Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 57.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Февраль 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Maktabgacha ta'lim tashkiloti direktori ish mazmuni

Купить
Maktabgacha ta'lim tashkiloti direktori ish mazmuni REJA Kirish 1.1.Mudira tashkilotchi, ma'muriyatchi, yuqori malakali pedagog va unga qo'yilgan talablar 1.2. Maktabgacha ta’lim muassasasi mudiri lavozimining malaka tavsiflari. 2.1. Mudira tomonidan ta’lim-tarbiya ishlarini kuzatish, nazorat qilish usul va uslublari 2.2. Maktabgacha ta'lim tashkiloti ta’lim- tarbiya ishlariga rahbarlik qilish XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. O`zbekiston Respublikasining mustaqilligi sharoitida demokratik va huquqiy jamiyatni barpo etish yo`lida amalga oshirilayotgan ijtimoiy harakat mustaqil fikrlash layoqatiga ega, aqliy, ma'naviy– axloqiy va jismoniy jihatdan yetuk barkamol avlodni tarbiyalash zaruriyatini kun tartibiga olib chiqdi. Zero, sog`lom avlod va uning ijtimoiy faolligi milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi ta'minlangan huquqiy jamiyatni barpo etish imkoniyatini beradi. O`zbekiston Respublikasining “Ta'lim to`g`risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” hamda “Sog`lom avlod” davlat dasturi mazmunida o`z aksini topgan g`oyalar insonni intellektual va ma'naviy – axloqiy jihatdan tarbiyalash, bo’lajak Mudiralarda sog`lom shaxsni tarbiyalash va madaniyatini shakllantirish imkonini beruvchi eng maqbul yo`l ekanligini ifoda etadi.Yoshlar salomatligini mustahkamlash, ularda mafkuraviy va jismoniy jihatdan xavfli sanalgan salbiy odatlarning qaror topishini oldini olish, ularga qarshi kurashuvchanlik immunitetini hosil qilish, pedagogika nazariyasi va amaliyotida keng ko`lamda tadqiq etilishi lozim bo`lgan muhim muammolardandir. Mavzu doirasida qator ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilganligiga qaramasdan, Kurs ishi olib borilishini taqozo etgan mazkur muammoning dolzarbligini quyidagi omillarni belgilaydi: - ijtimoiy – siyosiy omil. Tarixiy xronologik manbalarni o`rganish natijasida shunday to`xtamga kelish mumkin: inson mavjud ekan, uning hayoti va salomatligi muhofazasini ta'minlash dolzarb ijtimoiy masalalardan biri sifatida e'tirof etilib, mazkur muammoga o`sha davr ehtiyojiga ko`ra o`ziga xos tarzda yondashilgan.Jamiyatda sog`lom bolalarni tarbiyalash o`sib kelayotgan yoshlarni jismonan baquvvat qilib tarbiyalash, barcha davrlarda bo`lgani kabi bugungi kunda ham davlatimiz oldida turgan muhim masalalardan biri hisoblanadi.Hattoki, 1-prezidentimiz I.A.Karimovning O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 12 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi nutqida xalqning sog`lom va farovon hayot kechirishini asosiy sharti insonning “...hayot tarzini, hayot kechirishini to`g`ri tashkil qilishi, o`z salomatligiga bo`lgan oqilona munosabatidir” deya ta'kidlab, sog`lom bolalarni tarbiyalash va madaniyatini jamiyat a'zolari ongida qaror toptirish kechiktirib bo`lmaydigan muammo ekanligini qayd etgan holda – 2005 yilni mamlakatimizda “Sihat – salomatlik yili” deb e'lon qildilar. Mudira - maktabgacha ta’lim muassasasining tashkilotchisi, rahbari, malakali pedagog uning faoliyati maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni komil inson qilib tarbiyalash vazifalarini to’laqonli xal etishga qaratilgan. U bolalar muassasalaridagi ta`lim-tarbiyaviy pedagogik va gigienik talablarga muvofiq ravishda amalga oshirilishi uchun zarur shart -sharoitlarni ta`minlaydi. O’z jamoasida ishchanlik maqsadga qaratilgan va inoqlik vaziyatini yaratadi. Ularga umumiy rahbarlik qiladi. Mudira o’z ishida-davlatimiz va Xalq ta`limi vazirligi tomonidan qabul qilingan qaror, qonunlarga amal qiladi va o’z ustida ijodiy ravishda ishlashni amalga oshiradi. Yuksak onglilik va siyosiy yetuklik tamoyillik o’ziga va qo’l ostidagilarga talabchanlik. Bu mudiraga qo’yiladigan asosiy talablardir. Jamoadagi to’g’ri o’zaro munosabatlar har bir xodimning mehnat va ishlab chiqarish intizomligiga rioya qilishni ta`minlaydi. Rahbarlik mavqei mudira o’z g’oyaviy, ma`naviy ma`rifiy, siyosiy – huquqiy saviyasini va mintaqaviylik mahoratini doimo ongli ravishda pedagogik bilimlarni bolalarga ta`lim - tarbiya berish nazariyasi va amaliyotini puxta egallashga, hozirgi bosqichda maktabgacha ta`lim oldida turgan vazifalarni bilishga va o`z bilimlaridan amaliy faoliyatiga foydalanishga majbur etadi. U dastur metodik instruktiv, normativ xujjatlarni yaxshi bilishi va ularga amal qilishi kerak. U pedagogik jarayonning mohiyatini chuqur bilib, yetuk va kamchiliklarini darhol bartaraf qilish choralarini ko`rishi lozim. I-BOB . MUDIRA- MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI RAHBARI 1.1.Mudira tashkilotchi, ma'muriyatchi, yuqori malakali pedagog va unga qo'yilgan talablar. Muammoning qo‘yilishi. Shaxs tushunchasi psixologiya fanida markaziy o‘rinni egallaydi va asosiy psixologik talqinlar shaxs mavzusi atrofida amalga oshadi. Shaxsning turli ta'riflari mavjud, lekin bu tushunchani to’laroq, aks ettiradigan quyidagisi o‘rinli: «Shaxs bu - o‘zining bilimi, hissiyoti va munosabatlari orqali tashqi olamni o‘zgartira oluvchi sub'yekt, insondir». E'tibor berilsa, ushbu ta'rifda shaxsga xos uch jihat sanab o‘tiladi: 1. Bilish; 2. Hissiyot; 3. Munosabat. Shu uch guruhga kiruvchi xislatlar yagona maqsadga, ya'ni tashqi olamni insonning o‘z ehtiyojiga binoan o‘zgartirishga qaratilgan. Ishlab chiqarish sharoitida inson xulqini tushunish va uni boshqarish uchun shaxs tabiati xaqida ma'lum bir ma'lumotga ega bo‘lish kerak. Tashkilotda shaxs o‘zgalar bilan munosabatga kirishar ekan, demak, u turli ijtimoiy guruhlar faoliyatida qatnashadi. Shu munosabat bilan shaxs a'zo bo‘lgan guruh va jamoalarga xos psixologik kqonunlarni ham tahlil etish zarurati tug‘iladi. Ushbu bo‘limda aynan rahbar shaxsi, uning muvaffaqqiyatli boshqaruv faoliyati uchun xos va zurur xislatlar xaqida to‘xtalib o‘tamiz. Boshqaruv jarayonini psixologik tahtil etish masalasi, avvalambor, rahbarning faoliyatini takomillashtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun rahbarga qo‘yiladigan talablar, ularni bajarishga moyillik va boshqaruv faoliyatini to‘laqonli amalga oshirishga to‘sqinlik qiluvchi shaxs xususiyatlarini o‘rganish zarurati tug‘iladi. Rahbar shaxs xislatlari. Rahbar shaxsi tushunchasini tahlil etar ekanmiz, unga xos xususiyatlarni uch guruhga bo‘lib o‘rganish taklif qilinadi: 1. Biografik tavsif; 2. Qobiliyat; 3. Shaxs xislatlari. Rahbar shaxsining biografik jihatlariga uning yoshi, jinsi, ijtimoiy-iqtisodiy mavqyei va ma'lumoti kiradi. Rahbar yoshi. Boshqaruv faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishning rahbar yoshiga bog‘liqigi rivojlangan mamlakatlar tadqiqotlariga asoslanadi. Aniqlanishicha, Yaponiya qayta ishlab chikqarish yirik kompaniyalari rahbarlarining o‘rtacha yoshi 63,5 bo‘lsa, shu toifa amerikalik rahbarlarning yoshi 59 da ekan. Yaponiya yirik kompaniya rahbarlarini o‘rganishda uchraydigan va taajjublanarli jihatlardan biri, ularning yoshi ulug‘ligidir. Ba'zi bir tashkilotlarda (masalan, «Soni korporeyshn») kompaniya prezidentining yoshi 65 deb cheklangan bo‘lsa-da, lekin ko’pgina avtomobil sohasidagi firma rahbarlarining yoshi 75 va undan yuqoriligi ajablanarli hol emas. Umuman olganda, Yaponiyada xodimning korxonaga bir umr yo’llanish tajribasi qo‘llanadi. Ma'lum bo‘lishicha, yuqori bug’in rahbarlarining ko’pchiligi o’z tashkilotida 30 yildan ortiq, ishlaydi. Bu sohada o’tkazilgan tadqiqotlar shundan dalolat beradiki, katta yoshli rahbarlar, agar ularning sog’ligi ko’ngildagiday bo‘lsa, ushbu tashkilot uchun katta tajriba manbaidir. Rahbarning ulug’ yoshi haqida gapirar ekanmiz, nafaqat uning biologik jihati, balki, ijtimoiy tomoni, g‘ayoaviy tajribasini ham nazarda tutishimiz darkor. Zero, «Qari bilganni pari bilmas», deb xalqimiz bejiz aytishmagan. Biroq, ishlab chiqarishga zamonaviy texnologiyaning kirib kelishi ularni o’zlashtirishda ma'lum mahoratni talab qiladi. Baxtga qarshi, hozirgacha kompyuterda ishlashni o’rganolmayotgan katta yoshli rahbarlarni uchratish qiyin emas. Shu jihatdan olganda, yosh rahbar ko’pincha tashkilotga ilg’or texnologiya va tezkorlik olib kiruvchi omil sifatida qabul qilinadi. Yosh rahbar boshqaradigan tashkilotdagi xodimlarning o’rtacha yosh ko’rsatkichi ko’pincha past bo’ladi. Yoshlik (30-35 yosh atrofida) bu yangilik va kashfiyotlarga moyillik, ijodiylik, ko’rmaslik va o’zgaruvchan muhitga moslashuvchanlik bilan ifodalanadi. Afsuski, bunday tashkilotda katta yoshdagi (40-45 dan yuqori) xodimlarga, hatto, shubxa bilan qarashadi. Lekin, aniqlanishicha, inson 35-55 yoshlarida o’z kasbining moxir ustasiga aylanadi, o’z sohasidagi bilimni yaxshi egallaydi va ixtirolarni joriy etishga o‘zida ishtiyoq, sezadi. Shu bilan birga, unda vaziyatni sovuqqonlik bilan tahlil etish, vazminlik kayfiyati shakllanadi. Albatta, hamma yosh rahbar ilg’or texnologiya tarafdori va shunga moyil deb aytish qiyin, lekin yoshlarga zamonaviylik xos. Bu esa o’z navbatida, yosh rahbarning zamonaviy va ilg’or ishlab chiqarish uslublariga murojaat etish extimolini kuchaytiradi. Xalqimizda, yoshi katta bo‘lsa ham ko’ngli yosh degan ibora bor. Demak, zamonaviy rahbar yoshidan qat'i nazar ilg’or texnologiyalar tarafdori, tashkilot miqyosida zamonaviy ishlab chiqarishni joriy etishga qobiliyatli bo‘lishi lozim. Bu esa o’tish davri talabidir. Raxbar jinsi. Inson jinsi, uning ayni bir rolga amal qilinishi taqozo etadi. Ayniqsa, bu holat sharq, mamlakatlari, xududimiz sharoitida yaqqol namoyon bo’ladi. Bu xududda erkak va ayolga xos jinsiy ijtimoiy normalar aniq, belgilangan. Modomiki shunday ekan, inson amalga oshirayotgan ko’pgina xatti- harakat aynan shu jinsiy rol mezoni ta'sirida idrok etiladi. Hozir, insonning jinsiy mansubligiga qaramay, kasb yoki lavozim pog’onasida katta imkoniyatlar paydo bo’layotganini ko’ramiz. Mamlakatimizda tadbirkorlik va davlat boshqaruvi sohasida ayollarga katta yo’l ochilgan. Ammo, shunga qaramay, rahbar so‘zi ko’pincha erkak jinsi bilan qiyoslanadi va negadir, ayol rahbar idora etadigan sohalar sifatida maorif, sog’liqni saqlash, axoliga xizmat ko’rsatishgsan nariga o’tilmaydi. Haqiqatdan ham ayolning u yoki bu sohada boshqaruv lavozimini egallashi, ko’p jihatdan, bu soha ayollarga mosmi yoki erkaklargami degan savolga bostik, bo‘lib qolgan. Bir qator tadqiqotlar orqali aniqlanishicha, erkak va ayol aralash ishlaydigan guruhda ko‘pincha erkaklar tashabbusni o‘z qo‘llariga olar emish. Tadqiqotchi Ye. Xollander tajribasiga kura, guruh, doirasida qal etiladigan vazifani yechishda erkaklar ko‘proq, maqbul yo‘l topa olishadi va aralash guruhda esa ustunlikka intilishadi. Olimning tushuntirishicha, erkalarga xos bunday xatti- harakat, ko‘p jihatdan, jamiyatda urnatilgan normalar va erkaklar xulqiga oid ustanovka, ya'ni kutuvlardan kelib chiqadi. Bunday ustanovkalar asosidagi standartlar atrofdagilarning bulayotgan voqea-xodisalarni idroq etishiga ham katta ta'sir etadi. Masalan, psixolog R. Rays o‘tkazgan tajribada qo‘yidagi manzara kuzatiladi: tajriba davomida harbiy o‘quv yurti kursantlarida ayollarga nisbatan ma'lum (unchalik ijobiy bo‘lmagan) ustanovka shakllantirilgan. Shundan so‘ng, kursantlarni uchtadan qilib ikki guruhga bo‘lishgan va laboratoriya sharoitidagi tajribada qatnashishga taklif etishgan. Ikki guruh, kursantga ikki rahbar - biri erkak, ikkinchisi ayol boshchilik qilgan. Guruhlar ma'lum bir murakkab vazifalarni hal etishgan va yechim davomida rahbar faol mavquy egallagan. Aniqlanishicha, ayol rahbarlik qilgan kursantlar guruh muvaffaqiyatini tasodifga yuyishgan, erkak rahbar bo‘lgan guruhdagi kursantlar esa muvaffaqiyatda aynan rahbarning qobiliyatini yetakchi deb kursatishgan. Mazkur tajriba shundan dalolat beradiki, atrofdagi voqealarni baholashimiz ko‘p jihatdan ayni jamiyatda qabul qilingan norma va meyorlarga bog‘liq. Boshqaruv amaliyotida va shuningdek, ba'zi bir adabiyotlarda erkak rahbar faoliyati ayol rahbarnikiga nisbatan anchagina samarali degan tasavvur mavjud. Odatda, bunday fikrga quyidagi dalillar keltiriladi: erkak yorqin ifodalangan mantiqiy fikrlash xususiyatiga ega emish, ayol esa ko‘pincha hissiyotga beriladi; erkak o‘z ishiga fidoyi desak, ayol qimmatli vaqtini oilaga sarflaydi. Chunonchi, erkak turli salbiy ta'sirlarga, stresslarga chidamli bo‘lsa, ayol murakkab vaziyatda xatto aqlini «yuqotib» quyishi mumkin ekan. Ammo, hayot buning aksini ko‘rsatib turibdiki, ayni payt ishlab chiqarishni samarali boshqarayotgan ayollarni ko‘plab uchratish mumkin. Jinsiy tafovutlarni tahlil etishda samaradan kura boshqaruv uslubi haqida gapirsa, o‘rinliroq, bo’ladi. Erkak rahbar asosiy diqqat-e'tiborini ishlab chiqarish muammolariga taalluqli vazifalarga qaratsa, ayol rahbar ko‘proq, jamoaning ijtimoiy-psixologik jihatlariga, psixologik muxitni sog‘lomlashtirishga qaratadi, degan xulosalar ham kam emas. Albatta, bu fikr bir qancha baxs va munozaraga sabab bo‘lsada, endilikda qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazishni ham taqozo etayapti. Ho‘sh, aslida erkak va ayol rahbarlar muvaffaqiyatga erishishlarida ma'lum farq, tafovut mavjudmi, degan savolga quyidagi javobni olamiz. Taniqli olima F. Denmark, katta hajmdagi tadqiqotlari asosida shunday xulosaga keldiki, boshqaruv sohalarida muvaffaqiyatga erishishda sezilarli jinsiy tafovutlar kuzatilmas ekan. Ayol va erkak menejerlarning boshqaruv faoliyatidagi farqi shundan iborat ekanki, ayollar jamoadagi insoniy munosabatlarga ko‘proq e'tibor beradilar. Erkak va ayol menejerlarga xos jinsiy psixologik farqning bo‘lishi tabiiy, lekin jamoa oldida turgan vazifani bajarish, ko‘zlangan maqsadga erishish borasida jinsiy tafovut kuzatilmaydi. Nazarimizda, bu muvaffaqiyatlar sababi jinsga xos bo‘lmagan omillar bilan belgilanadi. Masalan, shaxsning ko‘pgina ishchanlik fazilatlari jinsiy moyilliklar bilan emas, balki ijtimoiy qadriyatlar, harakterdagi xususiyatlarga asoslanadi. Xususan, insoniy munosabatlarga e'tibor, kungilchanlik, boshqaruvda demokratik tamoyillarga suyanish ayollarda ko‘proq, uchraydi va bu ko‘rsatkichlar ma'lum ma'noda jamoa faolligiga ijobiy ta'sir etuvchi omillardir. Bir qator tajriba va ko‘zatish natijalari yana bir boshqa ma'lumotlarni ham beradi. Rahbarlik darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, erkak va ayol rahbar o‘z uslublarida shunchalik qarama-qarshi jins xususiyatlarini namoyish etadilar. Erkak rahbar erkakka xos xislatdan tashqari ayolga xos ayrim fazilatlarni ham boshqaruv amaliyotida qullashini ko‘ramiz: kungilchanlik, nozik didlik, intuitsiya... O‘z navbatida ayollar ham erkaklarga xos sifatlarni o‘z faoliyatlarida qo‘llaydilar: mustahkam iroda, qatiylik, faollik, tirishqoqlik... Demak, boshqaruv samarasini jinsiy mansublik bilan bog‘lash notug‘ridir. Bu o‘rinda boshqa omillar ahamiyatliroq hisoblanadi. Misol uchun intellekt, qadriyatlar, shaxs xususiyatlari, ma'lumot darajasi, boshqaruv sohasidagi tajriba kabi ko‘rsatkichlarni keltirish mumkin. Biografik jihatlar qatoriga shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy mavqueyi va uning ma'lumoti darajasini kiritish mumkin. Boshqaruv faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda mavquyi va ma'lumot ham muhim omil sanaladi. Biznes boshqaruvi sohasidagi olim R. Stogdill muallifligidagi «Boshqaruv qo‘llanmasi»da ta'kidlanishicha, muvaffaqiyatli boshqaruv va shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy mavquyi o‘rtasidagi bog‘liqlik 94% ga teng hamda ma'lumoti o‘rtasidagi bog‘liqlik esa, 88% ga tengdir. Yaponiyalik tadqiqotchi T. Kono ma'lumotiga ko‘ra, oddiy yapon menejeri, albatta, muxandislik mutaxassisligi yoki ijtimoiy fanlar bo‘yicha universitet diplomiga ega bo‘lishi shart. Ko‘p hollarda menejerlar ikki mutaxassislik diplomiga ega bo‘lsa, bir qator yetakchi biznesmenlar va yirik rahbarlarning biografik tahlili ularning yuqori ma'lumotga ega ekanliklaridan dalolat beradi. Shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy mavquyi rahbarlik faoliyatini bajarishida kuchli omil hisoblanadi. Buning ahamiyati ayniqsa sharq madaniyati misolida yaqqol kuzga tashlanadi. Xududimizdagi oddiy fuqaro rahbar shaxsida nufuzli, o‘ziga to‘q va to‘la-to‘kis insonni kurishni xoxlaydi. Rahbar mayda iqtisodiy muammolarni bemalol xal qila olishi, katta ijtimoiy aloqalarga molik ekanligi bilan hamda o‘z aqliy qobiliyati, tajribasi bo‘yicha boshqa xodimlardan ustun turishi lozim. Rahbarning ijtimoiy- iqtisodiy mavquyi dastlabki paytlarda yetakchi rolni o‘ynaydi. Keyinchalik esa u haqidagi bo‘lgan jamoa tasavvuri rahbarning vazifalarni ado etish qobiliyatiga borib taqaladi. Ammo, shaxs shakllangan muxitning rahbarlikka, shuningdek, oilaviy an'analarning boshqaruv qobiliyati rivojlanishiga ta'sirini o‘rganish ham o‘ta ahamiyatlidir. Xaqiqatan, rahbar oilasida tug‘ilish, ulg‘ayish davomida ota tajribasini o‘zlashtirish dominantlikka, ya'ni ustunlikka moyillikning shakllanishiga asos bo‘lishi mumkin. Biznes boshqaruvi sohasidagi olim F.Fidler ta'rifi bo‘yicha «kompaniya prezidenti bo‘lishning eng ishonchli omili, kompaniyaga egalik qiladigan oilada tug‘ilishdir». Lekin, Li Yakokka kabi buyuk menejerning biografiyasi tamoman yuqoridagi ta'rifni inqor etadi. Binobarin, bu shaxs rahbarlikning past qatlamlaridan uning eng yuqori chuqqisiga ko‘tarildi. 1.2. Maktabgacha ta’lim muassasasi mudiri lavozimining malaka tavsiflari. Rahbarning boshqaruv sa’nati sirlarini bilishi xodimlarni tanlashdan tortib ular bilan bog’liq ziddiyatli vaziyatlarda oqilona yechim topa olishi, o‘zi ma’sul jabhada yuksak mehnat samaradorligiga erishish uchun jamoaning buniyodkorlik kuchlarini safarbar eta olish. Samimiyat adolat, muomila, ishbilarmonlik asosiy muammo bilan ikkinchi darjali vazifalarni o‘z vaqtida bilish, tashabbuskorlik optemizim rahbar madaniaytini tashkil etuvchi omillar. Rahbarning uzoqni ko'ra bilishi hayot va ishlab chiqarish jarayonida vujudga keladigan murakkab vaziyatlarda o‘zini yo‘qotmasdan noan’anaviy kutilmagan yechimlar o‘ylab topishi, jamoadagi har bir xodim, ishchi kungliga yo‘l topa olishi rahabr mahoratining namyon bo‘lishi hisoblanadi. Uslubiy faoliyat ta’limning ma’lum turi hisoblanadi. U o‘z ichiga tadqiqot tashxis, uslubiy loyhaviy maslaxat tahlil tashkiliy uslubiy vazifalarni qamrab olidi. Tashkiliy uslubiy vazifalarning yangilanishi bugungi pedagogik tizimning rivojlanishiga imkon berdi. Ayni faoliyat quydagi xossalarga ega bo‘lgan tizim tarzida tasavvur etiladi. Maqsadga yo‘nalganlikning mavjudligi vaqt o‘tishi bilan rivojlanib borish ya’ni denamiklik barqaror holatini saqlash qobiliyati uslubiy ishlarni boshqarishda kasb ta’limi o‘qituvchilari jamoasining faol ishtiroki va moslashuvchanligi. Uslubiy faoliyatda quydagi yo‘nalishlar eng muhim hisoblanadi.Tashxis rejalashtirish sohasi o‘qituvchilarning malaka oshrishga ehtiyojini tashxis qilish o‘qituvchining axborotga bo‘lgan ehtiyoji tashxisi, uzoq muddatli rejalashtirish va boshqalar. Biz izlanish olib borayotgan litsey va kasb- hunar kollej rahbarlarining malakasini oshirish jarayonida variatuv dasturlarning o’rni va ularning bugungi kunning axborot texnologiyalari bilantanishtirishdan iboratdir. Bugungi kunning rahbarlari ta’lim jarayonida bo’layotgan o’zgarishlardan xabardor bo’lishlari uvchun ularning malakasini oshirib qayta tayyorlab turish lozim hisoblanadi. Ya’ni jamoada haqiqiy rahbar ruhiy kutarinki kayfiyat bilan ish olib bormog’i va yashamog’i lozim. Shu tarizda rahbarlikning eng yaxshi tashkilotchilik, tadbirkorlik fazilatlari shakllanib mukammallashtirib boradi. Boshqarish eng avvalo kishilar bilan ishlashdir. rahbar notiqlik mahoratiga ega bo‘lishi, tushunarli ifodali va ta’sirchan ishonarli va davatkor ruhda gapirishga o‘rganish kerak. Rahbarning tenglash mahorati bugungi kunda dolzarb vazifaga aylangan. Chunki tinglash qobiliyati gapruvchini ilhomlantiradi ruhlantiradi. Shu tariqa yangi fikrlar g’oyalarning shakllantirishiga imkon tug’iladi. Rahbar qalbi toza shijoatli ishbilarmon rahbarlik faoliyatida salbiy yoki ijobiy hatti-harakatlar o‘zida shakllangan solahiyat kuchi bilan javob bera olish qobiliyatiga ega bo‘lish kerak. Demak, zamonaviy boshqaruvning mahorati - jamoaning maqsadga intilishini ta'minlashdir. Ushbu fikrni pedagogik psixologiyadagi holat bilan qiyoslasak, quyidagi misol o‘rinli bo‘lardi. Bola o‘z rivojlanishida hamma me'yorlar bo‘yicha ulg‘ayib borayotgan bo‘lsa, ota-ona uning o‘sishiga deyarli aralashmaydi va lekin ulg‘ayishida biron muammo yuzaga kelsa, darxol kerakli choralar ko‘riladi. Jamoani boshqarishda ham rahbar, birinchi navbatda, maqsadga erishish sharoitini yaratishi va xodimlar harakatiga kam aralashuvi yuksak boshqaruv belgisidir. - ijtimoiy soha ob’yektlarini boshqarish va boshqaruvchilik xususiyatlarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslarini chuqur o‘rganish; - davlatimiz tomonidan yoshlarda boshqaruvchilik va yetakchilik qobiliyatini shakllantirish va boshqaruv mahoratini rivojlantirish sohasida olib borilayotgan ishlarni tizimli tahlil qilish; - yoshlarda boshqaruvchilik va yetakchilik xususiyatlarini shakllantirishga ta'sir etuvchi turli ehtiyoj va omillarni o‘rganish. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi-uslubiyotchisi lavozimining majburiyatlariga quyidagilar kiradi: a) bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) jamoasi o‘quv-tarbiyaviy faoliyatiga metodik rahbarlik qiladi, barcha yosh guruhlarida bolalarni tarbiyalash va o‘qitish dasturlarining bajarilishini ta’minlaydi va nazorat qiladi, tarbiyachi va tibbiy xodimlar ishini yo‘naltiradi va nazorat qiladi, bevosita bolalar bilan ishlovchi tarbiyachilarga va tibbiy hamshiralarga zarur metodik yordam ko‘rsatadi; b) bolalar bog‘chasida metodik kabinet ishini tashkil qiladi, bolalarni tarbiyalash va o‘qitish bo‘yicha yo‘riqnoma-metodik materiallarni umumlashtiradi, ilg‘or tajribani o‘rganadi va umumlashtiradi, tarbiyachilar va tibbiy hamshiralar orasida tajriba almashish ishlarini tashkil qiladi tarbiyachilar uchun ularga amaliy yordam berish maqsadida maslahatlar o‘tkazadi; v) bolalar tarbiyasining dolzarb masalalarini pedagogik kengashning muhokamasiga qo‘yadi, pedagogik kengashlarga materiallar tayyorlash va unda tarbiyachilarning faol ishtirokini ta’minlaydi, qabul qilingan qarorlarning bajarilishini nazorat qiladi, ota-onalar orasida pedagogik bilimlarning tashviqoti bo‘yicha, bolalar bog‘chalari va maktablardagi turli yosh guruhlari bo‘yicha tarbiyachilar ishida izchillikni ta’minlash bo‘yicha ishni tashkil qiladi. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi-uslubiyotchisi quyidagilarni bilishi kerak: a) “Ta’lim to‘g‘risida”gi, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonunlarni, maktabgacha ta’limga qo‘yilgan davlat talablarining mazmunini, hukumatning tegishli qarorlari, Xalq ta’limi vazirligining buyruqlari, farmoyishlari, yo‘riqnomalari, metodik va me’yoriy hujjatlarini, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash dasturi va tarbiyaviy ishlar konsepsiyasini; b) maktabgacha pedagogika va psixologiyani, maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitish va tarbiyalash shakl va metodlarini, maktabgacha ta’limga davlat talablarini bajarilishini nazorat qilish shakllari va metodlarini, bolalar hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish qoidalarini; v) pedagogik fan va amaliyotda ishlab chiqilgan me’yoriy-metodik hujjatlarni, o‘quv va tarbiya jarayonida o‘qitish texnikaviy vositalaridan foydalanish amaliyotini. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi-uslubiyotchisi lavozimiga quyidagi malaka talablari qo‘yiladi: a) Oliy yoki o‘rta maxsus pedagogik (maktabgacha) ma’lumot; b) uch yildan kam bo‘lmagan pedagogik ish staji. § 12. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachisi lavozimining malaka tasniflari Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachisi lavozim majburiyatlariga quyidagilar kiradi: a) bolalarni har tomonlama uyg‘un rivojlantirish va tarbiyalash bo‘yicha ishni tashkil qiladi va amalga oshiradi, ularni davlat talablariga muvofiq maktabda o‘qishga tayyorlaydi; b) o‘z ishida maktabgacha kichik, o‘rta va katta yoshdagi guruhlardagi bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirishga, muomala ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan turli xildagi o‘qitish faoliyatidan, jumladan, guruh va individual mashg‘ulotlar, o‘yinlar, sahnalashtirishlar, tabiatga ekskursiyalar va boshqa tadbirlardan foydalanadi; v) bolalarning individual xususiyatlarini, qiziqishlari va mayllarini o‘rganadi; g) tarbiya-ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun guruhlarda zarur sharoitlar yaratadi, buning uchun maktabgacha muassasa metodik kabinetining materiallaridan faol foydalanadi; d) guruhdagi har bir bolaning holati va sog‘ligini nazorat qiladi, maktabgacha muassasa tibbiy xodimlari bilan birgalikda bolalarning sog‘ligini mustahkamlashga, ruhiy-jismoniy rivojlanishiga ko‘maklashuvchi tadbirlarni muntazam o‘tkazadi; e) bolalar sog‘ligidagi o‘zgarishlar to‘g‘risida mudirni, maktabgacha muassasa tibbiy xodimlarini, ota-onalarni o‘z vaqtida xabardor qiladi; yo) bolalarning bog‘chaga qatnovini hisoblash tabelini yuritadi, kelmaganlik sabablarini aniqlaydi, tibbiy xodimlarni kelmagan bolalar to‘g‘risida xabardor qiladi; j) o‘quv-tarbiyaviy ishlarni rejalashtiradi, bolalar uchun o‘rnatilgan kun tartibini bajarishni ta’minlaydi, bolalar to‘g‘risida ota-onalar bilan suhbatlar olib boradi. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachisi quyidagilarni bilishi lozim: a) “Ta’lim to‘g‘risida”gi, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonunlarni, o‘z kasbiga oid bo‘lgan maktabgacha ta’limga qo‘yilgan davlat talablarining mazmunini, hukumatning tegishli qarorlari, Xalq ta’limi vazirligining buyruqlari, farmoyishlari, yo‘riqnomalari, metodik va me’yoriy hujjatlarini, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash dasturi va tarbiyaviy ishlar konsepsiyasini; b) maktabgacha pedagogika va psixologiyani, defektologiya asoslarini, yosh anatomiyasi va fiziologiyasini; maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitish va tarbiyalash shakl va metodlarini, jumladan, maktabgacha yoshdagi bolalarga tilni, matematikani, tabiatshunoslikni, tasviriy san’atni o‘qitish metodikalarini, mehnat ta’limini, musiqiy va jismoniy tarbiyani o‘rgatishni, bolalar adabiyotini, bolalar o‘qitilayotgan tilning grammatik tuzilishi va so‘z tarkibini; v) pedagogik fan va amaliyotda ishlab chiqilgan me’yoriy-metodik hujjatlarni, o‘quv va tarbiya jarayonida o‘qitish texnikaviy vositalaridan foydalanish amaliyotini, maktabgacha yoshdagi bolalarning ommaviy o‘yinlarini tashkil qilish qoidalarini, gigiyena asoslarini. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachisi lavozimiga quyidagi malaka talablari quyiladi: a) Oliy yoki o‘rta maxsus ma’lumot; b) amaliy ish staji talab qilinmaydi. § 13. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi yordamchisi lavozimining malaka tasniflari Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi yordamchisi lavozim majburiyatlariga quyidagilar kiradi: a) tarbiyachining bolalarga qarashida yordam beradi, ularni kuzatadi, o‘yinlar va muzeylar, xiyobonlarga va bolalarning boshqa dam olish joylariga olib borishga ko‘maklashadi; b) maktabgacha kichik, o‘rta va katta yoshdagi guruhlardagi bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirishga; bolalarni vatanparvarlik va o‘z Vataniga, milliy qadriyatlarga muhabbat ruhida tarbiyalashga, muomala ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan guruh va individual mashg‘ulotlar, o‘yinlar, sahnalashtirishlar, tabiatga ekskursiyalar va boshqa tadbirlar o‘tkazadi; v) bolalarni ovqatlantirishni va cho‘miltirishni tashkil qiladi va amalga oshiradi, ularni o‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish ko‘nikmalariga o‘rgatadi; g) rivojlanish va muvaffaqiyat darajasini baholash uchun bolalarning xulqini o‘rganadi va yurish-turishini kuzatadi, ularning muvaffaqiyatlarini ma’naviy rag‘batlantiradi, tarbiyachi va ota-onalar bilan birga ularning yutuqlarini va mumkin bo‘lgan muammolarini muhokama qiladi. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi yordamchisi quyidagilarni bilishi lozim: a) maktabgacha ta’limga davlat talablari mazmuni, maktabgacha pedagogikani va psixologiyani, defektologiya asoslarini, yosh anatomiyasi va fiziologiyasini; maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitish va tarbiyalash shakl va metodlarini, jumladan maktabgacha yoshdagi bolalarga tilni, matematikani, tabiatshunoslikni, tasviriy san’atni o‘qitish metodikalarini, mehnat ta’limini, musiqiy va jismoniy tarbiyani o‘rgatishni; b) bolalar adabiyotini, bolalar o‘qitilayotgan tilning grammatik tuzilishi va so‘z tarkibini, bolalar ovqatlarining turlarini, retseptlarini va tayyorlash texnologiyalarini; v) maktabgacha yoshdagi bolalarning ommaviy o‘yinlarini tashkil qilish qoidalarini, gigiyena asoslari, bolalar hayoti va sog‘ligini muhofaza qilish qoidalarini. Bolalar bog‘chasi (yasli-bog‘cha) tarbiyachi yordamchisi lavozimiga quyidagi malaka talablari qo‘yiladi: a) o‘rta ma’lumot va maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash ishlari xususiyatlari bo‘yicha maxsus tayyorgarlik; b) amaliy ish staji talab qilinmaydi. MAKTABGACHA TA’LIM XODIMLARI ASOSIY LAVOZIMLARINING MALAKA TAVSIFLARI Mazkur asosiy lavozimlarning malaka tavsiflari (bundan buyon matnda malaka tavsiflari deb yuritiladi) “O‘z standart” agentligining 2021-yil 12-fevraldagi 5- 1288-son qarori bilan tasdiqlangan “Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari Klassifikatori (XALIKK-2020)” muvofiq, maktabgacha ta’lim xodimlari asosiy lavozimlarining malaka tavsiflarini belgilaydi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti xodimlarining malaka tavsiflari 1-§. Maktabgacha ta’lim tashkiloti direktori lavozimining malaka tavsiflari 1.Lavozim vazifalari: Maktabgacha ta’lim tashkilotining faoliyatiga umumiy rahbarlik qilish; maktabgacha ta’lim tashkiloti direktori o‘z faoliyati davomida O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni, qarori va farmoyishlari, Vazirlar Mahkamasining qarori va farmoyishlari hamda ta’limga oid boshqa amaldagi huquqiy-me’yoriy hujjatlar, Maktabgacha ta’lim vazirligi (keyingi o‘rinlarda vazirlik deb yuritiladi) hamda uning hududiy boshqaruv organlari, bo‘ysunuviga qarab Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi, Toshkent shahar va viloyatlar, tuman (shahar) hokimlari (keyingi o‘rinlarda mahalliy davlat hokimiyati organlari” deb yuritiladi)ning qarorlari va boshqa hujjatlarda maktabgacha ta’lim tashkiloti (keyingi o‘rinlarda tashkilot deb yuritiladi)ga berilgan tegishli topshiriqlar ijrosini to‘liq bajarilishini ta’minlash; –tashkilotning Nizom (Ustav)ga muvofiq faoliyatini tashkil etish; –tashkilot joylashgan hududda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, tashkilotning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, o‘quv- metodik faoliyatini samarali tashkil etish; –tashkilotni yuqori kompetentlik, mahoratli va malakali mutaxassis kadrlar bilan ta’minlash; –bolalarni har tomonlama intellektual, ma’naviy-estetik va jismoniy rivojlantiruvchi zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini ta’lim-tarbiya jarayoniga joriy etish, ularning maktabga tayyorgarlik darajasini tubdan oshirish; –maktabgacha ta’lim sohasiga oid normativ-hujjatlarni amaliyotga to‘laqonli tatbiq etish; –tuman (shahar) maktabgacha ta’lim bo‘limining Kengashi, ishlab chiqarish yig‘ilishlarida, mahalliy davlat hokimiyat organlari yig‘ilishlarida ishtirok etish hamda ularga tashkilot faoliyatiga taalluqli masalalar bo‘yicha hujjatlarni tayyorlash va tizimni rivojlantirish yuzasidan takliflar kiritish; –tashkilot faoliyatini rejalashtirish, yillik va istiqbol ish rejalarini ishlab chiqish; –tashkilotning ish rejalari, o‘quv-mavzu rejalari, yillik taqvim o‘quv dasturlarini tasdiqlash; - tashkilot pedagog va mutaxassislarining ish rejalarini ko‘rib chiqish va tasdiqlash, ularni to‘laqonli va sifatli ijro etilishi ustidan nazorat olib borish; - tashkilotni rivojlantirish yuzasidan istiqbol yo‘nalishlarini belgilash bo‘yicha buyruqlar qabul qilish, ularni tuman (shahar) maktabgacha ta’lim bo‘limining ish rejasi bilan muvofiqlashtirish; –vakolati doirasida xodimlarni ishga qabul qilish va mehnat shartnomasini bekor qilish va mehnat munosabatlari yuzasidan tegishli buyruqlarni chiqarish; –hududda maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish manfaatlari yo‘lida mahalla fuqarolar yig‘inlari, huquqni muhofaza qiluvchi va jamoat tashkilotlari hamda hududlarni kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha sektorlar bilan o‘rnatilgan tartibda o‘zaro hamkorliklarni yo‘lga qo‘yish; –maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’limga qamrovini oshirish, ayniqsa 6 yoshli bolalarni to‘liq qamrab olish orqali boshlang‘ich ta’limga sifatli tayyorlash choralarini ko‘rish; –ta’lim-tarbiya jarayoniga ilg‘or pedagogika va axborot texnologiyalarini joriy etish; –tashkilotning tarbiyalanuvchilari, pedagoglari va ta’lim-tarbiya jarayoni to‘g‘risidagi axborotlarni o‘z vaqtida muntazam ravishda axborot tizimi (EMIS)ga kiritib borish; –tashkilotga bolalarni qabul qilish, qabul qilingan bolalar yoshi va kontingentidan kelib chiqib, har yilning avgust oyida buyruq asosida yosh guruhlarni shakllantirish; –tashkilotda dam olish kunlari va ish kuni yakunlangandan keyin bolani parvarishlash, unga qarab turish, uni o‘qitish bo‘yicha qo‘shimcha pullik xizmatlar ko‘rsatish ishlarini tashkil etish; –ta’lim-tarbiya jarayonida bolalarda umumiy asosiy kompetensiyalar va rivojlanish sohalari kompetensiyalarini shakllantirish uchun tegishli sharoitlar yaratish; –tashkilot pedagogik kengashi va umumiy ishlab chiqarish yig‘ilishlariga raislik qilish; –tashkilot “Kuzatuv kengashi”ning dastlabki yig‘ilishini tashkil etish; –“Kuzatuv kengashi”ga tashkilot faoliyatini takomillashtirish, moliyaviy-ho‘jalik holati, daromadlar va xarajatlar, byudjet va byudjetdan tashqari hamda homiylik mablag‘laridan foydalanish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar to‘g‘risida hisobot berib borish; –tashkilotni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘ hisobini qilish va yillik xarajatlar smetasini tuzilishida tuman (shahar) bo‘limiga taklif kiritish; –tashkilotda ta’lim-tarbiya jarayoniga joriy etilishi hamda mazkur hujjatlarda belgilangan vazifalarning to‘laqonli bajarilishida pedagog va xodimlarning mas’uliyati va javobgarligini oshirish; –tashkilotda ochiq mashg‘ulotlar, seminarlar, ko‘rik-tanlov, musobaqalar o‘tkazishga rahbarlik qilish; –tashkilotda huquqbuzarlik, uyushgan jinoyatchilik, korrupsiya, giyohvandlik va boshqa zararli odatlardan saqlanish, uning oldini olish choralarini ko‘rish bo‘yicha ota-onalar va jamoatchilik o‘rtasida keng qamrovli targ‘ibot-tashviqot ishlarini amalga oshirish; –tashkilot xodimlari o‘rtasidagi vazifalar taqsimotini belgilash, zaruriyatga qarab tegishli o‘zgartirishlar kiritish, ish taqsimoti asosida xodimlarining huquq va majburiyatlarini belgilash; –tashkilot faoliyatiga tegishli barcha axborotlarni tahlil qilish, hisobotlar tayyorlash va ijro intizomini doimiy nazorat qilish; –ish yuritish va hujjatlar aylanish tizimi asosida tuman (shahar) maktabgacha ta’lim bo‘limlari tomonidan berilgan hujjatlar va topshiriqlarning o‘z vaqtida ijro etilishini, hujjatlar aylanishi, tahlil va nazorat qilishning yagona tizimini amalga oshirilishini ta’minlash; –tashkilotda pedagog va mutaxassislarning o‘z xizmat vazifalarining sifatli bajarishlarida tashkiliy-uslubiy yordam ko‘rsatish, xodimlarga zarur ish sharoitlarini yaratish choralarini ko‘rish hamda mehnat intizomini ta’minlash; –tashkilotda pedagog va mutaxassis kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish, xodimlar attestatsiyasini hamda ular tomonidan mehnat intizomiga rioya qilinishini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat ta’lim muassasalari hamda nodavlat ta’lim tashkilotlarini attestatsiyadan va davlat akkreditatsiyasidan o‘tkazish tartibini takomillashtirish to‘g‘risida” 2019- yil 7-iyundagi 470-son va “Maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim tashkilotlari pedagog kadrlarini attestatsiyadan o‘tkazish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 17-sentabrdagi 572-son qarorlari asosida nazorat qilish; –tashkilot xodimlari orasidagi eng faollarini rag‘batlantirish, lozim vazifalarini bajarmaganligi uchun ularga nisbatan o‘z vakolatli doirasida intizomiy jazo choralarini qo‘llash masalalarini ko‘rib chiqish, jamoada sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish; – tashkilotdagi ilg‘or tajribali pedagog kadrlar nomzodini Davlat va tarmoq mukofotlari bilan taqdirlashida tuman (shahar) maktabgacha ta’lim bo‘limiga taklif kiritish; –tashkilot faoliyatining moliyaviy-xo‘jalik masalalarini hal qilish, budjet va budjetdan tashqari mablag‘larning shakllanishi, undan samarali foydalanishini amalga oshirish, tashkilotni rivojlantirish uchun byudjetdan tashqari qo‘shimcha mablag‘ topish va moddiy resurslar bilan ta’minlash choralarini ko‘rish, tashkilotning investitsion jozibadorligini ta’minlash, shuningdek, ta’limiy maqsadlarga erishish uchun moliyaviy, moddiy resurslarning samarali taqsimotini va xodimlarning safarbarligini ta’minlash hamda qabul qilingan qarorlarning oqibatlari, moliyaviy-xo‘jalik natijalariga shaxsan javob berish; –tashkilotning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash yuzasidan o‘quv-didaktik, ko‘rgazmali materiallar, sport jihozlari, o‘yin, o‘yinchoqlar va musiqa asboblari bilan jihozlashga bo‘lgan ehtiyoj bo‘yicha tuman (shahar) maktabgacha ta’lim bo‘limiga takliflar kiritish; –tashkilotda sog‘lom va xavfsiz ratsional ovqatlantirish ishlarini tashkil etish hamda sanitariya qoidalariga mos ravishda ovqatlantirishni tashkil etish; –O‘zbekiston Respublikasi Bosh Davlat sanitariya vrachining “O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigienik talablar” sanqvan № 0016-21-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2021 yil 26 iyunda ro‘yxatdan o‘tkazilgan, ro‘yxat raqami 30) asosidatashkilotda sog‘lom va xavfsiz ratsional ovqatlantirish ishlarini tashkil etish hamda sanitariya qoidalariga mos ravishda ovqatlantirishni tashkil etish; –tashkilot brakeraj komissiyasi faoliyatini nazorat qilish; –tashkilot faoliyatini tashkil etish bilan bog‘liq murojaatlar bo‘yicha fuqarolarni qabul qilish, tashkilotga kelib tushgan xat, ariza va shikoyatlar hamda murojaatlarni belgilangan tartibda ko‘rib chiqish va ijrosini to‘liq ta’minlash; –tashkilotda sifatli tibbiy xizmatni tashkil etish va hududiy sog‘liqni saqlash muassasalari bilan hamkorlikda ishlash; –tashkilot xodimlari va tarbiyalanuvchilarining tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishini nazorat –maktabgacha ta’lim tashkiloti va ota-onalar o‘rtasida hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, tashkilot faoliyatini rivojlantirish yuzasidan ota-onalar fikrini o‘rganish; –tashkilotda kasbiy odob-ahloq qoidalari, ichki mehnat tartibi qoidalari hamda jamoa shartnomasi, sanitariya-gigiyena talablari, mehnatni muhofaza qilish, texnika va yong‘in xavfsizligi qoidalariga rioya qilishni ta’minlash, sog‘lom raqobatli muhitni yaratish; –yagona milliy mehnat tizimi (my.mehnat.uz) saytida pedagog va mutaxassis xodimlarning ma’lumotlar bazasini yangilab borish; –har oy yakuni bo‘yicha bo‘sh ish o‘rinlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni (mehnat.uz) saytiga joylab borish; –pedagog xodimlarga bo‘lgan ehtiyojlarni aniqlash, malaka va kompetensiyalarga ega xodimlarni tanlash, kadrlar zaxirasini shakllantirish, pedagog xodimlar attestatsiyasini tashkil qilish, mehnat va ishlab chiqarish intizomiga rioya qilinishini ta’minlash; –korxona va tashkilotlar bilan xo‘jalik shartnomalari tuzishda tashkilot nomidan faoliyat yuritish, uning manfaatlarini himoya qilish, ishonchnomalar berish, Kuzatuv va pedagogik kengash hamda boshqa manfaatdor tomonlar bilan hamkorlikda tashkilotni rivojlantirish bo‘yicha strategik rejalarini ishlab chiqish va muvofiqlashtirish, tashkilotning vazifa va maqsadlarini shakllantirish ishlarini tashkil etish; –tashkilotda sog‘lom ma’naviy-ruhiy, xavfsiz va rag‘batlantiruvchi muhitni yaratish, tashkilot Kuzatuv kengashi faoliyatida obyektiv, oshkoralik va shaffoflikni ta’minlash uchun sharoit yaratib borish. 2. Bilishi lozim: –O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida” va “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining ta’limga oid qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’limga oid farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, Vazirlar Mahkamasining ta’limga oid qarorlari va farmoyishlari, Maktabgacha ta’lim vazirining buyruqlari, mahalliy davlat hokimiyat organlari qarorlarini; –O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida” 2019 yil 16 dekabrdagi O‘RQ-595-son va “Ta’lim to‘g‘risida”gi 2020 yil 23 sentabrdagi O‘RQ-637-son qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining ta’limga oid qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’limga oid farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida” 2020-yil 22- dekabrdagi 802-son qarori va ta’limga oid boshqa qarorlari va farmoyishlari, Maktabgacha ta’lim vazirining buyruqlari, mahalliy davlat hokimiyat organlari qarorlarini; –ta’lim-tarbiya reja va o‘quv dasturlarining mazmunini; –maktabgacha ta’lim tizimi rahbar va pedagog kadrlariga qo‘yiladigan malaka talablarini; –zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalana olishi hamda ularni joriy etish usullarini; –maktabgacha ta’lim pedagogikasi, psixologiyasi va maktabgacha yoshdagi bolalar fiziologiyasini; –bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda va variativ (muqobil) dasturlari, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalarini amaliyotga tatbiq etish va uzluksiz takomillashtirib borish yo‘llarini; –attestatsiyaga oid normativ-huquqiy hujjatlar mazmunini, attestatsiya o‘tkazish tartibi va mezonlarini; –attestatsiyaga oid normativ-huquqiy hujjatlar mazmunini, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim tashkilotlari pedagog kadrlarini attestatsiyadan o‘tkazish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 17-sentabrdagi 572-son qarorlari asosidaattestatsiya o‘tkazish tartibi va mezonlarini; O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining“Bolalarni davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlariga qabul qilish bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishning ma’muriy reglamentini tasdiqlash to‘g‘risida” 2018-yil 28-martdagi 244-son va “Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish hamda sohaga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish chora- tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 5-martdagi 122-son qarorlari talablari asosida bolalarni davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlariga qabul qilish bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishning belgilangan tartibini amalga oshirish; –kasbiy odob-axloq qoidalari, sanitariya-gigiyena talablari, mehnatni muhofaza qilish, texnika va yong‘in xavfsizligi qoidalarini. 3. Malaka talablari: –kamida bakalavr darajasidagi maktabgacha ta’lim yo‘nalishidagi oliy pedagogik ma’lumot (nomutaxassis va nopedagog oliy ma’lumotli kadrlar maktabgacha ta’lim yo‘nalishidagi kasbiy qayta tayyorlash kursini tamomlagan bo‘lishi lozim); –xorijiy tillardan birining boshlang‘ich bosqichini va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni bilishi kerak; –uch yildan kam bo‘lmagan pedagogik ish staji; –ta’lim sohasida ishlagan, zamonaviy bilim va ma’naviy-ahloqiy fazilatlarga ega mustaqil fikrlaydigan hamda menejerlik qobiliyatiga ega bo‘lishi talab etiladi. –Ilmiy daraja yoki ilmiy unvonga ega bo‘lgan, hududiy maktabgacha ta’lim bo‘linmalarida ikki yildan ortiq faoliyat ko‘rsatgan, Davlat mukofotlari bilan taqdirlanganlar, Toshkent shahridagi Puchon hamda «A.I.Gersen nomidagi Rossiya davlat pedagogika universiteti» Federal davlat byudjeti oliy ta’lim muassasasi filiali bitiruvchilari, yoki nufuzli xalqaro reyting tashkilotlarining yuqori 1000 talik ro‘yxatiga kiritilgan xorijiy oliy ta’lim muassasalarini (bakalavriat, magistratura) tamomlagan yoki ularda ilmiy daraja (PhD va unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy daraja) olgan yosh mutaxassislardan pedagogik ish staji talab etilmaydi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonunining 44-moddasiga muvofiq Maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimida mehnat faoliyatini amalga oshirishga quyidagi cheklovlar belgilab berilgan. Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan, pedagogik faoliyatni amalga oshirishga to‘sqinlik qiladigan kasalliklari yoki jismoniy nuqsonlari bo‘lgan shaxslar, shuningdek qasddan jinoyatlar sodir etganligi uchun ilgari hukm qilingan shaxslar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanishi mumkin emas. Ilgari o‘zining aybli harakatlari sababli mehnat shartnomasi tugatilgan shaxslar, shuningdek qo‘llanilgan jazo chorasidan, sudlanganligi holati tugatilganligidan yoki olib tashlanganligidan hamda o‘ziga nisbatan amnistiya yoki afv etish akti qo‘llanilganligidan qat’i nazar, qasddan sodir etilgan jinoyatlar uchun ilgari hukm qilingan shaxslar, jinoyat ishlari aybdorligi to‘g‘risidagi masala hal etilmagan holda tugatilgan jinoyatlar sodir etgan shaxslar maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimi organlari va tashkilotlarining rahbarlik lavozimlariga tayinlanishi mumkin emas. II-BOB. MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA RAHBARLIK QILISH VA TASHKIL ETISH YO`LLARI 2.1. Mudira tomonidan ta’lim-tarbiya ishlarini kuzatish, nazorat qilish usul va uslublari Boshqaruvning insoniyatga ma’lum uchta sosiy turi mavjud. Inson aql zakovat yordamida tartiblashtirilib madaniy an’analarga singdirilgan ya’ni tabiiylashtirilmagan yozilmagan qonun qoidalar yordamidagi boshqaruv, bevosita tayinlangan ma’sul shaxslar yordamidagi boshqaruv, qonunlar qo‘llanmalar, qoidalar kabi yozma hujjatlar yordamidagi boshqaruv. Hozirgi vaqtda rahbarlikka faqat kasbiy faoliyat sifatida qarash an’anasi kucahygan va u mansabdor hamda mansabdorlikni o‘rganish sohasi sifatida iqtisoslashgan. So‘ngi yillarda mazkur soha mutaxassislar uzoq tortishuvdan keyin ushbu turlarni “Mansabdor shaxs va bajaruvchi vazifasini bajaruvchi shaxs” tarzida talqin qilmoqda. Rahbariyat boshqaruv tizimi asosida faoliyat ko‘rsatuvchi, eng kichik ko‘p tarmoqlar tashkilot va uyushmalardan tortib, davlat va jamiyat doirasida yerik tuzilmalargacha barcha idoralarga xos rahbarlardan iborat yahlit guruhni ifodalaydi. Unda rahbar va rahabriyatdan farqli ravshda bir-biriga buysunuvchi yoki parallel ish olib boruvchi tarmoqlar va ularni birlashtiruvchi tuzilma faoliyat asosiy masala bo‘lib ko‘pchilik shaxslardan tashkil topgan bunday tizimda bir kishining emas balki butun bir tuzilmaning hususiyatlari hamda faoliyati bosh masla hisoblanadi. Rahbariyat guruhlashgan idoraning tashkiliy tuzilishi bilan birga maqsadga kura tarmoqlanish hususiyatlari, ishlash jarayoni, prinsipalar va qonuniyatlar sohalar bo‘yicha a’loqadorligi hamda muvoffiqligi hamda shart sharoitlari hamda shu kabi boshqa masalalarni qamrab oladi. Rahbariyat masalalarini tadqiq etish bugungi kunda asosan davlat boshqaruvi personal boshqaruvi davlat hizmati va uning tarmog’i bo‘lgan hizmat huquqi fanlari doirasida amalga oshiriladi. Lekin rahbariyat qanday va qancha tarmoqqa bo‘linmasin yagona tizim bo‘lganligi tufayli uning ma’lum qonuniyatlar metodlar hamda prinsiplarga asoslangan maqsad va vazifalari mavjud. Ularni o‘rganish, tahllil etish, baholash, tadqiq etishning o‘zi yahlid yo‘nalishdir. Shularga ko'ra rahbariyatning mohiyatini har tomonlam o‘rganish rahbarshunoslik doirasida amalga oshiriladigan ish hisoblanadi. Rahbarsunoslik rahbariyat rahbarlik bilan bog’liq hususiyatlarni tadqiq etuvchi fanning o‘ziga xos yo‘nalishidir. Uning diqqat markazida: 1) bevosita yoki bilvosita rahbarshunoslikka doir tarixiy zamonaviy yozma manbalar ularning ijodkorlari rahbarshunoslik bilan bog’liq tarixiy va zamonaviy voqiya hodisalar amaliy jarayonalar rahbarshunoslik ob’yektlarining o‘ziga xos hususiyatlarini o‘rganish; 2) fan va amaliy jarayondagi masalalarni bir butunlikda olib ularning rivojlanish shart-sharoitlari. Asoslari yo‘nalishlari tatbiq etish ob’yektiv vazifalari va boshqalarni ilmiy tekshirish muvofiqlashtirish va qiyosiy tahlil qilish. 3) Sohaga oid qonuniyatlarni kashf qilish va tarqqiy ettirish shu maqsadda muayyan davr hamda kelajak uchun muhum xulosalar tag’dim etishni tizimlashtirish kabi masalalar turadi.1 Rahbarshunoslik fanining bosh vazifasi o’z ob’yektlariga doir barcha masalalar ilmiy amaliy va nazariy jihatdan teran o’rganish vositasida: jamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan muhim xulosalar taqdim etish erishilgan natijalarni ahamiyati, tadbiq etish davri o‘rni va maqsadlarini aniqlagan holda qo‘llash uchun tavsiyalar, tizimlar, funksional tizimni taqdim etish jamiyatga xizmat ko‘rsatish samaradorligini asoslash amaliy jarayonalarda zamonaviy bilimlar bilan qurollantirib borish; rahbar hodimlar uchun vujudga kelish mumkin bo‘lgan yangi shart-sharoitlar hamda vaziyatda zarur xususiyatlar, tartiblar, qoidalar, va boshqalar. Talabalarni bashorat qilish eng ilg’or sifatlar, samarali faoliyat shakllari tashkiliy mehanizmlar hamda uslublarni ishlab chiqish va jortiy etiushdan iborat. Rahbarshunoslik fanining ijtimoiy ahamiyati shundan iboratki uning ob’yektlari jamiyat va uning faoliyati xalq turmush tarzi va taraqqiyot o‘rtasida bog’lovchi bo‘g’in hisoblanadi. Rahbar har qanday ijtimoiy guruhda taraqqiyotga intilishning siyosiy jihatdan strategik takdik yo‘nalishlarini huquqiy jihatdan faoliyat imkoniyatlari va chegaralarni iqtisodiy jihatdan shart-sharoitlari moddiy asoslari va maxsulotlarini ma’naviy jihatdan esa tarbiyaviy, ma’rifiy va madaniy darajasini shakllantirishda yetakchi o‘rin tutadi. Bu esa rahbardan yuksak aql zakovat, keng duniyo qarash rahbarshunoslik fani doirasida erishilgan barcha yutuqlardan zamonaviy ma’lumotlardan xabardor etishni talab etadi. Shu ma’noda rahbar rahbarshunoslikning alohida fan sifatida o‘rganilishi tashkilot jamiyatning taraqqiyot sari tez va ilg’or g’oyalar asosida ilgarilashga katta ta’sir ko‘rsatdi hamda yuqorida zikr etilgan muammolarni anglash va o‘z vaqtida hal etishga demak rahbar faoliyatining izchilligi, sifat va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Rahbar madaniyati–rahbar xodimlar yetakchilar yo‘l boshchilarga xos ma’naviy qiyofa axloq odob, muomila va boshqaruv madniyatini ifodalovchi so‘z birikmasi. Madaniyat avvalo ma’naviy boylik xosilasi. Siyosiy madaniyati yuksak rahbar millat davlat xalq manfaati nazaridan ish tutadi, umummanfaatni o‘z shaxsiy ehtiyoj va manfaatlaridan ustun qo'yadi. Rahbar va rahbarlikka davogar shaxs alohida xulq atvorga, ma’naviyat va madaniyatga ega bo‘lish uni doimiy ravishda takomillashtirib borish zarur. Buning uchun siyosiy hayotdan xabardor bo‘lish yoki iqtisodiy va kasbiy bilimlarni o‘zlashtirishning o‘zigina kifoya qilmaydi. Ular jahon tajribalari asosida shakllangan ilg’or boshqaruv malakalarini ham o‘zlashtirgan bo‘lishi kerak. Bugungi rahbar bunga zimmasidagi vazifalarga yuksak ma’suliyat bilan yondashish o‘ziga nisbatan talabchanlik orqali erishadi. Siyosat iqtisod va ma’naviyatga dahildor kitoblar va mumtoz adabiyot tarixiy jarayonlarni chuqur mushohada qilish ham uning duniyo qarashini kengaytiradi. Agar aql zakovati ta'fakkuri ma’naviy kamoloti, madaniyati bilan rahbar mustaqil fikirlashdan mushohada qilishdan kundalik voqea hodisalarni teran tahlil etib borishdan uzoqlashsa rahbarlik talab etgan ma’naviyatdan uzoqlashib boradi. Rahbar ma’naviyat va madaniyatning kuch qudratidan ezgu maqsadlar yo‘lida samarali foydalanishi boshqaruv tizimidagi ijtimoiy immunitetlarni insonparvarlik g’oyalari asosida rivojlanib borishi darkor. Zero rahbarlik uslubi boshqarish madaniyatining ma’lum elimentlariga ega bo‘lishni taqqazo etadi rahbarlar bilan oddiy odamlar o‘rtasidagi munosabatlar madaniyatlilik qoidalariga asoslanmog’i kerak. Bu qoidalar ijtimoiy burchni yuksak darajada anglash kishilar o‘rtasida insonparvarlik munosabatlari o‘zaro hurmat hamjamiyatlik hamda birodorlikdan iborat. Bularning barchasi rahbar ma’naviy saviyasining o‘sib borishiga siyosiy madaniyatning takomillashuviga katta yordam beradi. Chunki cheklangan ta'fakkur chala bilan past madaniayat bilan dunyoda ro‘y berayotgan murakkab jarayonlarni teran anglash ma'suliyatli vazifali mansabni egallab bo‘lmaydi. Binobarin demokratik asosida shug’illanib borayotgan jamiyatimiz talabi aqlan va manan barkamol puhta bilimga ega bo‘lgan teran ta'fakkurli kishilargina rahbar bo‘lishga haqlidir. Rahbar ma’suliyati rahbar madaniyatining asosiy belgilaridan biri bo‘lib uning ma’lum sohaga javobgarligini ifoda etadi. U alohida shaxs ma’suliyatidan farq qilib kengligi bilan ajralib turadi. Shu bilan rahbar ma’suliyati hamisha muhim sanalgan. Ma’suliyat avvalo har bir kishining vijdoni qolaversa jamoa jamiyat va millat oldidagi burchini anglaydir. Umuman ma’suliyat rahbarning vazifasiga nisbatan javobgarlik tuyg’usidir. Rahbar faoliyatidagi barcha salbiy hodisalar ma’suliyat hissining sustligidan kelib chiqadi. Ma’suliyatsizlikning eng salbiy ko‘rinishi siyosiy ma’suliyatsizlikdir. Siyosiy ma’suliyatsizlik siyosiy kaltabinlik, sabsata bozlik, nayrangbozlik, qalloblik, kabi illatlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Binobarin rahbarlik lavozimidagi kishidan yuksak ong va tafakkur hushyor idrok talab etadi. Bugungi kunda rahbar kadrlar oldiga qo'yilayotgan qolaversa hayot taqqoza etayotgan asosiy vazifalar quydagilardan iborat. Rahbar ko‘ngli ochiq qalbi va ko'ngli toza aql zakovat sohibi ma’naviy shakllangan bo‘lishi kerak. 1. Rahbar o‘zini tarbiya qilgan, ishonch bildirib yuksak martabaga munosib ko‘rgan el yurtiga halol xizmat qilishi lozim. 2. Rahbar aqlli va tajribali o‘z ishining bilimdoni bo‘lgan mutaxassislarga tayanmog’i ularning fikriga quloq solmog’i shunga asoslanib xulosa chiqarmog’i kerak. 3. Rahbarning barcha ishlari xalq hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmog’i lozim. Kimlargadir yaxshi ko‘rinish maqtanish uchun qilingan ish rahbarning kelgusidagi faoliyatiga salbiy iz qoldirishi mumkin. 4. Rahbarda xalq va vatanga fidoyilik, tashabbuskorlik, qa’tiyat va talabchanlik bo‘lmog’i lozim. Manmanlik, zo'rovonlik, o‘zgalar fikrga quloq solmaslik rahbar kadrlarni yaxshi mutaxassislar, mehnatkash sodda va samimiy odamlardan uzoqlashtirib qo‘yadi. 5. Rahbar hech qachon mayda gaplar fusqu fasod mayshad bozlikka berilmasligi kerak. 6. Katta rabarlarning kichik rahbarlarni mahalliychilik oshna-og’aynichilik shaxsiy sadoqatiga qarab tanlashi o‘ta kaltabinlik. Ayniqsa yangi rahbar o‘zidan oldin faoliyat ko‘rsatgan rahbar davrida ishlagan yaxshi mutaxassislarni ishdan bo‘shatishi, o‘ziga raqib bilishi achinarli xol bo‘lib, bu umumdavlat manfaatiga jiddiy zarar yetkazadi. 7. Rahbar maqtovdan boshi aylanib “dohiy”lik kasaliga chalinib qolmasligi kerak. Bunday rahbarlar atirofida faqat o‘z manfaatini o‘ylovchi “maslahatguylar” amalparast, laganbardor, poraxo‘r oddiy odamlarga zug’im o‘tgazuvchi kimsalar to‘planib qoladi. 8. Rahbar nafs balosiga qarshi turmog’i, o‘zidan kichik rahbarlarni bu balodan asramog’i lozim. 9. Rahbar adolatsizlikka aslo yo‘l qo‘ymasligi lozim. 10. Rahbar o‘z shaxsiy hayoti, turmush kechirishida ham boshqalarga o‘rnak bo‘lmog’i shart. 11. Rahbarning barcha ishlari ochiq va oshkora bo‘lmog’i lozim. Vaqti-vaqti bilan xalq oldida hisobot berib turishi ularga obru keltiradi. 12. Rahbar o‘z g’oyasi, fikri harakat dasturiga ega bo‘lishi bilan birga barchani yurt taraqqiyoti bilan birga xalq tinch totuvligi, farovonligi yo‘lida yagona g’oya oldida jipislashtirishi shart. Rahbarlik aql-farosat kuch g’ayrat, izlanish va topqirlikni o‘z ustida tinmay ishlashni tadbirkorlikni talab etadi. “Rahbarlik” tarbiyasining quydagi jihatlari ahamiyatlidir: 1) Rahbar ijtimoiy shaxs sifatida ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish resurislarini birlashtirib uning asosiy harakatlantiruvchi kuchini boshqaruvchi sifatida omilkorlik bilan ish yurituvchi shaxs; 2) Rahbar har qanday ishni amalga oshirish uchun avvalo mustaqil qaror qabul qiladi. Bu qaror rahbarning tadbirkorlik, ishbilarmonlik faoliyati maqsadlarini belgilaydi; 3) Rahbar o‘z sohasiga yangi g’oya yangi tashabbus, yangi texnologiyalarni joriy etuvchi tadbirkor shaxs hisoblanadi; 4) Rahbar mehnati, ayni vaqtda tadbirkorlikka asoslangan mashaqqatli faoliyatdir. Unga sarflangan kuch mablag’ ba’zan vaqtincha foyda emas zarar keltirishi, bunda jamoa foyda o‘rniga zarar ham ko‘rishi mumkin. U bunday holatlarni oldindan ko‘ra olishi va unga tayyor turishi zarur bo‘lganda faoliyatini qayta boshlashi o‘zida bunga kuch g’ayrat topa bilish lozim. Ushbu jihatlar rahbarlik faoliyatning ma’lum jihatlarini namayon etadi. Rahbar halol, fok, vujdonli, iymonli, qattiq qul, diyonatli, mehr-shafqatli bo‘lishi kerak. Rahbarlikka egri yo‘l egri qo‘l egri maqsad bilan erishib bo‘lmaydi. Fel-atvorida egrilik bor kishi rahbarlik lavozimida uzoq davom ettira olmaydi. Shu bilan birga u o‘zi boshqarayotgan jamoa orasida obruga ega bo‘lishi zarur rahbar faol bo‘lmasa jamiyatda ijtimoiy faollik shakllanmaydi. Kattami kichikmi qanday mansabda bo‘lishidan qattiy nazar har bir rahbar oldida “o‘z ishimga talab darjasida yodashishim uchun nimalarni bilishim, qanday fazilatlarga ega bo‘lishim kerak?” degan savol hamisha kundalang turadi. Boshqaruvdan ko‘nikma mahorat, bilim,aql va idrokning roli katta. Malaka oshirishda pedagogik texnologiyalardan poydalanish. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da: “Inson” uning har tomonlama uyg‘un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro'yobga chiqarishning sharoitlarini va ta'sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o‘zgartirish Respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir", deyiladi1. Bunday maqsadni amalga oshirish, asosan, pedagoglar zimmasiga tushadi. Shuning uchun ham oliy ta'lim muassasalarida o‘qituvchilarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish jarayoni mazmun va mohiyatiga bugungi kunda jamiyatning istiqbol talablariga mos yangilanishlar kiritilishi lozim. Malaka oshirish tizimida «Pedagogika masalalari» kursi o‘quv fanini yangi pedagogik texnologiya asosida olib borish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Shuni e'tirof etish kerakki, hali Respublikamizda malaka oshirish tizimida yangi pedagogik texnologiyalarni, ta'lim innovatsiyalarini to‘plash, ular ichidan faoliyatimiz uchun eng samaradorlarini tajriba sinovlaridan o‘tkazish va o‘quv jarayoniga joriy etishni yo‘lga qo‘yadigan tizim shakllantirilgani yuq. Vaholanki bugungi kunda ta'lim samaradorligini oshirish. Davlat ta'lim standartlarining bajarilishini ta'minlash, ta'limning sifat ko’rsatkichini kafolatlashda zamonaviy pedagogik texnologiya hal qiluvchi omillardan bo’lib bormoqda. Pedagogik texnologiyani o’quv jarayonida qo‘llash jahon amaliyotida keng tarqalmoqda. Zero, o‘quv jarayonini demokratlashtirish, kelishuvchanlik asosida tashkil qilishda hamkorlik, hamijodkorlik rivoj topmoqda. Bu jarayon tinglovchilarni o’quv faoliyatini amalga oshirishda harakatlantiruvchi kuch bo’lib xizmat qiladi. Tinglovchi va o‘qituvchini doimiy izlanishga, uzluksiz o‘z ustida ishlashga undaydi. Bu o‘z navbatida, ta'limda samaradorlikni ta'miilaydi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan barcha pedagoglar xabardor bo‘lishlari zarur. Pedagogik texnologiya-bu tizimli fikr yuritish usulini pedagogikaga singdirish, boshqacha qilib aytganda pedagogik jarayonni muayyan bir tizimga keltirishdir (Sakomoto). Demak, pedagogik texnologiya insonga (ta'lim-tarbiya oluvchiga) oldindan belgilangan maqsad bo‘yicha ta'sir o‘tkazish faoliyatidan iborat. Bu faoliyatni amalga oshirish uni tashkil qilish, olib borish. takomillashtirish, tahlil qilish, tadbiq qilish, qiyoslash, umumlashtirish, xulosa chiqarish, boshqarish, nazorat va baholash kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi. O’quv faoliyati ma'ruzalarni munozara asosida o‘tkazish, amaliy o‘yinlar, davra suhbatlari, pedagogik vaziyatlardan chiqish usullariga bag‘ishlangan munozara, tajriba almashish, interfaol mashg‘ulotlar asosida olib borish maqsadga muvofiq. Bu jarayonni olib borishda quyidagi mezonlarga rioya qilinadi va testdan unumli foydalanish, fikr mulohazalar bildirishda asosiy maqsaddan chetga chiqib ketmaslik; hamkasblarning fikr-mulohazalari va tajribalariga ijobiy munosabatda bo‘lish. Ular bilan hamkor, hamjihat bo‘lish; har qanday vaziyatda suzlonchini dihat bilan eshitish, boshhalar fikri, nutstai nazarlariga keng fe'llik bilan yondashish; so'zlashda anitslikka, tinglayotganlar uchun tushunarli va chala gapirishga jiddiy e'tibor berish; tinglovchilar bilishni va ular uchun (samiyatli bulgan fikrlarnigina bildirish; qatnashchilar o'z fikrini bildira olish uchun imkoniyat berish, buning uchun qulay vaziyat yaratish hamda ijobiy munosabat bildirish; muhokamalarda va o‘zaro munosabatlarda holislik va samimiylikka rioya qilish; xushyor, zeyrak, sezgir, sergak bo‘lish. Pedagogik texnologiyaning boshqaruvchanligi shundan iboratki, bunda ta'lim jarayonini rejalashtirib, tashhis qilish, natijalash, tuzatish va o‘zgarishlar kiritish imkoniyatlari mavjud. Bunda ta'limda kutilgan natijaga erishiladi, vaqt tejaladi, tinglovchilar faoliyati yanada yuqori darajaga kutariladi, bu esa pedagogik texnologiyaning samarasi demakdir. Tadqiqotimizda maktab o‘qituvchilarini yangi pedagogik texnologiya asosida qayta tayyorlashda quyidagilarni asosiy vazifa sifatida oldimizga maqsad qilib qo'ydik: yangilangan milliy pedagogik tizimda, xususan maktab o‘qituvchilarini yangi pedagogik texnologiya asosida qayta tayyorlashning nazariy asoslarini ishlab chiqish; o‘qituvchilarni yangi pedagogik texnologiya bo‘yicha bilishi zarur bo‘lgan bilimlar mazmuni va uni tanlash tamoyillarini ko’rsatib berish, malaka oshirish jarayonida o‘qituvchilarni yangi pedagogik texnologiya asosida qayta tayyorlash prinsiplarini ko‘rsatib berish; o‘qituvchilarni malaka oshirishdan keyingi davrida yangi pedagogik texnologiya asosida tayyorlashning ta'lim samaradorligini oshirishdagi o‘rnini ko‘rsatib berish. Malaka oshirishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish tinglovchilarda o‘z kasbiga qiziqishini kuchaytiradi. Ushbu yo‘nalishdagi o‘quv jarayonini loyihalashda quyidagilarni nazarda tutish lozim: tinglovchi faolligini oshirish; hamkorlikka chiqarish; yaratilgan dastur, qo'llanma, ma'ruza matnlarini chuqur pedagogik tahlil qilish; mustaqil mutoala qilish ko'nikma va malakalarini shakllantirish; o‘z fikrini bildira olish, himoya qila olish va isbotlay olishga o‘rgatish. Pedagogik texnologiyaning afzalligi ta'lim jarayonini bir butunlikda ko‘rib, ta'lim maqsadi, uning mazmuni, bilim berish usullari va vositalari hamda tinglovchi va o‘qituvchilarni bir majmuaga keltirib hamda ta'lim bosqichlarini loyihalab, uni nazorat qilish natijalarini baholash kabi qisimlarni o‘zaro uzviy bog‘lab uning loyhasini tuzishdadir. Ammo eng avvalo boshqaruv san’ati aniqroq aytganda ijoddir. Rahbarlikka ham sanatkor uchun zarur bo’lganidek, iqtidor va iste’dod lozim. Natijada to‘plangan bilimlari tajribalarini boshqaruvning umumiy qonuniyatlari sifatida shakllantirib o‘zining rahbarlik usulini yaratadi. U o‘zining boshqaruv ususllarini shakllantirishda mutlaqo erkin shaxsdir ammo uning rahbarlik usuli ijobiy natija berishi kerak. Rahbarlik faoliyatining samaradorligi rahbar shaxsining tafakkuri, aql idroki ham bevosita bo‘g’liq. Bu hammaga ham nasib qilavermaydigan yuksak fazila-T.: Agar rahbarda maskur xislatlar shakllangan bo‘lsa, bunday rahbar boshqaruvning sir asrorlarini mukammal egallab oldi u o‘z jamoasi o‘rtasida obru va ishonch qozonadi. Shuning uchun rahbarlik faoliyatini tafakkur va harakat birligi deyish mumkin. Rahbardagi o‘ziga xos talabchanlik mehribonlik hamda ma’suliyat jamoa azolarida javobgarlik hissining shakllanishiga sabab bo‘ladi. Malakali rahbar kadrlar tizimini shakllantirish uchun ijtimoiy psixologiya kabi fanlarni yaxshi o‘zlashtirishi lozim. Ana shunday rahbar jamiyat vatan oldidagi ma’suliyatini burchini teran his qiladi, ijtimoiy hayotda inson manfaatlarining ustivorligini hayotiy ehtiyoj sifatida qabul qiladi. 2.2. Maktabgacha ta'lim tashkiloti ta’lim- tarbiya ishlariga rahbarlik qilish Davlat maktabgacha ta'lim muassasasida ta’lim-tarbiya jarayonini takomillashtirish, maktabgacha ta'limning innovatsion shakllarim rivojiantirish maqsadida pedagogik kengash faoliyat ko'rsatadi. Pedagogik kengash a'zolarini saylash tartibi va uning vakolatiga kiradigan masalalar davlat maktabgacha ta'lim muassasasi ustavida belgilanadi. Maktabgacha ta'lim muassasasi mudiri lavozimining malaka tavsiflari Lavozim vazifalari: a) maktabgacha ta’lim muassasasi umumiy faoliyatiga rahbarlik qilish; b) pedagogik jamoa va boshqa xodimlarni bolalar bilan olib boradigan tarbiyaviy ishlarda yuqori samaraga erishishini tashkil qilish; v) tarbiyaviy jarayonda mehnatni tashkil qilishning zamonaviy shakllaridan foydalanish; g) bolalarni boshlang'ich sinfda o'qitishga tayyorlash bo'yicha davlat talablariga muvofiq tarbiyalash dasturlarining bajarilishini nazorat qilish; d) bolalar sog'lig'ini mustahkamlash, ularni pedagogika va gigiyena talablariga muvofiq tarbiyalash va o'qitish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishni ta'minlash; e) pedagogik kengashga rahbarlik qilish, oilada farzand tarbiyasi masalalari bo'yicha ota-onalar bilan ishlashni tashkil qilish; j) sanitariya-gigiyena talablari, mehnatni muhofaza qilish, texnika va yong'in xavfsizligi qoidalariga rioya qilinishini ta'minlash; z) bolalarning ovqatlanishini, yozgi sog'lomlashtirish tadbirlarini tashkil qilish, i) muassasada tasdiqlangan rejaga muvofiq ish yuritishni tashkil qilish tarbiyalanuvchilar ro'yxati bo'yicha to'ldirilishini amalga oshirish; y) jihozlardan to'g'ri foydalanish, ularning hisobini yuritish va saqlashni ta'minlash; k) kadrlarni tanlash, joy-joyiga to'g'ri (optimal, samarali) qo'yishni ta'minlash, ularning ishlashi uchun zarur shart- sharoitlar yaratish; 1) byudjet mablag'laridan oqilona foydalanish va muassasa mulkiga ehtiyotkorona munosabatda bo'Iish, korxona, muassasa va tashkilotlar bilan xo'jalik shartnomalari tuzish maktabgacha ta'lim muassasasi nomidan faoliyat yuritish, uning manfaatlarini himoya qilish, ishonchnomalar berish, turli yo'nalishlardagi davlat va nodavlat jamg'armalar bilan o'zaro hamkorlikda ish yuritish; m) ichki mehnat tartib-qoidalarini o'rnatish, maktabgacha ta’lim muassasasi shtatlar jadvalida tarbiyachi-uslubiyotchi lavozimi bo'lmaganda uning vazifalarini bajarish; n) tarbiyalanuvchilarni ichimlik suvi bilan ta'minlash va bolalar uchun qo'yilgan sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilish. Bilishi lozim: a) O'zbekiston Respublikasining "Ta’lim to'g'risida'gi, "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi to'g'risida"gi va “Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida'’gi qonunlarini; b) maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo'yilgan davlat talablarining mazmunini; v) hukumatning tegishli qarorlari, Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan chiqarilgan normativ-huquqiy hujjatlarni; g) bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash dasturi va tarbiyaviy ishlar konsepsiyasini; d) maktabgacha pedagogika va psixologiyani, maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitish va tarbiyalash shakl va metodlarini; Malaka talablari: a) o'z yo'nalishi bo'yicha kamida bakalavr darajasidagi oliy ma’lumot yoki kamida bakalavr darajasidagi oliy ma'lumot va kichik yoshdagi bolalarni tarbiyalash bo'yicha kurslarni tugatganlik; b) xorijiy tillardan birining boshlang'ich bosqichini va axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni bilishi; v) uch yildan kam bo'lmagan ish staji. Jamoadagi to'g'ri, o'zaro munosabatlar har bir xodimning mehnat va ishlab chiqarish intizomiga rioya qilishni ta’minlaydi. Rahbarlik mavqeyi mudira o'z g'oyaviy, ma'naviy-ma'rifiy, siyosiy, huquqiy saviyasini va mutaxassislik mahoratini doimo ongli ravishda pedagogik bilimlarni bolalarga ta'lim-tarbiya berish nazariyasi va amaliyotini puxta egallashga, hozirgi bosqichda maktabgacha ta’lim oldida turgan vazifalarni bilishga, o'z bilimlaridan amaliy faoliyatida foydalanishga majbur etadi. U dastur, metodik instruktiv, me'yoriy hujjatlarni yaxshi bilishi va unga amal qilishi kerak. U pedagogik jarayonning mohiyatini chuqur bilib, yutuq va kamchiliklar ini darhol bartaraf qilish choralarini ko'rishi lozim. Maktabgacha ta'lim muassasasi mudiri Maktabgacha ta'limni boshqarish organlari tomonidan oliy ma'lumotga va 3 yildan kam bo'lmagan pedagogik ish stajiga ega bo'lgan shaxslardan tayinlanadi. Maktabgacha ta'lim muassasasida kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo'yish tarbiyalash bo'yicha ishni mehnat jamoasi, maktabgacha ta'lim muassasasi kengashining faollari ishtirokida ma'muriyat amalga oshiradi. Maktabgacha ta'lim muassasasi rahbarlari kadrlarning kasb mahoratini, umumiy ta'lim mahoratini, umumiy ta'lim va madaniy darajasini muntazam o'stirib borishiga g'amxo'rlik qiladi: xodimlar malakasini hisobga olgan holda va maktabgacha ta'lim muassasasi manfatlaridan kelib chiqib, ularni ratsional va o'z vaqtida joydan-joyga ko'chirib turilishini ta'minlaydi. Maktabgacha ta'lim muassasasida kadrlar zaxirasi shakllantirilib, ular bilan doimiy ish olib boriladi. Mudira - ma'naviy, siyosiy huquqiy axloqiy yetuklik-saviya, ong ma'rifatchilik, madaniyatlilik, xodimlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, halollik, vijdonlilik, tanqidga chidamli bo'lish, mehnatsevarlik istiqbolni oldindan ko'ra olish kabi xususiyatlar mavjud bo'lishi kerak. X U L O S A Xulosa qilib aytish mumkinki, MTTga mamuriy rahbarlik qilish va ularni boshqarishda samaradorlikka erishish muhim masalalardan biri hisoblanad. Shu boisdan har bir tashkilotda boshqarish muammosi bor. Bu muammolarni hal etish uchun zamonaviy yetakchi kadrlarga bo‘lgan talablar ham bugungi kuda yo‘q emas. Yosh yetakchi rahbarlarni izlab topish va ularni rag‘batlantirib borish bugungi kun talabi hisoblanadi. Mamlakatning umumiy taraqqiyoti individual komillikning yig‘indisi, ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Xalqimiz mentalitetiga xos bo‘lgan ana shu o‘ziga xoslik, ya'ni jamoaga qarab fikrlash, qaror qilishdan iborat mazkur tamoyildan kelib chiqib, yoshlarda boshqaruvchilik qobiliyatini shakllantirish va boshqaruv mahoratini rivojlantirish katta ahamiyatga ega. MTT sohasimi, yoki boshqa tashkilotning rahbari har qanday yoshda ham kuchli, yengilmas va irodali shaxs bo‘lishi kerak. Biroq, yosh yetakchilar o‘zlariga yuklangan barcha mas'uliyatni tushunmaydilar. Ma'lumki, yosh yetakchilar o‘zlariga juda ham ishongan bo‘ladilar. Biroq, ularda tajriba yetarli bo‘lmaydi. Katta yoshdagi yetakchi yetarlicha tajribaga ega bo‘lgani bois o‘zi va jamoani boshqarishni, qayerda va qanday harakat qilishni juda yaxshi biladi. Ammo yosh yetakchi boshqalardan o‘rganadi, o‘z maqsadiga qanday erishishni tasavvur eta oladi. Maktabgacha sohasini rivojlantirishda ijtimoiy boshqaruv mexanizmalarini tahlil etishdan maqsad talabalarda boshqarish muammolariga qiziqish uyg‘otish, amaliy tashkilotchilik faoliyatiga ishtiyoq tug‘dirishdir. Chunki hozir boshqarish asoslarini va bozor ko‘nikmalarini o‘rganayotgan talabalar kelgusida boshqarish tizimining xodimlari, kichik va o‘rta, katta jamoalarning rahbarlari, ijtimoiy, tashkiliy-texnik faoliyatining turli sohalarini boshqarish bo‘yicha loyihalar, tadbirlar ishlab chiquvchilar bo‘lib yetishadilar. Shu boisdan boshqaruv san’atini o‘rganishni keng yo‘lga qo‘yish davr talabi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy lavobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017.16 yanvar, №11 2.Karimov I.A.Yuksak ma'naviyat-yengilmas kuch.– T.:Ma'naviyat,2008.-176 b. 3.O‘zbekiston Respublikasining “Ta'lim to‘g‘risida”gi Qonuni// “Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. –T.: Sharq, 1997.- 20-29. 4. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi T.: -O’zbeksiton 2012y. 5. Maktabgacha ta’lim konseptsiyasi – T.: 2017 y. 6. Maktabgacha ta’lim muassasalarini Namunaviy Nizomlari – T.: 2018 y. 7. Maktabgacha yoshdagi bolalarga qo’yiladigan davlat talablari – T.: 2017 y. 8. Xasanboyev J., To’rakulov X., Xaydarov M., Xasanboyeva O. Pedagogika fanidan izohli lug’at. – T., 2008. 9. Sodiqova SH.A. “Maktabgacha pedagogika”, “Tafakkur sarchashmalari” - T.: 2013 y. 10. Qayumova N.M. “Maktabgacha pedagogika” TDPU nashriyoti -T.: 2017 y. Internet saytlari: 1. www. tdpu. uz 2.www. pedagog. uz 3.www. ziyonet.uz 4.www. Edu. Uz

Maktabgacha ta'lim tashkiloti direktori ish mazmuni

Купить