi. Tog'larda
flora va faunaning turlari tekislikka nisbatan 2-5marta ortiq. Endemik o'simlik va
hayvonlar tog'larda 30-50%ga yetadi. Bularni hammasi balandlik mintaqalarini
kenglik zonalaridan farqlanishidan darak beradi.
Balandlik mintaqalarining tuzulishi tog'larning qaysi geografik mintaqada va
sektorda joylashganligiga bog'liq. Oraliq sektorlarda balandlik mintaqalarining
43

tuzulishida gumid va arid landshaftlar qatnashadi. Quruq sektorlarda cho'l va
chala cho'l landshaftlari keng tarqalgan. Ekvatorial mintaqada quyidagi balandlik
mintaqalari shakllangan: Gileya o'rmonlari; tog' gileya o'rmonlari; qing'ir-qiyshiq
o'rmonlar; paramos; cho'llar. Okean bo'yi sektorida esa quyidagi tabiat zonalari
shakllangan: gileya o'rmonlari; tog' gileya o'rmonlari; aralash o'rmonlar; tumanli
o'rmonlar; paramos cho'llar.
Balandlik iqlim mintaqalari. Troposferada yuqoriga ko'tarilgan sari harorat
pasayib boradi. Chunki atmosfera qatlamlari issiqlikni Yer yuzasidan oladi.
Yer yuzasining relyefi yetarli darajada baland bo'lgan joylarda yuqoriga
ko'tarilgan sari harorat pasaya borishi natijasida balandlik iqlim mintaqalari hosil
bo'ladi. Balandlik azonal (nozonal) jarayonlar ham muhim ahamiyatga ega.
Geografik qobiq doirasida Yer bag`irlari (endogen jarayonlar)ning energiyasi
bilan bevosita bog`liq bo`lgan barcha jarayonlar azonallik t ermini bilan
birlashadi. Azona l lik - zonallik bilan bir qatorda landshaftlarning shakllanishi
va tarqalishidagi muhim ahamiyatga ega bo`lgan asosiy geografik
qonuniyatlardan biridir. Azonallikning asosiy sababi Yer po`stining tektonik–
rivojlanishi bo`lib, u Yer yuzasida yirik morfostrukturalarning shakllanishiga olib
keladi.
Azonal jarayonlar dengiz transgressiyalari va regressiyalariga, tektonik
yoriqlar, burmalar, tog` inshootlari, intruziv jismlarning hosil bo`lishiga,
vulkanlarning otilishi va zilzilalarga, quruqlik va dengizlarning taqsimlanishiga
sabab bo`ladigan Yer po`stining harakatlari bilan bog`liq.
Azonallik ayniqsa tog`larda yaqqol namoyon bo`ladi. Tekisliklarda esa
landshaftlarning azonal tafovutlari ularning dengiz sathidan balandligiga,
kontinental taraqqiyotning qancha vaqt davom etishiga, geologik tuzilishga va
boshqa omillarga bog`liq.
Azonal jarayonlar va komponentlarning Yer yuzasi bo`ylab joylashuvi
energiyaning tashqi (kosmik) manbalariga bog`liq emas. Yer bag`irlaridagi
asosiy jarayonlarga ayrim kimyoviy elementlarning radioaktiv parchalanishi,
moddalarning gravitatsion differtensistsiyasi, Yer radiusining o`zgarishi,
44

minerallardagi atomlarning o`zaro ta siri va boshqa jarayonlar kiradi. Bevosita’
azonal hodisalarga birinchi navbatda vertikal va gorizontal tektonik harakatlar va
ular bian bog`liq bo`lgan Yer yuzasining kontinental okean tasvirining uzluksiz
–
shakllanishi, quruqlik va okean tubi rel`yefining yirik morfostruktura shakllari
kabi katta miqyosli geologik-geografik oqibatlar mansub. Azonallik
tushunchasiga, shuningdek, magmatizm (asosan effuziya), endogen seysmizm va
qisman geosistemalarning shakllanishiga bilvosita ta sir ko`rsatadigan
’
metamorzm ham kiradi. Azonal jarayonlarning energiya manbalarini Yer
bag`irlaridagi radioaktiv parchalanish energiyasi, gravitatsion tabaqalashuv
energiyasi, Yer radiusining qisqarishi tufayli ajraladigan issiqlik, Yerning
aylanish energiyasi, qalqish ishqalanishining energiyasi, minerallardagi
atomlararo aloqalar energiyasi tashkil etadi. Ta kidlash lozimki, azonal
’
jarayonlarning bu energiya manbalari alohida-alohida holda emas, balki
birgalikda va bir paytda ta sir ko`rsatadi.
’
Geografik zonallikka azonal ta sirlar balandlik zonalarining shakllanishida
’
ifodalanadi. S.V.Kalesnik (1970) balandlik zonalligini geografik zonalarning
sektorligi bilan bir qatorda azonal hodisalar sirasiga mansub, chunki tog`larni
vujudga keltiradigan tektonik harakatlar balandlik zonalligining shart-sharoiti
bo`lib xizmat qiladi, deb hisoblagan edi. Ammo ko`pchilik olimlar balandlik
zonalligini zonal hodisalarga kiritadilar. Har bir tekislik zonasiga balandlik
zonalligining o`z tipi (tundra, tayga, aralash o`rmonlar va b.) to`g`ri keladi.
Balandlik zonallik tipi mahalliy iqlim va geologik-geomorfologik sharoitlarga
bog`liq holda balandlik zonalligi strukturasida o`z ifodasini topadi. Ifodalanish
darajasiga ko`ra balandlik zonalligi to`liq yoki to`liq bo`lmagan balandlik
zonalligi bilan farqlanadi. To`liq zonallikda tekislik geografik zonasi sharoitlarida
bo`lishi mumkin bo`lgan barcha balandlik zonalar kuzatiladi (Kavkaz, Alp ba b.
tog`larda). Tog`larning uncha katta balandlikka ega bo`lmasligi ularda balandlik
zonalligining to`liq bo`lmasligiga sabab bo`ladi. To`liq bo`lmagan balandlik
zonalligida yuqori zonalar (O`rta Ural, Qrim) yoki tog`liklardagi tizmalarning
45

(Sharqiy Pomir, Markaziy Tyanshan) katta absolyut balandligi tufayli yuqoridagi
zonalar bo`lmaydi.
Balandlik zonallgining strukturasi (zonalarning spektrlari) tog` (tizmasi,
tizimi)ning qaysi geografik mintaqa va zonada joylashganligi hamda balandligiga
bog`liq. Tog`larda balandlik zonalligining mavjudligi va uning quruqlikning
tekisliklaridagi landshaftlarning zonal tiplariga o`xshashligi geografik zonalarning
uch o`lchamli ekanligini ko`rsatadi. Rel`yefning ta siri va tog` jinslarining’
moddiy tarkibidagi tafovvutlar zonalar doirasida tabiatning xilma-xilligiga sabab
bo`ladi. Tog`li o`lkalarda kenglik zonalligi balandlik zonalligi tufayli
murakkablashadi, kenglik geografik zonalar balandlik zonalari bilan almashinadi,
qirlarda esa landshaftlar ikki qo`shni zonalar doirasida turlanadi (o`zgaradi).
Ammo har qanday sharoitda balandlik zonasi shu tog` o`lkasi joylashgan zonaga
mos zonadan boshlanadi.
F.N.Milkov (1990) regional darajadagi paradinamik zonallikni ham
ajratadi. Tog`larning atrofdagi tekisliklar bilan o`zaro ta siri natijasida o`ziga xos
’
tog`oldi zonalligi vujudga keladi. Bunday sharoitlarda shakllanadigan landshaftlar
to`siq etagidagi va yomg`irli soya (humid-tog`oldi va arid soya) landshaftlar
–
deb ataladi.
Rel`yef tufayli vujudga keladigan balandlik zonalligining mavjudligi
dastavval aerotermik gradiyent samarasiga va atmosfera yog`inlari miqdorining
balandlik bo`yicha o`zgarishiga bog`liq. Tog`larda yuqoriga ko`tarilgan sari
atmosfera qalinligi va zichligi kamayishi sababli unda suv bug`lari va chang
zarralarining miqdori va, binobarin, radiatsiya sarfi ham kamayadi. Quyosh
radiatsiyasining intensivligi tog`larda balandlik bo`yicha har 1000 m da taqriban
10 % ga ortib boradi. Ayni paytda samarali (effektiv) nurlanish, ayniqsa uzun
to`lqinli nurlanishi balandlik bo`yicha tezroq ko`payadi va buning natijasida havo
haroratining balandlik bo`yicha pasayishiga sabab bo`ladigan radiatsiya balansi
kamayadi. Balandlik ortgan sari atmosfera bosimi ham (har 11-15 m da 1 mm)
kamayib boradi, suv bug`larining to`yinish sharoitlari ham o`zgaradi.
46

Tekisliklarda va tog`larda geografik qobiqning zonal tuzilmasida ham
o`xshashlik, ham muhim tafovutlar mavjud. Ulardagi o`xshashlik tog`larda
yuqoriga ko`tarilgan sari va tekisliklarda ekvatordan qutblarga tomon issiqlikning
kamayishi, shuningdek, geografik qobiqda zonal evolyutsiyaning umumiyligi
tufayli zonalarning to`plamida va izchilligida namoyon bo`ladi. Kenglik
zonalligining shakllanishida ham, balandlik zonalarining shakllanishida ham
issiqlik omili hal qiluvchi ahamiyatga ega, ammo har ikkala holda uning mohiyati
har xil: kenglik zonalligi asosida Quyosh nurlari tushish burchagining kenglik
bo`ylab o`zgarishiga, balandlik zonalligi esa joyning dengiz sathidan yuqoriga
tomon balandlashishiga bog`liq. Ko`pgina tog` sistemalarida ularning etaklaridan
cho`qqilariga tomon issiqlikning kamayishi va namlanishning o`zgarishiga
bog`liq holda balandlik mintaqalari ajratiladi.
Tog`larda balandlik zonalligining namoyon bo`lishi yuqoriga tomon havo
haroratining pasayishi va yog`in miqdorining hamda atmosfera namlanishining
ko`payishiga bog`liq. Ammo namlanish sharoitlarining o`zgarishi yo`nalishi va
intensivligiga ko`ra kenglik zonalligiga mos kelmaydi. Umumiy ko`rinishda
vertikal iqlim o`zgarishi zonal iqlim o`zgarishlariga juda yaqin, ammo aynan
o`xshamaydi. Quyosh radiatsiyasining intensivligi tog`larda balandlashgan sari
oshib boradi, ekvatordan qutblarga tomon esa kamayib boradi. Tog`larda
atmosfera bosimi izchillik bilan va bir xilda kamaysa, ekvator va qutblar orasida
barik maksimumlar va minimumlar zonalari bor.
Tog`larda o`rtacha har 100 m balandlikka ko`tarilganda harorat
troposferaning quyi to`rt kilometrida 0,5 0
С ga, to`rt kilometrdan yuqorida 0,6 0
С
ga, tropopauza yaqinida 0,7-0,8 0
С ga pasayadi. Ammo harorat gradiyenti deb
nomlangan bu ko`rsatkich yil va kunlarning vaqtiga, havo massasining sajiyasiga,
rel`yefga va boqshqa sabablarga bog`liq. Tog`li hududlarda o`rtacha har 100 m ga
0,6 0
C ga pasaydi deb hisoblanadigan harorat gradiyenti (bu mo tadil’
mintaqaning tekisliklarida qutbga tomon taqriban 600 km ga teng) landshaftlar
shakllanishining eng muhim omilidir. Mo tadil mintaqaning aksariyat tog`
’
tizimlarida faol haroratlarning ( +10 0
C dan yuqori) jami har 100 m balandlikka
47

170 0
C ga, quruq tropik sharoitlarda esa 250 0
C ga (And tog`larida 300 0
C ga)
kamayadi (Romanova, 1966).
Tog`larda yog`inlarning tushishi rel`yefning to`siqlik (baryer) samarasiga
bog`liq. Tog` to`siqlari ta sirida havo massalari yuqoriga tomon harakatlanadi,’
namning kondensatsiyasi kuchayadi va yog`inlar miqdori muayyan balandliklarga
qadar ortib boradi. Ta kidlash lozimki, nam zahiralari kamaygan sari
’
yog`inlarning miqdori ham kamaya boshlaydi. Eng ko`p miqdordagi yog`inlar
tushadigan sath o`zgaruvchan bo`lib, quruq oblastlarda nam oblastlardagiga
nisbatan balandroqda bo`ladi. Masalan, Alp tog`larida eng ko`p yog`in tushadigan
yuqori sath 2000 m ga, Kavkazda 2400-3000 m ga, Tyanshanda 3000-4000 m ga
yaqin. Qutbyoni kengliklarida esa yog`inlar miqdorining ko`payishi 1000 m
balanliklargacha bo`ladi. Tog`larda yog`ingarchilik havo massalarining tog`
tizmalari yonbag`irlari oldida to`planishi va havo massalarining yuqoriga
ko`tarilishi bilan bog`liq bo`lishi tufayli shamollarga ro`paro` bo`lgan
yonbag`irlarda yog`inlar miqdori shamollarga teskari yonbag`irlardagiga nisbatan
bir necha baravar ko`p bo`lishi mumkin. Tog`larda yog`inlarning taqsimlanishi
orografik (tizmalarning bir-biriga nisbatan joylashuvi, yonbag`irlar ekspozitsiyasi,
yuzaning parchalanishi va b.) xususiyatlarga bog`liq holda juda xilma-xildir.
Absolyut balandlik esa yog`inlar miqdorining ko`payishida bilvosita ahamiyatga
ega. Shunday qilib, balandlik zonalligi yuqoriga
ko`tarilgan sari havo harorati va ehtimoliy bug`lanishning kamayishi, yog`in
miqdorining va atmosfera namlanishining ko`payishiga bog`liq.
Tog`larning balandlik zonalari tekisliklardagi zonalardan hosil bo`lgan va
ularninng mahsulasidir. Tog`larning etaklaridan eng yqorisigacha balandlik
zonalarining qonuniy almashinuvi balandlik zonalligining tuzilmasini (spektrini)
hosil qiladi. Har qanday to`g`li o`lkaning, har bir tizmaning va hatto uning ayrim
yonbag`irlarining balandlik zonalari sifat jihatdan individual xususiyatlarga ega.
Balandlik zonalligining tuzilmasi birinchi navbatda ularning muayyan
geografik mintaqada, uning sektor va zonasida hamda absolyut balandligiga
48

bog`liq. Balandliklarning bir landshaft tipining (balandlik zonasining) boshqasi
bilan almashinishi uchun yetarli farqi bo`lgan ancha katta masofaga cho`zilgan
yonbag`irlarning mavjudligi balandlik zonalligi namoyon bo`lishining zaruriy
shart-sharoitidir. Turli tog` tizimlarida, ularning ayrim qismlarida balandlik
zonalligining turli tiplari va spektrlari kuzatiladi.
Balandlik zonalligi spektridagi zonalarning soni (ko`p yoki oz bo`lishi) tog`
o`lkasining bir paytning o`zida uning geografik o`rniga va balandligiga bog`liq:
tog` o`lkasi qancha baland va ekvatorga yaqin joylashgan bo`lsa unda to`liqroq
bo`ladi; qutblarga yaqin joylashgan va kamroq balandlikka ega bo`lsa balandlik
zonalarining spektrida zonalar soni shunchalik kam bo`ladi. Balandlik zonasining
spektri ekvatorga yaqinlashib borgan sari murakkablashib boradi, zonalarning
soni ortadi, yuqori kengliklarning tog`lari uchun xos bo`lmagan zonalar namoyon
bo`ladi, o`xshash zonalarning (masalan, tog` o`tloq, muzlik) chegaralari–
yuqoriga ko`tariladi. Balandlik zonalligining tuzilmasi tog`larning okeanga
nisbatan yaqin yoki uzoqroqda, ya ni geografik mintaqaning qaysi sektorida
’
joylashganligiga ham bog`liq. Mo tadil mintaqaning okeanbo`yida joylashgan
’
tog`larida tog` o`rmon va tog` o`tloqi zonalar ko`proq tarkib topgan bo`lsa,
– –
kontinental sektordagi tog`larda tog` dasht, tog` tayga va tog` tundra zonalari
– – –
rivojlangan.
Balandlik zonalligining spektrlari tog` inshootlarining qaysi kenglik zonasi
va sektori doirasida joylashganligiga hamda tog` tizimining orografik
xususiyatlariga boq`liq holda xilma-xil bo`ladi. Har bir sektorda iqlimning
kontinentallik darajasiga, namlanish intensivligi va rejimiga bog`liq holda
balandlik zonalligining o`ziga xos xususiyatlari namoyon bo`ladi (- chizmalar).
Har bir kenglik zonasi uchun zonalarning soni, joylashuvi, balandlik
chegaralari bilan ifodalanadigan balandlik zonalligining alohida spektri xos. Turli
kenglik zonalarining tutashuvida joylashgan orografik jihatdan juda murakkab
tog` tizimlarida balandlik zonalligi ayniqsa murakkab sajiyaga ega bo`ladi.
49

Ammo bunday hollarda ham balandlik zonalligining bir necha spektrlarini
(masalan, Kavkaz tog` tizimida 6-7 ta asosiy zonal qatorni) belgilash mumkin.
Materiklarning kontinental sektorlarida tog`larda yuqori bosimli antisiklon
mintaqasining ta siri tufayli cho`llar va chala cho`llar rivojlangan (10-11 -’
rasmlar). Bu tog`larda qor chizig`i nam sektorlardagiga nisbatan 700 1000 m
–
balandroqda o`tadi. Baland tog` to`sig`iga va Janubiy Tinch okean maksimumiga
yaqinligi sababli And tog`laridagi Lyulyaylyako vulkanining (6723 m) g`arbiy
yonbag`rida qor chizig`i 6500 m balandlikda o`tadi. Chunki bu maksimumning
sharqiy chekkasi bo`ylab And tog`lariga parallel esadigan janubiy sovuq
shamollar iliqroq kengliklarga keladi va yog`in bermaydi.
10-rasm

11-rasm.
50

10-11-rasmlar. Balandlik zonalligi strukturasining tiplari (A.M.Ryabchikov, 1972)
A materiklarning nam sektorlari 1- bargli doimiy yashil (subekvatorial) o`rmonlar; 2– – –
subtropik musson o`monari;
– B materiklarning kontinental sektorlari - 1 barg – –
tashlaydigan doimiy yashil (subekvatorial) o`rmonlar; 2- musson o`rmonlari; 3-
–
savannalar; 4 tikonli va sukkulent siyrak o`rmonlar; 5 buk ormonlari; 6 torf o`tloqlari;
– – –
7 vereshatnikli igna bargli o`rmonlar; 8 bambuk paporotnikli o`rmonlar.
– –
Tropiklar yaqinidagi ulkan tekislik cho`llarining hududlari semiarid
landshaftlarning turli kenglikga ega bo`lgan balandlik zonalari bilan o`ralgan.
Gumid tog` landshaftlarining ekvatorial yadrosi materiklarning nam
sektorlaridagiga nisbatan ancha toraygan bo`lsada ancha yaxshi ifodalangan.
Gumid va cho`l zonalari o`rtasida oraliq zonalarining spektrlari joylashgan.
Kontinental sektorda semiarid va semigumid landshaftlarning balandlik zonalari,
nam sektorlarda esa arid landshaftlarning balandlik zonalari yo`q, ularning o`rnini
semigumid va gumid landshaftlarning balandlik zonalari egallaydi.
XX arning o'rtalarida A.AGrigorev va M.I.Budiko zonallik ta'limotini
yanada rivojlantrib geografik zonallikning davriy qonunini ishlab chiqishdi. Ular
tomonidan issiqlik va namlikning nisbatiga qarab bir xil tabiat zonalarini turli
iqlim mintaqalarida qonuniy qaytarilishini aniqlashdi, Masalan, o'rmon zonalari
ekvatorial, subekvatorial, tropik, subtropik va mo`tadil mintaqada uchraydi.
Xuddi shunday qaytarilishlarni boshqa tabiat zonalarida uchratish mumkin.
51

Masalan, cho'l, chala cho'l va dashtlar ham turli mintaqalarda qaytariladi. Tabiat
zonalarini turli mintaqalarda takrorlanishi issiqlik va namlik nisbatini
takrorlanishi bilan bog'liq. Bunday nisbat issiqlik, yog'in, bug'lanish, tuproq
namligi va boshqalarni nisbatini ifodalovchi koeffitsientlarda aniq ifodalanadi(12-
rasm). M.I.Budiko geografik zonallikning davriy qonuni asoslash maqsadida
qurg'oqchilikning radiatsion indeksi tushunchasini kiritadi. Mazkur indeks
radiatsion byudjetni yoqqan atmosfera yog'inlarini bug'latishga sarflangan issiqlik
miqdoriga nisbatidan iborat. 12-rasm.
Zonallikning umumsayyoraviy tuzilishi
.www.Google.uz
Geografik landshaftlar Geografik qobiq doirasida juda ko'p tabiiy va akval
majmualar mavjud. Landshaft atamasi fanga 1805 yilda nemis geografi
A.Gommeyer tomonidan olib kirildi. Ammo Germaniyada landshaftshunoslik XX
asrdan boshlab shakllana boshladi. Yirik nemis landshaftshunoslari hisoblangan
Z.Passerge, K.Troll, E.Neef asarlari ko'p tillarga tarjima qilingan. Hozirgi paytda
landshaftshunoslik muammolari bilan Buyuk Britaniya, Fransiya, AQSH,
Rossiya, Ukraina, O'zbekiston va boshqa davlatlar geograflari
shug'ullanishmoqda.
Landshaftshunoslikni rivojlanishida V.V.Dokuchaev, A.N.Krasnov,
L.S.Berg, A.A.Grigoryev, B.B.Polinov, S.V.Kalesnik, L.G.Remenskiy,
F.N.Milkov, N.A.Gvozdetskiy, N.A.Kogay, D.A.Armand, Yu.K.Yefremov,
A.G.Isachenko va boshqalarning ishlari katta ahamiyatga ega.
52

Ammo landshaftshunoslikning yuqori darajada rivojlanishiga qaramasdan,
hamon landshaft tushunchasining mazmuni haqida olimlar orasida yagona bir fikr
mavjud emas. Hozirgi paytda F.N.Milkov (1990) fikricha landshaft tushunchasi
haqida uchta fikr mavjud: a) landshaft deganda kelib chiqishiga ko'ra bir xil
hamda tarkiblari o'zaro bir-biri bilan bog'langan Yer yuzasining aniq bir qismi
tushuniladi. Mazkur fikrni A.A.Grigorev, N.A.Solnsev, S.V.Kalesnik,
A.G.Isachenko olg'a surishgan. Landshaft bunday tor ma'noda tushunilganda, u
tabiiy-geografik rayon tushunchasiga yaqin bo'lib qoladi; b) lanshaft tabiiy
geografik majmualarning umumlashgan tipologik tushunchasidir. Landshaft
tushunchasi bo'yicha bunday g'oya B.B.Polinov, N.A.Gvozdetskiy, E.M.Murzaev,
N.A.Kogay, A.Ye.Fedina ishlarida rivojlantirildi. Bitta tipologik birlikka turli
joylarda joylashgan; ammo o'xshash nisbatan bir xil koplekslar kiritiladi; v)
landshaft bu umumiy tushuncha, har qanday darajadagi regional va tipologik
koplekslarning sinonimidir. Masalan, iqlim, tuproq, relef tushunchalari kabi. Shu
nuqtai nazardan qaralganda landshafat deganda aniq geografik kompleks
tushuniladi (F.N.Milkov, D.A.Armand, YU.K.Yefremov va boshqalar.)
Morfologik jihatdan landshaft fatsiya, urochisha, joyga bo'linadi. Regional
nuqtai nazardan quyidagi birliklar ajratiladi: Materik, mintaqa, o'lka, zona,
provinsiya, rayon.Geografik qobiqdagi azonallik, dasavval, yer po`stida ko`tarilib
turgan materiklar va okeanlar botiqlarning mavjudligida nomayon bo`ladi.
Okeanlarda suv yuzasi quriqliklarga nisbatan quyosh nurlarini kam qaytaradi,
buning natijasida okeanlar maydon birligi xisobiga 10-20% ko`proq issiqlik oladi
va uning ustidagi havo quruqlikdagiga nisbatan iliqroq bo`ladi .
X U L O S A
Xulosa qilib aytish lozimki, Yer yuzasi bir xil bo'lgan taqdirda, har bir
tabiat zonasi g'arbdan sharqqa cho'zilgan uzun hududdan iborat bo'lgan bo'lar edi.
53

Ammo quruqlik va dengizlarning bir xilda taqsimlanmaganligi, iliq va sovuq
dengiz iqlimlarining mavjudligi va Yer yuzasi relyefining xilma-xilligi tabiat
komplekslarini kengliklar bo'ylab joylanishini buzadi. Yer yuzasi landshaftining
xilma-xilligi va rivojlanishi zonal va azonal omillarning yig'indisi va o'zaro ta'siri
natijasidir. Geografik qobiqda faqat zonal xususiyatlar yoki faqat azonal
xususiyatlar uchraydigan joy hech yerda yo'q. Zonal va azonal xususiyatlar
hamma vaqt birga uchraydi.
Tabiiy zonallik geografiyadagi ilk qonuniyatlardan biridir. Tabiat
mintaqalarining va zonallikning mavjudligini grek olimlaridan eramizgacha
bo'lgan V asrdayoq Gerodot (485 425-y mil.av.) va Evdoniks (400 347-y— —
mil.av.) aniqlashgan. Ular Yer yuzasida beshta zonani ajratishgan: tropik, ikkita
mo'tadil va ikkita qutbiy. Rimlik faylasuf va geograf Posidoniy mil.av. II-I
asrlarda (mil.av. 135 51-y) iqlimi, o'simligi, gidrografiyasi va aholining xo'jalik
—
faoliyatiga qarab bir qancha zonalarni ajratadi. Zonallik qonuniyatini
rivojlanishida nemis olimi A. Gumboldtning xizmatlari juda katta. Har bir iqlim
mintaqasida namlikni va issiqlikni notekis taqsimianishi natijasida qator tabiat
zonalari vujudga keladi. BMI ning yuqoridagi bob va bandlarida tabiat
zonalarining o`rta umumta`lim maktablarida o`qitishning metodik tavsifi bayon
etilgan.
Geografik qobiqda hodisa va jarayonlarni mintaqaviy, ya'ni kengliklar
bo'yicha tarqalishining asosiy sababi Yer yuza sida Quyosh nurlari va issiqlikning
notekis taqsimlanishidir. Ammo Quyosh nurlarini Yer yuzasiga tushishi
atmosferaning holatiga bog'liq. Atmosferaning ba'zi joylari tiniq, ba'zi joylarida
changlar va nam ko'p bo'ladi. Demak, Quyosh nurlarini ekvatordan qutblar tomon
qonuniy kamayib borishiga atmosferaning tiniqlik darajasi ham ta'sir etar ekan.
Yer yuzasida haroratning taqsimlanishi Quyosh issiqligiga bog'liq. Ammo
haroratning taqsimlanishiga Yer yuzasining issiqlik sig'imi ham ta'sir qiladi, bu
esa haroratni Yer yuzasida taqsimlanishini murakkablashtirib yuboradi. Yer
yuzasida issiqlikni taqsimlanishiga okean va havo oqimlari kuchli ta'sir ko'rsatadi.
54

Atmosfera yog'inlarini taqsimlanishida zonallik va sektorlik aniq namoyon
bo'ladi.
Issiqlik va namlikning birgalikdagi ta'siri ma'lum bir tabiiy geografik
hodisalarning hosil bo'lishidagi asosiy omil hisoblanadi. Yer yuzasida
issiqlikning, namlikning, haroratning notekis taqsimlanishi natijasida issiqlik va
iqlim mintaqalari, tabiat zonalari va turli xil landshaftlar vujudga keladi.
Geografik zonalar tabiiy muxitning bir xil tuproqlar o`simlik , hayvonot
dunyosi va boshqa komponentlarni belgilaydigan harorat va namlanishning yaqin
sharoitlariga ega . Har bir zona o`simlik va tuproqlarning, hidrologik,
geokimyoviy, biogeografik va boshqa jarayonlar tiplarining umumiyligi bilan farq
qiladi. Geografik qobiqning gorizontal xilma-xilligi to`g`risidagi tasavvur asosida
gorizontal geografik zonallik konsepsiyasi turadi. Bu konsepsiya antik
Yunonistonda vujudga kelgan bo`lsada, ilmiy jihatdan dastlab nemis
tabiatshunosi A.Humboldt, keyinroq rus tabiatshunosi V.V.Dokuchayev
tomonidan ilmiy jihatdan asoslandi. Geografik zonallik to`g`risidagi ta limotning’
rivojlanishiga keyinroq L.S.Berg va A.A.Grigoryev katta hissa qo`shdilar.
Ma`lumki, nazariya ko`proq universallik, amaliyot esa regionallik xususiyatiga
ega. Ta`kidlash joizki, Ozbekistonda geografik zonallik konsepsiyasining ilmiy-
nazariy tadqiqotlar imkoniyati mustaqillik tufayli asta sekinlik bilan kirib
–
kelmoqda. Hozirga qadar respublikamiz geograf olimlari regional tabiiy
geografik mintaqalar muammolar bilan shug`ullanib kelishganligini aytib o`tish
mumkin. Shu sababli biz malakaviy ishimizda nazariy va amaliy ishlarni
umumlashtirish asosida maktablarda o`qitish metodlarini amalga oshirishga
harakat qildik
Mash h ur geograf A. S Kalesnik ta`kidlaganidek - “geografiyani yaxshi
bilmagan odamni h aqiqiy ziyoli, madaniyatli deb bo`lmaydi”. Chunki geografik
bilim va tasavvurlar kishilarga tarix va hozirgi zamonning tabiiy, ijimoiy va
iqtisodiy jarayonlari haqida bilim beradi. Atoqli olim Elize de - Reklyu
aytganidek Geografiya
“ o`tmish tarixi, tarix esa hozirgi zamon geografiyasidir . ”
55

Yuqoridagi ilmiy fikr mulohazalardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki
o`quvchilarni geografiya fanlariga qiziqishlarini va ongli ravishda tushunishlarini
yanada oshirish uchun asosiy geografik qonuniyatlarni maktab boshlang`ich
tabiiy geografiya kurslaridanoq, har bir mavzu doirasida o`quvchilar ongiga
chuqur singdirib borish lozim. Geografik qonuniyatlardan biri bo`lgan zonallik
qonunini BMI da o`rganish asosida geografik mintaqalar, landshaft zonalari va
ularning komponentlari haqida o`quvchilarda tasavvur shakllantiriladi natijada
o`quvchilar bilimini oshirishda mazkur ishimizda havola etilgan ko`rgazmalilik
hamda metodik taqqoslash, qiyoslash, ko`rgazmali qurollardan oqilona foydalanib
darslarni tashkil etilishi mazkur BMI ninig ilmiy-nazariy maqsadiga mos keladi.

FOY DALANILG AN ADABIY OTLAR
1. Karimov I. A O`zbekiston mustaqilikka erishish ostonasida” Toshkent“
O`zbekiston 2003- y.
“ “
2. Karimov I. A. Barkamol avlod orzusi Toshkent 1999 – y.
“ “
3. Abdullayev S.I., I.X. Jonqobilov, B.CH. Murtazayev. Geografik qobiq
”
to`g`risida ta`limot (Tanlov o`quv fani ) ma`ruzalar majmuasi. 2013 yil
”
4. Abdullayev S.I, I.X Jonqobilov, H .I. Muqumova bitiruv malakaviy ishi
“ “
uslubiy qo`llanma. Qarshi 2014-y
–
56

5. Калесник С.В. Умумий ер билими киска курси. Т.: Ўқитувчи. – 1966.
6. Мирзалиf Т. Картография. Т., 2002, 230 б
7. Неклюкова Н. П. Умумий ер билими. Амалий машғулотлар. Т.
Ўқитувчи, 1961. 152 б.
8. Шубаf Л. П. Умумий ер билими. Т.: Ўқитувчи. — 1975, 388 б.
9. Vahobov X, Abdunazarov O‘, Zaynutdinov, Yusupov R., Umumiy yer
bilimi. “Sharq” T. 2005. 256 b.
10. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Tom- 2- 8.
11. “Табиий география фанига кириш “ фанидан марузалар матни
Тошкент 2000 –й
12. Власова Т.М. Материклар ва океанлар табиий географияси. И-ИИ
том.Тошкент, 1985 .
13. Галай И.П., В. А. Жучкевич, Г. Я. Рылюк “Физическая география
материков и океанов 2”. Минск. Издательство. “Университетское”
1988.
14. Рябчиков А. М. “Дунё қитъалари табиий географияси”. Т. Ўқитувчи”.
1967
15. Ермаков Ю.Г. Игнатъев Г.М. и др. “Физическая география материков
И океанов” М:, Высшая школа. 1988 г.
FOYDALANISH UCHUN INTERNET SAYTLARI.
1. www.ta’lim.uz
2.www.ziyonet.uz.
3.www.Google.uz
57

Sotib olish