Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 44.7KB
Покупки 1
Дата загрузки 20 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Алгебра

Продавец

Bohodir Jalolov

Matematikani o’qitish jarayonida o’quvchilarni ma’naviy tarbiyalash

Купить
Matematikani o’qitish jarayonida o’quvchilarni ma’naviy tarbiyalash Mundarija Kirish I. bob. Pedagogika nazariyasida ma’naviy tarbiya muammolari 1. Ma’naviy tarbiya tushunchasi 2. Ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiya masalasi II bob. Tarixiy ma’lumotlar asosida ma’naviyatni shakllantirish 1. Umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish 2. O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish III bob. O’zbekistonning mustaqillik yillarida erishgan yutuqlari asosida ma’naviyatni shakllantirish 1. Umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika darslarida Respublikada erishilgan yutuqlarga oid misollar asosida o’quvchilar ma’naviyatini 2. Shakllantirish 3. O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika darslarida Respublikada erishilgan yutuqlarga oid misollar asosida o’quvchilar ma’naviyatini shakllantirish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Kirish O’zbekiston mustaqillikka erishishi munosabati bilan uning jamiyat tizimida sifat jihatdan tub o’zgarishlar sodir bo’ldi. Respublikada amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlar jamiyatning tubdan yangilanishi, qayta qurilishi uchun muhim zamin yaratadi, shu jumladan, madaniy sohalarda ham, ta’lim-tarbiya tizimida ham keng islohotlar o’tkazish imkoniyatlari vujudga keldi. Tarbiya maqsadi va mazmuni metodlarni to’g’ri tanlashga imkon beradi. Maqsad bo’lsa, unga erishish metodlari unga muvofiq bo’lishi zarur. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olish maqsadga muvofiqdir. Mustaqil 0’zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida ta’limning insonparvarlik va tarbiyaviy vositalariga, jahon ta’lim tizimining ijobiy tajribalari va yutuqlariga diqqat-e’tibor kuchaydi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov asarlarida yoshlarning bilimli, yuksak tafakkur egasi bo’lish borasidagi qarashlar muhim o’rin egallagan bo’lib, ularning intellektual salohiyatini jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi omil ekanligiga alohida urg’u beriladi. CHunonchi, «... ilmu ma’rifat insonni yuksaklikka ko’taradi. XXI asrda, men ishonaman, madaniyat uchun, ilmu ma’rifat uchun jonini beradigan va yangi avlod paydo bo’ladi. Biz ana shu avlod uchun yashayapmiz. Biz kutayotgan avlod mana shu boylikni dunyodagi eng katta boylikga, hayotini shunga baxshida etsa, bilingki, odamzod yorug ‗kunlarga erishishi muqarrar» 1 [5;210] SHaxsning ma’naviy-axloqiy qiyofasi, hayotiy yondoshuvlari, uning uchun ustuvor ahamiyatga ega bo’lgan dunyoqarash mazmunini ifodalaydi. O’z navbatida dunyoqarashning boyib borishi shaxsning shaxsiy sifat. O’z mazmunida ezgu g’oyalarni ifoda etgan dunyoqarash shaxs qiyofasida namoyon bo’layotgan ijobiy fazilatlarning boyib borishiga yordam beradi [5;212]. 1 Karimov I.A ―Barkamol avlod orzusi T.: ―Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1999- yil, ‖ 57-bet 2 O’quvchilarda g’oyaviy onglilik va ijtimoiy faollik, ya’ni, davlatning ichki va xalqaro siyosati mazmunini tushunish va idrok qilish ko’nikmalarini tarbiyalash lozim. Tushuntirish ijtimoiy ongni shakllantirishda engko’p ishlatiladigan usuldir. Tushuntirishning vazifasi o’quvchilarni yuksak madaniyatli, milliy g’urur tuyg’usiga ega bo’lib voyaga yetishlarini tarbiyalashga yordam berishdan iborat. O’quvchi shaxsini g’oyaviy va ma’naviy-axloqiy jihatdan shakllantirishda o’qituvchining jonli so’zi eng ta’sirchan usul hisoblanadi. Suhbat uchun mavzu tanlashda sinf o’quvchilari uchun dolzarbligi, o’quvchilarda ma’naviy-axloqiy ishonch uyg’otishning suhbat mazmuniga bo’lgan munosabatlari va suhbatdan kutilayotgan natijani hisobga olish zarur [6;56]. Ma’naviy jihatdan tarbiyalangan bolalar ongida ma’naviy-mafkuraviy bo’shliq bo’lmaydi va o’z maqsadi yo’lida og’ishmay harakat qiladi. Kurs ishining maqsadi: Matematikani o’qitish jarayonida o’quvchilarni ma’naviy tarbiyasini rivojlantirish. Kurs ishining obyekti: Matematikani o’qitish jarayoni. Kurs ishining predmeti: Matematikani o’qitish jarayonida o’quvchilarni ma’naviy tarbiyasini rivojlantiruvchishakl, vosita va metodlar. Kurs ishining vazifalari: Mavzuni yorituvchi manba topish, rejani shakllantirish; Ma’naviy tarbiya tushunchasini tahliliy o’rganib chiqish; Ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiya masalasini o’rganish; Umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirishni aniqlash; O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirishni o’rganish; 3 O’zbekistonning mustaqillik yillarida erishgan yutuqlari asosida ma’naviyatni shakllantirishni yoritib berish; O’rganilgan ma'lumotlar xulosalar chiqarish; Kurs ishini jihozlash, himoyaga tayyorlash. 4 I BOB. Pedagogika nazariyasida ma’naviy tarbiya muammolari 1.Ma’naviy tarbiya tushunchasi Ma’naviyat - jamiyatning, millatning yoki ayrim bir kishining ichki hayoti, ruhiy kechinmalari, aqliy qobiliyati, idrokini mujassamlantiruvchi tushuncha. Ma’naviyat keng ma’noga ega bo’lib, ma’rifat, madaniyat kabi tushunchalami o’z ichiga oladi. Maqsad, mazmun, shakl, metod vavosi talar kabi tushunchalar r tarbiya jarayonining mohiyati iochibberadi [5;196] SHaxs dunyo qarashining shakllanishida ma’naviy-axloqiy tarbiya muhim o’ringa ega bo’lib, uni samarali tashkil etish o’quvchida ma’naviy-axloqiy ongni shakllantirishga yordam beradi. Ma’naviyat shaxs, xalq, davlat va jamiyatning kuch-qudrati, taraqqiyoti, imkoniyatlari va istiqbollarini belgilab beruvchi ichki ijobiy, ruhiy omildir. Milliy ma’naviyat tushunchasi. «Millat» so’zi tub mohiyat, o’zak, negiz degan ma’nolami bildiradi. Milliy ma’naviyat esa «Millat» tushunchasi bilan bog’liq. «Millat» so’zi arab tilida uch ma’noni bildiradi: 1) din, mazhab; 2) ummat; 3) xalq, qavm. Millat so’zi Qur’oni Karimda ham qo’llanilgan. Qur’onda har bir millat vakili o’z milliy qadriyatlarini rivojlantirishi savobli ish, lekin o’z millatidan, qavmidan chiqib, boshqa millatga o’tib olishi esa katta bir gunoh deb ta’rif berilgan. Jamiyat rivojlanib borgan sari insonlar, xalqlar millatlar o’rtasidagi ma’naviy munosabat va aloqalar rivojlanib boraveradi. Bu borada ma’naviyatni besh guruhgabo’lib o’rganish mumkin: 1) ma’naviy qadriyatlar; 2) milliy ma’naviyat; 3) shaxs ma’naviyati; 4) mintaqaviy ma’naviyat; 5) umuminsoniy ma’naviyat. • Madaniyat («cultura» so’zidan olingan bo’lib, parvarish qilish, ishlov berish ma’nosini bildiradi) – ijtimoiy taraqqiyot davomida insonlarning faoliyati tufayli qo’lga kiritilib, ularning 5 ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiluvchi moddiy va ma’naviy boyliklar tizimi. Ma’rifat shaxs ongiga ilmiy bilim, axloq qoidalari hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlarni singdirish, ta’limtarbiyani takomillashtirish, milliy meros va umuminsoniy qadriyatlarni o’rganish, ularni targ’ib etish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar tizimi. Tarbiya jarayonio’quvchining onginigina emas, balki his-tuyo’ularini ham o’stirib borishi, unda jamiyatning shaxsga qo’yadigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlarni hosil qilishi lozim. Bunga erishish uchun o’quvchining ongiga, hissiyotiga va irodasiga ta’sir etib boriladi. Agar bularning birortasi e’tibordan chetda qolsa, maqsadga erishish qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga o’qituvchi rahbarlik qiladi, o’quvchilar faoliyatini belgilaydi, ularni ijtimoiy jarayonda ishtirok etishlari uchun shart-sharoit yaratadi. Tarbiyani samarali yo’lga qo’yish uchun uning harakatlantiruvchi kuchini-tarbiya jarayonining manbaini yaxshi bilish va hisobga olish muhimdir. Bir so’z bilan aytganda tarbiya jarayoni-har bir insonning hayotda yashashi (umimiy faoliyat, ta’lim, tarbiya) jarayonida orttirgan saboqlari va intellektual salohiyatlarining ijobiy ko’nikmasinio’zida shakllantirish va o’zgalarga berish jarayonidir. Tarbiya jarayonida ichki va tashqi qarama-qarshiliklar mavjud bo’lib, u bevosita tarbiyalanganlik darajasiga bogliq bo’ladi. Tarbiyada o’quvchilarning tarbiyalanganlik darajasini ham hisobga olish kerak bo’ladi. Bu jihat unutilsa, qaramaqarshiliklar kuchayadi [6;40]. Tarbiya yaxlit jarayonda amalga oshiriladi, uning tarkibiy qismlari ham ayni bir vaqtda, faoliyatning biror turi asosida amalga oshiriladi. Tarabiya jarayonining jamiyat taraqqiyotidagi roli nihoyatda beqiyosdir. Insonni tarbiyalash, uni bilim olishga, mehnat qilishga undash va bu xatti-harakatni sekin-astako’nikmaga aylantirib borish lozim. Insonni mushohada qilish qobiliyatini tarb iyalash, aqlni peshlash demakdir. Aqlongni saqlaydi. Onges a moddiy va ma’naviy manbaga aylanadi. Shu tariqa inson sekin-asta takomillashib, 6 komillikka erishib boradi. Ammo buning uchun tarbiyachi va tarbiyalanuvchidan uzoq davom etadigan mas’uliyat, sharafli mehnat va qunt, irodani talab etadi. Buning uchun bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish zarur. Ma’naviy, insoniy sifatlarning shakllanishi daoiladagi, atrofdagi, jamiyatdagi muhit va bolalarga bo’lgan munosabat muhim rol o’ynaydi [6;41]. Tarbiya jarayonining natijasi barkamol shaxsni shakllantirishdir. Bu jarayon ikki tomonlama bo’lib, uyushtirish va rahbarlikni, shuningdek, o’quvchi shaxsining o’zitomonidan faollik ko’rsatishini taqozo etadi. Bu jarayon da pedagog etakchi vazifani bajaradi. Chunki u ijtimoiy tarbiyaning umumiy maqsadlari, mohiyatini tushunadi maqsadi yolida amalga oshiriladigan vazifalar tizimidan yaxshi xabardor, tarbiya shakllari, metodlari va vositalarini asosli, ilmiy tarzda tanlab oladi va tarbiya jarayoniga tatbiq etadi. Tarbiya jarayonining mohiyatini tarbiyaga har tomonlama yondoshish bilan muvaffaqiyatli tarzda ilmiy tahlil qilish mumkin. Ta’lim va tarbiya jarayonlarining ajralmas qismlaridan biri ta’lim mazmuni shaxsiy xislatlarini tarbiyalashning katta imkoniyatlariga egaligidadir. [5;192]. 7 2.Ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiya masalasi Uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimi jamiyatni tashkil etgan tizimning tarkibiy qismidir. Bu qismning samarali ishlashi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlaming barcha jihatlariga o’z ijobiy ta’sirini ko'rsatadi. Shuning uchun ta’lim to’g’risidagi Qonunda «Ta’limO’zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor» deb e’lon qilinadi. A.Karimov ma’naviyat tushunchasiga ta’rif berib, shunday degan edi: «Ma’naviyat haqida gap ketar ekan, men awalo insonni ruhiy poklanishi va yuksalishiga da’vat etadigan, inson ichki olamini boyitadigan, uning imon irodasini, e’tiqodini mustahkamlaydigan, vijdonini uyg’otadigan qudratli botiniy kuchni tasavvur qilaman» .Bu fikrni talqin qiladigan bo’lsak, undan shunday ma’no chiqadiki, eng avvalo, har bir mushohada qila oladigan shaxs o’zining haqiqiy inson ekanligini tushunib' yetishi, ya’ni ongi rivojlanib borayotganligini fahmlashi, barcha tirik mavjudodlarga va insonlarga mehr muruwatli bo’la olishi, milliy qadriyatlarimizni- tiklash va uni rivojlantirishga xizmat qila olishi tushuniladi. Ikkinchi masalani yoritishda I. A. Karimov- ning ma’naviyatga ta’rifi hamda ma’naviyat har bir insonning ikkinchi ruhiyatining aynan ijobiy qirralari, aql-zakovati, o’z- o’zini anglash, aniq maqsadlar sari faol harakatining qudratli salohiyati ekanligiga e’tibor qaratilsa, maqsadga muvofiq bo’ladi [11;108]. Xalqimizda «Bama’ni odam, juda bama’ni inson» degan iboralar bor. Bu ijobiy ma’nodagi yuksak iboradir. Shu bilan birga, «Bama’ni odam», degan tushuncha ham bor, bunday odamlar inson nomiga munosib hisoblanmaydi va ular hech qachon insonparvar bo’la olmaydi. Ma’naviyat - jamiyatning, millatning yoki ayrim bir kishining ichki hayoti, ruhiy kechinmalari, aqliy qobiliyati, idrokini mujassamlantiruvchi tushuncha. Ma’naviyat keng ma’noga ega bo’lib, ma’rifat, madaniyat kabi tushunchalami o’z ichiga oladi [5;201]. 8 Yuksak ma’naviyatli insonni shakllantirish jamiyatni rivojlantirishning muhim omili. Bu masalani yoritishda ma’naviyatning shaxs faolligini, mehnat unumdorligini oshirish, jamiyatda totuvlik, yakdillikni ta’minlash va umummilliy manfaatlarni uyg’unlashtirishdagi qudratli kuch o’rganiladi. Markaziy Osiyo tarixida diniy va qomusiy bilimni siyosiy aql-idrok bilan ma’naviy jasoratni o’zida mujassam eta bilgan Imom al Buxoriy, at Termiziy, Xoja Bahovuddin Naqshband, Xoja Ahmad Yassaviy, al- Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Amir Temur, Mirzo Ulug’bek, Zahiriddin Bobur va boshqa buyuk ajdodlarimiz milliy madaniyatimizni rivojlantirishga ulkan hissa qo'shganlar, ularning nomlari, jahon sivilizatsiyasiga qo’shgan ulkan hissalari butun dunyoga ma’lum 1 . Jamiyatning ma’naviy kamoloti o’z-o’zidan amalga oshmaydi. Har bir tuzum va davr ma’lum maqsad, g’oya va mafkuralar, talab va ehtiyojlar asosida kishilaming ma’naviy kamolotiga ta’sir ko’rsatadi. Ana shunga asosan, inson tarbiyasining biron tizim, shakl va mazmuni, insoniyligi kelib chiqadi. Jamiyat a’zolarining ma’naviy fazilatlari, ta’lim tarbiyaning yo’llari va usullariga kishilaming milliy jihatlari, yashash va mehnat qilish sharoitlari, turmush tarzi kabilar ham ta’sir etadi. Ayniqsa, ma’naviy qadriyatlarimizni chuqur bilish, uning uzviyligini ta’minlash, har bir yosh avlodning muqaddas burchi ekanligini unutmasligimiz kerak. Ma’naviyat - bu kishini, egallagan foydali bilimlari (bilim turidan qat’i nazar), uning hayotida takrorlanaverishi natijasida, ko’nikma va malaka bosqichlaridan o’tib ruhiga singib, uning hayot tarziga aylanib ketgan bosqichdagi ijobiy ijtimoiy sifatlardir. Demak, ma’naviyat asosini bilim tashkil qilar ekan, bilim turlariga mos ravishda ma’naviyat turlarini sanab chiqsak bo’ladi. Bularga diniy ma’naviyat, axloq va odob ma’naviyati, dunyoni ilmiy bilish ma’naviyati, texnik ma’naviyat, kasbiy ma’naviyat va boshqalar kiradi. Axloq va odob ma’naviyati inson ijtimoiy mohiyatini eng ustki qavatini, ya’ni qobig’ini tashkil qilgani uchun, ba’zilar 1 I.A.Karimov. «0‗zbekiston XXI asr bo‗sag‗asida. Т .: «0‗zbekiston» nashriyoti, 1997. 139-140-betlar. 9 ma’naviyat‗deganda, kishining axloq va odobga oid bilimlarini uning hayot tarzida aks etishi deb tushunishadi. Bu ma’naviyatni tor ma’noda tushunishdir [11;104]. Ta’lim-tarbiya jarayonining izchil, uzluksiz, tizimli hamda, aniq ijtimoiy maqsad asosida tashkil etilishi, mazkur jarayonda, fanlararo aloqadorlik, shuningdek, dunyoqarashni shakllantirishda samarali sanaluvchi barcha mavjud omillarning birligiga tayangan holda ish ko’rish ko’zlangan maqsadga erishishning kafolatidir. Mazkur holat ma’lum ijtimoiy voqeahodisalar mohiyatini turli nuqtai nazardan baholash, ularning rivojini ko’ra bilish, bir holatdan ikkinchi holatga o’tishini kuzatish, ularning o’zaro bog’liqligi va aloqadorligi, bir-birini taqozo etishini tushuna olish imkonini beradi. Ta’lim-tarbiyani tashkil etish jarayonida fanlararo aloqadorlik, ijtimoiy va tabiiy omillarning o’zaro muvofiq kelishiga erishish omillari, atrof-muhit hamda ijtimoiy munosabatlar ta’sirida shaxs kamolotini ta’minlashga erishish imkoniyatlaridan unumli foydalanishga intilish maqsadga muvofiqdir. Ta’lim muassasalarida o’quv predmetlari sifatida tavsiya etilgan fanlar asoslarining o’quvchilar tomonidan chuqur o’zlashtirilishi ularda keng dunyoqarashni shakllantirishga yordam beradi. O’qituvchilar o’quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllanishi xususida g’amxo’rlik qila borib, doimiy ravishda ular tomonidan o’zlashtirilgan ilmiy bilimlarni amaliyotda qo’llay olinishiga e’tibor berishlari zarur. Fan o’qituvchilari u yoki bu qonuniyatlar va ularning mohiyati bilan o’quvchilarni tanishtirib borar ekanlar, o’quvchilarga turli hayotiy vaziyatlarda ulardan foydalanish yoki ularga tayanib ish ko’rish lozimligini tushuntirib borishlari kerak. 10 II BOB. Tarixiy ma’lumotlar asosida ma’naviyatni shakllantirish 1.Umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish Milliy tarbiyaning nazariyasi, uslubiyati va o’quvchi yoshlar birlashmalari tizimini, ma’naviyat bilan shug’ullanuvchi mutasaddr lavozim professiogrammalami, o’quvchi yoshlar uyushmalari hamda ulaming tizimi va faoliyati mazmunining shakllarini ishlab chiqish kabi dolzarb amaliy vazifalaming yechimini topishni yuklaydi. Barkamol avlodni voyaga yetkazishda diniy aqidaparstlikning tarixiy ildizlari, zamonaviy holati va unga qarshi kurashning nazariy asoslariga ham ko’p bog’liqdir. Odamlarimiz tafakkurida og’ir kurash kechayotganidan ogoh bo’lish lozimligi, vaziyat - tarixiy xotira va milliy o’zlikni anglash va bu orqali barcha ma’rifiy mamlakatlarda bo’lganidek, g’oyaga qarshi g’oya bilan kurashishning falsafiy, tarixiy asoslarini yaratishni, inson huquqlari milliy harakat dasturini ishlab chiqishni talab qilmoqda. Bu esa falsafa, tarix, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik, sotsiolo-giya va boshqa fanlarda yangi dunyo qarash va yangi tafakkur shakllanish xususiyatlarini o’rganib, natijalarini hayotga tezroq tadbiq qilishni, milliy o’zlikni anglash jaryonini tahlil qilish, g’oyaviy kurash strategiyasi va texnikasi, usul 'va shakllarini ishlab chiqishni taqozo qiladi [11;15]. Mamlakatni demokratik asoslarda qayta qurish va jamiyatda ma’naviyaxloqiy muhitni sog’lomlashtirish - ko’p qirrali jarayondir. Bunda ta’limtarbiya tizimlarining o’mi, ahamiyati, shubhasiz, juda katta.O’zining kundalik tirikchilik tashvishlaridan ortmay qolgan, milliy-tarixiy qadriyatlaridan, urf-odatlari va qadimiy an’analaridan deyarli begonalashgan, tor ixtisoslik doirasida fikr yuritish va faoliyat ko’rsatishdan chiqa olmagan, erkin va ijodiy fikr yuritishdan mahrum etilgan «sovet kishisi»ning ongi va dunyoqarashini o’zgartirish, qalbiga, ruhiga milliy va umuminsoniy qadriyatlar nurini singdirish, uning bugungi taraqqiy etayotgan madaniy olam, erkin va ilg’or fikrlovchi insonlar 11 darajasida faoliyat ko’rsatishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishda ta’lim-tarbiya tizimlari oldida katta va keng miqyosli vazifalar turibdi. Bu, awalo, yangi davr talablariga to’la javob beradigan yuqori malakali mutaxassis kadrlami tayyorlashdir. Shu jihatdan qaraganda, ta’lim-tarbiya sohasida nazarda tutilayotgan tadbirlaming g’oyaviy-nazariy asoslari milliy mustaqillik g’oyasi bilan chambarchas bog’liq. Ma’naviy-axloqiy ustuvor vazifalami amalga oshirish: - ta’limni insonparvarlashtirishni ta’minlash mexanizm- larini ishlab chiqish, bevosita fanlar bo’yicha ishlab chiqilgan ishchi dasturlarda ta’limtarbiya birligini ta’minlash; - uzviylik va uzluksizlik mezonlariga amal qilgan holda ishlab chiqilgan yangi namunaviy o’quv'dasturlarining yangi turkumini ta’lim amaliyotiga joriy qilish. Ma’naviyat - bu kishini, egallagan foydali bilimlari (bilim turidan qat’i nazar), uning hayotida takrorlanaverishi natijasida, ko’nikma va malaka bosqichlaridan o’tib ruhiga singib, uning hayot tarziga aylanib ketgan bosqichdagi ijobiy ijtimoiy sifatlardir. Demak, ma’naviyat asosini bilim tashkil qilar ekan, bilim turlariga mos ravishda ma’naviyat turlarini sanab chiqsak bo’ladi. Bularga diniy ma’naviyat, axloq va odob ma’naviyati, dunyoni ilmiy bilish ma’naviyati, texnik ma’naviyat, kasbiy ma’naviyat va boshqalar kiradi. Axloq va odob ma’naviyati inson ijtimoiy mohiyatini eng ustki qavatini, ya’ni qobig’ini tashkil qilgani uchun, ba’zilar ma’naviyat‗deganda, kishining axloq va odobga oid bilimlarini uning hayot tarzida aks etishi deb tushunishadi. Bu ma’naviyatni tor ma’noda tushunishdir [11;17]. Ta’limning o’quv va madaniy-tarbiyaviy vazifalari, shu jumladan, ijtimoiy- gumanitar fanlami o’qitishning sifati samaradorligini oshirish yuzasidan qilinayotgan ishlar davlat ahamiyatiga ega bo’lgan ushbu muhim masalani hal qilishga qaratilmoqda. Ta’lim tizimimizni kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida qayta qurish, ijtimoiy-gumanitar fanlar mazmunini milliy istiqlol g’oyasi bilan boyitish bu vazifalami nazariy va amaliy jihatdan tayyorlash va mustahkamlashga qaratilgan keng miqyosli tadbirlardir. 12 O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida matematikaning ro’li juda yuqori. Matematikaboshlang’ich sinflarda o’rgatiladigan asosiy o’quv fanlaridan bo’lib, Mustaqil O’zbekiston Respulikasi manfaatlari, o’zbekona odob va milliy an’analar ruhi, xalqaro bilimdonlik mezoni, davlatimiz va xalqimiz ehtiyojidan kelib chiqib, tartiblangan ijtimoiy buyurtmalar tizimini bajaradi. Mehnat ta’limiga aloqador amaliy ishlarda matematik hisob-kitoblar olib borilmog’i va geometrik shakllardan foydalanib yasash, o’lchash va hisoblashga doir mashqlar bajarilmog’i kerak. Matematika o’z ichki qonuniyatlari bo’yicha ham turli tushunchalar, nazariyalarni umumlashtiradi, mantiqiy tugallanganlikka erishtiradi, avvalgi tushunchalar, nazariyalarga matematika rivojining hozirgi zamon yutuqlari nuqtai nazaridan qarab, ularni tahlil qildiradi – rivojlantiradi. Bu esa biz yashayotgan olamni chuqur bilishga olib keladi. O’zbekiston mustaqil davlatga aylangan bir sharoitda ma’naviy va axloqiy tarbiya qator omillar ta’sirida amalga oshiriladi. Axloqiy sifat shaxsning barcha muhim xususiyatlarini yaxlit holga keltiradi. O’zbek xalqining moddiy va madaniy darajasining ko’tarilishi yangi axloqning kelajakdagi rivojlanishi va mustahkamlanishining sotsial bazasini kengaytiradi, shaxs ehtiyoj larini yangi darajasi va undan oqilona fodalanishni shakllantiradi. Axloqiy tarbiyaning maqsadi shaxsni axloqiy shakllantirshdir. Shaxsning muhim ma’naviy sifatlari bo’lgan axloqiy ong, hissiyot va xulqni shakllantirish: vatanparvarlik, vatanga muhabbat, O’zbekiston gerbi, bayrog’i, madhiyasiga hurmat, insonparvarlik, ongli intizom va boshqa tuyg’ularni kamol toptirish axloqiy tarbiyaning asosiy vazifasidir [11;52]. O’quvchilarda ijobiy sifatlarni tarbiyalash ularning salbiy xislatlardan holi bo’lishlariga yordam beradi. Bu esa dastlab o’quvchilarga xulq-odob me’yorlari va qoidalarini anglash va shaxs ongini shakllantirishga doir metodlar asosida amalga oshiriladi [5;257]. 13 O’quvchi faoliyatini tashkil etish va xulq-odobni shakllantirish metodlaridan mashqlantirish, o’rgatish, pedagogik talab qo’yish jamoa fikrini hisobga olish, topshiriqlar berish, tarbiyaviy vaziyatlar hosil qilish va boshqa metodlardan foydalanish samarali natijalar berishi mumkin. 14 2.O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish Axloqiy bilim berishni tashkil qilishda o’quvchilaming yosh xususiyatlarini, ulaming shaxsiy axloqiy tajribalarini, axloqiy me’yorlar to’g’risidagi xabardorlik darajasini axloq sohasidagi o’zlashtirgan bilimlarining axloqiy talablari bilan munosabatini hisobga olish zarur. Shaxsning axloqiy rivojlanishi axloqiy ehtiyojlami shakllantirishni o’z ichiga oladi: mehnatga, muloqotga, madaniy qadriyatlami o’zlashtirishga, bilish qobiliyatini rivojlantirish va boshqalarga ehtiyoj seziladi. Bu ehtiyojlar o’quvchilar faoliyati va munosabatlarining real tajribasida rivojlanadi. Ko’p qirrali faoliyat jarayonida xatti-harakatning ijtimoiy foydali kb‗nikmalari, axloqiy odatlar, barqaror munosabatlar shakllanadi. Har qaysi rol muayyan axloqiy-psixologik xususiyatni taqozo etadi. Har qanday ijtimoiy rol eng muhim axloqiy ilm olishni talab qiladi; onglilik, mas’uliyat, mehnatsevarlik, yordam ko’rsatishga tayyorlik, o’zining shaxsiy qiziqishlari bilan harakat qilish. Demak, ijtimoiy majburiyatlarni ongli qabul qilish u yoki bu vazifalami va uni amalga oshirish yo’llarini o’zlashtirishda kuchli ta’sir qiluvchi asos bo’lib xizmat qilishi mumkin. Axloqiy ehtiyojni shakllantirish va amaliy faoliyat o’rtasida mustahkam aloqa mavjud. Biroq axloqiy va obyektiv ahamiyatga ega bo’lgan faoliyat har doim ham o’quvchida istalgan ehtiyojni tug’diravermaydi. Mehnat faoliyati axloqiy tarbiyada boshqa omillardan foydalanilmaydigan taqdirda muhim yutuqlami bermaydi. Ma’naviy-axloqiy tarbiya tizimida axloqiy odatlar alohida o’rinni egallaydi. Chuqur o’zlashtirilgan axloqiy me’yorlar bilan belgilanuvchi xattiharakat odatning ma’naviy sababining barqaror ko’rsatkichidir. Odatlar o’zlashtirilgan xatti-harakatni ishlab chiqarish yo’llaridan foydalanishni o’z ichiga oladi. Ko’pincha axloqiy odatlar insonparvarlik, mehnatga mas’uliyat bilan yondashish tuyg’ularini shakllantirish uchun zarurdir. Odatlar 15 shartli ravishda oddiy va murakkabga bo’linadi. Oddiy odatlar deyilganda ijtimoiy turmushning elementar qoidalari, belgilangan intizom me’yorlari va muloqot madaniyati asosida yotgan ishlar va harakatlar ko’zda tutiladi. Murakkab axloqiy odatlarga fuqarolik, mehnat oilaviy burchlarini, axloqiy xatti-harakatlarini vijdonan bajarishga bo’lgan ehtiyoj kiradi. Axloqiy tarbiyaning muhim vazifasi xatti-harakatlami odatga aylantirishdir. Axloqiy odatlami tarbiyalashga qo’yiladigan pedagogik talab o’quvchining fe’l- atvori va ongining birligi va o’zaro aloqasiga asoslanadi. U yoki bu odatni tarbiyalashdan oldin, o’quvchini ijobiy odatlami egallash va salbiy odatlarga barham berishga moyil qilish lozim. Ma’naviy-axloqiy odatlami tarbiyalash o’quvchi fe’l-atvorining ijobiy dalillari asosida amalga oshiriladi. Odatlar izchillik bilan oddiydan nisbatan murakkabga qarab tarbiyalanadi, u o’z-o’zini nazorat va tashkil qilishni talab qiladi [11;59]. O’tmishda ajdodlarimiz qanday fazilatlarga ega bo’lgan farzandni orzu qilishganliklarini anglash uchun xalqimiz uzoq tarix davomida yaratgan a/sona, ertaklar, dostonlarga murojaat qilish kerak. O’zbek xalq og’zaki ijodiyoti namunalarida tarannum qilingan vatanga muhabbat, erkparvarlik, sadoqatli do’st bo’la olish, o’z burchini, o’z so’zini oqlash, mardlik, jasoratga qodirlik eng zarur fazilatlar bo’lgan. O’zbek olimlarining o’tmishni (Y. Jumaboyev) qayd qilishlaricha, «...o’z burchini ado etish, dushman ustidan g’alaba qilish yo’lida qahramonlarcha o’z jonlaridan kechishga, har qanday mashaqqatlarga bardosh berishga, sevgi, muhabbatdan kechishga, o’z qabiladoshlarining or-nomusi uchun to oxirigacha kurashishga shay» turganlar. Ajdodlarimizda milliy vatanparvarlik fazilatining qanday namoyon bo’lganligini Sak qabilasiga mansub cho’pon Shiroqning eramizdan awalgi 519- yilda ko’ rsatgan mashhur jasoratidan bilish mumkin. Ajdodlarimiz farzand tarbiyasining negizi sifatiga axloqiy uchlik: o’y, niyat, so’z — ish birligini yaratishgan. Mazkur uchlik negizini keyinchalik lug’atimizga kirib kelgan «vijdon» so’zi bilan ham ifodalash mumkin, «Men yaxshi niyat, 16 yaxshi so’z va yaxshi ishga shon-shavkat baxsh etaman. Men yaxshilikdan iborat Mazda qonuniga shon-shavkat baxsh etaman», - deb yozilgan «Yasna»da. «Yaxshi fikr» deganda, yaqin kishisiga mehribon bo’lish, muhtojlik va xavf-xatar ostida qolganda ko’maklashishga shaylik, yovuzlikka qarshi, kishilar baxt-saodati uchun faol kurashishga shaylik, hamma bilan ahil va totuvlikda, o’z maslakdosh birodarlari bilan do’stlik va hamjihatlikda yashashga intilish ruhidagi niyatlar va fikrlar musaffoligi tushuniladi. Inson o’z fikri-xayolida boshqalarga hasad qilmasligi lozim, yaxshi niyatli kishi darg’azab bo’lmaydi va boshqa jaholatlarga berilmaydi, chunki bunday holatida u yaxshi niyatini yo’qotadi, burch va adolat haqida unutadi va nojo’ya harakatlarqiladi», - deb hisoblangan. 17 III BOB. O’zbekistonning mustaqillik yillarida erishgan yutuqlari asosida ma’naviyatni shakllantirish 1.Umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika darslarida Respublikada erishilgan yutuqlarga oid misollar asosida o’quvchilar ma’naviyatini shakllantirish Qobiliyat va iste’dodning ro’yobga chiqishida insonning muayyan faoliyatga qiziqishi bilan bir qatorda uning o’z ustida ishlashi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Iste’dodli kishilar-iqtidor kuchini to’la ro’yobga chiqarishi uchun o’z ustilarida tinmay ishlashlari, mehnat qilishlari shart. Masalan, mashhur grek notio’i Demosfenning (eramizdan oldin. IV asr) omma orasidagi dastlabki nutqlari muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Demosfen duduq, ovozi xasta, qisqa-qisqa nafas oladigan kishi edi. U doimo bir elkasini o’girib turar edi. Demosfen o’z kamchiliklarini tuzatish uchun o’zi ustida tinimsiz ishladi: u oo’ziga mayda toshlar va sopol parchalarini solib, so’zlarni talaffuz qilishni o’rgandi, dengiz bo’yida to’lqinlar shovqinida nutq so’zladi, qoyalarga chiqib baland ovoz bilan she’rlar o’qidi, oyna oldida turib yuz harakatlarini bir maromga keltirdi. Uy shiftiga qilichni osib qo’ydi, u odati bo’yicha elkasini har o’girganda, qilich elkasiga sanchilar edi. Demosfen haftalab uydan chiqmasdan notiqlikni o’rganishi uchun sochini yarmini qirdirib tashladi. Oxir-oqibat o’zi ko’zlagan maqsadga etib shuhrat qozonadi. Bunga o’xshash misollarni ko’plab keltirishimiz mumkin. Masalan, Alisher Navoiy, Ibn Sinolarning qunt bilan, hatto kechalari uxlamasdan kitob mutolaa qilganlari-yu, Amir Temurning harbiy san’atni egallash borasidagi mehnatlari fikrimizning dalilidir. Mashhur kishilar hayotini o’rganish shuni ko’rsatadiki, ularning ijodiy faoliyatlaridan asosiy narsa uzluksiz izlana bilish, oylab, o’z oldilariga qo’yilgan maqsad uchun intilish, kurashish, unga etishish yo’llarini izlashdan charchamaslik, maqsadga erishish yo’lidagi muhim omildir. SHuning uchun har bir o’qituvchi 18 o’zining pedagogik faoliyati davrida o’quvchilarga ta’limtarbiya berish bilan birga ularga fan asoslarini chuqur singdirib borishni o’z oldilariga maqsad qo’yishi va uni ro’yobga chiqarish uchun tinmay izlanish, mehnat qila olish qobiliyatlarini, kuchli iroda va qat’iy xarakterini tarbiyalab borishlari lozim. Tabiiyki, o’quvchilarning o’z maqsadlariga erishishlari uchun maktabda olgan bilim, ko’nikma va malakalari kamlik qiladi. Ular yuksak maqsad yo’lida o’z ustilarida tinmay izlanishlari, ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishlari lozim. Baxtga qarshi, o’qituvchilar orasida bolalar tarbiyasida muhim o’rin tutuvchi omillar va ularning ahamiyatini bilmaydigan no’noq o’qituvchilar ham uchrab turadi. M: Ayrim o’kituvchilar ulgurmovchi, o’kishdan orqada qoluvchi o’kuvchilardan qutulish yo’llarini ahtaradilar. Ularni yo sinfda koldirish yoki boshqa maktabga o’tkazish yo’llarini qidiradilar va bunga erishadilar ham. Bu kabi choralarni qo’llash bilan biz o’quvchilar tarbiyasini tashkil etishda ko’zlagan maqsadga erisha olmaymiz. Fanlardan o’zlashtira olmagan o’quvchilarni qobiliyatsiz deyish xato, o’qituvchining birinchi galdagi vazifasi har bir o’quvchining yoshini va psixologik xususiyatini chuqur o’rganishi, uning qiziqishi va istaklarini aniqlashi, ularni hisobga olgan Holda pedagogik chora-tadbirlarni qo’llashi lozimdir. Umuman, pedagogik jihatdan to’o’ri uyushtirilgan har qanday faoliyat bola shaxsining aqliy, axloqiy, estetik, jismoniy hamda irodaviy rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi [6;20]. Bu axloqiy fazilatlar kishini elga qo’shilishga, el bilan birga bo’lishga, elning tashvishi bilan yashashga tayyor - xalqparvar kishini tarbiyalashga qaratilganligi o’z-o’zidan ko’rinib turibdi. Zamonlar o’tib; odamlar orasidagi munosabatlaming boyishi, savdo-sotiqning yuzaga kelishi bilan qabilaviy tarbiyaga qo’yiladigan talablar ham o’zgarib, zamonaviylasha bordi. Ajodlarimiz o’zlaridagi xislatlaming nafaqat xudo tomonidan ato qilingan, balki shakllantirilishini tobora chuqurroq ulg’aytirib bordilar. Jumladan, yaxshi so’zlar — ahdga vafodorlik, 19 berilgan va’dani oqlash, hamma oldi- berdilarda halol boiish, o’zgalaming haqini yemaslik, buzuqlikdan o’zini to’xtata bilish kabi yangi sifatlar bilan boyib bordi. Ajdodlarimizning ko’hna qabilaviy tarbiyaviy tizimihozirgi kunlarda biz to’qnashgan axloqiy, madaniy, jismoniy, ekologik muammolami bartaraf qilish nuqtai nazaridan bebahodir. Zero, ajdodlarimiz axloqi kishining sog’-salomat, kuchli bo’lishi kerakligini uqtirish bilan birga uning ma’naviyatiga asosiy e’tibomi qaratgan. Jumladan, ayolga hurmat, uni e’zozlash, ona sifatida qadrlash g’oyalari markaziy o’rinlardan birini egallagan. Demak, bu g’oya yosh avlodga kundalik turmushda, oilada, yaxshi bolaning «namunaviy siymosi» orqali ijtimoiy tarbiyada izchil singdirib borilgan. O’zbekona tarbiyaning turli qirralari ulkan adiblarimiz Abdulla Qodiriy, Oybek, Pirimqul Qodirov va boshqalaming tarixiy asarlarida muvafaqqiyatli aks ettirilgan. Abdulla Qodiriy tomonidan «O’tkan kunlar»ning o’zbeklar turmushi- dan tarixiy roman» deya aniqlashtirilishi ham adibning milliy zaminda qat’iy turgan yozuvchi ekanligining misolidir. [11;65] O’zbekiston mustaqillikka erishishi munosabati bilan uning jamiyat tizimida sifat jihatdan tub o’zgarishlar sodir bo’ldi. Respublikada amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlar jamiyatning tubdan yangilanishi, qayta qurilishi uchun muhim zamin yaratadi, shu jumladan, madaniy sohalarda ham, ta’lim-tarbiya tizimida ham keng islohotlar o’tkazish imkoniyatlari vujudga keldi. MustaqilO’zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida ta’limning insonparvarlik va tarbiyaviy vositalariga, jahon ta’lim tizimining ijobiy tajribalari va yutuqlariga diqqat-e’tibor kuchaydi. 20 2.O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika darslarida Respublikada erishilgan yutuqlarga oid misollar asosida o’quvchilar ma’naviyatini shakllantirish Yosh avlodning ma’naviy madaniyatini yuksaltirish qadriyat atamasi keng tushuncha bo’lib, ma’lum voqeiylikdagi hodisalami insoniy, ijtimoiy va madaniy ahamiyatini ifodalash uchun ishlatiladi. Inson faoliyatidagi, jamiyatdagi rang- barang narsalar, tabiat hodisalari, mavjud qadriyatlar uchun obyekt sifatida namoyon boiishi mumkin. Demak, u insonning kundalik hayotida, uning qiziqishi, ongining shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, qadriyat «obyekt va subyekt o’rtasidagi O’zaro muloqotning natijasidir». Bu tushunchaning mohiyatida voqeiylikdagi muayyan hodisalaming ijtimoiy, madaniy-ma’naviy ahamiyatini ifodasi yotadi. Demak, qadriyatlar inson tomonidan qadrlanadigan narsalar (shuningdek, tabiat, ijtimoiy hodisalar, inson xatti- harakatlari va madaniy hodisalardan iborat bo’lib, kishilaming talabi, xohishi, qiziqishi va maqsadi asosida munosabat, o’zaro ta’sir atrof-muhit bilan, insonlar bilan natijasida vujudga keladigan holatdir [11;68]. Umuminsoniy va milliy qadriyatlar o’quvchining kundalik faoliyatida odat, an’ana tusiga kirib qolgandagina u shaxsning ma’naviy shakllanishiga bevosita ta’sir etadi. Qadriyatlaming «bolalarga bo’lgan ta’siri kattalarga bo’lgan ta’siridan ancha ustun turadi, chunki kattalarning dunyoqarashi va e’tiqodlari, odatlari qaror topgan bo’lsa, bolalarda endilikda ulaming poydevori quyilayotgan bo’ladi. Bolalar. o’z tabiatiga ko’ra, ta’sirchan bo’lganliklari uchun ularga borliq va undagi voqealaming ta’siri kuchli bo’ladi. Borliqdagi voqea-hodisalar turli-tuman bo’lganidek, qadriyatlaming shakl va mazmuni ham rang-barangdir. Mazkur qadriyatlar o’quvchi ongi va faoliyatiga o’zining umumiylik, ya’ni ulaming talab va qiziqishlarini qondirish, xususiy belgilari: zaruriyligi, foydaligi, ma’qulligi bilan ta’sir etadi. 21 Mazmunan aqliy bilish faoliyati bilan bog’liq qadriyatlar o’quvchining tabiat va jamiyat haqidagi ilmiy tushunchalarini kengaytirishga dunyoqarashini shakllantirishga, bilim saviyasini oshirishga xizmat qiladi (ilmiy, tarixiy, insoniy, diniy, badiiy manbalar). Bunday qadriyatlar o’quvchiga o’zbek xalqining jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasini, aqliy kamoloti dialektikasini ilmiy, badiiy asarlar orqali yetkazadi. Axloqiy qadriyatlar o’quvchining ongi va faoliyatini faollashtiradi, ish va so’z birligini ta’minlashga olib keladi. Ta’lim-tarbiya jarayonida ma’naviy qadriyatlardan foydalanib, yuqori sinf o’quvchilarining ma’naviy madaniyatini shakllantirish muhim manbalarga tayangan holda amalga oshiriladi. Ular: - qadimdan tarbiya vositasi bo’lib kelgan xalq pedagogikasi, uning tarkibiy qismlari — xalq og’zaki ijodi, hunarmandchiligi, tasviriy va amaliy san’ati, musiqasi, teatri mazmunida xalqning tarbiyaga oid g’oyalari, tasawurlari, orzu-istaklari, an’analari milliy qadriyatlaming boshlang’ich hegizi tarzida o’z ifodasini topadi; * - xalqning qadimiy turmush tarzi, axloq normalari, kelajak orzulari haqida ma’lumot beruvchi dastlabki manbalar (bitiklar); - diniy manbalar («Avesto», «Qur’on»«, «Hadis»); - Sharq xalqlari milliy qadriyatlari haqida asosli bilim beruvchi Sharq mutafakkirlari madaniy merosi; - yozma badiiy ijodiyot shakllari (pandnoma, klassik va hozirgi zamon badiiy ijod namunalari); - turli xarakterdagi san’at asarlari, xalq hunarmandchiligi, badiiy-estetik an’analar, urf-odatlar, bayramlar va boshqalar. Ushbu manbalaming tarbiyaviy imkoniyatlari va yuqori sinf o’quvchilarining ma’naviy madaniyatini shakllantirishdagi ahamiyati ilmiy tadqiqot ishining navbatdagi bandlarida ochib beriladi [11;74] An’analarning kelib chiqishi tarixiga nazar solinsa, ular din hukmronlik qilgan bir davrda paydo bo’lganligidan dalolat beradi. Demak, diniy an’analar shu davr 22 talab va ehtiyojlariga mos holda may donga kelgan hamda asrlar davomida o’zining ba’zi bir axloqiy talablari bilan xalq uchun ma’qul bo’lib kelmoqda. Shuning uchun diniy qadriyatlaming ham aksariyatining mazmuni mehr-oqibat, imon-e’tiqod, adolat, insonparvarlik kabi g’oyalar bilan sug’orilgan bo’lib, xalqni nopoklik, oqibatsizlik, jaholat botqog’iga botish, ichkilikbozlik, zino, jabr-zulm kabilardan saqlashga xizmat qilib kelganligini e’tiborsiz qoldirmaslik zarur. Uchinchidan, milliy qadriyatlar shaklan va mazmunan qanday bo’lishdan qat’i nazar, u shu millatning madaniy mulki hisoblanadi. Umuminsoniy va milliy qadriyatlar o’quvchining kundalik faoliyatida odat, an’ana tusiga kirib qolgandagina u shaxsning ma’naviy shakllanishiga bevosita ta’sir etadi. Qadriyatlaming «bolalarga bo’lgan ta’siri kattalarga bo’lgan ta’siridan ancha ustun turadi, chunki kattalarning dunyoqarashi va e’tiqodlari, odatlari qaror topgan bo’lsa, bolalarda endilikda ulaming poydevori quyilayotgan bo’ladi. Bolalar. o’z tabiatiga ko’ra, ta’sirchan bo’lganliklari uchun ularga borliq va undagi voqealaming ta’siri kuchli bo’ladi. Borliqdagi voqea-hodisalar turli-tuman bo’lganidek, qadriyatlaming shakl va mazmuni ham rang-barangdir. Mazmunan aqliy bilish faoliyati bilan bog’liq qadriyatlar o’quvchining tabiat va jamiyat haqidagi ilmiy tushunchalarini kengaytirishga dunyoqarashini shakllantirishga, bilim saviyasini oshirishga xizmat qiladi (ilmiy, tarixiy, insoniy, diniy, badiiy manbalar). Bunday qadriyatlar o’quvchiga o’zbek xalqining jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasini, aqliy kamoloti dialektikasini ilmiy, badiiy asarlar orqali yetkazadi. Axloqiy qadriyatlar o’quvchining ongi va faoliyatini faollashtiradi, ish va so’z birligini ta’minlashga olib keladi. 23 Xulosa Ma’naviyat - jamiyatning, millatning yoki ayrim bir kishining ichki hayoti, ruhiy kechinmalari, aqliy qobiliyati, idrokini mujassamlantiruvchi tushuncha. Ma’naviyat keng ma’noga ega bo’lib, ma’rifat, madaniyat kabi tushunchalami o’z ichiga oladi. Ta’lim-tarbiya jarayonida ma’naviy qadriyatlardan foydalanib, yuqori sinf o’quvchilarining ma’naviy madaniyatini shakllantirish muhim manbalarga tayangan holda amalga oshiriladi. Milliy qadriyatlar milliy madaniyatning tarkibiy qismi bo’lib, uning paydo bo’lishi va shakllanishi murakkab ijtimoiy jarayondir. Milliyqadriyatlarmazmunano’shamillatningg’oyalari, qarashlari, e’tiqodlari, ma’naviyturmushtarzi, orzu-istaklari, kelajakmaqsadlariniifodaetadi. Mazkur kurs ishida ma’naviy tarbiya tushunchasi, ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiya masalasi, umumiy o’rta ta’lim maktablari matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish, o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limida matematika fanlarini o’qitishda ma’naviyatni shakllantirish, O’zbekistonning mustaqillik yillarida erishgan yutuqlari asosida ma’naviyatni shakllantirish masalalari ko’rildi. Ushbu kurs ishi mening birinchi ijodiy faoliyatim hisoblanib, uni yozishda ko’pgina adabiyotlardan foydalandim. 24 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. O’zbekiston Respublikasi ―Kadrlar tayyorlash milliy dasturi . T.: ― Sharq ‖ ‖ nashriyot -1997 y. 2. M. X. To’xtaxo’jayeva ―Umumiy pedagogika T.: ―Fan nashriyoti-2006 yil. ‖ ‖ 3. J. Xasanboyev, H. Sariboyev ―Pedagogika o’quv qo’llanma T.: ―Fan ‖ ‖ nashriyot-2006 yil. a. ―O’zbek tilining izohli lug’ati T.: ― O’zb. Res. Milliy ensklo (3,4,5 qismlar). ‖ ‖ b. Umumiy o’rta ta’lim va o’rta maxsus, kab-hunar ta’limida ―Matematika ‖ (Davlat ta’lim standartlari va o’quv dasturlari haqida darsliklar mazmuni bo’yicha tahliliy ma’lumotlar) T.: ―O’qituvchi -2010 ‖ c. M. HAMDAMOVA ―MA’NAVIYAT ASOSLARI O’zbekiston ‖ 4. Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan o’quv qo’llanma sifatida tavsiya etilgan TOSHKENT — 2008 25

Matematikani o’qitish jarayonida o’quvchilarni ma’naviy tarbiyalash

Купить