Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida ta'lim jarayoni va didaktik o‘yinnig qo‘llanilish - Дошкольное и начальное образование - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	861.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida ta'lim jarayoni va didaktik o‘yinnig qo‘llanilish

Купить

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT , SPORT VA MAKTABGACHA
TA’LIM FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU: MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARIDA TA'LIM
JARAYONI VA DIDAKTIK O'YINNIG QO'LLANILISH
Bajardi:Mirzayeva S
Ilmiy rahbar:_____________
Samarqand – 20 24
1

MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………….……..3
I BOB.MAKTABGACHA TA‘LIM TASHKILOTLARI FAOLIYATINI
METODIK TA’MINLASH……………………………………………………..5
1.1. Maktabgacha ta‘lim faoliyatini tashkil etish va uning metodologiyasi………5
1.2. Maktabgacha ta’lim tashkilotida metodika va ta’lim-tarbiya jarayonlarini
tashkil etish………………………………………………………………………..9
1.3. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida metodik ishlarga rahbarlik qilish………13
II BOB. DIDAKTIK O‘YINLARNING O‘QUVCHI S H AXSINI
S H AKLLANISHIDAGI O‘RNI ……………………………………………..…18
2.1. Maktabgacha ta'lim muassasalarida maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o'yin
faoliyatini tashkil etish ……………………………………………………………18
2.2. Boshlang‘ich ta‘limda motivlar hosil qilishda didaktik o‘yinlarning o‘rni …...24
2.3.D daktik o‘yin larning o‘quvchilarni bilimga qiziqtirishdagi o‘rni…………….31
XULOSA…………………………………………………………………………33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….36
2

Kirish
O‘zbekiston Respublikasi huquqiy demokratikjamiyat qurish yo‘lidan borar
ekan, o‘z fuqarolarining, ayniqsa, yangi jamiyat barpo etishga bel bog‘lagan, o‘sib
kelayotgan yosh avlodning barkamol bo’lib voyaga yetishiga alohida e’tibor
qaratmoqda. Barkamol shaxs tarbiyasini tashkil etish barcha davrlarda ham
ijtimoiy jamiyatning muhim talabi va asosiy maqsadi bo‘lib kelgan. Tabiiyki,
hozirgi ta’lim islohotlari sharoitida ham barkamol shaxs tarbiyasi muhim ahamiyat
kasb etmoqda. Jamiyat rivojining hozirgi bosqichida yuz berayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy o‘zgarishlar ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni
o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xalos etish,
rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga
javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash hamda ta’limtarbiya jarayonini
takomillashtirish orqali samaradorlikni oshirishni taqozo etmoqda.
Bu mavzuning dolzarbligi bugungi kunda ham an’analarni davom ettiruvchi,
ham yangi o‘qitish texnologiyalariga asoslangan turli xil mahalliy va xorijiy
metodlar va pedagogik maktablarning ko‘pligi bilan bog‘liq. Tarbiyaviy ishning
vazifalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uning shakl va usullarini pedagogik
jihatdan to'g'ri tanlashga, bolalarning butun hayotini to'g'ri tashkil etishga bog'liq.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda o'yin texnologiyalaridan foydalanish
quyidagi sabablarga ko'ra muhimdir:
o'yin faoliyati - maktabgacha yoshdagi bolalarning etakchi faoliyati. O'yin
jarayonida bolalar o'zlarini, atrofidagi dunyoni bilishadi, ularda insoniy
munosabatlarning asosiy tushunchalari shakllanadi;
Rolli o yinlar, qoidali o yinlar bilan birgalikda bolalar o yin faoliyatiningʻ ʻ ʻ
cho qqisi hisoblanadi. O'yinning barcha oldingi shakllari rolli o'yinlarni
ʻ
o'zlashtirish, u yoki bu ijtimoiy rolni mazmunli bajarish uchun tayyorgarlik
bosqichi;
3

bolani u yoki bu rolga malakali kiritish muammosi hozirgi bosqichda
maktabgacha yoshdagi o'yin faoliyati bilan bog'liq texnologiyalarda hal qilinadigan
pedagogik muammolarning eng qiyini bo'lib tuyuladi;
Maktabgacha yoshdagi bolalarning rolli o'yinlarda turli xil ijtimoiy rollarni
egallashi ularning yangi maktab sharoitlariga moslashishini sezilarli darajada
osonlashtiradi.
Mavhum o'yin texnologiyalarini o'qituvchi va bolaning birgalikdagi faoliyati
shakllaridan biri sifatida o'rganadi.
Kurs ishi muammosi: maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishda o'yin
texnologiyalaridan foydalanish shartlari qanday.
Kurs ishi maqsadi: maktabgacha ta'lim muassasalarida maktabgacha
yoshdagi bolalarni rivojlantirishda o'yin texnologiyalaridan foydalanish shartlarini
o'rganish.
Kurs ishi ob'ekti: maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanish jarayoni.
Kurs ishi mavzusi: maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishda o'yin
texnologiyalaridan foydalanish shartlari.
Gipoteza: maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanish jarayoni eng
samarali bo'ladi, agar:
bolalar yoshining psixofiziologik xususiyatlari hisobga olinadi;
bolalar rivojlanishi uchun eng samarali o'yin texnologiyalari tanlab olindi;
o'yin texnologiyalari o'quv jarayoni mazmuniga kiritilgan;
o'quv jarayonini tashkil etish uchun o'yin texnologiyalarining fayl shkafi
tanlangan.
Maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi:
4

zamonaviy tadqiqotlarda o'yin texnologiyalaridan foydalanish muammosi
holatini o'rganish; с maktabgacha yoshdagi bolalarning yosh davri va
xususiyatlarini o'rganish;
"o'yin texnologiyasi" tushunchasining mohiyatini aniqlash;
o'yin texnologiyalari turlarini aniqlash va tavsiflash;
boshlang'ich maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitish uchun o'yin
texnologiyalarini tahlil qilish va tavsiflash;
boshlang'ich maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o'quv jarayonini tashkil
etish uchun o'yin texnologiyalari kartotekasini tanlang.
Kurs ishi usullari: psixologik-pedagogik adabiyotlarni, uslubiy adabiyotlarni
tahlil qilish, yosh guruhlarda o'quv jarayoni uchun o'yin texnologiyalarini tanlash.
5

I BOB.MAKTABGACHA TA‘LIM TASHKILOTLARI FAOLIYATINI
METODIK TA’MINLASH
1.1. Maktabgacha ta’lim faoliyatini tashkil etish va uning
metodologiyasi
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari oila va jamiyatning bolalarga g‘amxo‘rlik
qilish, milliy hamda mintaqa xususiyatlarini hisobga olgan holda bolalarni har
tomonlama barkamol qilib tarbiyalash va rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyojni
qondirish maqsadida tashkil etiladi. Muassasalar mustaqil ravishda, o‘z tashabbusi
bilano‘z faoliyatiga taalluqli, agar ular qonunchilikka va pedagogik prinsip-larga
mone’lik qilmasa har qanday qaror qabul qilishga haqlidir. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlari tarbiyaviy-ta’limiy ishlar sifati, bolalar va otaonalar huquqiga jamiyat
hamda Davlat manfaatlariga rioya qilish uchun mas’uldir. Muassasalarning mehnat
jamoasi xalqchillik asosida o‘z-o‘zini boshqarish prinsipiga muvofiq jamiyat
faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni hal qiladi. Maktabgacha ta'lim
muassasalarining asosiy tiplari quyidagi-lardan iborat: yaslilar; yasli-bog’chalar; g)
bog’chalar; maktab-bog’chalar.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlar kimga bo’ysunishidan qat’iy nazar xalq
deputatlari mahalliy kengashi ro’yxatidan o’tkaziladi. Maktabgacha talim
muassasasi ro’yxatdan o’tkazilgach, unga tartib raqami beriladi va u yuridik shaxs
huquqiga ega bo’ladi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarini qaytadan tuzish (qo’shish,
olish, birlashtirish, ajratish, bo’linish, qayta tashkil etish) xalq ta'limi bo’limlari,
korxona, muassasa, tashkilot tavsiyasiga ko’ra xalq de-putatlari mahalliy
kcngashlari qarori asosida amalga oshiriladi. U bog’cha mehnat jamoasi va xalq
ta'limi kengashi bilan kelishilgan bo’lishi lozim. Maktabgacha ta'lim muassasasi
turlicha: tipiga, tuzilishiga qarab shtat birliklarini, xodimlar oylik maoshlarini tas-
diqlaydi. Ota-onalar qo’mitasining asosiy vazifalari bolalar bog’chasi Nizomida
ko’rsatilib berilgan. Maktabgacha ta'lim tashkilotlari o’zbekiston Respublikasi
Xalq ta'limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan ko’p variantli tax-miniy dasturlardan
birini tanlash huquqiga ega.
6

Maktabgacha ta'lim tashkilotlar tarbiyaviy ta'lim muassasasi bo’lib, ijtimoiy
va-zifalar bilan bir qatorda konsepsiya, nizom hamda dasturga muvofiq malakali
tarbiya va ta'lim berishni ta'minlaydi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlar o’z dasturi
va mctodikasini islilab chiqish hamda amaliy faoliyatida qo’IIash huquqiga ega.
Ularning tasdiqlangan tartibio’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi
tomonidan bclgilanadi. Maktabgacha ta'lim muassasasi tarbiyachisi bolalarni
tarbiyalash vao’qitish bo’yicha qo’llanmalarni hamda metodikani erkin tanlash
huquqiga ega. Maxsus ahamiyatga molik maktabgacha ta'lim tashkilotlarini tashkil
qilish va rivojlantirishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun yangi tipdagi,
yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalarini tuzish respublika xalq la'limini
boshqarish va sog’liqni saqlash organlari tomonidan belgilanadi. Maxsus
ahamiyatga molik maktabgacha ta'lim muassasalarida ish xususiyati, ularga qabul
qilish qoidalari, bolalarga ta'lim berish va ularni tarbiyalashni tashkil qilish tartibi
o’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi hamda o’zbekiston Respublikasi
Sog’liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan tegishli yo’riqnomalar bilan
aniqlanadi. Mudira maktabgacha ta'lim tashkilotlarning tashkilotchisi, rahbari,
malakali pedagog, uning faoliyati maktabgacha ta'lim yoshidagi bolalarni komil
inson qilib tarbiyalash vazifalarini to’la-qonli hal etishga qaratilgan. U bolalar
muassasalaridagi ta'lim-tarbiyaviy, pedagogik va gigiyenik talablar muvofiq
ravishda amalga oshirilishi uchun zarur shart-sharoitlami ta'minlaydi.o’z jamoasida
ishchanlik, maqsadga qaratilgan inoqlik vaziyatini yaratadi. Ularga umumiy
rahbarlik qiladi. Mudirao’z ishida davlatimiz va Xalq ta'limi vazirligi tomonidan
qabul qilingan qaror, qonunlarga amal qiladi vao’z ustida ijodiy ravishda ishlashni
amalga oshiradi. Yuksak onglilik va siyosiy yetuklik, prinsiplilik,o’ziga va qo’l
ostidagilarga talabchanlik, mudiraga qo’yiladigan asosiy talablardir. Jamoadagi
o’zaro to’g’ri munosabatlar, har bir xodimning mehnat va ishlab chiqarish
intizomiga rioya qilishini nazorat qiladi.
Rahbarlik mavqeyi mudirani o’z g’oyaviy, ma'naviy-ma'rifiy, siyosiy-
huquqiy saviyasini va mutaxassislik mahoratini doimo ongli ravishda oshirishga,
7

pedagogik bilimlarni, bolalarga ta'lim-tarbiya berish nazariyasi va amaliyotini
puxta egallashiga, hozirgi bosqichda maktabgacha ta'lim oldida turgan vazifalami
bilishga, o’z bilimlaridan faoliyatida foydalanishga majbur etadi. U dastur,
metodik, instruktiv me'yoriy hujjatlarni puxta bilishi va amalqilishi kerak. U
pedagogik jarayonning mohiyatini chuqur bilishi, kamchiliklami darhol bartaraf
qilish choralarini ko’rishi lozim. Maktabgacha ta'lim tashkilotlar mudirasi xalq
ta'limini bosh-qarish bo’limlari tomonidan oliy ma'lumotga va 5 yildan kam
bo’lmagan ish stajiga ega shaxslardan tayinlanadi. Maktabgacha ta'lim
tashkilotlarda kadrlarni tanlash, joyjoyiga qo’yish, tar-biyalash bo’yicha ishni
mehnat jamoasi, maktabgacha ta'lim muas-sasasi kengashining faol ishtirokida
amalga oshiradi. Maktabgacha ta'lim muassasasi rahbarlari kadrlarning kasb
mahoratini, umu-miy ta'lim mahoratini va madaniy darajasini muntazamo’stirib
borishiga g’amxo’rlik qiladi, xodimlar malakasini hisobga olgan holda va
maktabgacha ta'lim muassasasi manfaatlaridan kelib chiqib, ularni tartibli vao’z
vaqtida joydan-joyga ko’chirib turili-shini ta'minlaydi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarda kadrlar rezervini shakllantirib, ular bilan
doimiy ish olib boradi. Mudira bolalar bog’chasining butun faoliyatiga, bolalar
bog’chasini obodonlashtirish, ko’kalam-zorlashtirish ishlariga rahbarlik qiladi.
Smeta bo’yicha xarajatlarni to’g’ri taqsimlash, muassasani oziq-ovqat mahsulotlari
bilan ta'minlash tartibini to’g’ri tashkil etish, bog’chani rejadagi bolalar bilan
to’ldirish, ta'lim-tarbiya dasturining bajarilishi uchunjavobgar, yozgi
sog’lomlashtirish ishlari, pedagogik va xizmat ko’rsatuvchi xodimlarning bilimi,
ishga nisbatan munosabati, ularning mala-kasini oshirish ishlari bo’yicha bosh
rahbardir. Mudira bolalar hayotini saqlash, muhofaza qilish uchun bolalar
muassasasida to’g’ri kun tartibi, shart-sharoit yaratadi. Sanitariya va gigiyena
qoidalarining bajarilishini nazorat qiladi, yong’inga qarshi tadbirlaro’tkazadi.
Qishga vitaminga boy oziq-ovqat mahsulotlarini g’amlaydi.
Bog’cha xodimlarinio’z vaqtida oylik maosh bilan ta'minlaydi. Ish
yuritishni qattiq riazorat qiladi. Faol xodimlarni rag’batlantiradi. Bolalar
8

bog’chasidao’tkaziladigan joriy va kapital ta'mirga bosh rahbardir. Xo’jalik mudiri,
ombor mudiri, kir yuvuvchi, bog’bon, duradgor, farrosh, qorovul, elektrik,
santexnik, haydovchi bilan yakkama-yakka suhbato’tkazadi. Ularning ishlari
ustidan qat'iy nazorat tashkil etadi. Tashkliy-pedagogik jarayonlarga quyidagilar
kiradi:
1) bayram ertaliklarinio’tkazish va rahbarlik;
2) ochiq tadbirlarni tashkil etish va rahbarlik qilish, ochiq tadbirlar va
pedagogik jarayonlarni jamoa bo’lib kuzatish va tahlil qilish. Masalan, ochiq
mashg’ulot, sayrlarni kuzatish;
3) xalq ta'limi bo’limlari tomonidan berilgan topshiriq asosida tajtiyachi va
bolalarni ko’rik-tanlovlarga qatnashtirish, yil tarbiya-chisi, san'at bayrami, sport
bayramlarinio’tkazish.
1.2. Maktabgacha ta’lim tashkilotida metodika va ta’lim-tarbiya
jarayonlarini tashkil etish
Mudiraning talim-tarbiyaviy jarayonlarga rahbarligi quyidagilarda namoyon
bo’ladi: a) har bir guruhda ta'lim-tarbiyaviy reja asosidagi ishlarni kuzatish va
tahlil qilish, tarbiyachining ish hujjatlarinio’rganish va tahlil qilish: guruhning
ta'limtarbiyaviy ish rejasi, tashxis daftari, bular o’tkazilgan ishlarning hisobotidir.
b) guruhning jihozlanishini nazorat qilish, bunda guruhlarga qarab burchaklar soni
takomillashib boradi Mudira kvartalda bir marta umumiy ota-onalar majlisini
tashkil etadi. Majlisni ota-onalar qo’mitasining raisi olib boradi yoki yordam
beradi. Mudira 1 haftada 3 marta ota-onalarni qabul qiladi. Bunda ota-onalar
tomonidan ba'zi bir muammo, kamchiliklar, bolalar tarbiyasiga oid muammolar hal
etiladi. Mudiraning jamoatchilik va mahalla qo’mitasi bilan ish usul-lari quyidagi
tarzda amalga oshiriladi:
1. Ota-onalar va jamoatchilik uchun anjumanlaro’tkazish.
9

2. Ota-onalar universitetlari tashkil qilish. Unda oila markazidan vakil, yetuk
olimlar, xalq ta'limi bo’limi xodimlari va barcha ota-onalar ishtirok etadilar.
Ota-onalar universitetining asosiy maqsadi oila va bolalar tarbiyasi
masalalarinio’rganish va kamchiliklarni, muammolarni hal etishdan iborat. Mudira
maktab bilan aloqao’r-natib 1 yilga mo’ljallangan rcja asosida ish ko’radi. Bunda
bog’-chaning asosiy vazifalari, maktab tomonidan amalga oshirila-digan tadbiriy
choralar, bolani maktab ta'limiga tayyorlash, lotin alifbosinio’rgatish ishlari amalga
oshiriladi.
Bunda mudira va maktab direktorining vazifalari belgilanadi. Mudiraning
ma'muriy xo’jalik faoliyati bu reja asosida konting bo’yicha bolalarnijoylashtirish,
«Uchinchi ming yillikning bolasi»dasturining bajarilishi ustidan nazorat qilish,
maktabgacha ta'lim tizimida belgilangan xarajatlarnio’z vaqtida joy-joyiga qo’yib
ish-latishni tashkil etish, bolalami ovqatlantirishni to’g’ri tashkil etish, yozgi
sog’lomlashtirish mavsumlarini tashkil etish, xizmat qiluvchi xodimlarni to’g’ri
joylashtirish va ishlash malakalarini oshirish, mehnatni ilmiy asosda tashkil
etishdan iborat. Mudira bog’chani kerakli texnikaviy va xo’jalik materiallari bilan
muntazam ravishda ta'minlab turishi, binoni jihozlar bilan (qattiq va yumshoq
inventarlar) jihozlashi, binonio’z vaqtida ta'mirlashi vao’quv-ko’rgazmali qurollar
bilan to’ldirib borishi, turli yosh guruhi uchun dasturiy-mctodik hujjatlarda tavsiya
etilgan (ularni fiziologik, aqliy, axloqiy, mehnat, estetik tarbiyalash maqsadida)
bolalar badiiy adabiyoti va pedagogik adabiyotlar bilan ta'minlashi, bolalar
maydonchasi va yer uchastkasini to’g’ri, rejali jihozlashi, kadrlarni joylashtirishda
ulami bolalar bilan ishlash stajiga qarab, xodimlarning individual xususiyatlarini
hisobga olishi, shifokor bilan birgalikda tibbiy ishlarini nazorat qilishi va bolalarni
tizimli tibbiy ko’rikdano’tkazishi kerak.
Maktabgacha ta'lim muassasasining mudirasi amaldagi qonunchilik
doirasida maktabgacha ta'lim muassasasi pedagogik xodimlari va ma'muriyatini
ularning kasbkor va mansab faoliyat-lariga asossiz aralashuvga chek qo’yuvchi
zarur choralar ko’radi, maktabgacha ta'lim muassasasi jamoasiga nisbatan
10

ma'muriy-buyruqbozlik urinishlariga, uning mustaqilligini cheklovchi buyruqlarga
chek qo’yadi, shu masalalar bo’yicha tegishli organlarga murojaat qiladi. Mudira
ishonch qog’ozisiz maktabgacha ta'lim muassasasi no-midan harakat qiladi, barcha
shirkat va jamoat korxonalari, muas-sasalarva tashkilotlarda uning manfaatini
himoya qiladi, kreditlar tarqatadi; shartnomalartuzadi, ishonch qog’ozlarini beradi,
bank-larda hisob va boshqa schyotlarini ochadi, u maktabgacha ta'lim muassasasi
uchun zarur bo’lgan jihozlar va boshqa moddiy resurslarni xohlagan
korxonalardan, tashkilotlardan, shirkatlardan va ayrim shaxslardan naqd pulga yoki
pulo’tkazish yo’li bilan ijaraga olish va buyurtma berish huquqiga ega.
Mudira maktabgacha ta'lim tashkilotlari huquqi doirasida buyruq chiqaradi,
ko’rsatma beradi. Bu buyruq va ko’rsatmalar mak-tabgacha ta'lim muassasasining
barcha xodimlari uchun majbu-riydir. Tarbiyachi-metodist, katta meditsina
hamshirasi, xo’jalik mudiriningo’z huquqlari doirasida bergan ko’rsatmalari barcha
xodimlar uchun majburiydir. Maktabgacha ta'lim tashkilotning shaxsiy tarkibi
quyida-gilardan iborat: ma'muriy guruh (mudira, tarbiyachi-metodist, xo’jalik
mudiri, katta meditsina hamshirasi), pedagogika, meditsina xizmati ko’rsatish
tarmoqlari xodimlari.
Maktabgacha ta'lim muassasasi ma'muriyati har bir tarkibiy birlikka tegishli
moddiy re-surslarni biriktiradi. Mehnat jamoasi vakolatini amalga oshirishning
asosiy shakli umumiy yig’ilishidir. Maktabgacha ta'lim tashkilot umumiy
yig’ilishi:
-maktabgacha ta'lim muassasalari to’g’risida Nizom asosidao’zining har bir
Ustavini (Ustav deyiladi) ko’rib chiqadi va qabul qiladi;
-maktabgacha ta'lim tashkilotlar kengashini tuzish zaruriyatini aniqlaydi,
kengash tarkibini va uning raisini saylaydi;
-yillik va istiqbol rejalarini muhokama qiladi ya tasdiqlaydi, uning bajarilishi
haqida ma'muriyat hisobotini eshitadi, pedagogik va xizmat ko’rsatish mehnatining
samaradorligini oshirish yoilarini belgilaydi;
11

-jamoa shartnomasini muhokama qiladi va kasaba uyushmasi qo’mitasiga
taqdim etadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari kadrlarining lavozimi huquqlari va
majburiyatlari, ularning boshqaruv vakolatlari va vazifalario’z-bekiston
Respublikasining qonun hujjatlari, tegishli me'yoriy huj-jatlar, ta’lim muassasasi
Nizomi bilan belgilanadi. Maktabgacha ta’lim muassasasi mudirasi xalq ta’limi
boshqaruv organlari tomonidan oliy maiumotga ega va besh yildan kam bo’l-
magan pedagogik stajga ega bo’lgan shaxslardan tayinlanadi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo’yish, tarbiyalash bo’yicha ishni
ma'muriyat, mehnat jamoasi, maktabgacha ta’lim muassasasi kengashining faol
ishtirokida amalga oshiradi. Kadrlarni tanlash chog’ida maktabgacha ta’lim
muassasasi rahbario’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar
Mahkamasining 1991-yil 3-avgustdagi 205-sonli qaroriga, maktab-gacha ta'lim
muassasasi Ustaviga amal qiladi. Bunda da'vogarlarning shaxsiy sifatlari va
tanlagan sohaga moyilliklari inobatga olinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
ma'muriyati jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikdao’z-o’zini boshqaruv asosida
bolalarni tarbiyalashda yuksak natijalarga erishishga qodir boigan turg’un mehnat
jamoasini shakllantiradi; kadrlarni pedagogik va xizmat ko’rsatish mehnati
samaradorligini oshirish ruhida tarbiyalaydi,o’z jamoasi, tanlagan kasbi uchun
faxrlanish hissini shakllantiradi.
12

1.3. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida metodik ishlarga rahbarlik qilish
Pedagogik kengash jamoa pedagoglari fikrini ifodalovchi, bolalar bilan olib
boriladigan ta’lim-tarbiyaviy masalalami kollegial ko‘rib chiqadigan doimiy
ishlovchi organ, metodik mahorat maktabi va ilg‘or tajriba minbaridir.
Maktabgacha muassasa mudiri pedagogik kengash raisi hisoblanadi. Pedagogik
kengashga bolalar bilan olib boriladigan ta’lim tarbiyaviy ishlar darajasini oshirish,
ularni hal qilish yo‘llarini izlash, muassasa ish tajribasiga pedagogika fanining
yutuqlari va ilg‘or pedagoglar tajribasini joriy qilish, tarbiyachilaming pedagoglik
mahoratini oshirish, ularning ijodiy faolligini rivojlantirish kabi masalalar
kiritiladi.
 Pedagogik kengash Xalq ta’limi vazirligi, xalq ta’limi bo‘limlarining
maktabgacha ta’lim bo‘yicha buyruq, instruksiya, nizom va boshqa
me’yoriy hujjatlarini;
 maktabgacha muassasaning yillik ish rejasini;
 bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlash tadbirlarini;
 har bir yosh guruhi bo‘yicha «Maktabgacha ta’lim muassasasida
ta’lim-tarbiya dasturi»ning sifatli bajarilishi jarayonini;
 ish tajribasiga joriy qilish maqsadida tarbiyachilaming ilg‘or
tajribalarini;
 maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim va tarbiya berish ning dolzarb
masalalarini, tarbiyachilaming nazariy va metodik tayyorgarliklarini
oshirish va maktabgacha muassasa faoliyatining boshqa masalalarini
muhokama qiladi.
Pedagogik kengash kun tartibini belgilashda barcha qatnashchilami
qiziqtiruvchi mavzulaming kengligini, dolzarbligini ta’minlash zarur. Faqat
shundagina pedagogik kengashda ish muhiti hukm suradi, masalalar muhokamasi
sermahsul va faol bo‘ladi. Pedagogik kengash tarkibiga katta tarbiyachi,
tarbiyachilar, musiqa rahbari, maktabgacha muassasaga xizmat ko‘rsatuvchi
shifokor, katta hamshira, kasaba uyushmasi qo‘mitasining raisi, otaonalar
13

qo‘mitasining raisi kiradi. Kengash yig‘ilishiga jamoat tashkilotlarining vakillari,
maktablar o‘qituvchilari, maktabgacha muassasada tarbiyalanuvchilaming ota-
onalari taklif etilishi mumkin.
Pedagoglar pedagogik kengash tomonidan tasdiqlangan va maktabgacha
muassasaning yillik ish rejasiga kiritilgan masalalar bo‘yicha ishlaydilar.
Pedagogik kengash ishining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan pedagoglar jamoasi
muhokamasiga qo‘yilgan masala qanchalik savodli va jiddiy tayyorlanganligiga
bog‘liq bo‘ladi. Pedagogik kengashning yig‘ilishi ikki oyda bir marta chaqiriladi,
zaruriyat tug'ilganda navbatdan tashqari yig‘ilish chaqirilishi mumkin.
Muhokamaga ko‘pi bilan 2-3 masala qo‘yiladi, pedagogik kengash ishdan
tashqari vaqtda o‘tkaziladi. Pedagogik kengash qarorining loyihasini ma’ruzachi
(bolalar bog‘chasining mudirasi yoki katta tarbiyachi) oldindan tayyorlaydi.
Seminarlar pedagoglaming nazariy, metodik bilimlarini, mutaxassislik, malakasini
oshirishning keng tarqalgan shakli bo‘lib, o‘qituvchilar malakasini oshirish instituti
va metodik kabinetlar tomonidan amalga oshiriladi. Seminarlaming asosiy maqsadi
alohida metodika bo‘yicha tarbiyachilaming bilimlarini chuqurlashtirish va tarbiya
bo‘yicha dolzarb masalalarini hal etishdir.
Seminar o‘quv tematika rejasi bir yilga mo‘ljallangan bo‘lib, shahar,
tumanda seminar oyda 1-2 marta ishdan ajralmagan holda viloyat va respublikada
esa 5-12 kunda ishdan ajralgan holda tashkil etiladi. Seminarlar ish sifatini
yaxshilash maqsadida ilmiy tekshirish instituti tomonidan o‘quv tematika rejalari,
seminar dasturi ishlab chiqilgan. Seminar o‘quv tematika mavzusini katta
tarbiyachi va mudira tarbiyachilar bilan birgalikda tanlaydi, pedagogik kengash uni
tasdiqlaydi, bu yillik rejada aks etadi, so‘ngra metodist faol tarbiyachilar bilan
birgalikda seminar ishining aniq rejasini ishlab chiqadi. Seminar ishida ayrim bir
mavzu yildan yilga takrorlanmasligi kerak. Bu seminar qatnashchilarining
qiziqishlarini pasaytiradi. Har bir seminarda quruq nazariyachilikka yo‘l qo‘ymay,
o‘rganilayotgan materialni hayot bilan bog‘lash kerak. Seminar rejasi metod
kabinetga ilib qo‘yiladi. Seminar mavzulari taxminan shunday bo‘lishi mumkin:
14

1. Ilk yosh va kichik yoshdagi bolalar psixofiziologik xususiyatlari
(seminami pediatr vrach yoki psixolog olib boradi).
2. Turli faoliyat turlarida bolalarga individual yondashish.
3. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalami vatanparvarlik va
baynalmilalchilik ruhida tarbiyalash.
4. Tarbiyachining bolalar bilan o‘zaro munosabatlari va h.k. Seminar
mashg‘ulotlari tarbiyachining amaliy malakalarini o‘stimvchi ish shakli bo‘lib,
bunda: bolalar loy, applikatsiya, qurish-yasash, badiiy o'qish, ashula aytish, raqsga
tushish va boshqa ishlami amalga oshiradilar.
Ular mutaxassis yordamida amaliy jihatdan saviyalarini o‘stirib boradilar.
Seminar mashg‘ulotlariga mudira, katta tarbiyachi yoki tajribali tarbiyachi
rahbarlik qiladi. Seminar mashg‘uloti maxsus daftarga qayd qilib boriladi.
Tarbiyachilaming bilimlarini boyitish maqsadida yangi metodik va pedagogik
adabiyotlar, sohaga oid jurnaldagi maqolalar o‘rganilib, muhokama qilinadi.
Maktabgacha ta’lim xodimlarning dunyoqarashlarini kengaytirish maqsadida esa
shahar va tumanning diqqatga sazovor yodkorliklariga o‘quv ekskursiyalari tashkil
etiladi. Bir yilda 3-4 marta o‘quv ekskursiyalar tashkil etiladi. Muzeylarga
ekskursiya tashkil etilsa yanada yaxshi, chunki bundan olingan taassurotlar
pedagoglar bilimini yanada kengaytiradi. Vaziyat tug‘ilganda metodist tomonidan
yakkama-yakka maslahatlar o‘tkaziladi. Uzoq joylardagi xodimlarga yozma
ravishda beriladi. Jamoa maslahati bir oyda bir marta o‘tkazilib, oylik rejada aks
etadi.
Tumandagi tarbiyachilami oldindan ogohlantiriladi, o‘tkazish muddatini
belgilab tuman shart-sharoitidan kelib chiqilgan holda o‘tkaziladi.
Tarbiyachilaming g‘oyaviy-siyosiy, ma’naviyma’rifiy va ishlash malakalarini
o‘stirish uchun turli mavzular bo‘yicha ma’ruzalar o‘tkaziladi. Bular siyosiy yoki
pedagogik mavzularda bo‘lishi mumkin. Maktabgacha ta’lim xodimlarining o‘z
ustida ishlashlari g‘oyaviy-siyosiy saviyalarini oshirib borishdagi keng tarqalgan
15

usuldir. Metodik ishlami jamoa ish shakli bilan birgalikda olib borilsa, bilim
manbayi boyib boradi. Yillik rejada maktabgacha ta’lim bo‘yicha ayrim nazariy
masalalami, maktabgacha ta’lim dasturini, dasturiy-metodik materiallami o‘rganish
rejalashtiriladi. O‘z ustida ishlashda faqatgina o‘rganiladigan mavzular emas, balki
undagi asosiy savollar, masalalar o‘rganiladi adabiyotlar ko‘rsatiladi. Mudira
kasaba uyushmasi raisi bilan birgalikda tarbiyachilar bilan o‘z ustilarida ishlashni
qanday tashkil etishi yuzasidan suhbatlashishi, yordam ko‘rsatishi shart. Bu
tadbirlaming tizimli, aniq reja asosida olib borilishi goyat muhimdir.
Tashkiliy-pedagogik vazifalami amalga oshirishda jamoa uchun shart-
sharoit, kerakli materiallar, bajaruvchi javobgar shaxslar, ularni hisobga olib borish
o‘quv yilining boshida belgilanadi, buni mudira doimo nazorat qilib boradi.
Umumiy ota-onalar majlisida bolalar muassasasining butun ishi muhokama
qilinadi, tegishli chora-tadbirlar ko‘riladi. Ota-onalar majlisiga rais qilib ota-onalar
qo‘mitasining raisi belgilanadi. Bolalar muassasalarida tashkil etiladigan ochiq
eshiklar kuni g‘oyat ahamiyatlidir. Bunda bog‘chaning butun faoUyati ota-onalar
tomonidan kuzatiladi, yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklar joyida hal etiladi. Bolalar
muassasasining barcha xodimlari bunga tayyorgarlik ko‘radilar. Bola tarbiyasida
qiynalgan ota-onalar uchun yakkama-yakka suhbatlar tashkil qilinadi, bunda guruh
tarbiyachisi va bog‘cha mudirasi masalalami ilmiy asoslangan holga hal etmog‘i
lozim. Maslahatlar qisqa, aniq shaklda olib boriladi, ayniqsa, guruhlarda
«ko‘chirma papka»lardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Maktabgacha ta’lim
muassasalarida ota-onalarga yaqindan yordam berishda kutubxona tashkil etish
ahamiyatlidir. Bola tarbiyasiga oid kitoblar ota-onalarga katta yordam beradi,
kitoblar bog‘cha mudirasi, metodist va tarbiyachilar tomonidan tanlanadi.
Adabiyotlar ro‘yxati hisobot tarzida olib boriladi. Pedagogik tashviqot ishlaridan
eng qulayi ota-onalar burchagidir. Bu ota-onalarga bola tarbiyasiga hamda
muassasa ishiga ijodiy yondashishga yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim muassasasining hujjatlari. Bolalar bog‘- chasining
Nizomiga muvofiq maktabgacha ta’lim muassasasida muayyan hujjatlar olib
16

borilishi kerak. Buyruqlar daftari bolalar bog‘chasiga tartib raqami berilgandan
keyin rasmiylashtiriladi. Uning hamma sahifalari raqamlanadi, oxirida uning necha
varaqligi ko‘rsatiladi. 165 Bolalami hisobga olish daftari (DP-2-shakli) bolalar va
otaonalar haqidagi ma’lumotlami, bolalaming uy manzili, bog‘chaga kelgan va
undan (butunlay) ketgan sanalami o‘z ichiga oladi. Har bir guruhda bolalaming har
kungi davomati (bog‘chaga kelishi) hisobga olinadi (DP-3-shakli).
Shuningdek, xodimlarning, bolalaming shaxsiy hujjatlari; tibbiy kartalari;
xodimlarning ish jadvali, ularning ish vaqtini hisobga olish tabeli; maktabgacha
tarbiya muassasasiga yo‘l-yo‘riq beradigan, uni tekshiradigan va nazorat qiladigan
kishilarning mulohaza va takliflarini yozish daftari; sanitariya jumali; pedagogika,
ishlab chiqarish yig‘ilishlari va otaonalar majlislarining bayonnomalari; inventar
va oziq-ovqat mahsulotlarini hisobga olish daftari; muassasaning yillik, oylik ish
rejasi va boshqalar olib boriladi.
17

II BOB. DIDAKTIK O‘YINLARNING O‘QUVCHI S H AXSINI
S H AKLLANISHIDAGI O‘RNI
2.1. Maktabgacha ta'lim muassasalarida maktabgacha yoshdagi bolalar
bilan o'yin faoliyatini tashkil etish
Yosh bolalarning o'ziga xos xususiyatlari ular bilan pedagogik ish uchun
zarur bo'lgan muayyan uslubiy talablarni belgilaydi. Avvalo, bu bola bilan
individual aloqadir. O'qituvchining har bir bolaga individual yondashish zarurati
har qanday yoshda aniq. Biroq, yoshligida individual yondashuv katta ahamiyatga
ega, chunki kichkina bola shaxsan unga qaratilgan ta'sirga munosabat bildiradi.
Bolalar butun guruhga yuborilgan qo'ng'iroqlarni sezmaydilar. Shaxsiy mehrli
teginish, ko'zlarga qarash va ism bilan qo'ng'iroq qilish kerak. Faqat bu holatda
ular kattalarning takliflarini qabul qilishlari va tushunishlari mumkin.
Yosh bolalar bilan ishlashning yana bir muhim xususiyati - bu sof og'zaki
ta'lim usullarining samarasizligi. Har qanday ko'rsatmalar, qoidalarni tushuntirish,
itoatkorlikka chaqirish foydasiz bo'lib chiqadi. Hatto bolalar hali ham ularni yaxshi
tushunmaganliklari uchun emas, balki 2-3 yoshgacha bolalar o'zlarining xatti-
harakatlarini so'z bilan tartibga sola olmaydilar. Ular faqat hozirgi paytda
yashaydilar va vaziyatning ta'siri (atrofdagi narsalar, harakatlar, tovushlar) ular
uchun kattalar so'zlarining ma'nosidan ko'ra ancha kuchli turtki bo'ladi. Yosh
bolalarning bu xususiyati o'qituvchining harakatlariga yuqori talablar qo'yadi, bu
juda ifodali, hissiy va "yuqumli" bo'lishi kerak. Kichkina bolaga faqat biron bir
faoliyatga bo'lgan ishtiyoqingiz orqali unga qiziqish bildirishingiz mumkin. Bu
chaqaloqning sharoitlariga, ifodali harakatlariga va yuz ifodalariga, badiiy
mahoratga nisbatan sezgirlikni oshirishni talab qiladi. Bu yosh bolalar bilan
gaplashmaslik kerak degani emas. Ammo o'qituvchining so'zlari majburiydir real
harakatlar kontekstiga kiritilishi, yorqin intonatsion rangga ega bo'lishi va tegishli
imo-ishoralar va harakatlar bilan birga bo'lishi kerak. Shuni unutmaslik kerakki,
o'qituvchi so'z bilan emas, balki his-tuyg'ulari, harakati va harakatlari bilan
tarbiyalaydi.
18

Bundan kelib chiqadiki, o'qituvchi nimanidir tushuntirsa yoki ko'rsatsa va
bolalar "o'rgansa" yosh bolalar bilan tashkillashtirilgan frontal darslarni o'tkazish
mumkin emas. Bunday harakatlar nafaqat samarasiz, balki zararli hamdir, chunki
ular bolalarning o'z faoliyatini falaj qilishi mumkin. Bu yoshdagi ta'limning
vazifasi har bir bolaning faolligini rag'batlantirish, uning harakat qilish, muloqot
qilish, o'ynash va amaliy muammolarni hal qilish istagini uyg'otishdir. Buning
uchun bolalarni yangi ma'lumotlar bilan ta'minlash yoki kerakli harakat usullarini
ko'rsatish mutlaqo etarli emas. Bu erda zarur bo'lgan narsa - bolalarning hissiy
ishtiroki, umumiy semantik maydonni yaratish va kattalarning hissiy ta'siri. Bu
bolaga yangi faoliyatga qiziqish bildirish, uni o'ziga jalb qilish va o'ziga jalb qilish
va shu bilan o'z xohishini uyg'otishning yagona yo'li.
V.N. Kruglikov o'yin texnologiyalarini faol usullar sifatida tasniflaydi vaqt
nazorati bilan muayyan ishtirokchilarning harakatlarining bosqichma-bosqich
tartibini nazarda tutmaydigan qoidalarga ega bo'lmagan o'yin harakatlari yoki
alohida, ahamiyatsiz yoki diskret davomiylikdagi faollashtirishning yagona
elementlarini o'z ichiga olgan trening . U butun guruh bilan, lekin faqat individual
bolalarning bevosita ishtirokida, ko'pincha shaxsiy iltimosiga binoan tashkil etiladi.
O'yin texnologiyalaridan foydalanishning asosiy maqsadi bolalarning hissiy
holatini yangi ma'lumotlarga yoki o'quv jarayoniga o'zgartirishdir. Ular asosan
o'qitishning an'anaviy shakllarini yaxshilash uchun ishlatiladi.
Ma'lumki, yosh bolalar uchun universal ta'lim usuli - bu o'yin. Har qanday
o'yin murakkab tarbiyaviy ta'sirga ega: u aqliy, irodali va jismoniy kuchlarni talab
qiladi, o'z harakatlarini boshqalar bilan muvofiqlashtirishni talab qiladi va (agar
bola haqiqatan ham bunda ishtirok etsa) hissiy qoniqish keltiradi. Xuddi o'sha payt
Erta bolalik bilan bog'liq holda, o'ziga xos va o'ziga xos rivojlanish vazifalari
mavjud. Bu, birinchi navbatda, bu bosqichda etakchi sifatida substantiv
faoliyatning rivojlanishidir.
19

Ob'ektiv faoliyatning barcha turlari bolaning individual ishlashini talab qiladi.
Yosh bolalar hali birgalikda qanday harakat qilishni bilishmaydi: ular bilan bo'lgan
narsalar va harakatlar bolalarning manfaatlarini to'liq o'zlashtiradi, shu bilan birga
ular o'z sheriklarining harakatlariga e'tibor qarata olmaydilar, boshqalarning
xohish-istaklarini hisobga olmaydilar va hokazo. ularni ob'ektlar bilan oldindan
hamkorlik qilishga majburlashning hojati yo'q - bu faqat tengdoshlar bilan keraksiz
to'qnashuvlarga olib kelishi mumkin. Har bir bolaning qo'lida o'z o'yinchog'i va u
bilan ishlashning o'ziga xos usullari bo'lishi kerak. Ob'ektlar bilan bunday
individual faoliyat ob'ektga diqqatni jamlashni va diqqatni jamlashni, o'z
harakatlariga o'ziga xos "maftunlikni" keltirib chiqaradi. Bu juda muhim va
qimmatli shart.
Akademik D.B. Elkonin ikki yoki uch yoshida bolaning to'satdan o'zini g'alati
tuta boshlaganini payqadi. U to'satdan oldiga stulga yoki stolga turli narsalarni
qo'yadi, ularni birma-bir manipulyatsiya qila boshlaydi va nafasi ostida nimadir
deb g'o'ldiradi. Bola shkafdagi idish-tovoqlar, onasi va dadasining narsalari bilan
o'ynashi mumkin va hatto kitobdagi rasmlarni eshita boshlaydi. Ota-onalar odatda
bolaning bunday faoliyatiga e'tibor bermaydilar, unda nima foydali bo'lishi
mumkin? Biroq, bu o'yin. Syujetli rolli o‘yinning birinchi komponenti
rejissyorlikdir. Darhaqiqat, bolaning harakatlari direktorning harakatlariga juda
o'xshaydi. Birinchidan, bolaning o'zi allaqachon syujetni tuzmoqda. Avvaliga bu
oddiy, ibtidoiy stsenariy, ammo kelajakda u juda ko'p murakkab tafsilotlarni oladi.
Ota-onalar bolaning iste'dodidan hayratda qolishadi - u juda kichkina, lekin u o'zi
syujetni o'ylab topadi, ammo bu barcha bolalarga xos bo'lishi kerak bo'lgan juda
yaxshi belgi - mustaqillikning rivojlanishi. U hozir qiladigan hamma narsani
yordamisiz, o'zi qiladi. Har bir inson bir kun kelib mustaqillikka erishadi. Uning
birinchi namoyonlari juda erta boshlansin. M. Montessori bolaning irodasining
boshlanishini bolalarning ob'ektlar bilan harakatlarga konsentratsiyasida ko'rdi.
Shuning uchun, hech qanday holatda siz xalaqit bermasligingiz kerak bolaning
20

ob'ektlar bilan individual ishlashi; aksincha, uni har tomonlama qo‘llab-
quvvatlashimiz, buning uchun barcha sharoitlarni yaratishimiz kerak.
Ob'ektlar bilan harakatlar bola uchun nafaqat qiziqarli faoliyat, balki uning
rivojlanishi uchun harakatlantiruvchi kuchdir.
Usul va texnologiyalar o'yin, og'zaki, vizual va amaliy bo'linadi.
Bolalarni o'qitishda o'yin usullari: o'quv o'yinlari, didaktik o'yinlar, ochiq
o'yinlar, qiziqarli o'yinlar, dramatizatsiya.
Texnologiyalar:
o'yinchoqlarni olib kelish;
o'yin vaziyatlarini yaratish (bugun biz baliq bo'lamiz);
o'yinchoqlar va narsalar bilan o'ynash;
element - ajablanib, hissiyotlilik ("Kokerel va Kitty" ko'rsatuvi - o'qituvchi
g'ichirlashni ko'rsatadi, sizni tinglashni xohlaydi);
to'satdan paydo bo'lishi, o'yinchoqning yo'qolishi;
o'yinchoqlarning joylashishini o'zgartirish (stol ustidagi ayiq, shkaf ostida,
shkafning tepasida);
ob'ektlarni turli harakatlarda ko'rsatish (uxlash, yurish, ovqatlanish);
qiziqarli sozlamalar.
O'yin usullari yosh bolalarni o'rgatishda eng muhim hisoblanadi.
O'yin faoliyati yosh bolalar faoliyatini tashkil etish shakllari sifatida
qo'llaniladi.
Didaktik o'yin eng yaxshi o'qitish vositasidir, chunki u har qanday dasturiy
materialni o'zlashtirish uchun ishlatilishi mumkin va sinfda o'qituvchi va ota-onalar
tomonidan amalga oshiriladi.
21

Didaktik o'yinda har bir bola ma'lum bir vaziyatda yoki muayyan ob'ektlar
bilan mustaqil harakat qilish, o'zining samarali va hissiy tajribasini olish
imkoniyatiga ega bo'lgan sharoitlar yaratiladi. Bu, ayniqsa, bo'lgan bolalar uchun
juda muhimdir ob'ektlar bilan harakatlar tajribasi hali ham sezilarli darajada
kambag'al, qayd etilmagan va umumlashtirilmagan.
Atrof-muhitda o'zini yo'naltirish usullarini o'zlashtirish, ob'ektlarning
xususiyatlarini qayd etish va ta'kidlash, muayyan harakatni tushunish uchun bolaga
ko'p takrorlash kerak. Didaktik o'yin sizga turli xil materiallar bo'yicha kerakli
miqdordagi takrorlashni ta'minlashga imkon beradi va vazifaga ijobiy his-
tuyg'ularni saqlaydi.
O'quv jarayonida didaktik o'yinlarning alohida o'rni shundan iboratki, o'yin
o'quv jarayonining o'zini hissiy, samarali qilish va bolaning o'z tajribasiga ega
bo'lishiga imkon berishi kerak. Didaktik o'yin - bu kattalarning bolaga tarbiyaviy
ta'siri shakllaridan biri. Shu bilan birga, o'yin bolalarning asosiy faoliyatidir.
Shunday qilib, didaktik o'yin ikkita maqsadga ega: biri kattalar tomonidan amalga
oshiriladigan tarbiyaviy, ikkinchisi esa o'yin o'yinidir, buning uchun bola harakat
qiladi. Bu ikki maqsad bir-birini to'ldirishi va dastur materialining o'zlashtirilishini
ta'minlashi muhim.
Mohir pedagogik yo'l-yo'riq o'yin faoliyatini muvaffaqiyatli amalga
oshirishga yordam beradi. Kattalarning xayrixohligi, buning natijasida hamkorlik
paydo bo'ladi, bolaning kattalar bilan birgalikda harakat qilish va ijobiy natijaga
erishish istagini ta'minlaydi.
O'yinlar va mashqlarni tanlashda yosh bolalarning rivojlanish xususiyatlarini
hisobga olish kerak. Misol uchun, ba'zi bolalar nozik motorli ko'nikmalar va qo'l-
ko'zni muvofiqlashtirish buzilgan yoki kam rivojlangan. Qo'l harakati noqulay,
muvofiqlashtirilmagan va ularning dominant qo'li ko'pincha ajralib turmaydi.
Ba'zida bolalar bir vaqtning o'zida ikkala qo'lni ham ishlata olmaydilar. Masalan,
bola bir qo'li bilan piramida asosini ushlab turolmaydi, ikkinchi qo'li bilan novdaga
22

uzuk bog'lay olmaydi yoki oddiygina bir qo'li bilan biron bir narsani (qo'li bilan
olib) ushlab, ikkinchi qo'li bilan boshqa narsalarni ololmaydi va hokazo. . Vizual-
motor muvofiqlashtirishning etarli darajada rivojlanmaganligi bolaning ob'ektni
olishga urinayotganda ko'pincha o'tkazib yuborishiga olib keladi, chunki u
yo'nalishni noto'g'ri baholaydi va qo'l harakatini vizual ravishda kuzata olmaydi.
O'qitishda o'yin va mashqlardan samarali foydalanishning muhim sharti o'yin
va mashqlarni tanlashda izchillikdir.
Quyidagi didaktik tamoyillarni hisobga olish kerak:
mavjudligi,
takrorlanuvchanlik,
vazifalarni bosqichma-bosqich bajarish.
Yosh bolalarning o'quv jarayonida ochiq o'yinlardan foydalanish:
motorli o'yinlar - yugurish, sakrash, toqqa chiqish, aylanish, 1 yoshdan 3
yoshgacha bo'lgan bolalar uchun xosdir. Asosan, bolalar bunday o'yinlarni yolg'iz,
tengdoshlarisiz o'ynashadi, garchi ular ko'pincha boshqa bolaga taqlid qila
boshlasalar ham, xuddi u kabi sakrab, yugurishni boshlaydilar.
skripka o'yini - ko'pincha kattalarni bezovta qiladi va ular tomonidan
taqiqlanadi. Ammo, M.V.ning so'zlariga ko'ra. Osorina, shov-shuvli o'yin "uy juda
kichik" degan misollardan biri - bolalarni bir-biri bilan muloqot qilishni o'rgatadi.
Bunday o'yinlar bolaga salbiy his-tuyg'ularni tashlash va ijobiy his-tuyg'ularni
namoyish qilish imkoniyatini beradi, ularni his-tuyg'ularini ham, sherigiga
jismoniy ta'sir kuchini ham tartibga solishga o'rgatadi va impulsiv istaklarni
nazorat qiladi.
til o'yinlari - bu o'yinlarda asosiy narsa ma'lumot uzatish emas, balki tovushlar
va so'zlar bilan tajriba o'tkazishdir. Psixolog G. Kreyg ta'kidlaganidek, "bolalar
23

dunyo ustidan kulish va uni qanchalik tushunishlarini sinab ko'rish uchun so'zlar
bilan o'ynaydilar".
Rolli o'yinlar - bu o'yinlarda bolalar muayyan rollarni o'z zimmalariga oladilar
va boshqa odamlarning harakatlarini takrorlaydilar. Rolli o'yinlardagi o'zaro ta'sir
jarayonida bolalar hamkorlik qilish qobiliyatiga ega bo'ladilar.
O'yindagi bolalarning ijtimoiy o'zaro ta'siri uning rivojlanishida besh
darajadan o'tadi:
yolg'iz o'ynash - bu darajada chaqaloqlar va yosh bolalar uchun xos bo'lgan
o'zaro ta'sirning to'liq yo'qligi;
kuzatish o'yini - bola do'stining o'yinini tomosha qiladi, lekin o'yinga
qo'shilmaydi;
parallel o'yin - bola yaqin joyda, boshqa bolaning yonida o'ynaydi, unga taqlid
qiladi, lekin o'zaro ta'sir hali sodir bo'lmagan. Bu 1,5 yoshdan 2 yoshgacha bo'lgan
bolalar uchun xos bo'lgan "yaqin" o'yin, lekin "birgalikda" emas.
assotsiativ o'yin - bolalar allaqachon ma'lum darajada o'zaro aloqada
bo'lishadi, o'yinchoqlarni baham ko'rishadi, lekin ularning har biri o'z fitnasiga ega.
Ushbu turdagi o'yin 3 yoshga qadar rivojlanishi mumkin. Birgalikda o'yin - bunday
o'yin davomida bolalar umumiy vazifa bilan band: oila o'ynash, uy qurish, 3
yoshga kelib paydo bo'ladi.
Shunday qilib, o'yin usullari va usullaridan foydalanish maktabgacha
yoshdagi bolalarni o'qitishning samarali usuli hisoblanadi.
2.2. Boshlang‘ich ta‘limda motivlar hosil qilishda didaktik o‘yinlarning o‘rni .
Asosiy tushunchalar: motiv, didartik o‘yinlar, o‘yin faoliyati, immitatsiya,
model, o‘yin komponentlari, o‘yin yo‘nalishlari, o‘yin turlari, o‘yin qoidalari.
Boshlang‘ich ta‘limda motivlar hosil qilishda didaktik o‘yinlarning o‘rni
beqiyosdir.
24

O‘yinsiz tom ma‘nodagi aqliy rivojlanish bo‘lishi mumkin emas. O‘yin
o‘quvchilarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni uyg‘otadigan uchqundir.
O‘yin boshlang‘ich sinf o‘quvchilarda ma‘lum sifatlarni shakllantirish uchun
kattalar – o‘qituvchilar, tarbiyachilar, ota-onalar tomonidan qo‘llaniladigan usul.
O‘yin vositasida o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirish jarayoni qulaylashadi, turli xil
predmetlar bilan munosabatda bo‘lishga o‘rganadi, shuningdek, ularda muomala
madaniyati shakllanadi.
O‘yin vositasida bolaning shaxsi shakllanadi, unda kelgusida o‘quv va mehnat
faoliyatini tashkil etish va insonlar bilan munosabatga kirishishga oid ruhiy
xususiyatlar shakllanadi..O‘yin orqali bolalar borliqni o‘rganadi va dunyoni
o‘zgartirishga harakat qiladi. Shunday qilib o‘yin inson faoliyatining
shakllanishiga asos soladi. O‘yinda inson borliqni aks ettirish qobiliyatini
namoyon qiladi. O‘yinnning eng muhim ahamiyati shundaki, unda ilk bor bolaning
dunyoga ta‘sir etish ehtiyoji paydo bo‘ladi va shakllanadi.
Maktab yillarda o‘yin shakllari yanada kengroq rivojlanadi. O‘quvchining
o‘yin faoliyati juda ko‘p soha olimlarining, ya‘ni, faylasuflar, sotsiologlar,
biologlar, san‘atshunoslar, etnograflar, ayniqsa, pedagoglar va psixologlarni
qiziqtiradi.Psixologiyada bola psixikasining rivojlanishida o‘yining hal qiluvchi
ahamiyatga ega deb qaraladi. Faqat o‘yindagina bolada shaxsning hamma
tomonlari birlikda va o‘zaro ta‘sirda shakllanadi.O‘yingina bola psixikasida
rivojlanishning yuqoriroq stadiyasiga o‘tish uchun muhim zamin yaratadi.
Didaktik o‘yin o‘rganilayotgan voqea va hodisalarning immitatsion modeli
yaratilishi sohasidagi aktiv faoliyatdir. O‘yinning boshqa faoliyat turlaridan muhim
farqi shundaki, uning predmeti inson faoliyatidir. Didaktik o‘yinda faoliyatning
asosiy turi hamkorlikdagi o‘quv faoliyatidir.Didaktik o‘yinda o‘quvchilarning
o‘zlashtirishini hisobga olgan ta‘limiy vazifalarning bo‘lishi muhimdir. Rahbarlik
qiluvchi kattalar didaktik o‘yinlarning u yoki bu shaklini yaratar ekan uning
bolalar uchun qiziqarli va ular diqqatini to‘playdigan turlariga e‘tibor qaratishlari
25

lozim.Didaktik o‘yinlarning boshqa faoliyat turlaridan farqlanadigan muhim
belgilari uning tarkibi qat‘iyligidir. Didaktik o‘yinlarning tarkibiy komponetlari
quyidagilar: o‘yin mantiqi, o‘yinning harakati, o‘yin qoidasi. O‘yin mantiqi asosan
uning sarlavhasida aks etadi. O‘yin harakati jarayonida o‘quvchilarning bilish
faolligini oshirishga, o‘quvchilarning o‘z qobiliyatini namoyon qilishiga, o‘yin
maqsadiga erishish uchun o‘z bilimi, ko‘nikma va malakalarini qo‘llashga
imkoniyat yaratiladi. O‘yin qoidasi o‘yin jarayonini to‘g‘ri tashkil etishga yordam
beradi. U o‘quvchilar xulqini ularning o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi.
Didaktik o‘yinlarda ma‘lum bir natijaga erishiladi, uning finali uning tugaganligini
bildiradi. O‘yinda ma‘luum bir didaktik maqsad qo‘yilaaadi va bu maqsadga
erishilishi o‘quvchilarda ma‘naviy va aqliy qoniqish hissini shakllantiradi.
Didaktik o‘yinlar hamma vaqt ham o‘qituvchi uchun o‘quvchilarning bilim
o‘zlashtirishi yoki o‘zlashtirilgan bilimlarni amaliyotga qo‘llash ko‘rsatgichi
hisoblanadi.
Didaktik o‘yinlarning hamma tarkibiy komponetlari o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
ulardan birortasining bo‘lmasligi mumkin emas.
Xalq pedagogikasida shakllanib kelgan bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda
didaktik o‘yinlardan keng foydalanish an‘analari o‘qituvchilarning amaliy
tajribalari va olimlarning ishlarida rivojlantirildi. Chex pedagogi Ya.A. Komenskiy
o‘yinni bola faoliyatining asosiy shakli ekanligini ta‘kidlab, aynan o‘yin bolaning
tabiati va qiziqishlariga mos kelishini aytgan edi. Olim o‘yin bolaning aqliy
qobiliyatlarini har tomonlama o‘stirishi, uning atrof-tevarak haqidagi tasavvurlarini
kengaytirishi, nutqini o‘stirishini ta‘kidlaydi. Shuningdek, tengdoshlari bilan
birgalikdagi o‘yin uni tengdoshlariga yaqinlashtiradi.Bolalar tarbiyasida didaktik
o‘yinlardan ikki yo‘nalshda foydalaniladi: Barkamol insonni shakllantirish va tor
didiktik maqsadlarda. O‘yin o‘quvchi faoliyatining asosiy shaklidir. O‘yin –
muhim aqliy faoliyat turlaridan biri bo‘lib, unda o‘quvchi qobiliyatining hamma
turlari rivojlanadi, uning atrof-olam haqidagi tasavvurlari kengayadi, nutqi boyligi
oshadi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchining turli-tuman qobiliyatlari, idroki, nutqi va
26

diqqatining rivojlanishiga samarali ta‘sir ko‘rsatadi. Hozirgi davrda pedagoglar
tomonidan tayyor mazmun va qoidalarga ega bo‘lgan o‘yinlar yaratilmoqda. Bola
shaxsida ma‘lum sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladigan o‘yinlarda aniq
qoidalar berilgan bo‘ladi. Tayyor qoida va mazmunga ega bo‘lgan o‘yinlarga
quyidagi xususiyatlar xos bo‘ladi: o‘yin g‘oyasi va vazifasi o‘yin ta‘sirida amalga
oshiriladi. O‘yin g‘oyasi (yoki vazifasi) va o‘yin ta‘siri o‘yin mazmuunini tashkil
etadi; o‘yin ta‘siri va o‘ynayotganlar munosabatlari o‘yin qoidasi asosida
boshqariladi. Qoidalar va tayyor o‘yin mazmuni o‘quvchilaarni o‘yinni mustaqil
tashkil etishlariga yordam beradi. Didaktik o‘yinlarni uch turga ajratish mumkin:
og‘zaki, so‘zlar yordamida o‘ynaladigan o‘yinlar, o‘yin mashg‘ulotlari,
mashq(harakatli) o‘yinlari.
Didaktik o‘yinlar uchun o‘yin g‘oyasi va o‘yin vazifalari muhim ahamiyatga
ega. Didaktik o‘yinning eng muhim elementi uning qoidasi hisoblanadi. Qoidani
bajarish jarayonida o‘yin mazmuni amalga oshadi. Qoidaning mavjudligi o‘yin
ta‘sirini amalga oshirish va o‘yin vazifasini qo‘llashga yordam beradi. Qoidani
bajarish jarayonida o‘yin mazmunini amalga oshirish dunyoqarashi shakllanib
boradi. Didaktik o‘yinda o‘quvchi qoidalarga rioya qilishga o‘rganadi. Chunki
qoidalarga rioya qilish o‘yin muvaffaqiyatini ta‘minlaydi. O‘yinda qatnashish
jarayonida ijobiy xulqiy sifatlar, tashkilotchilik qobiliyati
shakllanadi.Foydalanilgan material turlariga qarab ham didaktik o‘yinlarni uch
turga ajratish mumkin: predmetli o‘yinlar, stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlar, so‘zlar
vositasida o‘ynaladigan og‘zaki o‘yinlar.
Predmetli o‘yinlar – xalq didaktik o‘yinchoqlari, turli tabiiy mozaika
materiallari yordamida o‘ynaladigan o‘yinlar. Bular yordamida o‘qituvchi o‘yin
turlarini belgilaydi. Masalan, tabiiy materiallar bo‘laklaridan butun manzarani
hosil qilish; stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlar atrof-muhit haqidagi tasavvurlarning
kengayishiga, o‘quvchilarni bilimga qiziqtirishga, tafakkur jarayonlarini(analiz,
sintez, umumlashtirish, tasniflash va b.) rivojlantirishga xizmat qiladi. Stol ustida
27

o‘ynaladigan o‘yinlarning bir necha turlari mavjud: o‘xshash suratlar, loto,
domino, kesma suratlar, taxlama kubiklar.
So‘zlar vositasida o‘ynaladigan og‘zaki o‘yinlar. Bu o‘yinlar guruhiga juda
katta xalq o‘yinlari, ya‘ni “Zanjir”, “Noto‘g‘ri jumla”, “Bo‘lishi mumkin emas” va
b. Bunday o‘yinlar diqqatni, xotirani rivojlantiradi, o‘quvchilarni fikrlarini
to‘plashga, tez fikrlashga, bog‘lanishli nutqqa, mantiqiy fikrlashga o‘rgatadi.
Didaktik o‘yinda bola yaxshi xulqiy sifatlarga ega bo‘ladi Didaktik o‘yinlar
bir necha bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda bolaning ma‘lum bmr
imkoniyatlari namoyon bo‘ladi. Tarbiyachining bu bosqichlar xarakterini bilishi
didaktik o‘yinlarning samaradorligini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Birinchi
stadiyala bolada o‘ynash ishtiyoqi paydo bo‘ladi va o‘yinda faollik ko‘rsata
boshlaydi. Ana shu bosqichda bolani o‘yinga qiziqtirish maqsadida topishmoqlar,
she‘r aytishlar, aytishuvlar yoki suhbatlar tashkil qilish mumkin. Ikkinchi
bosqichda bola o‘yin topshiriqlarini bajarish, qoidaga rioya qilishga o‘rganadi va
o‘yinga qatnashishga kirishadi. Bu bosqichda bolalarda to‘g‘ri so‘zlik, maqsadga
erishishga astoydil kirishish, irodaviylik, o‘yinda yutqizish alamini ham
yengabilish, o‘z muvaffaqiyatidangina emas o‘rtoqlari muvaffaqiyatidan ham
quvonabilish kabi ijobiy sifatlar shakllanadi. O‘yinning uchinchi bosqichida bola
o‘yin qoidalarini yaxshi biladi? U endi o‘yinga ijodiy yondoshadi, o‘zi yangiliklar
kiritadi, mustaqil ijodiy izlanadi. O‘yinda qatnashish jarayonida u tez javob topish,
yashirish, izlash, yugurish, tasvirlash va boshqa shu kabi vazifalarni bajaradi.
O‘yinning har bir etapi ma‘lum bir pedagogik vazifalarni o‘z ichiga oladi.
O‘yinning birinchi bosqichida pedagog bolalarni o‘yinga qiziqtiradi, ularda xush
kayfiyat, yangi o‘yinlarni kutishga ishtiyoq uyog‘otadi. ikkinchi etapida esa u
o‘yinni kuzatuvchi emas, balki qatnashchisi sifatida faoliyat ko‘rsatadi, o‘yin
davomida bolalarga tez yordamga keladi, bolalarning faoliyatiga to‘g‘ri ba ho
beradi. O‘yinning uchyainchi etapida o‘qituvchi bolalarni o‘yin davomidagi
ojodkorligi va faolligiga baho beradi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchilarda mustaqil
fikrlashni tarbiyalashning eng to‘g‘ri va samarali metodidir. U ma‘lum bir
28

materiallar yoki shart-sharoitlarni talab etmaydi, balki o‘qituvchidan o‘yinni
tashkil etish sohasidagi bilim va malakalarni talab etadi. O‘yinning ma‘lum bir
tizim va metodika asosida tashkil etilishigina o‘quvchilarda mustaqil fikrlash
qobiliyatini tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. O‘yin mashg‘ulotlari ta‘lim
jarayonida o‘quvchilarning egallangan bilim, ko‘nikma va malakalariga tayanadi
va shundagina o‘quvchilar o‘yinning samarali yechimlarini topabiladilar, o‘zlari va
atrofdagilarga talabchanlik namoyon qiladilar. O‘yindan ta‘lim shakli sifatida
foydalanish o‘qituvchidan o‘ziga ishonch va o‘yinni qo‘llashda mohirlik talab
etiladi.
Didaktik o‘yinlar bir qancha vazifalarni bajaradi:
· ta‘limiy, tarbiyaviy (o‘quvchi shaxsiga ta‘sir ko‘rsatadi, tafakkurini
rivojlantiradi, dunyoqarashini kengaytiradi);
· qo‘llanuvchanlik orientatsionnuyu (aniq vaziyatda har qanday o‘quv
topshiriqlarini bajarish uchun bilimlarni qo‘llay bilish.);
· motivni qo‘zg‘ash, qiziquvchanlikni oshirish (o‘quvchilarni bilish faoliyatiga
qiziqtiradi, rag‘batlantiradi , bilish qiziquvining rivojlanishiga yordam beradi).
O‘qituvchilar tajribasida qo‘llaydigan ba‘zi didaktik o‘yinlardan misollar
keltiramiz:
a) O‘yin - mashq. Bu o‘yin guruhda ham yoki jamoada birgalikda qo‘ddanishi
mumkin. Lekin bu o‘yin individuallashtirilgan. Ya‘ni har bir o‘quvchining o‘z
bilimi va imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkon beradi. Bu o‘yindan darsni
mustahkamlash yoki o‘quvchilar bilimini nazorat qilish maqsadida ham
foydalanish mumkin. Masalan “Adashgan harfni toping”. Bir necha o‘rganilgan
harflar qo‘yilib orasida bitta o‘rganilmagan harf ham aralashtirib qo‘yiladi.
O‘quvchilar o‘rganilgan harflarni ongida tiklab o‘rganilmagan harfni topib
o‘qituvchiga ko‘rsatadilar.
29

b) Ijodiy izlanish o‘yini. Bunda o‘qituvchi hikoyadagi noto‘g‘ri gapni topish
yoki hikoya mazmuniga mos bo‘lmagan gapni topishni aytadi. O‘quvchilar
izlanadilar va bunday gapni topib, nega ortiqchaligini isbotlaydilar. Bunday
o‘yinlar ko‘p vaqtni olmadi, maxsus jihozlarni talab etmadi, lekin yaxshi natija
beradi.
v) O‘yin - musobaqa. Bunda urli qatorlararo musobaqalar tashkil etilishi
mumkin. Shuningdek, viktorinalar, turli konkurslar, olimpiadalar kiradi. Bunday
o‘yinlarni darsda va sinfdan tashqarida ham o‘tkazish mumkin.
g) Mazmunli – rolli o‘yinlar. Bu o‘yin o‘quvchilar darsda o‘qituvchi
beogilagan maqsadga muvofiq hikoyalar yoki ertaklardagi qahramonlar rolini
o‘ynaydilar yoki davra stoli tashkil etib turli rollarni bajaradilar. Masalan, muxbir,
tarixchi, qishloq xo‘jaligi xodimi va b. Bunday o‘yinlar bolalarda bilimga qiziqish
uyg‘otadi, ularni ijodiy izlanishga undaydi, shuningdek kasblar bilan
tanishuvlarisha yordam beradi.
d) Bilishga doir o‘yinlar - sayoxat. O‘quvchilar O‘zbekiston va boshqa
mamlakatlar haqidagi bilimlarga ega bo‘lganlaridan keyin bilimlar yurtiga
“sayohat” o‘tkazish mumkin. Sayohat davomida o‘quvchilarga yangi bilimlar ham
beriladi, ularning bilimlari tekshirib ham ko‘rilishi mumkin. Bu mustahkamlash –
umumlashtirish darslarida tashkil qilinsa yanada samarali bo‘ladi,, o‘quvchilarning
ma‘lum bir bo‘limni qanday o‘zlashtirganlari haqida o‘qituvchi tasavvurga ega
bo‘ladi.Didaktik o‘yinlar vositasida o‘quvchilarda bilimga qiziqishni uyg‘otish
uning qiziqishlariga tayanib tashkil etilsa samarali bo‘ladi. Bunday hollarda bolada
doim yangiliklarni bilishga ishtiyoq uyg‘onadi, bilimga qiziqish uyg‘onadi.
Bilimga qiziqishni muntazam rivojlantirish va mustahkamlash kichik maktab
o‘quvchilarning o‘qishga ijlbiy munosabatlarini tarbiyalaydi o‘zlashtirish
darajasini oshiradi. Bilitshga qiziqish kichik maktab o‘quvchisini izlanishga
o‘rgatadi udoim har xil savollarga javobni qidirishga o‘rganadi. O‘quvchining
izlanuvchanlik faoliyati unda emotsional ko‘tarinkilik muvaffaqiyatdan quvonish
hissini tariyalaydi. Bilishga qiziqish faqat jarayon natidasiga ijobiy ta‘sir qilb
30

qolmy balki tafakkur, idrok, xotira, diqqat kabi psixik jarayonlarning faol
rivojlanishiga ham ta‘sir ko‘rsatadiyu
2.3.D daktik o‘yin larning o‘quvchilarni bilimga qiziqtirishdagi o‘rni.
Bilishga qiziqish – bu o‘quvchilarning o‘qishga qiziqishini oshiruvchi
motivlardan biridir. Uning ta‘siri juda kuchli bo‘ladi. Bilishga qiziqishni uyg‘otish
hatto bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni ham samarali ishlashiga yordam beradi.
To‘g‘ri tashkil etilgan pedagogik jarayonda O‘quvchilar foliyati, tarbiyaviy
faoliyat tizimli va muntazam tashkil etilsa bilishga qiziqish o‘yuvchi shaxsining
asosiy sifatlaridan biriga aylanadi va uning rivojlanishiga kuchli ta‘sir ko‘rsatadi.
Bilimga qiziqish ta‘lim jarayonining kuchli vositasiga aylanadi. Abu Rayhon
Beruniy o‘quvchilarni ta‘lim jarayoniga qiziqtirish muhim vazifa ekanligini
uqtirib, «Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida «Maqsad gapni
cho‘zish emas, balki o‘quvchini zeriktirmaslik, chunki doimo bir xil narsaga qaray
berish malollik va sabrsizlikka olib keladi. O‘quvchi fandan-fanga o‘tib tursa, turli
bog‘larda yurganga o‘hshaydi. Birini ko‘rib ulgurmasdan boshqasi boshlanadi va u
kishi har bir narsada o‘ziga yarasha lazzat bor deyilganidek ularni ko‘rishga
qiziqadi va ko‘zdan kechirishni istaydi. Bir xil narsa charchatadi, xotiraga malol
keltiradi», деган эди.
O‘quvchining bilish faoliyatini faollashtirmasdan turib uni bilimga qiziqtirish
mumkin emas. Shuning uchun ham ta‘lim jarayonida o‘quvchini bilimga doimiy
qiziqtirish uning o‘qish motivini rivojlantirish, tarbiyalovchi ta‘limning eng muhim
vositasidir. Shunday qilib bilishga qiziqish O‘quvchi shaxsidagi bor
imkoniyatlarning ro‘yobga chiqishiga ham ko‘maklashadi.
Bilishga qiziqish shaxsning boshqa sifatlari kabi faoliyat, ya‘ni o‘qish-o‘rganish
jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. O‘quvchilarning bilishga qiziquvi ikki
asosiy yo‘l bilan tashkil etiladi. Birinchisi, o‘quv materialining o‘zi o‘quvchilarda
bilimga qiziqishni paydo qiladi. Chunki o‘rganilmagan yangi narsa insonlar
tomonidan qiziqish bilan o‘rganiladi. Ikkinchi tomondan o‘quvchilarning bilish
faoliyatini qiziqarli tashkil etish yo‘li bilan bilimga qiziqtirish mumkin.
31

O‘quvchilarda bilishga ishtiyoqni uyg‘otadigan birinchi omil - bu dunyo haqidagi
yangi bilimlardir. Shuning uchun ham yangi materialni bolalar yoshiga mos ilmiy
bilimlarning butun boyliklari bilan ko‘rsata olish o‘quvchilarda o‘qishga qiziqishni
uyg‘otadi. O‘quvchilar uchun yangi bo‘lgan, hali tushunilmagan material ularda
hayratlanish hissini uyg‘otadi. Hayratlanish esa o‘quv materialini bilishga qiziqish
uyg‘otadigan eng muhim omil. Bror bir narsadan hayratlangan odam unga
qarashga, undan yangilikni bilib olishga intiladi. Bu esa insonni dunyo haqidagi
yangi bilimlarni egallab olishga yordam beradi. Yangi bilimlarni qiziqish bilan
egallashda albatta oldin o‘rganilgan bilimlarga murojaat qilinadi. Shuning uchun
ham o‘quvchilarni bilishga qiziqishini tarbiyalashda o‘rganilgan bilimlardan
yangilarini aniqlashga o‘rgatish lozim. O‘quvchilarni fanning yangi yutuqlari bilan
tanishtirish o‘quv dasturlari doirasini kengaytirish ularni ilmiy, ijodiy izlanishlar
doirasi bilan tanishtirish o‘quvchilarning bilishga qiziqishlarini oshiradi.Hamma
o‘quv materiallari ham o‘quvchilar uchun qiziqarli bo‘lavermaydi. Bunday
hollarda bolalarni ta‘lim jarayoniga qiziqishini oshirishning birdan bir yo‘li
didaktik o‘yinlardan foydalanish va ularni tashkil etishdir. O‘quvchilarda o‘qishga
ishtiyoqni oshirish uchun ularni ta‘limga qiziqtirish lozim. Buning uchun esa
o‘quvchi ta‘lim jarayonidan qiziqarli tomonlarni topishi va bu jarayon o‘z ichiga
o‘quvchini qiziqtiraoladigan materiallarni olishi lozim. Buning yo‘li talim
jarayoniga didaktik o‘yinlarni kiritishdir.
32

Xulosa
Tarbiyaviy ishning vazifalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uning shakl va
usullarini pedagogik jihatdan to'g'ri tanlashga, bolalarning butun hayotini to'g'ri
tashkil etishga bog'liq. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda o'yin
texnologiyalaridan foydalanish quyidagi sabablarga ko'ra muhimdir:
o'yin faoliyati - maktabgacha yoshdagi bolalarning etakchi faoliyati. O'yin
jarayonida bolalar o'zlarini, atrofidagi dunyoni bilishadi, ularda insoniy
munosabatlarning asosiy tushunchalari shakllanadi;
Rolli o yinlar, qoidali o yinlar bilan birgalikda bolalar o yin faoliyatiningʻ ʻ ʻ
cho qqisi hisoblanadi. Oldingi barcha o'yin shakllari rolli o'yinlarni o'zlashtirish, u
ʻ
yoki bu ijtimoiy rolni mazmunli o'zlashtirish uchun tayyorgarlik bosqichidir;
bolani u yoki bu rolga malakali kiritish muammosi hozirgi bosqichda
maktabgacha yoshdagi o'yin faoliyati bilan bog'liq texnologiyalarda hal qilinadigan
pedagogik muammolarning eng qiyini bo'lib tuyuladi;
Maktabgacha yoshdagi bolalarning rolli o'yinlarda turli xil ijtimoiy rollarni
egallashi ularning yangi maktab sharoitlariga moslashishini sezilarli darajada
osonlashtiradi.
O'yinlar va mashqlar tufayli bolaning ongida birlamchi tartib o'rnatiladi, u
doimo mazmun bilan boyitiladi. Idrok tasvirlarini tartibga solish, har bir ob'ekt
uchun o'z o'rnini topish qobiliyati ichki, aqliy tartibning asosi bo'lib, bir narsani
boshqasidan ajratish imkonini beradi. Shunday qilib, bola ichki tartibni o'rnatish va
tashqi dunyoni tizimlashtirish uchun ichki impuls oladi.
Ularning darsdagi muvaffaqiyati uning mazmuniga qiziqish yoki qiziqmasligi
bilan ham belgilanadi. Shuning uchun sinf ishtirokchilarining qiziqishini turli
yo'llar bilan saqlaydigan o'qituvchilar ularda ijobiy his-tuyg'ularni uyg'otishga
intiladi. ning paydo bo'lishi uchun sharoit yaratib
33

ijobiy his-tuyg'ularning bolalari, o'qituvchi o'z didaktik maqsadlariga osonroq
va tezroq erishadi.
Ta'limning o'yin shakli maktabgacha yoshdagi bolalik davrida etakchi
hisoblanadi. Ammo bu yoshda u yagona emas. Ikkinchisida, ayniqsa, hayotning
uchinchi yilida bolaning e'tiborini uning atrofidagi narsalarning ko'pchiligi o'ziga
tortadi: bola uzoq vaqt davomida ko'chada harakatlanayotgan rasmlar, uy
hayvonlari va transport vositalariga qarashi mumkin. U kattalarning harakatlarini
qiziqish bilan kuzatadi.
Maktabgacha yoshdagi bolaning rivojlanishida o'yin texnologiyalaridan
foydalanish ijtimoiy ahamiyatga ega va ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan ta'lim
faoliyatiga tayyorlikni ta'minlaydi.
34

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. A.A. Abdullayev. System of information and communication technologies in the
education. Science and world International scientific journal 2 (№ 5), 19-21 2.
Abdulkhayevich, A. A. (2020). Challenges, Cluster and Professional Support of
Today's Early Educators' through Literacy and Language that Creates a Sense
about the Concept of Early Education. International Journal of Word Art, (2).
3. Abdullayev, A. A. (2020). System of information and communication
technologies in the education. Science and World, 5(81), 19-21.
4. Abdullayev, A. A. (2020). Cluster method in the development of critical
thinking technology in the lessons in primary school. Science and World, 5(81),
16-19.
5. Abdullayev, A. A. (2020). Development of professional skill of teachers in the
higher education institutions. TDPU ilmiy axborotlari, 10, 191-194.
6. Abdullayeva, M. (2020). Bo'lajak tarbiyachilarning qobiliyatini rivojlantiruvchi
asosiy omil. Zamonaviy fan va talim-tarbiya: muammo, yechim, natija, 1, 112-114.
7. Sh. Shodmonova. Maktabgacha pedagogika. Т ., «Fan va texnologiyalar», 2005.
8. Pedagogika fanidan izohli lug‘at. (Tuzuvchilar: J. Hasanboyev, X. To‘- raqulov,
O. Hasanboyeva, N. Usmonov). Т ., «Fan va texnologiyalar», 2009.
9. «Barkamol avlod yili» davlat dasturi. Т ., « 0 ‘zbekiston», 2010.
10. Oilada barkamol avlod tarbiyasi. (O. Hasanboyeva tahriri ostida). Т ., «Fan va
texnologiyalar», 2010.
11. O. Hasanboyeva. Barkamol avlod ma’naviyati. Т ., « O‘zbekiston», 2010.
12. «Bolajon» tayanch dasturi. Т ., 2010.
13. A. Holiqov. Pedagogik mahorat. Т ., «Iqtisod — Moliya», 2010.
35

Internet saytlari
14. hnp://wwwdetskiysad. ru/ped.
15. hnp://wwwdetskiysad. ru/ped/dp.064. himl
36

Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida ta'lim jarayoni va didaktik o‘yinnig qo‘llanilish

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni