Maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'lim -tarbiya ishlarini rejalashtirish va hisobga olish - Дошкольное и начальное образование - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	858.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'lim -tarbiya ishlarini rejalashtirish va hisobga olish

Купить

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT , SPORT VA MAKTABGACHA
TA’LIM FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU: MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA TA'LIM -TARBIYA
ISHLARINI REJALASHTIRISH VA HISOBGA OLISH
Bajardi: Hasanova H
Ilmiy rahbar:Imomkulova O
Samarqand – 20 24
1

MUNDARIJA
KIRISH.........................................................................................................................3
I BOB. BOLANING TENGDOSHLARI BILAN
MULOQOTI...............................5
1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalarning muloqot xususiyatlari ...................................5
1.2 Maktabgacha yoshdagi bolalarda shaxsiyatni
rivojlantirish......................................7
II BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI O'QITISH VA
TARBIYALASHDA O'QUV JARAYONI...............................................................10
2.1 Maktabgacha ta'lim muassasasida zamonaviy ta'lim jarayonini tashkil
etish..............................................................................................................................10
2.2 Maktabgacha yoshdagi bolalarda ta'lim jarayonini rivojlantirish kontseptsiyasi ..16
2.3 Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va o'qitishda o'qituvchining
o'rni.....20
XULOSA.....................................................................................................................32
ADABIYOTLAR RO'YXATI...................................................................................33
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy jamiyat an'anaviy oilaviy qadriyatlarni
tiklashi va sog'lom turmush tarzini targ'ib qilishi kerak. Innovatsion texnologiyalar
va ulkan axborot oqimi davrida avlodlar o'rtasidagi aloqani yo'qotmaslik juda
muhim. Albatta, ota-onalar bolani tarbiyalashda katta rol o'ynaydi, lekin biz bola
maktabgacha yoshda birinchi marta uchrashadigan bog'cha o'qituvchilarini
unutmasligimiz kerak.
So'nggi yillarda maktabgacha ta'lim sifati muammosi nafaqat dolzarb, balki
ahamiyatli bo'lib qoldi. Ta'limni isloh qilishning zamonaviy sharoitida
maktabgacha ta'lim muassasasi ochiq va rivojlanayotgan tizimdir. Uning hayotiy
faoliyatining asosiy natijasi jamiyat bilan muvaffaqiyatli o'zaro munosabat bo'lishi
kerak, uni o'zlashtirish maktabgacha ta'lim muassasasi shaxsni
ijtimoiylashtirishning kuchli vositasiga aylanadi. Shu munosabat bilan ta'lim
muassasasi ishini rejalashtirish alohida ahamiyatga ega.
Shu davrdan boshlab bolaning dunyosi faqat oila bilan chegaralanib
qolmaydi, u boshqa bolalar, tengdoshlari bilan muloqot qilishni boshlaydi. Boshqa
bolalar bilan to'g'ri muloqotni shakllantirishda katta rol o'qituvchilarga tegishli.
Shu sababli, ushbu davrdan boshlab, boshlang'ich maktabgacha yoshdagi bolalar
o'rtasida ijobiy munosabatlarni shakllantirish masalasi dolzarb bo'lib qoladi.
Ushbu kurs ishining maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalarni ta'lim
jarayonida o'qitish, tarbiyalash va rivojlantirishni o'rganishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal qilish kerak:
. maktabgacha tarbiyachi va tengdoshlari o'rtasidagi muloqot
xususiyatlarini ko'rib chiqing;
. boshlang'ich maktabgacha yoshdagi bolalarda shaxsiyat rivojlanishini
o'rganish;
. maktabgacha ta'lim muassasasida zamonaviy ta'lim jarayonini tashkil
3

etishni tavsiflash;
. kichik guruh bolalarida tengdoshlariga nisbatan ijobiy munosabatni
shakllantirishda o'qituvchining rolini aniqlash.
Bu masalani G. Gabdullina, N.V. Getmanova, V.P. Zalogina, A.N. Arjanova,
Z.V. Lishtvan, A.V. Bulatova, Yu.N.Galaguzova, N.Yu. Gunn, E.A. Kazaeva va
boshqalar.
Ushbu kurs ishining o'rganish ob'ekti - boshlang'ich maktabgacha
yoshdagi bolalar, o'rganish mavzusi - o'quv jarayoni.
Ushbu kurs ishini yozish uchun monografik va analitik usullardan
foydalanilgan.
4

I BOB. Bolaning tengdoshlari bilan muloqoti
al maktabgacha tarbiyachi o'qituvchi tengdoshi
1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalar o'rtasidagi muloqotning
xususiyatlari
Shaxslararo munosabatlarning muammoli shakllari haqida gapirishdan oldin,
bolaning tengdoshlari bilan kattalarga qaraganda butunlay boshqacha tarzda
muloqot qilishini tushunishingiz kerak. Birinchidan, tengdoshlar bilan muloqotning
ajoyib xususiyati uning haddan tashqari hissiy intensivligidir.
Maktabgacha yoshdagi bolalar o'rtasidagi aloqalar hissiylik va
bo'shashishning kuchayishi bilan ajralib turadi, bu bola va kattalar o'rtasidagi
o'zaro munosabat haqida gapirib bo'lmaydi. Agar bola odatda kattalar bilan
nisbatan xotirjam gapirsa, u holda tengdoshlar bilan suhbat odatda o'tkir
intonatsiyalar, baqirish va kulish bilan tavsiflanadi.
Tengdoshlar bilan muloqotda o'rtacha 9-10 baravar ko'proq ekspressiv va
yuz ko'rinishlari mavjud bo'lib, ular turli xil hissiy holatlarni ifodalaydi -
g'azablangan g'azabdan vahshiyona quvonchgacha, muloyimlik va hamdardlikdan
tortib to jangga qadar. Kattalar bilan, bola, qoida tariqasida, his-tuyg'ularni va his-
tuyg'ularni haddan tashqari ifoda etmasdan, o'zini teng tutishga harakat qiladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar o'rtasidagi aloqalarning bunday kuchli hissiy
intensivligi, to'rt yoshdan boshlab, kattalar emas, balki tengdoshlari bola uchun
yanada jozibali sherikga aylanishi bilan bog'liq. Maktabgacha yoshdagi bolalarning
o'zlari allaqachon onasi va dadasi bilan emas, balki ular kabi bolalarga
qiziqishlarini aniq tushunishadi.
Bolalar aloqalarining ikkinchi muhim xususiyati ularning nostandart va
tartibga solinmagan tabiatidir. Agar kattalar bilan muloqot qilishda, hatto eng
kichik bolalar ham muayyan xatti-harakatlar normalariga rioya qilsalar,
5

tengdoshlari bilan muloqot qilishda maktabgacha yoshdagi bolalar o'zlarini erkin
tutishadi.
Ularning harakatlari o'ziga xos bo'shlik va tabiiylik bilan ajralib turadi:
bolalar sakraydilar, g'alati pozalar oladilar, yuzlarini qiladilar, qichqiradilar, bir-
birining ortidan yuguradilar, bir-biriga taqlid qiladilar, yangi so'zlarni o'ylab
topadilar va baland ertaklar tuzadilar va hokazo. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning bunday erkin xatti-harakatlari odatda kattalarni charchatadi va ular bu
"sharmandalik" ni to'xtatishga intiladi.
Biroq, bolalarning o'zlari uchun bunday erkinlik juda muhimdir. Ajabo,
bunday "antikalar" bolaning rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Tengdoshlar
kompaniyasi bolaga o'ziga xosligini ko'rsatishga yordam beradi. Agar kattalar
bolaga xulq-atvor me'yorlarini singdirsa, tengdoshi individuallik namoyon
bo'lishini rag'batlantiradi. Ijodkorlikning namoyon bo'lishini talab qiladigan
mashg'ulotlar - o'yin, fantaziya, dramatizatsiya - tengdoshlar orasida juda mashhur
bo'lishi bejiz emas.
Tabiiyki, bolalar o'sib ulg'aygan sayin, ular umumiy qabul qilingan xatti-
harakatlar qoidalariga ko'proq bo'ysunadilar. Biroq, bo'shashgan muloqot va
oldindan aytib bo'lmaydigan va nostandart vositalardan foydalanish maktabgacha
yoshning oxirigacha bolalar muloqotining o'ziga xos xususiyati bo'lib qoladi.
Tengdoshlar bilan muloqotning uchinchi o'ziga xos xususiyati - faol
harakatlarning reaktivlardan ustunligi. Muloqot sherik bilan o'zaro munosabatni,
unga e'tiborni, uni eshitish va uning takliflariga javob berish qobiliyatini o'z ichiga
oladi. Yosh bolalar tengdoshlariga nisbatan bunday qobiliyatlarga ega emaslar. Bu,
ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalarning suhbatni o'tkaza olmasligida aniq
namoyon bo'ladi, bu sherikning sezgir faolligi yo'qligi sababli ajralib chiqadi.
Bola uchun uning o'z harakati yoki bayonoti muhimroqdir va ko'p hollarda
tengdoshining tashabbusi u tomonidan qo'llab-quvvatlanmaydi. Natijada, har kim
6

o'z narsasi haqida gapiradi, lekin hech kim sherigiga quloq solmaydi. Bolalarning
kommunikativ harakatlaridagi bunday nomuvofiqlik ko'pincha nizolar, norozilik va
noroziliklarni keltirib chiqaradi. Ro'yxatda keltirilgan xususiyatlar butun
maktabgacha yoshdagi (3 yoshdan 6-7 yoshgacha) bolalarning aloqalariga xosdir.
Biroq, bolalar muloqotining mazmuni barcha to'rt yil davomida o'zgarishsiz
qolmaydi: bolalarning muloqoti va munosabatlari murakkab rivojlanish yo'lidan
o'tadi, unda uchta asosiy bosqichni ajratish mumkin: kichik maktabgacha yosh,
o'rta va katta maktabgacha yosh.
Shunday qilib, bola tengdoshlari bilan butunlay boshqacha tarzda muloqot
qiladi. Ularning muloqoti tabiatan ko'proq emotsionaldir. Bolalarning muloqoti
tinch, tabiiy va qulaydir. Bularning barchasiga qaramay, yosh bolalar suhbatni
qanday o'tkazishni bilishmaydi, bu esa nizolarni keltirib chiqaradi.
1 .2 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA SHAXSIYATNI
RIVOJLANTIRISH
Erta yosh - bu kichik bolaning hayotining noyob va eng zaif davrida to'liq
rivojlanishini ta'minlash uchun mo'ljallangan maxsus yosh. Kichkintoyning
sog'lom, rivojlangan, faol va quvnoq bo'lishi uchun zamonaviy sharoitlarda yosh
bolalarning xususiyatlari va rivojlanish tendentsiyalari bilan belgilanadigan
sharoitlar zarur.
Shuni hisobga olish kerakki, ko'plab shaxsiy xususiyatlar va xulq-atvor
shakllari chaqaloqlarda "ko'rinmas" bo'lib, shaxs umuman ijtimoiy-psixologik
etuklikning sezilarli darajasiga etganida sezilarli bo'ladi.
Erta yoshda bolaning ahvoli beqaror va boshqa bolalarning kayfiyatiga va
chaqaloqning farovonligiga bog'liq. Guruhda mehr va xayrixohlik muhitini
yaratish va qo'llab-quvvatlash, hayotning sokin ritmi, qiziqarli mashg'ulotlar va
7

mashg'ulotlarning puxta o'ylangan tizimi kichkintoylarning muvaffaqiyatli
rivojlanishi uchun shartlardir. O'z-o'zini band qilish va o'z-o'zini parvarish qilish
ko'nikmalarini rivojlantirishga, nutqni rivojlantirishga, xulq-atvorning qulay
qoidalarini shakllantirishga alohida e'tibor berilishi kerak.
3-4 yoshli bola uchun "yaxshi va yomon" axloqiy tushunchalarini
tushunishni boshlash muhim qadamdir, ayniqsa bu tushunish uni "yaxshilik qilish
va yomonlik qilmaslik" istagini uyg'otsa.
Mahalliy va xorijiy pedagogika va psixologiyada 3-4 yoshda bola atrofidagi
odamlarning his-tuyg'ularini osonroq yuqtirishi uzoq vaqtdan beri qayd etilgan.
Amerikalik psixologlar va boshqa mualliflarning fikriga ko'ra, bolalar 2,5
yoshdan boshlab xulq-atvorning axloqiy me'yorlarini shakllantira boshlaydi.
Bolalar singan o'yinchoqlar, iflos kiyimlar, iflos qo'llar va hokazolarga og'riqli
munosabatda bo'lishadi. Axloqiy me'yorlarni o'zlashtirgan holda, bolalar o'z
muhitida o'zini qanday tutish kerakligini, qaysi xatti-harakatlar namunalari to'g'ri
va qaysi biri noto'g'ri ekanligini tushunishga harakat qiladilar.
3 yoshga kelib, bolalar o'z ismining tovushiga o'rganadilar. Bola o'z ismi
bilan juda erta tanib oladi va o'zini undan tashqarida tasavvur qilmaydi. Aytishimiz
mumkinki, insonning ismi uning shaxsiyatining asosini tashkil qiladi. Bolalar
o'zlarining ismlari, haqiqiy odamlari yoki bolalar kitoblari qahramonlariga alohida
qiziqish bildiradilar. Ismlar bilan sodir bo'lgan hamma narsa ko'proq hissiyot bilan
qabul qilinadi.
Muloqotning shaxsiy rivojlanishdagi rolini ortiqcha baholash qiyin. Bu
nazariy va empirik tadqiqotlarda bir necha bor isbotlangan. Shaxsning
shakllanishida, uning ichki, sub'ektiv dunyosining rivojlanishida, ijtimoiy-
psixologik tajribani kengaytirish va boyitishda muloqot o'zgarmasdir.
4 yoshga kelib, "3 yillik inqiroz" ni muvaffaqiyatli yengib chiqqan bola
o'zini shaxs sifatida taniy boshlaydi. U o'zini kattalardan ajratib, odamlar
8

dunyosini, harakatlar dunyosini ochadi, bu dunyodagi o'z o'rnini mustaqil shaxs
sifatida belgilaydi. Bola maqsadli ravishda o'z rejalarini amalga oshirishga harakat
qiladi va kattalarning yordami va roziligini izlaydi. U o'z-o'zini hurmat qilish va
yutuqlari bilan faxrlanishni rivojlantiradi.
Ijtimoiy dunyoni tushunib, bola kattalarning xatti-harakatlarini osongina
"singdiradi". Taqlid qilish, oson taklif qilish va taklif qilishning o'zi bu davrda
yosh maktabgacha yoshdagi bolaning neyropsik tashkilotining asosiy xususiyatlari
hisoblanadi. Bolada hali qat'iy o'rnatilgan g'oyalar yo'q, atrofidagi hayot hodisalari
o'rtasidagi munosabatlar va aloqalarni etarlicha tushunmaydi, shuning uchun u aniq
misolga ergashib, hamma narsaga osongina ishonadi.
Bu yoshdagi bolaning ijtimoiy ko'nikmalarni egallashida kattalarning rolini
ortiqcha baholab bo'lmaydi. Bola o'zi uchun hissiy jihatdan ahamiyatli odamdan
keyin imo-ishoralar, xulq-atvor va so'zlarning namunalarini bajonidil va baquvvat
ravishda takrorlaydi. Men bu xususiyatdan o'yinlarni rejalashtirishda va sinfda
og'zaki ko'rsatmalarda ham foydalanganman.
4 yoshga kelib, bola quyidagi axloqiy, irodali va ijtimoiy shaxsiyat
xususiyatlarini egallashga qodir:
bolalarning bir-biri bilan do'stona munosabatlari;
mehnatga hurmat va ishlash istagi;
o'zingizga va qobiliyatingizga ishonch;
narsalarga, narsalarga va o'yinchoqlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo'lish;
boshqalarga empatiya va sezgirlik;
madaniy xulq-atvor malakalari shakllanadi: salomlashish, xayrlashish,
rahmat aytish.
Shunday qilib, yosh bolalar juda zaif, ammo boshqa tomondan juda
moslashuvchan. Ular juda kuzatuvchan, bir-birining va kattalarning xatti-
9

harakatlarini nusxalashadi. 3-4 yoshga kelib, bolaga “yaxshi” nimani anglatishini
va “yomon” degan tushunchani singdirish kerak. 4 yoshga kelib, bola o'zini shaxs
sifatida tushuna boshlaydi.
1-bobda aytilganlarni umumlashtirish uchun shuni ta'kidlaymizki,
bolalarning muloqoti kattalarning muloqotidan tubdan farq qiladi. Suhbat va
murosaga kela olmaslik bolalar kattalar ishtirokisiz hal qila olmaydigan nizolarni
keltirib chiqaradi. Shuning uchun bolalarda bunday ko'nikmalarni shakllantirish,
ularga nima qilish va nima qilmaslik kerakligini o'rgatish kerak. Bolaning
kelajakdagi hayoti ko'p jihatdan bunga bog'liq.
10

II BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI O'QITISH VA
TARBIYALASHDA O'QUV JARAYONI.
2.1 Maktabgacha ta'lim muassasasida zamonaviy ta'lim jarayonini
tashkil etish.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 19-
oktabr kuni maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish masalalariga
bag‘ishlangan yig‘ilish o‘tkazildi.
Unda O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, Prezidentning Davlat maslahatchilari,
tegishli vazirlik va idoralar rahbarlari ishtirok etdi.
Mamlakatimizda milliy genofondni mustahkamlash, yosh avlodni yetuk kadrlar
etib tarbiyalash masalalariga doimiy e’tibor qaratib kelinmoqda. 2017-yil 16-
avgust kuni bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda ta’lim tizimini rivojlantirishning ko‘plab
yo‘nalishlari belgilab berildi. Xususan, maktabgacha ta’lim tizimini tarkibiy
jihatdan tubdan isloh qilish, mazkur muassasalarga bolalarni to‘la qamrab olish
bo‘yicha muhim vazifalar qo‘yilgan edi.
Prezidentimizning joriy yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi
boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni
hamda “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil
etish to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq bu sohada yangi tizim yaratildi.
Yangi vazirlik oldiga maktabgacha ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ishlab
chiqish va amalga oshirish, maktabgacha ta’lim muassasalari davlat va nodavlat
tarmog‘ini kengaytirish va moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ularni malakali
pedagog kadrlar bilan ta’minlash, maktabgacha ta’lim muassasalariga bolalarni
qamrab olishni keskin oshirish, ta’lim-tarbiya jarayonlariga zamonaviy ta’lim
dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish orqali bolalarni har tomonlama
intellektual, ma’naviy-estetik, jismoniy rivojlantirish hamda ularni maktabga
11

tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash vazifalari qo‘yildi.
Yig‘ilishda shu borada amalga oshirilayotgan ishlar muhokama qilindi.
Hayotimizda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan ta’lim-tarbiya tizimi haqida
gapirganda, Abdulla Avloniy bobomizning dono fikrlarini takror va takror aytishga
to‘g‘ri keladi: ta’lim-tarbiya – biz uchun hayot-mamot masalasidir, dedi
Prezidentimiz. Qaysi sohani olmaylik, biz zamonaviy yetuk kadrlarni
tarbiyalamasdan turib biron-bir o‘zgarishga, farovon hayotga erisha olmaymiz.
Bunday kadrlarni, millatning sog‘lom genofondini tayyorlash, avvalo,
maktabgacha ta’lim tizimidan boshlanadi.
Maktabgacha ta’lim tizimi uzluksiz ta’limning birlamchi, eng asosiy bo‘g‘ini
hisoblanadi. Mutaxassis va pedagoglarning ilmiy xulosalariga ko‘ra, inson o‘z
umri davomida oladigan barcha axborot va ma’lumotning 70 foizini 5 yoshgacha
bo‘lgan davrda oladi. Ana shu dalilning o‘zi bolalarimizning yetuk va barkamol
shaxs bo‘lib voyaga yetishida bog‘cha tarbiyasi qanchalik katta ahamiyatga ega
ekanini yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Bunga qo‘shimcha isbot qidirib uzoqqa borishning hojati yo‘q. Bog‘cha tarbiyasini
olgan bola bilan bog‘chaga bormagan bolani solishtirganda, ularning fikrlash
darajasi o‘rtasida yer bilan osmoncha farq borligini sezish qiyin emas.
Shuning uchun ham biz maktabgacha ta’lim tizimini qayta ko‘rib chiqish
masalasini davlat siyosati darajasiga ko‘tarib, bu borada katta ishlarni boshladik.
Agar shu ishni har tomonlama puxta o‘ylab amalga oshirmasak, butun ta’lim
tizimida sifat o‘zgarishiga erishishimiz, ta’limning uzluksizligini ta’minlashimiz
qiyin bo‘ladi, deya ta’kidladi Shavkat Mirziyoyev.
Bugungi kunda maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish, ularning
moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, yangi bog‘chalar qurish bo‘yicha davlat
dasturi qabul qilinib, amalga oshirilmoqda. Rivojlangan davlatlar tajribasi hisobga
olinib, nodavlat ta’lim muassasalari, jumladan, nodavlat bog‘chalar tarmog‘ini
12

kengaytirishga ham katta ahamiyat qaratilmoqda. Bu esa tizimda sog‘lom
raqobatni shakllantirish hamda ta’lim xizmatlari turini ko‘paytirishga xizmat
qiladi.
Maktabgacha ta’lim sohasiga ixtisoslashgan kadrlar tayyorlash masalasiga alohida
e’tibor qaratildi. Biz qabul qilayotgan barcha-barcha qarorlarni amalga
oshiradigan, farzandlarimizga bilim asoslarini, eng zarur hayotiy tushuncha va
ko‘nikmalarni o‘rgatadiganlar yuqori malakali tarbiyachi va murabbiylardir, deya
ta’kidlandi yig‘ilishda.
Bu sohada zamonaviy talablarga javob beradigan ilg‘or pedagogik usul va
uslublarni ishlab chiqish, o‘quv va o‘quv-metodik adabiyotlarning yangi avlodini
yaratish va nashr etish ham g‘oyat dolzarb vazifadir.
Yana bir muhim masala – bu maktabgacha ta’lim muassasalarida malakali tibbiy
xizmatni tashkil etish, sanitariya me’yorlari va gigiyena qoidalariga to‘la javob
beradigan sog‘lom ovqatlanish tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.
Yig‘ilishda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Maktabgacha ta’lim
vazirligi, Xalq ta’limi vazirligi, Moliya vazirligi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari va boshqa tegishli
idoralarga har bir masala yuzasidan aniq muddatlari ko‘rsatilgan holda muhim
topshiriq va vazifalar berildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi, Toshkent shahar,
viloyatlar maktabgacha ta’lim boshqarmalari hamda tumanlar (shaharlar)
maktabgacha ta’lim bo‘limlarini binolar va yuqori malakali kadrlar bilan
ta’minlash zarurligi qayd etildi.
Ilg‘or xorijiy tajribalar asosida maktabgacha ta’lim tizimidagi pedagog kadrlar
malakasini oshirish bo‘yicha o‘quv-reja va dasturlarni takomillashtirish, oliy ta’lim
muassasalari maxsus sirtqi bo‘limlarining “Maktabgacha ta’lim” yo‘nalishi
13

bo‘yicha 2018-2023-yillar uchun kvotalar ajratish masalasiga e’tibor qaratildi.
Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida “Bolalarni davlat maktabgacha ta’lim
muassasalariga qabul qilish va navbatga qo‘yish bo‘yicha elektron dastur”ni joriy
etish bo‘yicha topshiriq berildi. Shuningdek, davlat maktabgacha ta’lim
muassasalarining axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalari bilan
ta’minlanganlik va internet tarmog‘iga ulanganlik holati tanqidiy o‘rganilib, ularni
bosqichma-bosqich zamonaviy kompyuter texnikasi bilan ta’minlash va internet
tarmog‘iga ulash bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi ishlab chiqiladi.
Maktabgacha ta’lim muassasalariga shifokorlar ajratish, tibbiyot hamshiralarining
malakasini oshirish, tez tibbiy yordam ko‘rsatish uchun dori-darmon, sanitariya-
gigiyena vositalari bilan to‘liq ta’minlash, bolalarning ovqatlanishini belgilangan
me’yorlar darajasida tashkil etish zarurligi ta’kidlandi.
Maktabgacha ta’lim muassasalariga mo‘ljallangan o‘quv-metodik va didaktik
adabiyotlarni nashr etishga doir standartlarni qayta ko‘rib chiqish va tasdiqlash
masalasiga ham e’tibor qaratildi.
Bir so‘z bilan aytganda, biz maktabgacha ta’lim sohasida har jihatdan zamonaviy
tizim yaratishimiz kerak, dedi davlatimiz rahbari. Kelgusi 3-4 yilda 5-6 yoshdagi
barcha bolalarni maktabgacha ta’limga to‘liq qamrab olishga erishmog‘imiz shart.
Bu ertangi kunimizni hal qiladigan masala va biz buni albatta amalga oshiramiz.
Yig‘ilishda soha oldida turgan dolzarb vazifalar belgilab berildi.
Maktabgacha ta'lim muassasasida ta'lim jarayoniga qo'yiladigan zamonaviy
talablar maktabgacha ta'limni boshqarish tizimini o'zgartiradi va butun jamoaning
boshqaruv va pedagogik faoliyatiga yangi yondashuvlarni ishlab chiqish zarurligini
belgilaydi. Raqobatbardoshlik, kompetentsiya, ta'lim xizmatlari bozori, o'zini o'zi
tashkil etish va o'zini o'zi boshqarish kabi yangi qadriyatlar, toifalar va
tushunchalar doirasida ongni qayta qurish zarurati mavjud. Ular maktabgacha
ta'lim muassasasida ta'lim sifatini ta'minlashning innovatsion usuliga e'tibor
14

qaratib, rahbarning boshqaruv funksionalligini va butun pedagogik jamoaning
faoliyat yo'nalishini belgilaydi.
Maktabgacha ta'lim muassasalarini rivojlantirish dasturini ishlab chiqish
zarurati ta'limni rivojlantirish maqsadlarining ahamiyati va Rossiya
Federatsiyasida ushbu davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning murakkabligi bilan
bog'liq.
Shu bois ta’lim sohasidagi davlat siyosatining strategik maqsadi –
innovatsion iqtisodiy rivojlanish talablariga, jamiyat va har bir fuqaroning
zamonaviy ehtiyojlariga javob beradigan sifatli ta’lim imkoniyatlarini oshirish kun
tartibida o‘zgarishsiz qolmoqda. Biroq, iqtisodiy inqiroz sharoitida uni amalga
oshirish ta'lim tizimini rivojlantirish uchun tashqi resurslarni qo'llab-quvvatlash
bilan emas, balki ta'lim tizimining o'zini o'zi rivojlantirish uchun ichki salohiyatini
faollashtirish qobiliyati bilan belgilanadi. Iqtisodiy inqiroz fuqarolar, jamiyat va
mehnat bozorining sifatli ta'limga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish uchun shart-
sharoitlarni ta'minlashga qaratilgan ta'limning yangi modeliga o'tishni rad etish
uchun sabab bo'lishi mumkin emas.
Texnologik taraqqiyot muhim rol o'ynaydigan zamonaviy axborot jamiyatida
muvaffaqiyatli yashash va shaxsning ijodiy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan
muhitni yaratish uchun ta'lim jarayoniga yondashuvni o'zgartirish kerak.
Bu talab qiladi:
· ko'p komponentli axborot-pedagogik muhitni ifodalovchi texnik
vositalar majmuasini kengaytirish;
· yangi pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish;
· maktabgacha ta'lim muassasasining o'quv jarayonida sog'lig'ini
tejaydigan texnologiyalardan foydalangan holda o'quvchilar salomatligini saqlash
va mustahkamlash;
· bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalash.
15

Maktabgacha ta'lim muassasasi uchun dasturlarni yaratishning dolzarbligi
mamlakatning davlat-siyosiy tuzilishi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o'zgarishlar
bilan bog'liq. So'nggi yillarda maktabgacha ta'lim sifati muammosi nafaqat
dolzarb, balki ahamiyatli bo'lib qoldi. Ta'limni isloh qilishning zamonaviy
sharoitida maktabgacha ta'lim muassasasi ochiq va rivojlanayotgan tizimdir. Uning
hayotiy faoliyatining asosiy natijasi jamiyat bilan muvaffaqiyatli o'zaro munosabat
bo'lishi kerak.
Ushbu ma'lumotlarning barchasini tahlil qilish ota-onalar hamjamiyati
tomonidan taqdim etilgan ijtimoiy tartibning dinamikasini aniqlaydi va bolalarning
rivojlanish darajasini oshirishni, ularning sog'lig'ini mustahkamlashni, rivojlanishni
xohlaydigan ota-onalarning shaxsiy talablarini qondiradigan oilalar bilan maqsadli
ishlashga qaratilgan. ulardagi muayyan qobiliyatlarni shakllantirish va ularni
maktabda o'qishga tayyorlash .
Shunday qilib, maktabgacha ta'lim muassasasi oldida turgan muammoni
ta'lim va tarbiya sifatining erishilgan darajasini, ta'lim muassasasining ichki
salohiyatini yangilash orqali innovatsion rivojlanishning mavjud dinamikasini
saqlab qolish zarurati sifatida shakllantirish mumkin.
Zamonaviy o'quv jarayonini tashkil etishning samarali vositasi dizayn
texnologiyasi va loyiha qidiruv faoliyati shakllaridan biri sifatida. Maqsad - loyiha
faoliyati kontekstida kichkintoylarning kognitiv va nutqini rivojlantirish.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar hal etiladi:
1. Bolaning har tomonlama rivojlanishi uchun sharoit yaratish.
2. O'qituvchilar uchun individual ta'lim yo'nalishlarini loyihalash uchun
shahar maktabgacha ta'lim muassasasini boshqarishda loyiha usulidan foydalanish.
. Eng samarali ish shakllarini izlash va amalga oshirish orqali ota-
onalarni bolalar bog'chasi hayotida ishtirok etishga jalb qilish.
Shahar maktabgacha ta'lim muassasasini rivojlantirish dasturining asosiy
16

maqsadi, shuningdek uslubiy mavzu - yosh bolalarning ekologik ta'limi,
maktabgacha ta'lim muassasasini quyidagi sohalarda ishlarni tizimlashtirish
zarurati bilan to'qnashdi: bolalarni atrofdagi voqelik bilan tanishtirish, rivojlanish
ekologik madaniyat, bolalarning tasviriy san'at ko'nikmalari.
Ushbu sohadagi uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish, aqliy rivojlanish va
ta'limning asosiy ko'rsatkichlarini hisobga olgan holda, hayotning ikkinchi va
uchinchi yilidagi bolalar bilan ishlashda dizayn texnologiyasidan foydalanishning
etarli darajada yoritilmaganligini aniqladi.
Kognitiv va nutqni rivojlantirishning bir qismi sifatida bolalar ob'ektlar
(didaktik o'yinchoqlar, tabiiy va ko'p funktsiyali materiallar) bilan harakatlarni
rivojlantiradilar. Buyum va predmetlarning nomi va maqsadi, ularning asosiy
xususiyatlari (rangi, shakli, hajmi) va sifatlari (yumshoq, yaltiroq, issiq) bilan
tanishish.
"Ko'rsatish", "olib kel", "buni qil" kabi so'zlarni qo'llash nutqni tushunishni
rivojlantirishga yordam beradi; zarur shart-sharoitlarni yaratishda bolaning
miqdori, hajmi va fazoviy munosabatlarini bildiruvchi so'zlarni tushunishi
rivojlanadi. Dialog nutqi rivojlanadi, bolalar tovushlarni to'g'ri talaffuz qilishni
mashq qiladilar. Tabiat, yaqin atrofda yashaydigan hayvonlar, o'simliklar, tabiat
hodisalari haqida elementar tasavvurlar shakllanadi.
Ijtimoiy-emotsional rivojlanishning bir qismi sifatida bolalarda kattalar bilan
ob'ektlar, o'yinchoqlar bo'yicha muloqot qilish va hamkorlik qilish, kattalarni
tinglash va eshitish, uning so'rovlarini bajarish ehtiyojlari rivojlanadi.
Bolalar tengdoshlari bilan ijobiy aloqa o'rnatish usullarini o'rganadilar.
O'qituvchilar bolalarni bir-birlari bilan tanishtiradilar, oddiy qo'shma o'yinlarni,
bir-birini yaqinlashtiradigan hissiy aloqalarni tashkil qiladilar. Bolalarda bolaning
yaxshi bo'lish istagi bilan bog'liq bo'lgan ijobiy o'zini o'zi qadrlash, mustaqillik va
o'ziga ishonchga bo'lgan ehtiyoj rivojlanadi.
17

Bolalarning estetik rivojlanishi tabiatning go'zalligiga, rasmlariga, interyer
buyumlariga e'tibor berish, go'zallik haqida fikr yuritish, atrofdagi dunyo
go'zalligining yorqin hissiy va estetik taassurotlari bilan boyitish qobiliyatida
amalga oshiriladi.
Bayramlar, o'yin-kulgilar, dam olish kechalari, qo'g'irchoq teatrlari, ota-
onalarni bolalar bilan birgalikda loyiha faoliyatiga jalb qilish estetik rivojlanishga
yordam beradi.
Bolalarni turli xil vizual faoliyat turlariga jalb qilish, vizual faoliyat jarayoni
va natijalariga qiziqishni shakllantirish katta ahamiyatga ega: bolalar bilan
chizilgan rasmni ko'rib chiqish, ularning afzalliklarini muhokama qilish, ularni
namoyish qilish.
Bularning barchasi bolalarda harakatlarni bajarishda mustaqillik va
ishonchni shakllantirishga, shuningdek, ijodkorlik uchun zarur shart-sharoitlarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Bolani ijtimoiylashtirishda, bolalarda jumlalarning grammatik tuzilishini
shakllantirishda, nutq qismlarini, tilning tovush tomonini o'zlashtirishda loyiha
usuli har bir bolada etakchi ko'nikmalarni o'z vaqtida shakllantirishga yordam
beradi. bola hayotining pitomnik davri va uning proksimal rivojlanish zonasi.
Mashg'ulotlar, shuningdek, boshqa ish shakllari kabi, bolalarning yosh
xususiyatlariga mos keladigan o'quv, nutqiy materiallarni o'z ichiga oladi, ular
kattalar bilan birgalikda amalga oshirilishi mumkin bo'lgan amaliy vazifalar,
tadqiqot va ijodiy loyihalar bilan birlashtiriladi. Vazifalarni bajarish jarayonida har
bir bolada atrofdagi tabiat va odamlarga nisbatan o'ziga xos quvonch va mehr
kayfiyati paydo bo'lishi muhimdir. Dastur uch yoshga to'lgunga qadar bolalarga
atrofdagi dunyoning asosiy tasavvurlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Dizayn texnologiyalaridan foydalanish aqliy jarayonlarni faollashtirishga
yordam beradi, chunki bola turli xil imkoniyatlarni, topshiriqni bajarish bilan
18

bog'liq turli xil variantlarni o'rganadi, muammoni hal qilishning optimal usulini,
muayyan harakatlar ketma-ketligini tanlaydi. O'qituvchilar va ota-onalar bolaga
yordam berishadi. Bu kichik maktabgacha yoshdagi bolaning ota-onasi bilan
rejasini birgalikda amalga oshirish, bu ularga bir-birlarini yaxshiroq tushunishga va
hissiy, shuningdek og'zaki munosabatlarni o'rnatishga imkon beradi. Bola va ota-
onalarning haqiqiy hayoti boy mazmun bilan to'ldiriladi.
topshiriqni bajarish bilan bog'liq turli xil imkoniyatlarni o'rganish holatida
bo'lishga majbur qiladi . Bu uning dunyoqarashini o'zgartiradi va standart,
shablonli harakatlardan foydalanishga ruxsat bermaydi, balki kundalik ijodiy,
shaxsiy o'sishni talab qiladi.
Dizayn bolalar bog'chasida o'quv jarayonining barcha ishtirokchilarining
ta'lim va tarbiyasiga o'zgarishlar kiritadi, chunki ko'plab tahliliy va diagnostika
ishlari barcha pedagogik xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. Nafaqat davom
etayotgan jarayonlarni kuzatish, balki ularga ta’sir o‘tkazish imkonini beruvchi
monitoring tizimi qurilmoqda. Monitoring shahar maktabgacha ta'lim muassasasini
boshqarish vositasiga aylanadi, boshqaruvchi va boshqariladigan tomonlar o'rtasida
fikr-mulohazalar ta'minlanadi.
Loyihani o'z vaqtida, byudjet doirasida va spetsifikatsiya talablariga muvofiq
bajarish uchun uni boshqarish kerak. Loyihani boshqarish tizimi boshqaruv
ob'ektini (loyihasini) va uning sub'ektini (loyihani boshqarish guruhini) o'z ichiga
oladi, ular orqali boshqaruv amalga oshiriladi.
Loyihani boshqarish bo'yicha asosiy ishning mazmuni quyidagilarni o'z
ichiga oladi:
· Tashabbus (g‘oyalar orqali fikr yuritish, loyiha konsepsiyasini ishlab
chiqish, baholash va tasdiqlash, mutaxassislar jamoasini yaratish, loyiha
ishtirokchilari tomonidan majburiyatlarni olish);
· Rejalashtirish (maqsadlarni, natijalarni, ishlarni aniqlash, resurslarni
19

rejalashtirish, ish muddatini baholash, kalendar, tashkiliy rejalashtirish, byudjetni
shakllantirish, loyihada aloqani rejalashtirish, xavflarni baholash va javob
choralarini ishlab chiqish, loyiha rejasini ishlab chiqish - yagona jamlangan. ,
kelishilgan hujjat);
· Bajarish (rejani amalga oshirishni tashkil etish va muvofiqlashtirish,
loyiha guruhini ishlab chiqish, uning rejasini, jadvalini va byudjetini yangilash);
· Nazorat va tartibga solish (loyiha ishlarining borishi to‘g‘risida
hisobotlarni taqdim etish, o‘zgarishlarni boshqarish, o‘quv jarayonini nazorat
qilish, loyihani amalga oshirish muddati va qiymati, sifat nazorati);
· Yakunlash (yakuniy hisobotni to'ldirish, loyihani ma'muriy yakunlash,
ishni muvaffaqiyatli yakunlashni nishonlash).
Bolalarning rivojlanish darajasini diagnostika qilish va o'qituvchilarni
sinovdan o'tkazish natijalari rejani, bolalar va o'qituvchilar bilan ishlashning asosiy
bosqichlarini ishlab chiqish va ushbu sohada ishlashning keyingi maqsadlari va
usullarini aniqlash imkonini berdi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning ta'limini
tashkil etish bo'yicha zamonaviy loyihalardan foydalanish natijalari:
1. Bolalar bog'chasida ta'lim jarayonining sifatini oshirish.
2. Maktabgacha ta'lim muassasasi o'rnida sensorli xona, sog'lomlashtirish
zonasi va ertaklar shohligini yaratish.
. Bolalar nutqini va bolalarning badiiy mahoratini rivojlantirish.
. Kichkintoylarda kognitiv faollikni, ijodiy qobiliyatlarni va muloqot
qobiliyatlarini rivojlantirish.
. Ota-onalar bilan ishlashni kuchaytirish.
Bunday dasturlarning amalga oshirilishi ta’lim-tarbiya jarayonining
uzluksizligi va uzluksizligini ta’minlash, bolalar bilan olib borilayotgan tarbiyaviy
ishlar samaradorligini oshirish, ota-onalar bilan ishlashni takomillashtirish
imkonini beradi.
20

Shunday qilib, pedagogik dizayn menejerga bolalar muassasasi faoliyatini
samarali boshqarishga yordam beradi, shuningdek, jamoaning yangi ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlarda o'z salohiyati va imkoniyatlarini yaxshiroq tushunishga
intilishiga yordam beradi.
2.2 Maktabgacha yoshdagi bolalarda ta'lim jarayonini rivojlantirish
kontseptsiyasi
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ta'lim jarayonini rivojlantirishning
maqsadi maktabgacha ta'lim muassasasi (maktabgacha ta'lim muassasasi) faoliyati
samaradorligini oshirish asosida Rossiyaning innovatsion iqtisodiyotining ijtimoiy
va ehtiyojlariga mos keladigan ta'limning mavjudligi va yuqori sifatini
ta'minlashdir. sifat, innovatsiya, talab va iqtisodiy maqsadga muvofiqlik kabi
mezonlarga.
Shuningdek, kattalar va bolaning psixofiziologik xususiyatlarini, individual
qobiliyatlarini hisobga olgan holda, shaxsga yo'naltirilgan o'zaro munosabatlar
modeli asosida maktabgacha yoshdagi bolalarning asosiy kompetensiyalarini
shakllantirish uchun o'quv jarayonining yuqori sifatli natijalarini ta'minlaydigan
shart-sharoitlarni yaratish. va ijodiy salohiyatni rivojlantirish.
Zamonaviy maktabgacha ta'limning innovatsion tabiatining ahamiyati va
maktabgacha ta'lim muassasalarini rivojlantirish bolalar bog'chasining ijobiy
yutuqlarini saqlashga, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni, shu jumladan
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishga, pedagogik jarayonni
tashkil etishning shaxsga yo'naltirilgan modelini ta'minlashga qaratilgan. , bolaga
mobil jamiyatda muvaffaqiyatli moslashish va o'zini muvaffaqiyatli amalga
oshirish, oila va bolalar bog'chasining sa'y-harakatlarini birlashtirish sharoitida
uning ijtimoiy vakolatlarini rivojlantirish.
21

Shu bilan birga, transformatsiyaning innovatsion tabiati maktabgacha ta'lim
muassasalari faoliyatida erishilgan natijalarga tadqiqot yondashuvini, bolaning
qobiliyatlarini maksimal darajada rivojlantirishda zamonaviy axborot jamiyatining
ehtiyojlarini qondirishni anglatadi.
Shu munosabat bilan, maktabgacha yoshdagi bolani tarbiyalash va o'qitish
natijasi bolada shakllangan asosiy vakolatlar bo'lishi kerak:
· Kommunikativ - tushunish uchun muloqot qilish qobiliyati;
· Ijtimoiy - boshqa bolalar va yaqinlar bilan birga yashash va o'qish
qobiliyati;
· Axborot - ma'lumotlarni tizimlashtirish va "katlash" qobiliyatiga ega
bo'lish, har xil turdagi ma'lumotlar bilan ishlash;
· Samarali - rejalashtirish, boshlagan ishni tugatish, o'z mahsulotingizni
yaratishga hissa qo'shish qobiliyati (chizmachilik, hunarmandchilik, qurilish);
· axloqiy – jamiyatda umume’tirof etilgan me’yor va qoidalar asosida
yashashga tayyorlik, qobiliyat va ehtiyoj;
· Jismoniy - sog'lom turmush tarziga tayyorlik, qobiliyat va ehtiyoj.
Maktabgacha ta'lim muassasalari uchun ta'lim jarayoni sifatining qiymati
bevosita bolaning qadriga bog'liq. Ta'lim jarayonini bolaning individual ehtiyojlari
va imkoniyatlariga muvofiq qurish istagi, bir tomondan, bolaga ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo'lishni (uning sog'lig'i, uning manfaatlari, imkoniyatlari), boshqa
tomondan, kasbiy ijodkorlikni anglatadi. uning o'quv jarayonida va qo'shimcha
ta'lim tizimida rivojlanishi uchun maqbul sharoitlar.
Yuqorida aytilganlardan kelib chiqqan holda, maktabgacha ta'lim
muassasalarini rivojlantirishning kontseptual yo'nalishlari:
· Maktabgacha yoshdagi bolalarning asosiy kompetensiyalarini
rivojlantirishga qaratilgan loyiha faoliyatini tashkil etish, axborot texnologiyalarini
o'quv jarayonida qo'llash asosida bolalar bilan birgalikdagi faoliyatni
22

modellashtirish;
· Salomatlikni tejaydigan texnologiyalardan foydalanish.
· Bolalar bog'chasida bolaning turli tadbirlarda o'zini o'zi anglashiga
yordam beradigan rivojlanish muhitini yaratish strategiyasi va taktikasini
takomillashtirish .
· Pedagoglarning kasbiy saviyasini oshirishning tabaqalashtirilgan
modelini qurish.
· Qo'shimcha ta'lim xizmatlarini joriy etish.
· maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
mustahkamlash.
Rossiya Federatsiyasining "Ta'lim to'g'risida" gi qonuni, maktabgacha ta'lim
to'g'risidagi namunaviy nizom, maktabgacha ta'lim kontseptsiyasi, Bolalar
huquqlari to'g'risidagi konventsiya, maktabgacha ta'limni rivojlantirish strategiyasi,
bolalar bog'chasining faoliyati quyidagilarga asoslanadi. quyidagi tamoyillar:
. Kattalarning bolaning shaxsiyatiga yo'naltirilishini nazarda tutadigan
insonparvarlik printsipi. Bunda:
· Pedagoglarning kasbiy kompetentsiya darajasini oshirish.
· O‘qituvchilarning o‘z mehnati natijalariga qiziqishini ta’minlash.
· Bolalarning xohish-istaklari, mayllari, ota-onalarining ijtimoiy
tartibiga muvofiq erkin faoliyat va ijodkorlikni ta'minlash maqsadida ob'ektiv
rivojlanayotgan muhitni, bolalar bog'chasining yashash maydonini tashkil etishni
tubdan o'zgartirish.
· Bolalar bilan birgalikdagi faoliyatning mazmuni va shakllarini
o'zgartirish, turli xil faoliyat turlarini birlashtirishni joriy etish.
Bolalarni tarbiyalash va o'qitishda mutaxassis o'qituvchilar va ota-onalarning
birgalikdagi ishtirokini o'z ichiga olgan demokratlashtirish.
Differentsiatsiya va integratsiya o'quv faoliyatining barcha tizimlarining
23

yaxlitligi va birligini va quyidagi vazifalarni hal qilishni ta'minlaydi:
§ Bolaning psixologik va jismoniy salomatligi
§ Shaxsning boshlanishini shakllantirish
. Rivojlanayotgan ta'lim tamoyili bolalarni tarbiyalash va rivojlantirish uchun
yangi rivojlanish texnologiyalaridan foydalanishni o'z ichiga oladi.
. Kognitiv faoliyat modelidagi o'zgaruvchanlik printsipi har bir bolaning
rivojlanish maqsadlari va pedagogik yordamini hisobga olgan holda turli xil
mazmun, shakl va usullarni o'z ichiga oladi.
. Qo'shma o'yinlar, ish, suhbatlar, kuzatishlar orqali umumiy psixologik
makon printsipi. Bunda bilish jarayoni hamkorlik sifatida davom etadi.
Faoliyat printsipi - bolaning kattalar rahbarligida o'z faoliyati orqali dasturni
o'zlashtirishini o'z ichiga oladi.
Maktabgacha tarbiya dasturlarini amalga oshirishda 3 yoshdan 7 yoshgacha
bo'lgan o'quvchilar, o'qituvchilar, mutaxassislar, ota-onalar, turli ta'lim va ijtimoiy
tuzilmalar vakillari ishtirok etadilar. Ta'lim jarayonining xususiyatlarini
tavsiflashda shaharning o'ziga xos xususiyatlari, uning iqlim sharoiti va bolaning
sog'lig'iga ta'siri hisobga olinadi. Maktabgacha yoshdagi bolaning sog'lom, kuchli
tanasi bolaning rivojlanishida muhim faktdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirish dasturlarining asosiy jihati
bolaning tanasini yaxshilash, mustahkamlash va faol intellektual rivojlanish
sharoitida uning sog'lig'ini saqlashdir.
Shu munosabat bilan quyidagilar zarur:
· har bir bolaning o'ziga xos rivojlanish xususiyatlarini, uning individual
ko'rsatkichlarini, sog'liqni saqlash guruhini va shifokorlarning tavsiyalarini hisobga
olgan holda individual ta'lim dasturlarini yaratishga imkon beradigan diagnostika
texnologiyalarini joriy etish;
· kasallanish darajasini kamaytiradigan shamollashning qattiqlashishi va
24

oldini olish usullaridan foydalanish;
· sog'lom turmush tarzi madaniyatini shakllantirish bo'yicha ota-onalar
bilan ishlash;
· rivojlanishda alohida muammolari bo'lgan, murakkab kasalliklarga
chalingan bolalar uchun individual rivojlanish yo'nalishlarini ishlab chiqish,
ularning ota-onalari uchun esa o'qituvchilar: psixolog, logoped, shifokor bilan bir
qatorda mutaxassislar ishlaydigan klinikalar tashkil etish.
Maktabgacha ta'lim muassasalarining ta'lim dasturlari va texnologiyalarini
tanlash huquqidan kelib chiqqan holda, zamonaviy ta'lim dasturlari va
texnologiyalarining o'zgaruvchanligi ishlab chiqarish printsipini hal qilishning
asosiy sharti ekanligini hisobga olish kerak. Mavjud dasturlar va texnologiyalar
maktabgacha ta'lim muassasalari uchun mutaxassislar, maktabgacha ta'lim
muassasalari o'qituvchilari va qo'shimcha ta'lim o'qituvchilarining birgalikdagi
faoliyatida bolani tarbiyalash va o'qitishga integral yondashuvni ta'minlaydigan
ta'lim xizmatlari tizimini yaratishga imkon beradi.
2.3 Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va o'qitishda
o'qituvchining o'rni
Ta'kidlanishicha, bolalarning bir-biri bilan muloqot qilish imkoniyatini
beradigan qo'shma mashg'ulotlar va o'yinlar bolalarni tarbiyalashning qulay
shartlaridan biri bo'lib, bu ijobiy munosabatlarni shakllantirishga yordam beradi,
shuningdek, ijtimoiy tuyg'ularni rivojlantiradi. Maktabgacha ta'lim muassasasida
birinchi kunlardan boshlab o'qituvchi bolalarga tengdoshlari bilan o'zini tutish
qoidalarini, ularga e'tibor berish usullarini, shuningdek, kattalarning
ko'rsatmalariga rioya qilishni o'rgatadi. O'qituvchi bolalarda tengdoshlariga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi, ularni sezgir, xushmuomala va do'stona
25

bo'lishga o'rgatadi.
Yosh maktabgacha yoshdagi bolalar ko'pincha bir-biri bilan muloqot qilishda
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Birgalikdagi faoliyatda tajriba yo'qligi sababli,
bolalar tengdoshlarining so'rovlariga "befarq" bo'lib qolishi mumkin. Bolalar bilan
qanday o'ynashni yoki biron bir guruh faoliyati bilan shug'ullanishni bilmaydigan
bolalar bor.
3-4 yoshda bolalar juft bo'lib o'ynashni boshlaydilar, lekin ularda do'stga
murojaat qilish va u bilan kelishish ko'nikmalari hali etarli darajada
rivojlanmaganligi sababli to'g'ri o'zaro ta'sir qilmaydi. O'qituvchi kun davomida
muayyan misollar yordamida xatti-harakatlar namunalarini o'rgatishi mumkin.
Masalan, bolalardan biri uzoq davom etgan xastalikdan so'ng guruhga qaytsa,
o'zini bolalar orasida yolg'iz va begona his qilmasligi uchun o'qituvchi
atrofdagilarning e'tiborini shu bolaga qaratishi va unga qanday munosabatda
bo'lishini taklif qilishi kerak. birgalikdagi faoliyatga jalb etilishi mumkin. Bunday
vaziyatlar bolalarga jamiyatning axloqiy me'yorlariga mos keladigan ijobiy
harakatlarning amaliy tajribasini to'plash imkonini beradi.
O'qituvchi va bolalar o'rtasidagi aloqa ularning jamoada to'g'ri xulq-atvorini
shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Kundalik hayotda o'qituvchi bolalarni ma'lum
bir axloqiy me'yorga muvofiq harakat qilishni o'rgatadi: yordam bering, baham
ko'ring, rahm qiling, tengdoshning holatiga e'tibor bering. Bunday muloqot
"bolalar ishtiroki" ning shakllanishiga olib keladi, bu esa xushyoqishni
rivojlantirishda birinchi qadamdir.
Ba’zan o‘qituvchilar guruhda yuzaga keladigan vaziyatlardan tengdoshlariga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish uchun yetarlicha foydalanmaydi, bu esa
yuzaki va qisqa muddatli munosabatlarga, hatto bolalar o‘rtasidagi
munosabatlarning buzilishiga olib kelishi mumkin. Paradoks paydo bo'ladi: bolalar
xatti-harakatlar qoidalarini juda yaxshi bilgan holda, tengdoshlari bilan
26

munosabatlarda ularni buzadilar. Bu ishonchsizlik, jahl va teginishning
kuchayishiga olib keladi.
Bolalar bog'chasining kundalik hayotida o'qituvchi turli xil usullardan
foydalangan holda ijobiy munosabatni shakllantirishga hissa qo'shishi mumkin
bo'lgan juda ko'p turli xil vaziyatlar mavjud.
Jamoada birga yashash tajribasi bo'lmasa, bolalar tasodifan bir-biriga
muammo tug'dirishi mumkin, bu esa salbiy his-tuyg'ularning paydo bo'lishiga
yordam beradi. O'yin qizg'inda bolalar tasodifan o'yinchoq olib yoki binoni buzish
orqali tengdoshlariga duch kelishlari yoki xafa qilishlari mumkin. O'qituvchi
o'rtoqlariga nisbatan salbiy munosabatni rivojlantirmaslik uchun xafa bo'lgan
bolaga ham, beixtiyor xafa bo'lgan bolaga ham ta'sir o'tkazishga harakat qilishi
kerak.
O'qituvchilar ba'zan qiyin vaziyatda bo'lgan xafa bo'lgan bolaga e'tibor
berishlari kerak bo'lgan daqiqalarni sezmaydilar. Kundalik hayotda bolalar
ko'pincha bir-birlaridan xafa bo'lishadi va buni sezmasdan ham xafa qilishadi.
Voyaga etgan odam nima uchun bolalar endi bir-biriga yordam berishni va
o'ynashni xohlamasligini va ularning noroziligiga nima sabab bo'lishi
mumkinligini aniqlashi kerak. O'qituvchiga shikoyat bilan murojaat qilgan bola har
doim ham to'g'ri emas. Bunday vaziyatlarda o'qituvchi harakatni to'g'ri tushunishi,
bolalarning harakatlariga tushuntirish topishi va xafa bo'lgan bola boshqa bolalar
davrasida biror narsa bilan band bo'lishi mumkinligiga ishonch hosil qilishga
harakat qilishi kerak. Har qanday vaziyatda ham bola atrofida doimo tushunadigan
va hamdard o'rtoqlar borligini his qilishi kerak. Boshlang'ich maktabgacha
yoshdagi bolalar hali o'yinda o'zlarining va boshqalarning harakatlarini qanday
muvofiqlashtirishni bilishmaydi. Ular o'zaro rollar va o'yinchoqlarni almashadilar,
bu ko'pincha nizolarga olib keladi, ya'ni o'qituvchi to'g'ri ish qilishi kerak. U
bolalarda bir-biriga nisbatan ijobiy his-tuyg'ular va his-tuyg'ularni uyg'otmaydi,
27

agar u shunchaki rasmiy ravishda adolatni tiklasa: o'yinchoqni egasiga qaytarsa
yoki janjal sababini aniqlamasdan janjal qo'zg'atuvchisini jazolasa.
O'qituvchi janjalning aybdorini va sodir bo'lgan voqeaga guvoh bo'lgan
bolalarni tinglashi kerak. Keyin o'qituvchi bolalarga har bir kishi yuzaga kelgan
vaziyatda nima qilish kerakligini tushuntirishi kerak, yana bir bor tengdoshlarining
hozirgi holatiga e'tibor beradi.
Agar bunday vaziyatlar faqat bolalardan birini jazolash orqali hal etilsa, bu
salbiy munosabatlarning paydo bo'lishiga yordam beradi. Jazodan keyin o'qituvchi
undan nima sodir bo'lganining sabablarini bilishga harakat qilsa ham, u
o'qituvchiga javob bermaydi. O'qituvchi sababni boshqa bolalar bilan birga topish
mumkin bo'lgan vaqtni o'tkazib yubordi va bola o'qituvchidan xafa bo'lib qoladi.
O'qituvchi bolalarning his-tuyg'ularini va sodir bo'layotgan narsalarga va
tengdoshlariga bo'lgan munosabatini hisobga olishi kerak.
O'qituvchi suhbatlashish uchun kayfiyatda bo'lsa, u do'stona va xotirjam
bo'lsa, bolalar hatto tanqidiy izohlarni ham osonroq qabul qilishadi. Bolalarda
o'qituvchi bilan aloqa qilish istagi bor va tengdoshlari bilan muloqotda unga taqlid
qilib, ular yumshoqroq va mehribon bo'lishga harakat qilishadi.
Kattalar ta'siri ostida bolalar munozarali vaziyatlarni o'z-o'zini boshqarish
tajribasiga ega bo'ladilar. "Uni olib ketmang, lekin so'rang", "Keling, navbatma-
navbat o'ynaymiz" va hokazo.
O'qituvchilar muloqotning turli shakllariga murojaat qilishlari mumkin.
Odatda bu bolaga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish va ta'sir qilishdir: "Siz
kattalaringizga bo'ysunishingiz kerak", "Ochko'zlik qilmang" va hokazo. Ushbu
shakldan foydalanib, o'qituvchi ijobiy yoki salbiy narsalarni tushuntirishi,
ko'rsatishi va baholashi mumkin. , bolaning harakatlari. Bolalarga ta'sir qilishning
bu shaklini istisno qilmaslik kerak, lekin shuni unutmasligimiz kerakki, bola
aytilgan hamma narsani faqat o'ziga bog'laydi va boshqa bolalar muloqotga
28

kiritilmaydi. Bunday holda, siz bitta bolaga savol berishingiz va boshqa
bolalarning yordami bilan muammoni hal qilishingiz mumkin.
Bolalar bog'chasida bolaning har qanday harakati tengdoshlarining
qiziqishini uyg'otishi mumkin, buning natijasida ular o'rtasida aloqa paydo bo'ladi.
Bolalar o'z do'stining faoliyati haqida o'z fikrlarini bildiradilar, ularni baholaydilar,
xatolarni ko'rsatadilar yoki takliflar, maslahatlar va so'rovlar beradilar. Ushbu
murojaatlar bolalar o'rtasidagi munosabatlarga ta'sir qilishi mumkin. O'qituvchi
ziddiyatli vaziyatlarning yuzaga kelishi ehtimolini hisobga olgan holda, bolaga
hurmat bilan murojaat qilishi va bolalarni do'stiga bo'lgan munosabatini xuddi
shunday ifodalashga o'rgatishi kerak.
Bolalar bilan muloqot qilish jarayonida o‘qituvchi ularning xulq-atvorini
tartibga soladi: ovqatlanayotganda o‘zini to‘g‘ri tutishga, ozodalikka,
xushmuomala bo‘lishga va hokazolarga o‘rgatadi. Shu bilan birga o‘qituvchi butun
guruhga murojaat qiladi: “Bolalar, o‘zini tutinglar. zinadan tushayotganda
panjara”. Asosiysi, bu ko‘rsatmalar o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarga mehr va
hamdardlik, ularga bo‘lgan g‘amxo‘rlik bilan qilingan.
Ko'pincha o'qituvchi bolalarga ma'lum axloqiy me'yorlarning
tushuntirishlarini beradi, go'yo kelajakda foydalanish uchun. Ammo bunday
ma'lumotlar har doim ham kerak emas. Kichik guruh bolalari kelajakda ular bilan
nima va qachon sodir bo'lishini hali tasavvur qila olmaydi. Muayyan vaziyatda
o'qituvchining yordami talab qilinadi, keyin ular o'zlari kattalar yordamisiz bunday
vaziyatlarni mustaqil ravishda tushunishlari mumkin.
Demak, tengdoshlar o‘rtasida to‘g‘ri muloqotni shakllantirishda
tarbiyachining roli juda katta. Bolaning noodatiy, ziddiyatli vaziyatlarga yaxshi
moslasha oladimi, uning hissasiga bog'liq. O'qituvchi nafaqat bolalarning
so'kinmasligini ta'minlashi, balki ularning janjal sabablarini tushuntirishi va bahsli
masalalarning muqobil echimlarini taklif qilishi kerak.
29

Ikkinchi bobni umumlashtirish uchun shuni ta'kidlash kerakki, o'qituvchi va
bolalar o'rtasidagi eng samarali shaklda yuzaga keladigan muloqot tengdoshlariga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga yordam beradi. O'qituvchi tomonidan
yaratilgan qulay sharoitlar va guruhning yaxshi psixologik iqlimigina muloqot
ijtimoiy normalarning xatti-harakatlarning motivatsiyasi va uning ichki mulkiga
aylanishiga yordam beradi.
30

XULOSA
Bola hayotidagi maktabgacha yoshdagi davr rivojlanishning boshqa
bosqichlaridan farq qiladi, chunki bu yillar davomida shaxsiyatning umumiy
rivojlanishining asoslari qo'yiladi, bolaning aqliy va shaxsiy fazilatlari shakllanadi,
bolaning atrofdagi voqelikka (tabiatga, inson faoliyati mahsulotlariga) qadrli
munosabati shakllanadi. faoliyat, o'ziga), dunyoni tushunish vositalari va usullari,
his-tuyg'ular madaniyati. Maktabgacha ta'lim muassasasining ta'lim salohiyatini
kuchaytirish va har bir tarbiyalanuvchiga individual psixologik-pedagogik yordam
ko'rsatish muhim vazifadir. Zamonaviy pedagogika va psixologiyaning dolzarb
vazifasi bo'lgan bolaning fazilatlari va qobiliyatlarini maksimal darajada
rivojlantirish uchun sharoit yaratish, shakl va vositalarni tanlash.
Deyarli har bir bolalar bog'chasi guruhida bolalarning shaxslararo
munosabatlarining murakkab va ba'zan dramatik stsenariysi paydo bo'ladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar do'stlashadilar, janjallashadilar, yarashadilar, xafa
bo'lishadi, hasad qilishadi, bir-biriga yordam berishadi va ba'zida kichik iflos
nayranglar qilishadi.
Bu munosabatlarning barchasi bola tomonidan keskin ravishda boshdan
kechiriladi va turli xil his-tuyg'ular bilan ranglanadi. Bolalar o'rtasidagi
munosabatlardagi hissiy taranglik va nizolar kattalarga qaraganda ancha yuqori.
Ota-onalar va o'qituvchilar ba'zan o'z farzandlari boshidan kechiradigan boy his-
tuyg'ular va munosabatlardan bexabar bo'lishadi va, tabiiyki, bolalarning do'stligi,
janjallari va haqoratlariga unchalik ahamiyat bermaydilar.
Shu bilan birga, tengdoshlar bilan birinchi munosabatlar tajribasi bolaning
shaxsiyatini yanada rivojlantirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Bu birinchi
tajriba asosan insonning o'ziga, boshqalarga, butun dunyoga bo'lgan munosabatini
belgilaydi va bu har doim ham ijobiy emas. Ko'pgina bolalar, allaqachon
31

maktabgacha yoshda, boshqalarga nisbatan salbiy munosabatni rivojlantiradilar va
mustahkamlaydilar, bu juda achinarli uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi
mumkin.
Shaxslararo munosabatlardagi muammolarni o'z vaqtida aniqlash va bolaga
ularni bartaraf etishga yordam berish ota-onalarning eng muhim vazifasidir.
Kattalar yordami bolalarning shaxslararo munosabatlaridagi muayyan
muammolarning psixologik sabablarini tushunishga asoslangan bo'lishi kerak.
Boladagi ichki ziddiyatni o'z vaqtida aniqlash kattalardan nafaqat e'tibor va
kuzatishni, balki psixologik xususiyatlar va bolalar muloqotining rivojlanish
naqshlarini ham bilishni talab qiladi.
32

ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Abulxanova-Slavskaya K. Ya., Faoliyat va shaxs psixologiyasi. / K. Ya.
Abulxanova-Slavskaya. - M.: Nauka, 2008. - 335 b.
2 Maktabgacha ta'limning dolzarb muammolari: shakllanishi, rivojlanishi,
istiqbollari. // X Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. - Chelyabinsk:
REKPOL, 2012. - 416 p.
3 Arnautova, E.P. O'qituvchi va oila matni./ E.P. Arnautova. - M.: “Karapuz”,
2001. - 264 b.
4 Butenko, N.V. Maktabgacha ta'lim g'oyalarini aks ettiruvchi bolalik
davridagi bolalarning badiiy va estetik rivojlanishining pedagogik tamoyillari. /
N.V. Butenko, E. Yu. Nikitina // Fan, madaniyat, ta'lim olami. - 2013. - 2-son (39).
- 16-19-betlar
5 Butenko, N.V. Vizual faoliyatda maktabgacha yoshdagi bolalarning hissiy
tajribasini boyitish printsipi. / N.V. Butenko // Pedagogika va psixologiya
shaxsiyatni rivojlantirish muammolarini zamonaviy tadqiqotlar kontekstida: 1-
xalqaro materiallar. ilmiy - amaliy konf. - Moskva, 2013. - 2-qism. - S. 6-11
6 Galaguzova, Yu.N. Ijtimoiy o'qituvchining oilaviy matn bilan ishlash
metodologiyasi va texnologiyasi./ Galaguzova, Yu.N., Gann N.Yu., Kazaeva E.A.:
O'quv-uslubiy qo'llanma. - Shadrinsk: ShGPI, 2003. - 136 b.
7 Galitskix, E. O. Ta'limdagi dialog bag'rikenglikni rivojlantirish usuli sifatida:
o'quv va uslubiy qo'llanma. / E. O. Galitskix. - M.: Akademik loyiha, 2004. - 240
b.
8 Kedyarova, E. A. Maktabgacha yoshdagi bolalarning o'zini o'zi anglashi va
uni shakllantirishda o'qituvchining roli. - Irkutsk, 2002. - 243 p.
9 Melnikova, N.V. Bolalarning xatti-harakatlarini rag'batlantirish. Konfliktli
vaziyatlarni hal qilish usullari matn. / N.V.Melnikova, T.V.Semenovskix. -
Shadrinsk: Iset, 2003. - 212 p.
33

Maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'lim -tarbiya ishlarini rejalashtirish va hisobga olish

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni