Mantiq 2 - Алгебра - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Август 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Алгебра

Mantiq 2

Купить

FALSAFA IFF MANTIQ0 7 MAVZU

MAVZU: Mantiq REJA: 1. Tafakkur - mantiq ilmining o‘rganish ob’ekti sifatida. 2. Tafakkurning asosiy shakllari: tushuncha, hukm, xulosa. 3. Mantiqning asosiy qonunlari: ayniyat qonuni, nozidlik qonuni, istisno qonuni, etarli asos qonuni.

Tayanch sо‘z va iboralar: « Mantiq » atamasining mohiyati. Mantiq ilmi ning bahs mavzulari. Mantiq ilmi ning asosiy muammolari. Mantiq iy bilimlar tizimi. Mantiq ning asosiy vazifalari. Mantiq va f alsafa , mantiq va fan, tafakkur , shak l , tafakkur qonunlari , m antiqiy qonunlar, aniqlik, izchillik, asosli bo‘lishlik, tushuncha, hukm, xulosa, mantiqning asosiy qonunlari: a yniyat qonuni, n ozidlik qonuni, istisno qonuni, etarli asos qonuni.

Lug‘aviy jihatdan “so‘z”, “fikr” ma’nolarini anglatadi Mantiq (arabch a) Logika (yunonch a) 4 FA L SA FA

“ Mantiq” tushunchasi uch ma‘noda qo‘llaniladi: 1. Ob'yektiv olam qonuniyatlar i 2. Tafakkurning mavjud bo’lish shakllari va taraq- qiyotini, shu jumladan, fikrlar o’rtasidagi aloqa- dorlikni ifodalay- digan qonun – qoidalar yig’indisi (mas.,“sub’ekti v mantiq” iborasida) 3. Tafakkur (masalan, shakllari va “ ob’yektiv qonunlarini mantiq”, o’rganuvchi “ narsalar fanni ifoda mantig’i” kabi iboralarda ) etishda 5 FA L S A FA

MANTIQ FANINING BAHS MAVZUSI: Tafakkurnin g kelib chiqishi; Uning olamni bilishda tutgan o‘rni; Umuman bilishning o‘zi nimadan iboratligi Bilishning qanday bosqichlardan tashkil topganligi; Bilimning vujudga kelishi kabi masalalarni qamrab oladi. 6 FA L SA FA

МANTIQ FANINING O`RGANISH OB`EKTI – TAFAKKURDIR Tafakku r shaklla ri Tafakku r qonunla riTafakku r usullar i 7 FA L S A FA Mantiq ilmi:  Inson tafakkuri madaniyatini oshirishga yordam beradi;  Insoniyatning uzoq tajribasi natijasida takomillashgan tafakkur shakllari, qonunlari va qoidalarini bilish uchun xizmat qiladi.  Inson fikrining ketma-ket, ziddiyatsiz va asosli bo‘lishini vujudga keltiradi.  Kishilarning o‘z tafakkuri va o‘zgalar tafakkuri natijalariga tanqidiy qarash hislatlarini rivojlantiradi.  Nutqni asosli bo‘lishni ta’minlaydi.  Fikrimizdagi ziddiyatlarni echishga yordam beradi.  Haqiqatni aniqlash va uni sofligini saqlashda katta ahamiyatga ega.  Suhbatdoshini fikrdagi xatolarni tez topa olish, o‘z fikrini dalilli qilib bayon etishni o‘rgatadi.  Odamni mavhum fikrlas

Мantiq Diаlеkti k manti q Matemat ik mantiq Form al manti q 8 FA L S A FA

Mantiq ilmining rivojlanish bosqichlari: 1 • Qadimgi davrda mantiqiy qarashlar rivoji (mil av III- I ming yilliklar) 2 • O‘rta asrlarda mantiq ilmi taraqqiyoti (milodiy asr boshlaridan XV asrgacha) 3 • Yangi davr G‘arbiy Yevropada mantiqiy ilmlar rivoji (XV- XIX asrlar) 4 • Hozirgi kunda mantiq ilmi taraqqiyoti 9 FA L SA FA

Mantiq qonunlarining fikrlash jarayonidagi o‘rni - Falsafada - qonun tushunchasi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy, nisbiy barqaror munosabatlarini ifodalaydi . Formal mantiq ilmida esa qonun tushunchasi fikrlash elementlari o‘rtasidagi ichki, muhim, zaruriy aloqadorlikni ifodalaydi. 1 0FA L SA FA

Formal mantiq qonunlari deyilganda fikrlashga xos muhim, zaruriy bog‘lanishlar tushuniladi. To‘g‘ri fikrlashning asosiy belgilari 1 1FA L SA FA Fikr aniqligi Fikrning ziddiyatsi z- ligi Fikrning izchilligiFikrning asosliligi

Tafakkur qonunlari amal qilish to‘g‘ri, tushunarli, aniq, izchil, ziddiyatsiz, asoslangan fikr yuritishga imkon beradi TAFAKKUR QONUNLAR I 1 2F A L S A F A Ayniy at qonu ni Nozid lik qonu ni Yetar li asos qonu niIstisno qonuni

Tafakkur qonunlari: Ayniyat qonuni ga muvofi q,  Ma'lum bir narsa – hodisa haqida ayni bir muhokama doirasida aytilgan fikr ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda o‘z- o‘ziga tengdir.  Har bir predmet, hodisalar ma’lum davr ichida shunday o‘z aniqligiga ega bo‘lgani uchun ham insonni daraxtdan, daraxtni suvdan farq qiladi. Shu aniqlik o‘z navbatida otani bola bilan, uzumni anor bilan, Ahmadni Abdulla bilan aralashtirib yubormaslik imkonini beradi. Obektiv borliqdagi buyumlarning ana shunday nisbiy barqarorligi muayyanligi bizning tafakkurimizda ayniyat qonuni shaklida aks etib, bu qonun, ma’lum narsalar haqida fikr yuritgan chog‘imizda, u bizning fikrlarimizning muayyan va doimiy bo‘lishini ifodalaydi. formula si – «A =A dir» 1 3FA L SA FA

Tafakkur qonunlari: Nozidli k qonuni ga muvofi q , Ayni bir hodisa haqidagi ikki qarama – qarshi, yoki zid fikr ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda birdaniga chin bo‘la olmaydi, hech bo‘lmaganda ularning biri, albatta, xato bo‘ladi A ham B, ham B emas bo‘la olmaydi 1 4FA L SA FA

Tafakkur qonunlari: Uchinchi si istisno qonunig a muvofiq , Narsa – hodisaning mazmunini to‘la qamrab oluvchi ikki zid mulohazadan biri albatta, chin, ikkinchisi xato, uchinchi fikrning bo‘lishi mumkin emas. «A yoki B, yoki B emas» 1 5FA L SA FA

Tafakkur qonunlari: Yetarli asos qonuni- Har qanday narsa- hodisaning real asosi bo‘lgani kabi ularning in'ikosi bo‘lgan fikr – mulohazalar ham albatta, asoslangan bo‘lishi kerak «Agar B mavjud bo‘lsa, uning asosi sifatida A ham mavjud» 1 6FA L SA FA

Tafakkur shakli – fikrning ifodalanish usuli bo‘lib, u quyidagilardan iborat: Tushunc ha Mushoha da (Hukm) Xulosa chiqari sh Mantiq fani tushuncha, mushohada shakllari, xulosa chiqarish, isbot va rad etish holatlari orqali ob’ektiv voqelikni in’ikos etish jarayonida inson fikrining aniq, ravshan, ketma-ket va asosli bo‘lishini ta’minlaydi. 1 7FA L S A FA

Mantiq ilmi insonga xos chin, to‘g‘ri tafakkurning shakl, qonun- qoidalarini o‘rganuvchi fandir. Mantiqning fanlar tizimidagi o‘rni: 1 8FA L SA FA

T U S U N C H ATafakkur shakli Borliqdagi narsa va hodisalar in’ikosi Buyumlarning umumiy va muhim belgilarini aks ettiradi 1 9FA L SA FA

Tushunchaning vazifasi- Tushunch a Mushohada vujudga kelishi uchun asos bo‘ladi Mushohadaning elementi sifatida tarkibiga kiradi.Inson ongida bilimning to‘laroq yakunini ifodalaydi 2 0FA L SA FA

Sig‘ishadigan tushunchalarning aynan moslik munosabati: 2 2FA L SA FA

Sig‘ishadigan tushunchalarning qisman moslik munosabati: A 2 3FA L SA FA VB

Sig‘ishadigan tushunchalarning bo‘ysunish munosabati: A. Dara xt B. Terak 2 4FA L SA FA

Sig‘ishmaydigan tushunchalarning birga bo‘sunish munosabati: C.Manti q B.Falsaf a A.Fan 2 5FA L SA FA

Sig‘ishmaydigan tushunchalarning zidlik munosabati: A. kattani hurmat qilish A. kattani hurmat qilmaslik 26 FA L S A FA

Sig‘ishmaydigan tushunchalarning qarama - qarshilik munosabati: A. Katta uy B. Kichik uy C. Uy 2 7FA L SA FA

TUSHUNCHALAR USTIDA BAJARILADIGAN MANTIQIY AMALLAR: Tushunchalarni umumlashtirish - hajm kengaytirilishiga qaratilgan mantiqiy amal . Chegaralash - tushuncha hajmi toraytirilishidir.Tushuncha – narsa va hodisalarning umumiy, muhim xossa va aloqalari aks etuvchi fikr . Tushunchani bo’lish - Tushuncha hajmni aniqlashqa qaratilgan mantiqiy amal. Tushuncha nafaqat narsalar va hodisalarning umumiy jihatlarini aks ettiradi, balki ularni bir-biridan ajratadi, ular o‘rtasida mavjud farqlarga qarab ularni guruhlaydi, tasniflaydi. Tushuncha ob’ektning mohiyatini tushuntiradi. – Tushunchani klassifikatsiyalash – unda ifoda etilayotgan buyumlarning o’xshashligi va tafovutga qarab sinf va turlarga ajratish mumkin.Tushuncha – tafakkur, tushunish faoliyatining mahsuli. Tushunchani ta’riflash – tushuncha

Tushunchalarni umumlashtirish - hajm kengaytirilishiga qaratilgan mantiqiy amal; Chegaralash- tushuncha hajmi toraytirilishidir. 2 9FA L SA FA

A - Elektr jihozlari B - EHMlar C - Kompyuterlar D - Notebook A - Notebook B - Kompyuterlar C - EHMlar D - Elektr jihozlar A- Fan B- Tabiiy fanlar C- Aniq fanlar D- Gumanitar fanlarD B A 3 0FA L SA FA

Mushohad a- ning mantiqiy tuzilishi Terminlar i: S – sub‘ekt P - Predikat quyidagi man- tiqiy shaklda ifodalash mumkin: S- P dir; S- P emasdirMantiqiy bogl‘ovchi - “dir” yoki “emas” sub'ekti (S) predmetni, predikati (P) esa unga xos bo‘lgan belgi, xususiyat, munosabatlarni tasdiq yoki inkor shaklida ifodalaydi 3 1FA L SA FAMushohadaning mantiqiy tuzilishi:

Oddiy qat’iy muhohadalar: 1 • 1.Umumiy tasdiq mushohada- Hamma S- P dir • 2.Umumiy inkor mushohada- Hech bir S- Pema s 2 • 3.Juz’iy tasdiq mushohada- Ba’zi S- Pdir • 4.Ju’ziy inkor mushohada- Ba’zi S- P emas 3 • 5.Yakka tasdiq mushohada- Bu S- P dir • 6.Yakka inkor mushohada- Bu S- P emas 3 2FA L SA FA

Sodda - assertorik mushohadalar: Sodda mushohada tuzilishiga ko‘ra bir S va bir P dan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan: Maysalar ko‘kardi. Formulasi: S- P dir; Sodda mushohadaning sub'ekti birdan ortiq bo‘lishi mumkin. Masalan: Uchburchak, parallelogramm, aylana geometrik figura hisoblanadi. Formulasi: S 1 , S 2 ,S 3 – P dir. Predikati birdan ortiq bo‘lishi mumkin. Masalan; Kоmbayn o‘radi, yig‘аdi, yanchadi. Formulasi: S - P 1 , Р 2 , Р 3 dir. 3 3FA L SA FA

Sodda mushohada, unda nimaning tasdiqlanishi yoki inkor etilishiga ko‘ra 3 turga bo‘linadi: a) atributiv; b) munosabatga doir; v) mavjudlikka doir mushohadalar 3 4FA L SA FA

Atributiv mushohada - Narsa, hodisalarning belgi, xususiyatilari to‘g‘risidagi Tasdiq va inkor shaklida bayon etilgan mushohada atributiv mushohada deyiladi. Atributiv mushohadaning terminlari: S — nima haqida fikr yuritilganini, P — belgini ifodalaydi. Masalan: Asal shirin. Formulasi: S- P dir. 35 FA L SA FA Mavjudlikka doir mushohada  Mantiqda mavjudlikka doir m ushohada ekzistensial mushohada, deb yuritiladi.  Unda predmet, hodisaning mavjudlik yoki mavjud emaslik faktining o‘zi ifodalanadi.  Masalan: Tafakkur (S) tilsiz mavjud bo‘lishi mumkin emas (P). Formulasi: S- P e m a s dir .

Munosabatga doir mushohada - Termiz (S) Toshkentdan janubda joylashgan (P).Predmet va hodisalar o‘rtasidagi mavjud aloqa va munosabatlarni ifodalaydi. Bunday mushohadalarda tenglik, katta yoki kichiklik, fazo, vaqt, sabab va oqibat munosabatlari aks etishi mumkin. Masalan: Alkogolizm (S) — ko‘p jinoyatlarning (P) bosh sababchisidir. 3 6FA L SA FA

Murakkab mushohada sodda mushohadalardan tuziladi Birdan ortiq mushohadalardan «va», «yoki», «yo», «agar», «unda», «faqat» bog‘lovchilar yordamida tuzilgan mushohadalar to‘rt turkumga bo‘linadi: Bog‘langan yoki kon’yunktiv mushohada« ʌ » - «va», «bilan», Kuz (S) keldi (P), kunlar (S 1 ) qisqardi (P 1 ) qushlar (S 2 ) issiq joylarga uchib ketmoqdalar (P 2 ). Ayiruvchi yoki diz’yunktiv mushohada« v » - - «yoki», «yo», Oldi- sotdi shartnomasi (S) yozma(P)yoki og‘zaki tuzilishi mumkin (P 1 ). Shartli yoki implikativ mushohad a - «bo‘lsa bo‘ladi», - Agar o’quvchi(S) a’lochi bo‘lsa(P), u (S 1 ) maqtovga loyiqdir(P 1 ). Ekvivalent mushohad a- «agar bo‘lsa bo‘ladi»,« » Agar meva daraxti (S) gullamasa(P), u (S 1 ) hosil bermaydi (P 1 ) . 3 7FA L S A FA

XULOSA CHIQARISH - Bir yoki bir necha mushohadalardan ob’ektiv voqelikdagi narsa va hodisalar haqida yangi mushohada(hukm)ni vujudga keltirishga imkon beruvchi tafakkur shaklidir. 3 8FA L SA FA Vositali va vositasiz xulosa chiqarish farqlanadi. 1. Agar natija yoki xulosa bir asos yordamida qo‘lga kiritilsa, u vositasiz xulosa chiqarish hisoblanadi. 2. Agar natija ikki yoki undan ortiq asoslardan keltirib chiqarilsa, u vositali xulosa chiqarish hisoblanadi.

VOSITASIZ HULOSA CHIQARISH TURLARI: Almashtiri sh orqali Asos bo‘lgan hukm-ning sub'ekti (S)xulosaning predikatiga (P), uning predikati (P)es asub'ek ti xulosanin g (S) ga al-mashtirila di. Guruhimizning ayrimtalabalari (S) - a'lochi(P). Demak, ayrima'lochilar (S) – gu-ruhimiz talabalari (P). Aylantiri sh orqali Asos qilib olingan mushohadaning sub'ekti (S) xulosada ham sub'ekt sifatida qoladi, lekin predikat va bog‘lovchi o‘z qarama- qarshisiga aylanadiHamma o‘qituvchi (S)pedagogdir (P). Hechbir o‘qituvchipedago g (S ) bo‘lma yqolmaydi (P). Predikatga qarama- qarshi qo‘yish Xulosaning sub'ekti asosning predikatiga, xulosaning predikati asosning sub'ektiga zid bo‘ladi Hamma talabalar bilimga chanqoq. Demak, hechbir talaba bilimgachanqoq bo‘lmasligimumkin ema

Vositali xulosa chiqarish turlari: Dеduktiv xulosa chiqarish; Induktiv xulosa chiqarish ; Аnаlоgiya bo‘yicha xulosa chiqarish 4 0FA L SA FA

Dеduktiv xulosa chiqarish Inson Hamma dehqonlar(S) jismoniy mehnat bilan shug‘ullanadi(P). Toshkent tumani aholisining(S) ba’zilari dehqondir(P). Demak, Toshkent tumani aholisining(S) ba’zisi jismoniy mehnat bilan shug‘ullanadi (P).fikrining Dеduk- Sillogizm umumiylik - siya – (qo‘shib dan yakka- umumiy- hisoblash) - likka qarab dan dеduktiv xulosa borishi keltirib chiqarishning natijasida chiqarish eng ko‘p hosil degan uchraydigan bo‘lga n yangi bilimd ir ma’non i ifodalay di turidir. 4 1FA L S A FA

Induktiv xulosa chiqarish - fikrning yakkalikdan umumiylikka qarab borishiga asoslanadi lotincha «induktiv» so‘zidan olingan bo‘lib, «chiqarish», «hosil qilish» ma'nolarini anglatadi yakka, xususiy buyumlar mohiyatini o‘rganish orqali tegishli qonunlarni ochishga xizmat qiladi insoniyat amaliy va aqliy faoliyatining o‘ziga xos natijasi hisoblanadimuayyan turkumga mansub ayrim predmetlar haqidagi bilimlardan butun turkum haqidagi umumiy fikrlar hosil qilinadi 4 2FA L SA FA

INDUKTIV XULOSA CHIQARISH - Dеmak, barcha sеlitralar suvda yaxshi eriydi.Masalan: Natriy sеlitrasi suvda yaxshi eriydi. Ammiak sеlitrasi suvda yaxshi eriydi. Kalgo’diy sеlitrasi suvda yaxshi eriydi. Kaliy sеlitrasi suvda yaxshi eriydi. 4 3F A L S A F A

Analogiya - yunoncha “anologia” so‘zidan olingan bo‘lib, muvofiqlik, o‘xshashlik ma'nolarini anglatadi. qiyoslash orqali bir belgining ikki buyumda borligini aniqlab, bu buyumlarning boshqa o‘xshash belgilarga ega ekanlingini ko‘rsatishdir vositasida hulosa muayyan belgining, munosabatning predmetga xosligi haqida boshqa predmetning belgi va munosabatlariga solishtirish yordamida chiqariladi inson tafakkuri taraqqiyotining dastlabki bosqichlaridan boshlab rivojlangan. 4 4FA L SA FA

 Mantiqdagi asos va natija munosabati ob’ektiv reallikdagi faqat sababiy munosabatnigina aks ettirib qolmaydi, u butun va qism, predmetlardagi umumiy, juz’iy va o‘rtasidagi munosabatni ham aks ettiradi.  Etarli asos qonuni mantiqiy fikrlashniing eng muhim xususiyatlaridan birini ifodalab, ob’ektiv reallikni to‘g‘ri aks ettiradi.  Bu ilmiy bilimlarning rivojlanishi uchun katta ahamiyatga egadir. XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 46 FA L S A FA 1. Sharipov M., Fayzixo’jayeva D. Mantiq. Ma’ruzalar matni. 2. - T., 2003. 3. Yoqubov T. Matematik logika elementlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. 4. И влев YU.В. Логика. Учебник для вузов. - Москва: Логос, 1998. 5. Raximov I. Logikadan amaliy mashg‘ulotlar va metodik tavsiyalar. – Toshkent, 1988. 6. Xayrullaev M., Haqberdiev M. Mantiq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993. 7. Sharipov M., Fayzixo‘jaeva D. Mantiq. Ma’ruzalar matni. - Toshkent, 2000. Internet saytlari: 8. www. Ziyo net.uz 9. www. faylasuf.uz

Masharipova Gularam Kamilovna Ijtimoiyr fanlar kafedrasi professori, falsafa fanlari doktori 17E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!ALFRAGANUS UNIVERSITETI

Купить