Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	686.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Июль 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik xususiyatlari

Купить

О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI Qo’lyozma huquqida UDK _______ Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik xususiyatlari 1

Mundarija Kirish .................................................................................................................... 3 I.BOB. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni psixologik jihatdan о‘rganishning ilmiy nazariy asoslari................................................................................................................... 10 1.1.Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni о‘rganish pedagogik–psixologik muammo sifatida….………………………....... 10 1.2 Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni tarbiyalashning pedagogik-psixologik xususiyatlari…………………………...... 31 Birinchi bob bо‘yicha xulosalar...................................................................43 II.BOB. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvc

K I R I SH Mavzuning dolzarbligi. Respublikamizda mustaqillik yillarida inson shaxsiga nisbatan bо‘lgan munosabat keskin о‘zgardi. Jamiyatning a’zosi bо‘lgan har bir shaxs taqdiriga alohida e’tibor qaratila boshlandi. Ayniqsa, muayyan sabablarga kо‘ra, о‘z ota-onasidan, yaqin kishilari mehridan mahrum bо‘lgan yetim va qarovsiz bolalarga ta’lim-tarbiya berish, alohida ijtimoiy himoyaga olish ishlarining samarali yo’lga qо‘yilgani bu borada ulkan ishlar amalga oshirilayotganligining belgisidir. Xususan bu masala ijtimoiy psixologiya fanlarining dolzarb muammolaridan biriga aylanib borayotganligi ham shubhasizdir. Zotan, kelajagi buyuk davlatni bunyodga keltirish uchun har qanday davlatning asosiy bо‘g‘ini bо‘lmish oilalarning mustahkamligi, uning jamiyat oldidagi asosiy funksiyalaridan biri

yaratib berilishi bilan bir qatorda, mehribonlik uylari, maktab internatlarida tarbiyalanayotgan bolalarning shaxs sifatidagi va individual-psixologik, ijtimoiy- psixologik, axloqiy, aqliy xususiyatlarini har tomonlama о‘rganish, tadqiq qilish uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Butun dunyoda va shu jumladan, respublikamizda dolzarb vazifalardan biri sifatida qaralayotgan qarovchisini yо‘qotgan bolalar sog‘ligini, ma’naviy – axloqiy jihatdan normal rivojlanishini ta’minlash va ularni jamiyatning yetuk, tо‘laqonli a’zosi sifatida tarbiyalash, voyaga yetkazish masalasi har qachongidan ham ahamiyatli muammolardan biriga aylanib bormoqda. Shuning uchun ham biz о‘z oldimizga mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik xususiyatlarini о‘rganishni asosiy maq

Ilmiy tadqiqotning maqsadi - mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy - psixologik xususiyatlarini о‘rganish, usullarini ishlab chiqish va nazariy asoslash. Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqotimiz maqsadi va ilgari surilgan ilmiy taxminlarni yechish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: - mavzuga doir adabiyotlarni nazariy tahlil qilish; - psixologiya fanida mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari muammosining о‘rganilganlik holatini tahlil qilish; - mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarining shaxs va individual-psixologik xususiyatlarini о‘rganish va tahlil qilish; - mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning о‘ziga xos psixologik xususiyatlarini tadqiq qilish; - mehribonlik uyida tarbiyalanuvchilar shaxsidagi tashvish va ortiqcha nevrot

Tadqiqotning predmeti. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning individual-psixologik, ijtimoiy-psixologik omillari, mazmuni va vositalari. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning individual-psixologik omillari, ijtimoiy-psixologik omillari, yosh davrlari va pedagogik psixologiyada dissertatsiya misolida о‘rganildi. Tadqiqotning ilmiy farazi . Mehribonlik uylarida tarbiyalanayotgan bolalarning shaxs va individual - psixologik xususiyatlari shaxslararo munosabatlar samaradorligini oshirish mumkin. Agar: - mavzuga doir adabiyotlar nazariy tahlil qilinsa; - psixologiya fanida mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari muammosining о‘rganilganlik holati tahlil qilinsa; - mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarining

О‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning “О‘zbekiston mustaqilllikka erishish ostonasida”nomli asarida mustaqillik yillarida yurtimizdagi olib borilgan ishlar hamda olib borilgan tub islohatlar samarasi va bugungi faravon kunimiz haqida bayon etilgan. Albatta ushbu kitob har bir sohada о‘z ahamiyatiga egadir. Barkamol avlod-О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Ushbu qо‘llanmada “Ta’lim tо‘g‘risidagi ”Qonun hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”haqida bayon etilgan. Shuning uchun ham ta’lim samaradorligini oshirishda Mehribonlik uylariga g‘amxо‘rlik kо‘rsatish belgilab qо‘yilgan. Ushbu qо‘llanmadan dissertasiya ishimizda samarali foydalandik. Taraqqiyot asosan jamiyatdagi kishilar odobi orqali amalga oshiriladi. Odob, milliy qadriyatlarimiz kо‘zgusi bо‘lib, unda odo

bilan qaray olish shoirning ushbu kitobida keltirilgan. Kitob nafaqat kattalar uchun balki Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari uchun ham ahamiyatga egadir. Ilmiy tadqiqot metodlari. 1. Shaxs xususiyatlarini о‘rganish testi (R.Kettelning 16 faktorli varianti). 2. V. L. Marishchukning “Tashvishlanish va nevrotiklik sathini о‘lchash” testi. 3. K.Leongardning “Aksentuatsiya xususiyatlarini о‘rganish” testi 4. “Shaxsning muloqotga kirishimlilik va tashkilotchilik qobiliyati sifatlari” testi. 5. Ijtimoiy-psixologik sо‘rovnoma. 6. Kuzatish. 7. Eksprement. 8. Matematik - statistik tahlil Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Tadqiqot natijalari, nazariy tahlillar pedagogik va yosh davrlari psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya fanlarini hamda shaxs psixologiyasi, muloqot va shaxslararo munosabatlar psi

tahlil qilindi. Tadqiqot bо‘yicha tajriba-sinov dasturi tuzilib, ta’kidlovchi tajriba-sinov ishlari о‘tkazildi, mavjud holat tahlil qilinib, olingan natijalar umumlashtirildi. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni tarbiyalashga yо‘naltirilgan pedagogik-psixologik jarayonning mazmuni aniqlanib, nazariy jihatdan asoslandi. Ikkinchi bosqich– yakuniy bosqich (2016-2017 yillar)da tajriba-sinov natijalari tahlil qilindi, nazariy jihatdan umumlashtirildi va yakunlandi. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni tarbiyalashga yordam beruvchi nazariy va uslubiy tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijasida olingan natijalar matematik-statistik metod yordamida tahlil etildi, umumlashtirilib dissertatsiya shakliga keltirildi . Himoyaga olib chi

I.BOB. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik jihatlarini о‘rganishning ilmiy-nazariy asoslari 1.1 Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni о‘rganish pedagogik-psixologik muammo sifatida Bugungi kunda butun dunyo miqyosida о‘z ota-onalari mehridan mahrum bо‘lgan bolalar soni yetti yuz mingdan ortib ketgan. Bu о‘z navbatida yetim va qarovsiz bolalar muammosi jamiyatda о‘ta dolzarb muammolardan biriga aylanib borayotganligini kо‘rsatadi. Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarning shaxs, individual-psixologik va ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini о‘rganishga bag‘ishlangan bir qator tadqiqotlar sobiq ittifoqda 50-60 yillarda amalga oshirilgan. Bundan keyingi yillarda bu muammoni о‘rganishga bо‘lgan e’tibor biroz susayganligi k

alohida e’tibor qaratildi. О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 64- moddasida quyidagilar qayd etilgan: Ota-onalar о‘z farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar. Davlat va jamiyat yetim bolalarni va ota-onalarining vasiyligidan mahrum bо‘lgan bolalarni boqish, tarbiyalash va о‘qitishni ta’minlaydi, bolalarga bag‘ishlangan xayriya faoliyatlarini rag‘batlantiradi. 1 Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchisi hamda Mehribonlik uylari davlat tomonidan quyidagicha ta’minlanadi: 1. Ma’nan va ruhan qо‘llab quvvatlanadi 2. Ta’lim–tarbiya jarayoni alohida e’tiborga olinadi 3. Ijtimoiy–iqtisodiy jihatdan moddiy tomondan tо‘liq ta’minlanadi. 4. Tarbiyalanuvchilarning sog‘ligiga alohida e’tibor beriladi va tibbiy shart- sharoitlar yaratiladi. 5. Tarbiyalanuvchilarning

Mehribonlik uylari ham mustaqil ravishda boshqa tashkilotlar bilan hamkorlikda ish yurita oladi. Ishonch bilan shuni ayta olish mumkinki, О‘zbekiston respublikasi mustaqillikka erishganidan buyon juda kо‘p samarali ishlar amalga oshirildi. Mustaqillik yillarida Mehribonlik uylariga yanada yaqindan yondashish maqsadida qarorlar qabul qilinib,ular amalda о‘z ijrosini topdi. Masalan, Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 18-fevralda 59-sonli qarori aynan “Mehribonlik uyi” tо‘g‘risida qabul qilinib, u о‘zining amaldagi ijrosini ta’minladi. Ushbu tarixiy qaror har tomonlama muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa bu qaror о‘zbek xalqiga xos bо‘lgan milliy qadriyatlarimizni, an’analarimizni о‘zida namoyon etib, ajdodlarimiz merosiga asoslanadi. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilariga har tomonlama yordam ber

“Ijtimoiy himoya yili” davlat dasturi tasdiqlandi. Bu ham bugungi kunda davlatimizning g‘amxо‘rligi namunasidir. Dasturning mohiyatiga e’tibor qaratamiz. Ushbu dasturda Mehribonlik uylari haqida shunday kо‘rsatilgan. “Mehribonlik uylari” va ixtisoslashtirilgan maktab–internatlarining moddiy- texnika bazasini, boquvchisidan mahrum bо‘lgan bolalar tо‘g‘risida e’tibor va g‘amxо‘rlikni kuchaytirish, “Sen yolg‘iz emassan” maqsadli vazifasini hayotga aniq tadbiq etishdan iboratdir. 4 О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008 yil 17 oktabrdagi 230-sonli qaroriga asosan “Mehribonlik uyi tо‘g‘risidagi Nizom tasdiqlangan. Nizomda quyidagilar aks etgan. I. Umumiy qoidalar 1. Ushbu Nizom Mehribonlik uylarini tashkil etish va ularning faoliyati, shuningdek ularda tarbiya-ta’lim jarayonini ta

rivojlantirish uchun uy sharoitiga eng kо‘p darajada yaqinlashtirilgan muhitni yaratish; tarbiyalanuvchilarning qonuniy huquq va manfaatlari ijtimoiy-huquqiy himoya qilinishini ta’minlash; tarbiyalanuvchilarning hayoti va sog‘lig‘i, psixologik va jismoniy rivojlanishi himoya qilinishini ta’minlash. II. Mehribonlik uyini tashkil etish tartibi 5. Mehribonlik uyi О‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi bilan kelishgan holda, belgilangan tartibda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan tashkil etiladi. 6. Mehribonlik uyi muassasa shaklida tashkil etiladi va tegishli tuman (shahar) hokimligida yuridik shaxs sifatida rо‘yxatdan о‘tkaziladi. 7. Mehribonlik uyi ustavi xalq ta’limining tegishli organi tomonidan tasdiqlanadi. Mehr

11. Bolalar Mehribonlik uyiga yil mobaynida ota-onalari vafot etgan, ular ota- onalik huquqlaridan mahrum etilgan, ularning ota-onalik huquqlari cheklangan, ota-onalar huquqiy layoqatsiz deb e’tirof etilgan, ota-onalar kasal bо‘lgan, ota- onalar uzoq muddat bо‘lmagan, ota-onalar bolalarni tarbiyalashdan yoki ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bosh tortgan, shu jumladan ota-onalar о‘z bolalarini tarbiya muassasalaridan, davolash muassasalaridan, aholini ijtimoiy muhofaza qilish muassasalaridan va shunga о‘xshash muassasalardan olishni rad etgan hollarda, shuningdek bolalar ota-onalarining qarovisiz qolgan boshqa hollarda qabul qilinishi kerak. 12. Mehribonlik uyiga 3 yoshdan 16 yoshgacha bо‘lgan bolalar qabul qilinadilar. Jismoniy yoki psixologik jihatidan nuqsonlari bо‘lgan y

bо‘ladi; tarbiyalanuvchilar guruhlaridagi о‘quvchilar soni I-IX sinflarda — 17 kishi bо‘lishi lozim. Mehribonlik uyida korreksion guruhlar tashkil etilishi mumkin. Tarbiyalanuvchilarni korreksion guruhlarga yо‘llash faqat tibbiy-psixologik- pedagogik komissiyaning xulosasi asosida amalga oshiriladi. 16. Mehribonlik uyiga yо‘llash tarbiyalanuvchi yashaydigan joy bо‘yicha tuman (shahar) hokimining qarori asosida Mehribonlik uyi uning tasarrufida bо‘lgan xalq ta’limi tegishli organlari tomonidan amalga oshiriladi. 17. Mehribonlik uyiga yuboriladigan har bir bola uchun vasiylik va homiylik organi tomonidan, bir Mehribonlik uyidan boshqasiga о‘tkazishda esa — Mehribonlik uyi ma’muriyati tomonidan quyidagi hujjatlar taqdim etiladi: a) Mehribonlik uyiga yо‘llanma; b) tuman (shahar) hokimining bol

i) bolaning ota-onasidan qolgan mol-mulki (agar bor bо‘lsa) rо‘yxati, ushbu mol-mulkning qayerda joylashganligi, uni saqlash uchun qanday choralar kо‘rilganligi va ularni saqlash uchun javobgar shaxslar haqidagi ma’lumot; k) bolaga turar joy biriktirilganligi tо‘g‘risidagi hujjatlar (dalolatnoma, uy daftari, turar joy chizmasi nusxalari, turar joyning egasi va xususiylashtirilganligi holati tо‘g‘risida tuman (shahar) yer resurslari va davlat kadastri bо‘limidan ma’lumotnoma); l) pensiya oluvchi bolalarning pensiya daftarchasi, bola foydasiga aliment undirish haqidagi sud qarori, omonat daftarchasi. Bolani mazkur Nizomning 13-bandiga muvofiq Mehribonlik uyiga joylashtirishda yuqorida kо‘rsatilgan hujjatlar bilan birga ota-onaning arizasi, turar joyi va oila a’zolari haqidagi ma’lumotnomalar

22. Mehribonlik uyi ma’muriyati tarbiyalanuvchilar ushbu Mehribonlik uyida bо‘lishining birinchi yili mobaynida Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashiga, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklariga, ota-onasining qarovisiz qolgan, uy-joy maydoniga ehtiyojmand bо‘lgan tarbiyalanuvchilar tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni taqdim etadi. 23. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari Mehribonlik uylarining ehtiyojmand tarbiyalanuvchilarini qonun hujjatlarida belgilangan tartibda uy-joy bilan ta’minlashlari kerak. 24. Mehribonlik uyi ma’muriyati tarbiyalanuvchilarning о‘rta maxsus, kasb- hunar ta’lim muassasalariga kirishiga yordam beradi. 25. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari о‘rta maxsus, kasb-hunar ta’lim muassasalariga о‘qishga kirgan ta

b) Mehribonlik uyida bо‘lganlik haqida ma’lumotnoma; v) sog‘lig‘i haqida ma’lumotnoma (tibbiy hujjatlar); g) ma’lumoti tо‘g‘risida hujjat (maktab yoshidagi bolalar uchun); d) ota-onasi va boshqa yaqin qarindoshlari haqidagi ma’lumotlar. Bolaning mol-mulkka, pul mablag‘lariga, turar joyga (о‘zi yoki ota-onasiga qarashli bо‘lgan) egalik qilish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar, pensiya va omonat daftarchalari, alimentlar undirish tо‘g‘risidagi ijro varaqasi va shaxsiy hujjatlar yig‘ma jildidagi boshqa hujjatlar ham beriladi. 30. Tarbiyalanuvchilarning bitirishi tо‘g‘risidagi qaror kollegial organ — Mehribonlik uyi Kengashi tomonidan qabul qilinadi va Mehribonlik uyi tasarrufida bо‘lgan xalq ta’limi tegishli organi tomonidan tasdiqlanadi. 31. Tarbiyalanuvchilarning ota-onalar yoki ularning о‘rn

34. Tarbiyalanuvchilar bilim olayotgan ta’lim muassasalarining о‘quv- tarbiyaviy va boshqa masalalari Mehribonlik uyi pedagogik jamoasi bilan yaqin hamkorlikda hal qilinadi. 35. Mehribonlik uyidagi ta’lim-tarbiya, ma’naviy-axloqiy ishlar ta’lim va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik va dunyoviy tamoyillari asosida quriladi. 36. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarning umumiy о‘rta ta’lim davlat standartlariga muvofiq fanlarning asoslari bо‘yicha muntazam bilim, malaka va kо‘nikmalarni egallab olishiga kо‘maklashadi, shuningdek milliy va umuminsoniy ma’naviy qadriyatlar asosida ma’naviy-axloqiy fazilatlar shakllanishi, ijodiy qobiliyatlar, mehnat kо‘nikmalari, atrof muhitga va kasb tanlashga ongli munosabatda bо‘lishning rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratadi. 37. Mehribonlik uyi tar

Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari madaniy-estetik, tabiiy-ilmiy, texnik, sport va boshqa yо‘nalishlardagi maktabdan tashqari ta’lim muassasalari ishlarida qatnashishlari mumkin. 41. Tarbiyalanuvchilarning madaniy-ommaviy, sport va mehnat faoliyatining turli shakllarida qatnashishi tashabbuskorlik, mustaqillik va vijdoniylik tamoyillari asosida amalga oshiriladi. 42. Bolaga nisbatan dо‘stona munosabatlar muhitini yaratish va yoshlar tashabbuslarini qо‘llab-quvvatlash maqsadida Mehribonlik uyida bolalar birlashmalari tashkil qilinishi mumkin. 43. Ta’til vaqtida bolalarning dam olishi Mehribonlik uyiga qaraydigan shahar tashqarisidagi oromgohlarda, dala hovlilarda, shuningdek turistik, sport, sog‘lomlashtirish oromgohlarida, dam olish uylarida, sanatoriylarda tashkil etiladi. 44. Ta’lim, me

Mehribonlik uyining tarbiyalanuvchilari, pedagoglari, ma’muriyati va boshqa xodimlari bilan psixologik-profilaktik maslahat berish, ta’lim (seminarlar, treninglar) ishlarini olib boradilar; tarbiyalanuvchilarning ota-onalari yoki ularning о‘rnini bosuvchi shaxslar bilan maslahat berish va reabilitatsiya ishlarini olib boradilar. 47. Xizmatning xodimlari quyidagi yо‘nalishlar bо‘yicha ish olib boradilar: a) tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy huquq va manfaatlarini himoya qilish sohasida: tarbiyalanuvchining shaxsiy hujjatlar yig‘ma jildini о‘rganish va uning ijtimoiy maqomi barqarorligini aniqlash; tarbiyalanuvchilarning mulkiy va nomulkiy huquqlari himoya qilinishini ta’minlash; da’vo bо‘yicha ish olib borish va yetishmayotgan hujjatlarni tо‘plash; qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tarbiyal

shaxsning kamol topishi va uning jamiyatga reabilitatsiyasining ijtimoiy- pedagogik shart-sharoitlari yaratilishiga kо‘maklashish (pedagog xodimlar, tengdoshlar guruhlari, dо‘stlar bilan ish olib borish); tarbiyalanuvchilarni kasbga yо‘llash; tarbiyalanuvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish; tarbiyalanuvchilarda о‘z taqdiri uchun mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirish. v) tarbiyalanuvchilarni joylashtirishning muqobil shakllari sohasida: tarbiyalanuvchini mustaqil hayotga tayyorlash; ota-onalarni yoki ularning о‘rnini bosuvchi shaxslarni tarbiyalanuvchini oilaga qabul qilishga tayyorlash; tarbiyalanuvchini о‘z oilasiga qaytarishga tayyorlash va qaytarish; tarbiyalanuvchini farzandlikka olgan oilada yashashga tayyorlash. 48. Tarbiyalanuvchi Mehribonlik uyi hayotiga tо‘laqonli kiris

52. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarini ijtimoiy muhofaza qilish va ijtimoiy kuzatib borish ijtimoiy soha organi xodimi tomonidan amalga oshiriladi. 53. Mehribonlik uyi ma’muriyati pedagog, tibbiyot va ijtimoiy soha xodimlarining pedagogik, kasbiy va psixologik mahorati doimiy ravishda takomillashtirib borilishi, ularning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash uchun javob beradi. 54. Mehribonlik uyining pedagog va tibbiyot xodimlari malakasini oshirish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 55. Mehribonlik uyining pedagog va tibbiyot hamda boshqa xodimlari Mehribonlik uyining ustaviga, ichki tartib-qoidalariga rioya qilishi, kasbiy axloq- odobga qat’iy rioya etishi, ta’lim-tarbiya jarayonining yuqori samaradorligini ta’minlashi, tarbiyalanuvchilarni ijtimoiy-p

kelishgan holda, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tegishli xalq ta’limi organlari tomonidan amalga oshiriladi. Mehribonlik uyi direktori lavozimiga qо‘yiladigan malaka talablari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda О‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan belgilanadi. Direktor Mehribonlik uyidagi ta’lim-tarbiya jarayonlarining ahvoli va faoliyat uchun tо‘liq javob beradi. 61. Direktor Mehribonlik uyi nomidan ish olib boradi, uning manfaatlarini ifodalaydi, Mehribonlik uyining mol-mulkini qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasarruf etadi va shartnomalar tuzadi. Direktor: Mehribonlik uyi vakolatiga kiradigan masalalar bо‘yicha qaror qabul qiladi hamda Mehribonlik uyiga yuklangan vazifa va funksiyalarning bajarilishi uchun shaxsan javob beradi; о‘z о‘rinbosarla

IX. Moliya-xо‘jalik faoliyati 63. Mehribonlik uyining moddiy-texnik bazasi zarur imoratlar, sport inshootlari, kommunikatsiyalar, asbob-anjomlar, transport vositalari va о‘qitishda, tarbiyalashda hamda ta’lim-tarbiya sohasidagi boshqa vazifalarni hal etishda foydalaniladigan boshqa mol-mulkdan iborat bо‘ladi. Mehribonlik uyi binolari texnika xavfsizligi qoidalariga hamda sanitariya- gigiyena normalariga muvofiq jihozlanadi va ulardan foydalaniladi. 64. Mehribonlik uyini mablag‘ bilan ta’minlash belgilangan tartibda: О‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti mablag‘lari; jismoniy va yuridik shaxslarning ixtiyoriy ehsonlari va maqsadli badallari; qonun hujjatlarida ta’qiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga amalga oshiriladi. 65. Mehribonlik uyi tegishli moliya organlarida rо‘yxatdan о‘tkazilgan

X. Yakuniy qoidalar 72. Mehribonlik uyi qonun hujjatlariga muvofiq, hozirgi zamon yetimlik muammolari bо‘yicha xalqaro faoliyatni amalga oshirish huquqiga ega. 73. Mehribonlik uyini qayta tashkil etish va tugatish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Mehribonlik uyi tо‘g‘risidagi nizomga ILOVA Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarini kiyim-bosh, poyabzal va yumshoq jihozlar bilan ta’minlash NORMALARI “Mehribonlik uyi tо‘g‘risidagi Nizom”ning tub mohiyatiga tо‘xtaladigan bо‘lsak unda Mehribonlik uylariga bugungi kunda davlatimizning g‘amxо‘rligi hamda ularning tarbiyasi va ta’limiga e’tibor va takomillashtirish yо‘llari aytib о‘tilgan. Bularning barchasi Mustaqillik mevasidir. Ushbu yillarda olib borilgan kuchli ijtimoiy siyosatning belgisi hisoblanadi. Islohatlarni

1987 yildan boshlab bolalar uylariga (hozirgi mehribonlik uylari) va maktab internatlarda psixolog shtati joriy etildi. Ushbu hodisa oiladan tashqarida tarbiyalanayotgan bolalarning psixik rivojlanishi uchun maxsus psixologik yordam zarurligini tan olishni anglatadi. Mehribonlik uylari yoki maktab internatlaridagi psixolog ishinig asosiy yо‘nalishlari, prinsip va metodlari kо‘p jihatdan oddiy maktabdagiga о‘xshash bо‘ladi. Biroq shu bilan birga ushbu muassasalardagi psixologlar ishi о‘ziga xosliklarga ham ega. Bu о‘ziga xoslik birinchidan, bunday tip muassasalardagi ta’lim tarbiya jarayonining о‘ziga xosligi: ikkinchidan bolalarning psixik rivojlanishidagi о‘ziga xoslik tufayli kelib chiqadi. Shu narsa ma’lumki, ilk bolalik davridanoq (1-3 yosh) internat tipidagi muassasalarda tarbiyalanay

SOS- bolalar qishloqchasining ish tajribasidan SOS - bolalar qishloqchasi - bu yetim qolgan yoki ota-ona qarovisiz qolgan bolalar bilan ishlashning о‘ziga xos usuli. Bu usulga avstriyalik pedagog German Gmayner asos solgan. Bugungi kunda u dunyoning 124 mamlakatida keng qо‘llanib kelmoqda. SOS-bolalar qishloqchasi bir necha kottedj-uylardan iborat. Ularning har birida «ona» va 6-8 ta bola yashaydi. Bu bolalar yoki ota-onasidan yetim qolgan, yoki ularning ota-onasi ota-onalik huquqidan mahrum etilgan. Qishloqda hech kim ulardan haqiqiy hayotlarini va ularga «onalik» qilayotgan odam aslida onalari emasligini yashirmaydi. Bolalar qishloqchasidagi alohida uylarda onalarning yordamchilari-«xolalari» ham yashaydi. Ular dam olish kunlari «ona» kasal bо‘lib qolganda, yoki biror ish bilan uydan ket

9. О‘z-о‘zini yaxshi anglash va his etish. 10. Ichki kuch-quvvatga ega bо‘lish. 11. Muloqotchan bо‘lish. 12. Yaxshi salomatlikka ega b о‘ lish . 13. Optimist va hazilkash b о ‘lish. Ota-onasi mehridan mahrum b о ‘lgan bolalar bilan ishlashga kirishishdan oldin psixolog о ‘zidan ana shu sifatlarni qidirib k о ‘rmog‘i lozim. Topsa - yaxshi! Topolmasa-chi? Unda izlansi n . Albatta, ota-onaning chin mehriga b о ‘lgan chanqoqni hech qanday sun’iy y о ‘l bilan qondirib b о ‘lmaydi. Psixolog esa bolalarning psixologik jihatdan normal rivojlanishini ta’minlashi kerak. Turli tuman bolalar muassasalarida psixolog olib boradigan ishlarning mazmuni ularga xos xususiyatlarning qisqa analizi shuni tasdiqlaydiki, haqiqatdan ham psixolog faoliyati muassasa turiga k о ‘ra farqlanadi. Kuzatishlardan ma’lum

psixologik о‘zgarishlarni, aqliy axloqiy, xarakter hamda shaxslararo munosabatlarining о‘ziga xos xususiyatlarini о‘rganishni о‘z oldimizga maqsad qilib oldik. 1.2. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarni tarbiyalashning pedagogik-psixologik xusisiyatlari Ma’lumki, yetim va qarovsiz bolalar oiladagi bolalardan u yoki bu xususiyatlariga kо‘ra farqlanadi. Xususan mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari xarakterida tajovvuzkorlik (agressivlik), ruhiy tushkunlik (dipressiya), о‘zini о‘zi anglashdagi noturg‘unlik, kabilar kuzatiladi. Tadqiqotlarning kо‘rsatishicha, bunday xususiyatlarning paydo bо‘lishiga sabab bо‘luvchi omillardan biri – ota-onalik mehrining yetishmasligi, ota-ona tarbiyasiga muhtojlik hisoblanadi. Angliyalik psixolog tadqiqotchi R. Bernis onalik mehrig

xislati bilan tug‘iladi, faqatgina keyinchalik shaxsning normal rivojlanishi natijasida bu tajavvuzkorlik asta-sekin ijodiy garmonik rivojlanishga о‘tadi. Tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, о‘smir va о‘spirinlik yoshidagi tarbiyalanuvchilar uchun mehribonlik uyi oxirgi boshpana bо‘lib, undan keyin mustaqil hayotga qadam qо‘yadi. Mustaqil hayot kechirish tasavvuriga ega bо‘lmagan bolalar kо‘pincha hayotda qiynalib qoladilar. Tadqiqotchi N.N.Tolstix tomonidan о‘tkazilgan tadqiqotlar shuni kо‘rstadiki, kelajakka ishonch, unga nisbatan bо‘lgan munosabat, hayotiy rejalar, vaqtinchalik imkoniyat yaratish, о‘smirning kamol topishi ijtimoiy psixologik vaziyatlar ta’siri ostida kechadi. О‘smirning psixofiziologik kamolotida ijtimoiy vaziyatning roli bu bolalar psixologiyasi asosiy muammolardan h

tajovuzkorligi, boshqalarni ayblashi, о‘z aybini tan olmaslik va muammoli vaziyatlardan chiqib keta olmaslik kabi xislatlar namoyon bо‘ladi. Bunday vaziyatlarda shuni nazarda tutish lozimki, yopiq holdagi bolalar muassasalarida tarbiyalanuvchilar juda tor doiradagi guruhlar bilan munosabatda bо‘ladi, ularda boshqa guruh yoki о‘zi istagan jamoa bilan muloqotda bо‘lish cheklangan bо‘ladi va shu bilan birga о‘zi о‘sayotgan jamoadan chiqib ketish imkoniyati cheklangan bо‘ladi. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida о‘zlaridan katta yoshdagi kishilar bilan munosabatga kirishishga nisbatan intilishning amalga oshmasligi kattalarga nisbatan tajovuzkorlikning kelib chiqishiga sabab bо‘lishi mumkin. Tadqiqotchi Rotenberg fikricha, tarbiyalanuvchilarning о‘zaro munosabatga nisbatan bо‘lgan ehtiyojda

tasavvurlarga ega ekanligi aniqlagan. Oilada tarbiyalanuvchilar erkak va ayol hamda oilaviy munosabatlar haqida real tasavvurga ega bо‘ladilar. Kichik yoshdagi mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarda qiziquvchanlik va shaxslararo munosabat xususiyatlarini о‘rganish yuzasidan psixolog olim T.M.Zemlyanuxina qator ilmiy tadqiqot ishlarini olib boradi. Xususan u bolalar muassasalarida tarbiyalanuvchilarning psixik taraqqiyotida umumiy tarbiya maskanlaridagi bolalarga nisbatan ancha orqada qolish holati mavjudligini ilmiy jihatdan asoslashga harakat qiladi. Tadqiqotchi о‘z kuzatuvlari va ilmiy izlanishlariga asoslanib, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida muayyan faoliyatga yoki biror bir о‘quv predmetiga nisbatan bо‘lgan qiziqish faolligi sust va u namoyon bо‘lgan taqdirda ham qо‘rquv va eh

va qarovsiz qolgan bolalar mehri daryo, qalbi dunyo insonlarimiz tomonidan о‘z qaromog‘lariga olinmoqda. Hech bо‘lmaganda ularga moddiy, ma’naviy va ruhiy yordamlar kо‘rsatilib ularning kо‘ngillarini kо‘tarishdek savob ishlar amalga oshirmoqdalar. Yetim va qarovsiz bolalarni oilalar qamroviga olish va uning ilmiy asoslari yuzasidan ilmiy izlanishlar olib borgan tadqiqotchi A.S.Spivakovskaya qarovchisini yо‘qotgan bolalarni oilaga olib tarbiyalash xususiyatining ikki xil kо‘rinishini ko`rsatadi. Birinchi toifaga quyidagi sabablar taalluqli: turmush tarzi ehtiyojini boshqarishga asoslangan tarbiyaga erishish, oliy maqsad yoki aniq sifatlar ta’minlashiga oid tarbiya. Ikkinchi guruhga: emotsional bog‘lanishli ehtiyojlarning aniq tizimlar ta’minotiga asoslangan tarbiya. Mehribonlik uyi va makta

Amerikalik psixolog R.A.Shipits bolalar uyidagi intizomni saqlash uchun qо‘llaniladigan jazolashni qat’iyan qoralaydi. Uning fikricha bolalarni guruh oldida jazolash yaxshi oqibatlarga olib kelmaydi. Aybsiz aybdorlar jazo yarasini unutishlari qiyin kechadi. Ularning orqasidan izquvarlik qilish ham yaramaydi. Bu yerda ham aybsiz bolalar aybdor bо‘lib qolishlari hech gap emas. Buning о‘rniga sodir etilgan jinoyatni guruh oldida muhokama etish yaxshi natijalar berishligini unutmasligimiz lozim. Bunday vaziyatlarda u birinchi navbatda intizomning buzilishi sabablarini chuqur о‘rganish zarurligini kо‘rsatib о‘tadi. Ikkinchidan ishonch va aralashish intizom buzilishi bilan bog‘liq bо‘lsa, jazolash voqea sodir etilgandan sо‘ng qо‘llanilishi lozim. Jazolash paytida bolalar shu tarbiyachi intizomni

psixologik, huquqiy, pedagogik xususiyatlari, mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarining statistik, demografik, hududiy xususiyatlari har tomonlama tahlil qilishga harakat qilingan. Respublikamizda mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari muammosini ilmiy tadqiq etishga bag‘ishlangan ishlarni kuzatar ekanmiz, butun dunyo mamlakatlarida bо‘lgani singari ushbu muammoni ilmiy tadqiq etish ishlari bir necha yо‘nalishlar bо‘yicha olib borilganligining guvohi bо‘lamiz. Jumladan mazkur muammo huquqiy, pedagogik, sotsiologik, demografik va psixologik yо‘nalishlarda ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan [16]. Yurtimizda mustaqillik yillarida barcha iqtisodiy, ijtimoiy muammolar bilan bir qatorda turli xil sabablarga kо‘ra mehribonlik uylarida tarbiyalanayotgan bolalarning ijtimoiy-psixologik xususiyat

Kо‘p hollarda mehribonlik uylarida tarbiyalanayotganlarga berilayotgan tarbiyaning milliy asosda qurilmaganligi, bu sohadagi malakali mutaxassislarning yetishmasligi holatlari kuzatilmoqda. Ana shulardan kelib chiqib, О‘zbekistonda mustaqillik yillarida mehribonlik uylari ta’lim-tarbiya tizimiga milliylikni kiritish, ular ma’naviy hayotining mazmundorligini ta’minlashga doir sezilarli ishlar amalga oshirilmoqda. Tadqiqotchilardan O.Ochilova, Q.Oxunov, O.Jalilov, Muhayyo О‘ktamxon qizi, N. Pо‘latova, I.Haydarov, Tuxmurodov A. kabilar mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarining pedagogik, psixologik, huquqiy, ma’naviy-ma’rifiy jihatlari yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlarini olib bordilar [22]. Tadqiqotchi I.Haydarov izlanishlarida mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsining individual-psixolo

ma’naviy-ma’rifiy, madaniy-ommaviy tadbirlar olib boriladi. Mehribonlik uylari О‘zbekistonda dastlab 1918 yilda yetimxonalar asosida bolalar uyi nomi bilan tashkil etilgan. 2-jahon urushi yillarida jangchilarning bolalari uchun maxsus bolalar uylari ochilib, ularda Ukraina, Belorussiya, Litva, Latviya, Estoniya, Moskva, Leningrad va b. shaharlardan keltirilgan bolalar tarbiyalandi. 1995 yildan Mehribonlik uylari deb nomlandi. Tarbiya- shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma’naviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yashashi uchun zarur bо‘lgan xususiyatlarga ega bо‘lishini ta’minlash yо‘lida kо‘riladigan chor tadbirlar yigindisi. Tarbiya insonning insonligini ta’minlaydigan eng qadimgi va abadiy qadriyatdir. Tarbiyas iz alohida odam ham

mahkumdir. Negaki, о‘sishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham moddiy va ma’naviy boyliklar ishlab chiqarish. tо‘xtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. Buning uchun yosh avlod moddiy va ma’naviy boyliklar yetishtirishni ajdodlari darajasida, ulardan ham yaxshiroq ishlab chiqara bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va ma’naviy qobiliyatlarni shakllantira bilish uchun esa, jamiyat uzluksiz ravishda samarali faoliyat kо‘rsatadigan tarbiyaviy institutlar tizimiga ega bо‘lishi lozim. Tarbiya jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turlicha izo h lab kelingan. SHо‘ro zamonida hukmron kommunistik mafkura tarbiyag a sinfiy va partiyaviy hodisa sifatida yondashishni talab etgan. Shuning uchun ham sinfiy jamiyatda tarbiya faqat sinfiy xususiyatga ega bо‘ladi va turli sinfl

qarashlari sinchkovlik bilan о‘rganilayotir. Natijada, О‘zbekiston pededagogika va psixologiya fani va amaliyotida oila tarbiyas ining ham, ijtimoiy tarbiyan ing ham о‘ziga xos о‘rni borligi tan olina boshlandi. Shuningdek, tarbiyad a irsiy va biologik omillar ham hisobga olinadigan bо‘ldi. Ayni vaqtda, shaxsning shakllanishida tarbiyan ing о‘rniga keragidan ortiq baho berish ham barham topdi. Bu hol tarbiyag a doir hodisa va holatlarni tо‘g‘ri izohlash, tarbiyaviy tadbirlar tizimini tо‘g‘ri tashkil etish imkonini berdi. Shaxs -alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy axloqiy olam. U о‘zida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Shaxs ijtimoiy gumanitar fanlarda о‘z yо‘nalishi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtai nazaridan turlicha talqin etiladi. U о‘ta m

huquqi va hayot qadriyatiga ega bо‘lgan jonzotdir. Biroq u hamma vaqt ham tо‘laqonli shaxs bо‘lib yetilmasligi mumkin 5 . Xususiyat- biror narsa va hodisaning boshqa narsa va hodisadan farqini yoki ularning umumiyligini kо‘rsatib turuvchi xossalari, jihatlari va belgilari. Xususiyat narsalarning o’zaro ta’sir va munosabatlari jarayonida о‘zini namoyon etadi. Xossa xususiyat ni bilishda pog‘ona bо‘lib xizmat qiladi. Xususiyat barcha narsaga tegishli bo’lib, о‘ziga xos va umumiy, asosiy va asosiy bо‘lmagan, zaruriy va tasodifiy, tabiiy va sun’iy va h.k. xossalarga ajratiladi. Xususiyat narsalarning ichki mohiyatini belgilab, inson ongiga bog‘lik bо‘lmagan holda mavjud. Har qanday xususiyat nisbiydir. Narsa va hodisalar xususiyat larini о‘rganish ularning sifatini bilishda muhim ahamiyat kasb

psixologik, aqliy taraqqiyot xususiyatlari, axloqiy xususiyatlari о‘rganilgan bо‘lsada, ammo mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari alohida ilmiy tadqiqot predmeti sifatida yetarlicha ilmiy tadqiq etilmagan. Buning sababi birinchidan, bu sohadagi mutaxassislarning yetarli emasligiga bog‘liq bо‘lsa, ikkinchidan, xorijiy mamlakatlarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar respublikamizning ijtimoiy, etnik hamda mintaqaviy xususiyatlarimizga mos kelmasligi va bu sohada ilmiy izlanish modelini yaratishda muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqargan. Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarning shaxs, individual-psixologik va ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini о‘rganishga bag‘ishlangan bir qator tadqiqotlar sobiq ittifoqda ellik oltmishinchi yillarda amalga oshiri

II. BOB. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatlarning psixologik xususiyatlarini о‘rganish shart-sharoitlari 2.1. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsi xususiyatlarining shaxslararo munosabatlardagi о‘rni Shaxs-ijtimoiy munosabatlar mahsuli deyilishining eng asosiy sababi-uning doimo insonlar davrasida, ular bilan о‘zaro ta’sir doirasida bо‘lishini anglatadi. Bu shaxsning eng yetakchi va nufuzli faoliyatlaridan biri muloqot ekanligiga ishora qiladi. Insoniy munosabatlar shunday о‘zaro ta’sir jarayonlariki, unda shaxslaro munosabatlar shakllanadi va namoyon bо‘ladi. Bunday jarayon dastlab odamlar о‘rtasida rо‘y beradigan fikrlar, his- kechinmalar, tashvishu-quvonchlar almashinuvini nazarda tutadi. Kishilar shaxslararo munosabatda bо‘lishgani sari, ular о‘rtasid

shaxs taraqqiyotidagi ahamiyatini tasavvur qilish uchun uning funksiyalarini tahlil qilamiz. Har qanday shaxslararo munosabatning eng elementar funksiyasi-suhbatdoshlarning о‘zaro bir-birini tushunishlarini ta’minlashdir. Bu о‘zbeklarda samimiy salom-alik, ochiq yuz bilan kutib olishdan boshlanadi. О‘zbek xalqining eng nodir va buyuk xislatlaridan biri ham shuki, uyiga birov kirib kelsa, albatta ochiq yuz bilan kutib oladi, kо‘rishadi, sо‘rashadi, xol-ahvol sо‘raydi. Shunisi xarakterliki, ta’ziyaga borgan chog‘da ham ana shunday samimiyatli qabulni his qilamiz. Bu kabi birlamchi kontakt usullari boshqa millat va xalqlarda ham bor, ya’ni bu jihat milliy о‘ziga xoslikka ega. Uning ikkinchi muhim funksiyasi ijtimoiy tajribaga asos solishdir. Odam bolasi faqat odamlar davrasida ijtimoiylashadi

taqozosi bilan yolg‘izlikka mahkum etilgan odamlarning maqsadli faoliyatlar bilan о‘zlarini band etishlari u qadar katta salbiy о‘zgarishlarga olib kelmasligini ham olimlar о‘rganishgan. Lekin baribir har qanday yolg‘izlik va shaxslararo munosabatlarning yetishmasligi odamda muvozanatsizlik, hissiyotga beriluvchanlik, hadiksirash, havotirlanish, о‘ziga ishonchsizlik, qayg‘u, tashvish hislarini keltirib chiqaradi. Shaxsning shaxslararo munosabatga bо‘lgan ehtiyojining tо‘la qondirilishi uning ish faoliyatiga ham ta’sir kо‘rsatadi. Odamlar, ularning borligi, shu muhitda о‘zaro gaplashish imkoniyatining mavjudligi fakti kо‘pincha odamni ishlash qobiliyatini ham oshirarkan, ayniqsa, gaplashib о‘tirib qilinadigan ishlar, birgalikda yonma-yon turib bajariladigan operatsiyalarda odamlar о‘z oldid

tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatda tabiiylik, odamlarga e’tiborli, mehribon, kirishimlilik, hamkorlikka tayyorlik xususiyatlari ham ancha past kо‘rsatgichni namoyon qiladi. Bunday xususiyatlarning jins toifasi bо‘yicha namoyon bо‘lish xususiyatiga kо‘ra yuqoridagi xususiyatlar qiz bolalarda, о‘g‘il bolalarga nisbatan biroz yuqoriligi kuzatiladi. Oilada tarbiyalanayotgan bolalarda esa bunday xususiyatlar mehribonlik uyida tarbiyalanayotganlarga nisbatan ancha ijobiy kо‘rinishni namoyon qiladi. Zо‘riqish, stress holatlari xususiyatiga kо‘ra ham mehribonlik uyida tarbiyalanayotgan qiz va о‘g‘il bolalarda oilada tarbiyalanayotgan bolalarga nisbatan ancha yuqori kо‘rsatgichni namoyon qiladi. Bundan xulosa chiqarish mumkinki, mehribonlik uyida qanchalik zaruriy shart- sharoit yaratib

Kuzatishlardan ma’lum bо‘lishicha, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida xavfli vaziyatlardan qо‘rqmaslik, og‘ir, bosiqlik, real fikrlaydiganlar, xulqi barqaror, hissiy turg‘unlik darajasi yuqori va asab tizimi kuchlilar ham uchraydi. Bundaylar shaxslararo munosabatlarga kirishishda qiyinchiliklarga uchramaydi. Shuning uchun ham bundaylarning о‘rtoqlari davrasi keng, yaqin kishilari, sirdoshlari kо‘p ekanligi kuzatiladi. Bunday xususiyatlarning jins tofavvutlari bо‘yicha ifodalanishiga kо‘ra о‘g‘il bolalarda nisbatan ancha yuqoriligi kuzatiladi. Oilada tarbiyalanayotgan bolalarda esa xavfli vaziyatlardan qо‘rqmaslik, og‘ir, bosiqlik, realistik fikrlaydiganlar, xulqi barqaror, hissiy turg‘unlik darajasi yuqori va asab tizimi kuchlilik xususiyati ancha yuqoriligi kuzatiladi. Mehribonlik uyi

Sinaluvchilar shaxsiga xos bо‘lgan muhim xususiyatlardan biri sifatida qabul qilgan qarorlarini anglab yetishlik, maqsadga erishishda qat’iyat, javobgarlik hissining yuqoriligi va mavjud qadriyatlar, о‘rnatilgan tartibda harakatlanishni ma’qul deb biladigan, prinsipiallikning yetishmasligi yaqqol kо‘zga tashlanadi. Ulardagi bunday xususiyatlarni tahlil qilib kо‘rganimizda bu ularning kelajakdagi mustaqil hayotlariga salbiy ta’sir kо‘rsatish mumkinligining tahmin qilish mumkin. Oilada tarbiyalanayotgan bolalarda esa bunday sifatlar ancha yuqori darajani kо‘rsatadi. Tabiiyki, bunday xususiyatlar bolalarning mustaqil hayotda о‘z maqsad va niyatlariga erishish yо‘lida harakat qilishlariga turtki bо‘lib xizmat qiladi. Kuzatishlardan kelib chiqib, ta’kidlash lozimki, mehribonlik uyi tarbiyalanu

Amaliylik darajasiga kо‘ra sinaluvchilarda о‘z dunyosi atrofida aylanib qolish, amaliy ishlarda yordamga muhtojlik, jamoadagi munosabatlari murakkab tusga egalik xususiyatlari darajasi ham ancha yuqori kо‘rsatgichni kо‘rsatadi. Metodikaning о‘zini nazorat qilish darajasini о‘rganish natijalariga kо‘ra, tartibsizlik, intizom pastligi, о‘z ichki dunyosi bilan kelisha olmaslik, о‘zini nazorat qilish darajasining pastligi, о‘rnatilgan tartib-qoidalarga rioya etmaslik, о‘z hayajoni va hissiyotlariga beriluvchanlik xususiyatlari yorqin namoyon bо‘ladi. Bunday xususiyatlar darajasining yuqoriligi mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilar bilan bu sohada keng miqyosda amaliy ishlar olib borish zarurligini kо‘rsatadi. Shaxs xususiyatlari darajasining namoyon bо‘lish kо‘rsatgichlarini taxminiy aniqla

15 О‘zini nazorat qilish darajasi “Q 3” 16 Zо‘riqish drajasi „ Q 4 ” Yuqorida bayon etilganlarga asosan xulosa qilish mumkinki, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida hissiy noturg‘unlik, hadiksirash va tashvishlanish, asabiylik, ijtimoiy tartib va qoidalarga bо‘ysunmaslik, о‘zini nazorat qilish darajasining pastligi holatlarini yuqoridagi fikrlar va jadval asosida aniqlash mumkin. Bu о‘z navbatida mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining shaxslararo munosabatlarga о‘z ta’sirini kо‘rsatganligini ham aniqlash imkonini beradi. Oilada tarbiyalanayotgan bolalarda ham bu sifatlarni aniqlash bо‘yicha tajribalarda kutilgan natijalarni berish ehtimoli katta. Shuning uchun ham ulardagi shaxslararo munosabatlarning ijobiylik darajasi ancha yuqori bо‘lishi mumkin. Yuqoridagilardan kelib chiqib ta’kidla

qarab mо‘ljalga olamiz. Negaki, biz ularning tashqi ma’lumotlari mohiyatini gо‘yo “uqub”, ya’ni mag‘zini chaqib chiqamiz va shu yо‘sinda kontekstda mujassamlashadigan matnning ichki psixologik jihati mavjud bо‘lgan mazmunini aniqlaymiz. Bunday “uquv” naridan-beri tez yuz beradi. Chunki tevarak- atrofdagilar bilan muomala jarayonida bizda muayyan darajada ularning xulq- atvoriga nisbatan avtomatik tarzda amal qiladigan psixologik ichki ma’no hosil bо‘ladi», deb ta’riflaydi. Shu nuqtai-nazarga tayangan holda aytish mumkinki, shaxsning egotsentrik yо‘nalishlari, muloqotchanlik va tashkilotchilik qobiliyatlari, shaxsning о‘z atrofidagilarga nisbatan shaxslararo munosabatlari, ota-onalar munosabati turlari va tarbiya nuqsonlari testi omillarining imkoniyatlari bilan uzviy bog‘liqliklarini о‘rga

tarbiyalanuvchi ning oldida qanday tutishni bilmasdan, balki, tarbiyalanuvchi ning xohishi bilan ish tutishlari, u nimani xohlasa, shularni sо‘zsiz bajarishlari va ayollarni hurmat qilishga о‘rgatilmagan kabi munosabatlarning qо‘llanilishidagi ta’siri natijasida tarbiyalanuvchilarda о‘ziga ishonchsizlik, о‘zini haddan tashqari sevuvchanlik, yoki, aksincha о‘zini yoqtirmaslik, qabul qila olmaslik, ba’zida о‘zini dunyoga kelganidan g‘azablanish va nafratlanish, norozi bо‘lish, qaysarlik, о‘jarlik, xudbinlik, ya’ni egoistlik, berahmlik kabi shaxs xususiyatlari va muloqot sifatlarining salbiy shakllanishiga sabab bо‘ladi. 2.2.1-jadval Muloqotga kirishimlilik sifatlarining namoyon bо‘lishini aniqlashning taxminiy jadvali № Pedagog- tarbiyachilarning munosabat turlari Mehribonlik uyi tarbiyalanu

9 Erkaklarni hurmat qilishga о‘rgatilmagan 1 0 Ayollarga nisbatan hurmatsizlik rivojlangan О‘rganiladigan о‘smir qizlarning muloqotga kirishimlilik darajasi о‘smirlik yoshi davridagi bolalarga xos deb, hisoblansa bо‘ladi. Chunki о‘smir qizlarning о‘z atrofidagilarga nisbatan shaxslararo munosabatda bо‘lishlari jarayonida, ya’ni atrofidagilar bilan о‘zaro muloqotga kirishish paytida, ularga nisbatan ichiga murojaat qilish, ya’ni introvertlanganlik xususiyatlarini ishga soladigan bо‘lib shakllanishadi. Yuqorida aytib о‘tilganidek, muomala va muloqot shunchaki axborotni yetkazish bilangina cheklanib qolishi mumkin emas. Aksincha, u muvaffaqiyatli tarzda yuz berishi uchun muqarrar teskari aloqaning mavjud bо‘lishini subyekt tomonidan о‘zaro birgalikda harakat natijalari haqida ma’lumot olib tu

masalalarda kо‘proq ularni fikrini ma’qullamasliklari natijasida farzandlarida ota- onalari bilan о‘zaro munosabatga kirishishdan о‘zlarini olib qochish hollari kuzatiladi. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining muloqotga kirishimlilik va tashkilotchilik qobiliyati sifatlari tarbiyachilarning “A”, haddan tashqari g‘amxо‘rlik qilish, “D”, qattiq talabchanlik, “K”, tarbiyachilar ularni jazolamaslikka intilishadi, “L”, о‘zgaruvchan tarbiya, tarbiyachi yoki pedagogning kayfiyatiga bog‘liq bо‘lgan omillari bilan tashkilotchilik qobiliyati, “R”- yoqimsiz kutilmagan bola va “F”-ayollarga nisbatan hurmatsizlikning rivojlanganligi bolalarda muloqotga kirishimlilik qobiliyatining u yoki bu darajada namoyon bо‘lishiga sabab bо‘lishligi aniqlanadi. Bu kabi statistik munosabatni shunday tushunish kera

о‘smirlarning egotsentrik yо‘nalishlari о‘rtasida о‘zaro manfiy korrelyatsiya bog‘lanishlarning mavjudligi kuzatiladi. Bu kо‘rsatgich shundan darak beradiki, tarbiyachilar tomonidan nazoratning katta bosimda berilishi, talabchanlikning yuqori darajada bildirilishi ularning farzandlaridagi egotsentrizm darajalarini pasayib ketishiga olib keladi. Olinadigan natijalardan shuni kо‘rishimiz mumkinki, oiladagi psixologik iqlim sharoitining turlicha kо‘rinishga ega bо‘lishi, tarbiyalanuvchilarning shaxs xususiyatlari va muloqot sifatlarida turlicha shakllanishni yuzaga keltiradi: qо‘pollik, sovuqqonlik, haqoratlashlaru, baqir-chaqirlarning doimiy bо‘lib turishi, janjallarni kundalik hayoti davomida kо‘rib turgan har qanday bolada ham albatta, shu voqea-hodisalarni о‘z shaxsiga singdirib olishga,

va kichiklarga izzatda bо‘lish fazilatlarini shakllantirish imkonini beradi. Tadqiqot jarayonida о‘smirlarning muloqotga kirishimlilik, egotsentrik yо‘nalishlari, asabiylashish, qо‘pollik, sovuqqonlik, tajovuzkorlik, qattiqqо‘llik, talabchanlik, kattalarga nisbatan hurmatsizlik, kichiklarga nisbatan berahmlik kabi о‘zaro munosabatlari о‘rtasidagi «tafovutlar» yoki «ajralishlar» yuzaga kelishi tabiiy hol bо‘lib, buning oqibatida о‘smirlarning shaxs xususiyatlari va muloqot sifatlarining etnopsixologik jihatlari goh “о‘z ketidan yetaklasa”, goh teskarisining yuz berish hollari kuzatilishi mumkin. Ikkinchi bob bо‘yicha xulosa Tadqiqotimizda mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining shaxs xususiyatlari va muloqotga kirishimlilik darajalarini о‘rganish natijalari quyidagi xulosalarni keltirib chi

anglash va eng kuchli ezgu-niyatlarini yetkaza olish kabi muloqot sifatlarini shakllantirishga bо‘lgan intilishlarini faollashtirishi mumkin. Yuqoridagilardan kelib chiqib ta’kidlash mumkinki, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsiga xos bо‘lgan individual-psixologik xususiyatlar ularning shaxslararo munosabatlar tizimiga, uning samaradorlik darajasiga о‘z ta’sirini kо‘rsatadi. 58

III.BOB. Mehribonlik uyida tarbiyalanuvchilarning о‘z-о‘zini anglashi va shaxslararo munosabatlar jarayonida yosh davri xususiyatlarining ifodalanishi 3.1. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari yosh davri xususiyatlarining shaxslararo munosabatlarda ifodalanishi Manbalardan ma’lum bо‘lishicha, shaxsning yosh davri va xulq-atvor hamda axloqiy sifatlari о‘zaro shaxslararo munosabatlarda о‘ziga xos о‘rin tutadi. Shu maqsadda tadqiqotimizda yosh davri xususiyatlari va xulq-atvor hamda axloqiy sifatlar tо‘g‘risida fikr mulohaza yuritishni maqsadga muvofiq deb topdik. Ma’lumki, har bir yosh davri rivojlanish xususiyatiga kо‘ra, muayyan talablar, shart-sharoitlar, о‘ziga xos о‘zgarishlar, atrofdagilarning unga nisbatan bо‘lgan munosabati, bilish jarayoni va tafakkur xususiyatining rivojlanish daraj

qobiliyatiga bergan bahosiga nisbatan о‘ta ta’sirlanuvchanlik, uyatchanlik, tortinchoqlik, boshqalar tomonidan о‘zining tan olishligini va mustaqilligini namoyon qilishga intilish, katta bо‘lganlikni his etish, muayyan predmet yoki voqea-hodisalarga nisbatan haddan ortiq berilish va shu kabilar kiradi. О‘smirlik yoshida о‘z xudbinligi, atrofdagilarga befarqligi, oilaviy о‘zaro munosabatlardagi disgarmoniya, shaxslararo subordinatsiyaning buzilishi, о‘z diqqatini о‘quv predmetlariga tо‘play olmaslik, о‘qishga nisbatan qiziqishlarning sо‘nishi kabilar kuzatiladi. О‘smirlik yoshi eski qiziqishlarning buzilishi va yо‘qotilishi hamda yangi biologik asosga ega qiziqishlarning vujudga kelishi davri hisoblanib, unda bir necha yorqin qiziqishlar mavjud bо‘lib, ular dominant qiziqishlar deb ataladi.

muvaffaqiyatsizliklar о‘rnini qoplovchi «ulfatlar guruhi» ning a’zosiga aylantiradi va unda «yangicha faoliyat» boshlanadi. Keyingi yillarda zamonaviy g‘arb psixologiyasida (E. Erikson 1968) о‘smirlik yoshi xususiyatlaridan biri sifatida «aynanlik», «о‘xshashlik» inqirozi deb nomlanadigan ta’limot paydo bо‘ldi. Bu ta’limotga kо‘ra, «aynanlik» shaxsning individualligi, shaxs sifatida mavjudligi tushunchasini anglatadi. «Aynanlik» xususiyatining shakllanishini psixoanalitiklar bolalik «men»ining barham topishi ya’ni, kattalik «men» ining о‘smir tomonidan anglanilishi hamda «mendan boshqa» tushunchalarning shakllanishi jarayoni bilan izohlaydilar. О‘smirlik yoshiga xos bо‘lgan “avtoritet inqirozi” о‘smirlarda «edip» kompleksi sifatida otaga qarshi protest (isyon) kо‘rinishida ham namoyon bо‘l

qoldirish, uydan ketib qolish, spirtli ichimlik ichib maqtanish va ba’zan g‘ayriqonuniy xatti-harakatlarni amalga oshirish holatlari orqali namoyon bо‘ladi. 2. Taqlidchanlik reaksiyasi. Bu reaksiya muayyan obrazlarga, kishilarga taqlid qilish bilan kechadi. Bunda ba’zan о‘smir kinoda kо‘rgan yoki eshitgan g‘ayriijtimoiy qahramonga taqlid qilishga harakat qiladi. 3. Salbiy taqlidchanlik reaksiyasi, ya’ni muayyan voqea-hodisalarga kishilar obrazlariga teskari taqlid qilishdir. 4. Kompensatsiya reaksiyasi. Bir faoliyatdagi muvaffaqiyatsizlik, ikkinchi bir faoliyatning, masalan, g‘ayriijtimoiy faoliyatning kuchayishiga olib keluvchi reaksiya. Jumladan, о‘qishdagi muvaffaqiyatsizlik jinoyatchilik xulqining rivojlanishiga turtki bо‘lishi mumkin. 5. Gipperkompensatsiya reaksiyasi, ya’ni qandaydir

о‘qituvchilari va kattalar tomonidan kо‘rsatilayotgan g‘amxо‘rlikdan ozod bо‘lishga kо‘proq harakat qilish xususiyatlarini namoyon qiladi. Shuningdek, о‘smirlardagi maqtanchoqlik, о‘zini katta tutish va mustaqillikka intilish hissining yuqoriligi, qaysarligi va doimo о‘z fikrini ustun qо‘yishga moyillik, asabiylik va shu singari xususiyatlar ularda jamiyatda qabul qilingan umumiy talab va me’yorlarni buzishga undovchi psixologik omil rolini о‘ynaganligi kuzatiladi. Bunday bolalar va о‘smirlarda emansipatsiya reaksiyasining ifodalanishi turlicha kо‘rinishda namoyon bо‘ldi. U ba’zan о‘smirning kundalik faoliyatdagi voqea-hodisalarni doimo о‘z xohish istagi izmiga bо‘ysundirish maqsadidagi xatti- harakatlar mazmunida ifodalansa, ba’zan esa о‘z «Men» ligini kо‘rsatishga nisbatan bо‘lgan intili

yakkalanib qolishi yuzaga keladi. Shuningdek, ulardagi janjalashishga, tortishuvga moyillik xislatlari nizoli vaziyatlarning kelib chiqishiga, g‘ayritabiiy narsalarga nisbatan qiziquvchanliklari esa «qosh qо‘yaman deb kо‘z chiqarish»ga olib kelganligi kuzatiladi. Oqibatda esa ular о‘smirda dezadaptatsiyalanish jarayoniga sabab bо‘ladi hamda jinoyatchilik xulqining paydo bо‘lishiga zamin yaratadi. Tadqiqotimizda о‘rganilgan respondentlarda «tengqurlari bilan guruhlanish» reaksiyasi shaxs xususiyatlarida turlicha namoyon bо‘lganligining guvohi bо‘lamiz. Xususan, guruhlanish darajasi gipertim xususiyatga ega bо‘lgan bolalar va о‘smirlarda yorqin namoyon bо‘lsa (17,26 %), distimik xususiyatli bolalar va о‘smirlarda eng past darajani (4,14 %) kо‘rsatdi. Shuningdek, о‘zgaruvchan, psixik beqaror

О‘smirlar о‘rtasida guruhlanish о‘smirning xarakter xususiyatiga kо‘ra, qaysidir jihatlarining bir-biriga о‘xshashligi, bо‘ysunuvchanligi, itoatkorligi yoki qо‘rqitish, qandaydir ma’noda tobe bо‘lib qolishlik asosida paydo bо‘ladi. Tadqiqotimizda ishtirok etgan bolalar va о‘smirlarda biror bir narsaga ishqibozlik (xobbi) reaksiyasi ham kuzatiladi. Shu о‘rinda ta’kidlash lozimki, о‘smirlardagi ishqibozlik reaksiyasini qiziqish bilan aynan bir xil deb bо‘lmaydi. Ishqibozlik kо‘pincha hissiyotga (emotsiya) tо‘yinganligi bilan qiziqishdan farqlanadi. Kuzatishlarimizdan ma’lum bо‘lishicha, ishqibozlik reaksiyasi asosan, gipertim, (18,02%) qо‘zg‘aluvchan (16,13 %), namoyishkor (12,18%) va pedantik bolalar va о‘smirlarda (10,06 %) yorqin namoyon bо‘ldi. Distimik (7,81 %), xavotirlanuvchan (4,21 %

3.1.1 - jadval Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxs xususiyatlarining ifodalanishi (K.Leongard testi bо‘yicha) ( foiz hisobida ) № Shaxs xususiyatlari Yosh davri xususiyatlariDelenkventlik darajasi Emansipatsiya reaksiyasi Tengqurlar bilan guruhlanish reaksiyasi Ishqibozlik reaksiyasi Hirsiy mayl reaksiyasi Yosh bolalarga xos xulq- atvor reaksiyasi Kompensatsiya reaksiyasi Tana-manual va liderlikka intiluvchan-lik reaksiyasi 1 Gipertem 20,24 17,2 6 18 ,02 2 1 ,6 5 11,2 3 13,20 14,35 18,47 2 Qо‘ z g‘ a l uvchan 13, 2 4 12, 23 1 5,13 4,8 1 17,2 0 16,26 12,54 8,64 3 Emotiv 4, 14 8,2 1 6 ,23 7,3 2 8,2 6 11.32 8,42 8,44 4 Pedantik 7,1 6 9 ,16 10 ,06 9,2 1 7 ,82 9,64 10,74 5,42 5 Xavotirlan - uv chi 8,3 2 11,3 1 4 ,21 9,3 2 19,28 8,96 9,96 10,26 6 Sik l oto m ik 8 ,20 7 ,20 9 ,04 8, 42 6,2

о‘smirlar о‘rtasida xulq og‘ishi kelib chiqishining oldini olishda muhim hisoblanadi. О‘smirlik yoshiga xos bо‘lgan о‘ziga xos xususiyatlardan yana biri bu taqlidchanlikdir. Taqlidchanlik biror bir kishiga, kinofilmlardagi obrazlarga, yaqin kishilariga, о‘qituvchisiga, о‘rtoqlariga nisbatan amalga oshirilishi mumkin. Qachonki, о‘smir salbiy qahramonlarga, obrazlarga taqlid qila boshlasa, taqlid qilish ijtimoiy xavfli hisoblanishi mumkin. Bizning fikrimizcha bugungi kunda televideniya, internet sahifalarida va turli xil disketalar orqali namoyish etilayotgan jangari, axloqan jamiyatimiz va millatimiz madaniyatiga tо‘g‘ri kelmaydigan kinofilmlarning namoyish etilishi ham bolalar va о‘smirlarda taqlid qilish reaksiyasining rivoj topishiga sabab bо‘ladi. Tadqiqotimiz natijalariga asoslanib xul

ba’zan, kо‘pincha, deyarli doim, ha har doim tarzida javob berish sо‘raladi. Shunga muvofiq mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida mazkur metodika о‘tkazilib, natijalar miqdor va sifat jihatidan tahlil qilindi. Miqdoriy tahlil natijalari jadvalda aks ettirildi. 3 .2.1-jadval Sinaluvchilar Juda yuqori Meyorda Juda quyi 60 nafar 5 % 13 % - 20% 26% - 36 % Emaptiya qobiliyati 5% sinaluvchilardan juda yuqori darajasni tashkil qiladi. Bu boshqalardagi ichki kechinma va holatlarni tо‘la oldindan his qila olish va hamdard bо‘lish bilan belgilanadi. 13 % sinaluvchilardan meyor ya’ni ular atrofdagi insonlardan kechadigan h issiy kechinmalarni anglay oladilar 20% bu kо‘rsatkich о‘rta darajani tashkil qilsa 26%-36% sinaluvchilardan quyi va juda quyi kо‘rsatkichlar kо‘zga tashlanadi. Quyi va juda quyi k

(Kk)q tо‘g‘ri kelgan javoblarning soni x 0,05 (Tk)q tо‘g‘ri kelgan javoblarning soni x 0,05 Sinaluvchilarda olingan natijalar miqdor va sifat jihatida tahlil qilinib, miqdoriy tahlil natijalari quyidagi jadvalda aks ettirildi. 3 .2.2-jadval Sinaluvchilar Juda yuqori yuqori о‘rta О‘rtadan past past 7-11 yoshgacha - 8,0 22% 32 % 38 % 12-15 yoshgacha 10% 23 % 34% 15% 18 % Jadval natijalariga asoslanib quyidagicha sifat tahlil amalga oshiriladi. Ya’ni sinaluvchilarning 18% va 38% ida natijalar past kо‘rsatkichga ega ekanligi bilan aniqlanib ularda kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlari past ekanligi bilan belgilanadi. Ularda muloqotga kirishish nisbatan tortinchoqlik atofdagilarga qо‘shilmaslik kabi sifatlar kо‘zga tashlanadi. Shuningdek sinaluvchilarda atrofidagilarni uyushtira olish j

chegaralamaydi, о‘z fikrini himoya qila oladi ishlarini rejalashtiradi va qobiliyatlarini yuqori turg‘unlik bilan namoyon qiladi. Ayniqsa sinaluvchilar orasida kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlari 23% va 8% ida yuqori darajada ekanligi aniqlandi. Unga kо‘ra ular yangi vaziyatlarda о‘zini yо‘qotmaydi, atrofdagilar bilan juda tez chiqishadi tanishuvlar darajasini har doim kengaytirishga intilishadi, jamoat ishlari bilan shug‘ullanadi, yaqinlari va dо‘stlariga yordam beradi jamoat tadbirlarini tashkil qilishda qatnashadi, og‘ir vaziyatda mustaqil qaror qabul qila oladi ular uchun biror narsani qilishda aytish ham majburlash ham shart emas balki bunga ular о‘z ishtiyoqlari intilishlari bilan yondashishga harakat qiladilar. Juda yuqori kо‘rsatkich tarbiyalanuvchilarda 5% bilan ustunlik

Pedagogik tajriba-sinov о‘tkazish davrida muloqot munosabatga oid materiallarni о‘quvchilarga о‘rgatish uslublari darsda va sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda sinab kо‘rildi. Tadqiqot ishimizda ijobiy natijalar bergan uslublarning samarali jihatlari 2015-2016 yillarda о‘rganildi. Tajriba-sinov ishlarini о‘tkazishda о‘quvchilarning muloqot munosabatni shakllantiradigan ishlarning holatini о‘rganishga kirishdik va quyidagi kо‘rinishda namoyon bо‘ldi. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloqot munosabatni tarbiyalashning avvalgi holati 3.2.3-jadval № Darajalar Mezonlar О‘ q uvchilar soni 60 nafar Tajriba sinfi 30 Nazorat sinfi 30 Ijobiy Salbiy ijobiy Salbiy 1. Muqqaddas kitoblar orqali 19 12 1 0 2 0 2. Umumxalq bayramlarimizni nishonlash orqali 5 25 1 3 17 3. Xalq og‘zaki ijodi orqali 14

b о ‘lgan intilish natijasida shu narsa ma’lum b о ‘ldiki, о ‘quvchilarning deyarli barchasi yuqorida qayd etilgan muloqot munosabatni tarbiyalashga bilimlar va ular mazmunini о ‘zida namoyon etuvchi manbalar haqida t о ‘liq ma’lumotga ega emaslar. Tajriba-sinov s о ‘nggida Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloq o t munosabatni tarbiyalashga oid dunyoqarashlari yana bir bor aniqlandi va oldingi holatidan tubdan farqlanuvchi k о ‘rinish sodir b о ‘ldi. Mazkur holatni quyidagi jadvaldan k о ‘rish mumkin. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloq o t munosabatni tarbiyalashn ing keyingi holati 3.2. 4 -jadval № Darajalar Mezonlar О‘ q uvchilar soni 60 nafar Tajriba sinfi 30 Nazorat sinfi 30 ijobiy salbiy ijobiy salbiy 1. Muqqaddas kitoblar orqali 23 7 20 10 2. Umumxalq bayramlarim

xususiyatlari darajasi ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan aniqlandi. Tajriba - sinovga qatnashgan tarbiyalanuvchilar uchun muloqot munosabatni tarbiyala nganlik darajasini aniqlash maqsadida maxsus savollar tuzildi . Savollarni tuzishda quyidagilarga alohida e’tibor berildi: Maktab komponent fanlari tarkibida mavjud bо‘lgan shaxslararo muloqot madaniyatini tarbiyalashga oid bilimlar tizimiga; fanlararo bog‘lanishga; о‘quvchilarning oldingi tajriba va bilim darajasiga; tanlangan savollarning muhim va ilmiyligiga; о‘quvchilarning yosh xususiyatlariga; savollarning uzviyligi va uzluksizligi; 3.2.5-jadval Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloqot munosabatni tarbiyalashga oid bilimlarni о‘zlashtirish darajasi Sinflar Soni Muloq o t munosabat i ni tarbiyalashn i о‘zlashtirish darajasi Q uyi

Tajribadan oldingi muloq o t munosabatni tarbiyalashn i faoliyatni tashkil etish darajasi 3.2. 7-jadval Sinflar Soni Muloq o t munosabatni tarbiyalashni о ‘zlashtirish darajasi Quyi о‘rta yuqori nazorat n 7 = 3 0 1 2 1 2 6 tajriba n2 = 30 1 1 1 1 8 Tajribadan keyingi muloqot munosabatni tarbiyalashn i ng faoliyatni tashkil etish darajasi 3.2. 8-jadval Sinflar Soni Muloq o t munosabatni tarbiyalashn i о‘zlashtirish darajasi Q uyi о‘rta Yuqori Nazorat n1 = 3 0 1 0 8 1 2 T ajriba n2 = 30 7 6 17 О‘ quvchilar tomonidan muloqot munosabatni tarbiyalash faoliyatni tashkil etish darajasi ularning quyidagi holatlaridagi ishtiroklariga k о ‘ra aniqlandi: Ta’limni tashkil etish jarayonida Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloq o t munosabatni shakllantirish, ularda milliy g‘ururni hosil qilish

3.2.9- jadval Muloqot munosabatni tarbiyalash faoliyatiga jalb etish ishlari № Maktablar Tarbiyalanuvchi lar soni – 60 ta Tajriba avvalida Tajriba sо‘nggida Orali q far q i 60 nafar Foiz nafar foiz foiz 1 4- Mehribonlik uyi 30+30 34,1 30+30 64.7 30.6 Demak, Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloqot munosabatni shakllanish darajasi: a) Muloqot munosabatga oid bilimlarni о ‘zlashtirish; b) amaliy muloqot munosabatni о ‘ r ni tarbiyalash faoliyatni tashkil etish k о ‘rsatkichlari orqali aniqlandi. Yuqorida s о ‘z yuritilgan Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloqot munosabatni tarbiyalash shartli ravishdagi yuqori о ‘rta va quyi darajada ekanligi aniqlandi. Bu tadqiqotning natijasi quyidagi jadvalda о‘z ifodasini topgan. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloq o t munosa

h amda ular samaradorligini keskin oshirish borasidagi jarayonini tashkil etishdan iborat deb q araldi. 3.2. 7-jadval nazorat tо‘g‘risidagi Nizomga muvofiq Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida muloq o t munosabatni tarbiyalashning shakllanganlik darajalari ular tomonidan muloq o t munosabatni tarbiyalashga oid bilimlarni о‘zlashtirish hamda muloq o t munosabatni tarbiyalash va faoliyat kо‘nikmalarini hosil qilish holatiga muvofiq quyidagi tarzda mezonlandi: 1. 60% dan 70% gacha – «quyi daraja» («3») . 2. 80% dan 89% gacha – « о ‘rta daraja»(«4») . 3. 90%dan 100% gacha – «yuqori daraja»(«5»). 3.2.3-jadvalda keltirilgan muloqot munosabatni tarbiyalash daraja kо‘rsatkichlari haqqoniyligini aniqlash maqsadida matematik – statistik tahlilni Styudent-Fisher metodi boyicha amalga oshirdik. Am

% 100 Q J К  formula orqali topiladi. (1) Bu yerda J – о‘tkazilgan sо‘rovnomada berilgan tо‘g‘ri javoblar soni. Q – о‘ q uvchilarning umumiy soni. 3.2.12 -jadval № Sinflar Ba h o Tajriba Nazorat 1. Yuqori %3, 33 % 100 30 10 1    K % 20 % 100 30 6 2    K 2. О‘rta %6, 26 % 100 30 8 1    K %6, 36 % 100 30 11 2    K 3. Past %1, 40 % 100 30 12 1    K %4, 44 % 100 30 13 2    K Tajriba va nazorat sinfdagi baholash natijalarini mos ravishda 1 va 2- tanlanmalar deb olsak, quyidagi variatsion qatorlarga ega bо‘lamiz. 1-tanlanma X i : yuqori; о‘rta; past; (tajriba sinfi) n i : 10; 8; 12. M  30. 2-tanlanma Y j yuqori; о‘rta; past; (nazorat sinfi) n j 6; 11; 13. N  30 . Bu tanlanmalarga mos kelgan diagrammani chizamiz: 1 -rasm. Tajriba-sinovdan oldin Mehribonlik uylari tarbiyalanuv

Diagrammada qayd etilgan grafiklaridan anglanadiki, tajriba va nazorat sinflari uchun tanlanma modal qiymatlari mos ravishda M t  5 va M n  3, ya’ni ular orasidagi farq yetarli darajada bо‘lib, M t  M n ekan. Bu esa, о‘z navbatida, bu tanlanmalar uchun mos о‘rta qiymatlar ham X  Y shartlarni qanoatlantirishini oldindan kо‘rsatadi deb, quyidagi formula asosida hisoblaymiz: 9,3 30 118 ) 36 32 50( 30 1 )3 12 4 8 5 10( 30 1 1 3 1                n i iixn n X Demak, tajriba sinfida о‘rtacha о‘zlashtirish nazorat sinfidagi о‘rtacha о‘zlashtirishdan kichik bо‘lib chiqdi, ya’ni: X  Y. Agar mos о‘rta qiymatlarda tajriba sinfining о‘rtacha о‘zlashtirishi nazorat sinfining о‘rtacha о‘zlashtirishidan kichik bо‘lsa, hech qanday samaradorlikka erishilmaydi. Endi 3.2.12-jadval kо‘rsatk

3.2.13-jadval T arbiyal anuvchilar soni О‘zlashtirish darajalari Yuqori О‘rt a Past Tajriba sinfi 30 13 12 20 Nazorat sinfi 30 17 12 11 Bu kо‘rsatkichlarni h am foizlarda (1) formula boyicha h isoblasak, q uyidagi jadvalga ega bо‘lamiz. 3.2.14-jadval № Sinflar Baho Nazorat Tajriba . Yuqori % 30 % 100 30 9 1    K %4, 44 % 100 30 13 2    K 2 . О‘rta %6, 26 % 100 30 8 1    K % 30 % 100 30 9 2    K 3 . Past %4, 44 % 100 30 13 1    K %6, 26 % 100 30 8 2    K Tajriba va nazorat sinfdagi ba h olash natijalarini mos ravishda 1 va 2- tanlanmalar deb olsak, q uyidagi variatsion q atorlarga ega bо‘lamiz. 1-tanlanma X i : yuqori; о‘rta; past; (tajriba sinfi ) n i : 13 ; 9; 8. M  30 2-tanlanma Y j yuqori; о ‘rta; past; ( nazorat sinfi ) n j 9; 8; 1 3. N  3 0 . Bu tanlanmalarga mos

2-rasm. Tajriba-sinovdan keyin muloq o t munosabatning shakllanganlik darajasining miqdoriy va sifatiy о‘zgarishlarini aniqlash diagrammasi Diagrammada qayd etilgan grafiklaridan anglanadiki, tajriba va nazorat sinflari uchun tanlanma modal qiymatlari mos ravishda Mt  5 va Mn  3, ya’ni ular orasidagi farq yetarli darajada bо‘lib, Mt  Mn ekan. Bu esa, о‘z navbatida, bu tanlanmalar uchun mos о‘rta qiymatlar ham X  Y shartlarni qanoatlantirishini oldindan kо‘rsatadi. Ularni q uyidagi formula asosida h isoblaymiz: 1,4 30 125 ) 24 36 65( 30 1 )3 8 4 9 5 13( 30 1 1 3 1                n i iixn n X .8,3 30 116 ) 39 32 45( 30 1 )3 13 4 8 5 9( 30 1 1 3 1                n i iiуn n Y Demak, tajriba sinfida о‘rtacha о‘zlashtirish nazorat sinfidagidan katta ekan: X  Y

ekan. Natijada tajriba-sinovdan keyin muloqot munosabatning shakllanganlik darajasining miqdoriy va sifatiy о‘zgarishlarini aniqlash bo`yicha о‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari samarador ekanligi aniqlandi. Uchinchi bob bо‘yicha xulosa Tadqiqotimz natijalaridan ma’lum bо‘lishicha, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining individual-psixologik xususiyatlari va yosh davri inqirozlari xususan, о‘smirlik yoshi davri inqirozi, о‘tish davri qiyinchiliklari, psixo-fiziologik taraqqiyotdagi noturg‘unlik, akseleratsiya jarayonlari, pubertat davri rivojlanish xususiyatlari, taqlidchanlik, emansipatsiya (kattalar nazorati va kuzatuvidan ozod bо‘lishga intilish), gedonistik (о‘zgacha usullardan zavq-shavq olish, lazzatlanish) psixologiya, beqaror va о‘zgaruvchan xarakterlilik, qо‘zg‘aluvchanlik, distimi

munosabatni tarbiyalash faoliyatga tortish ishlarining olib borilishiga alohida ahamiyat qaratdik. 82

Umumiy xulosa 1. Mavzu yuzasidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar va ilmiy manblar tahlilidan shunday xulosaga kelish mumkinki, xorij va hamdо‘stlik mamlakatlarida shu jumladan О‘zbekistonda mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining shaxs, individual-psixologik, aqliy taraqqiyot xususiyatlari, axloqiy xususiyatlari о‘rganilgan bо‘lsada, ammo mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarining ijtimoiy- psixologik xususiyatlari alohida ilmiy tadqiqot predmeti sifatida yetarlicha ilmiy tadqiq etilmagan. Buning sababi birinchidan, bu sohadagi mutaxassislarning yetarli emasligiga bog‘liq bо‘lsa, ikkinchidan, xorijiy mamlakatlarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar respublikamizning ijtimoiy, etnik hamda mintaqaviy xususiyatlarimizga mos kelmasligi va bu ushbu sohada ilmiy izlanish modelini yaratishda muayyan qi

shaxslararo munosabatlardagi turli xil nizolar, kelishmovchiliklarning kelib chiqishi darajasi yuqoriligini belgilaganligi namoyon bо‘ladi. 4. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsiga xos bо‘lgan individual- psixologik xususiyatlar jumladan, aqliy taraqqiyot va tafakkur xususiyatlari, mustaqil fikr yurituvchanlik, amaliylik, о‘zini nazorat qilish kabi xususiyatlar ularning shaxslararo munosabatlari muvaffaqiyatiga, о‘z ta’sirini kо‘rsatadi. 5. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsidagi tashvishlanish va xavotirlik darajasining yuqoriligi shaxslararo munosabatlar doirasiga о‘ziga xos tarzda ta’sir kо‘rsatadi. Jumladan, tashvishlanish darajasi yuqori darajaga ega bо‘lgan holatlarda mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari о‘zaro shaxslararo munosabatlarida nizoli vaziyatlar, kelishmovchil

TAVSIYALAR 1. Mehribonl i k uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatni yaxshilashga xizmat qiluvchi ma’naviy-marifiy ishlarni tashkil qilish bо‘yicha dastur ishlab chiqish kerak. 2. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida shaxslararo munosabatni yaxshilash uchun mehribonlik uyi, oila, mahalla va jamatchilik hamkorligini yо‘ lga qо‘yish kerak. 3. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarida oilada mehmon kutish, tug‘ilgan kunlarni о‘tkazish, shaxslararo munosabatga kirishish chora tadbirlarini ishlab chiqish kerak. 4. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilarini mahallada o’tkaziladigan bayram, tadbir, tо‘y va marosimlarda qatnashish orqali shaxslararo munosabatga kirishish xususiyatlarini shakllantirishga xizmat qiluvchi chora tadbirlarni ishlab chiqish kerak. 5. Mehribonlik uylari va ol i y ta’lim

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Karimov I.A. Biz kelajagimizni о‘z qо‘limiz bilan quramiz. – 7-jild. – T.: О‘zbekiston, 1999. 2.Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. – T. “О‘zbekiston”, 2005. 3.Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. – T.: О‘zbekiston, 1998. – B. 15-89 4.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat–yengilmas kuch.–T.:«Ma’naviyat», 2008.-176 b. 5.Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir // “Fidokor” gazetasi, 2000 yil, 8 iyun. 6.Karimov I.A. О‘zbekiston XXI asr bо‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: О‘zbekiston, 1997. – B.23-24. 7.Karimov I.A. О‘zbekiston

//Psixologicheskiye problemi preduprejdeniya pravonarusheniy podrostkov. - Sb. nauch. trudov – Voronej, 1982. - S. 94-102. 15.Andreyeva T.V. Sotsialnaya psixologiya semeynix otnosheniy. – SPb.: 1998. 16.Aseyev V.G. Motivatsiya povedeniya i formirovaniya lichnosti.- M., 1976. - S.79-83-84. 17.Bolotova A.K. Prikladnaya psixologiya: Uchebnik dlya vuzov / A.K. Bolotova. – M.: Gardariki, 2006. 18.Borozdina G.V. Psixologiya delovogo obsheniya: Uchebnik. – 2-ye izd. – M.: INFRA-M, 2006. – 295 s. 19.Vinogradova A.A.Pedagogicheskaya rukovodstvo vosptitatelnom protsessom v detskix domax. M.: 1997, 189 s. 20.Vasila Karimova. Salomatlik psixologiyasi: yohud sog‘lom bо‘lish uchun ruhiyatni boshqarish sirlari. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 71 b. 21.Vilyunas V.K. Psixologicheskiy analiz emotsionalnix y

31. Marko A.Y. Adaptatsiya podrostkov, leshennix roditelskogo popechitelstva v strukture ALDB. V kn: Leshenniye roditelskogo popechitelstva. M.: ProsvesheniY. 1996 S.171-173. 32.Merlin V.S. Voprosi razvitiya sotsialnogo mirovozzreniya u detey. Perm. 1987. 124 s. 33.Merlin V.S. Struktura lichnosti. Xarakter, sposobnosti, samosoznaniye. – Perm, 1990. 34.Mirenskiy B.A. Oila va о‘smir. - T.: «О‘qituvchi», 1991. - 123 b. 35.Normurodov G‘. Ruhshunoslik va inson kamoloti. //Muloqot. 2005. №3.- 27 b. 36.Nurtakasov S.K. Uchebno-vospitatelnaya rabota v detskix domax. Kir. SSR. Frunze. 87 s.1999.– 688 s. 37.Kochetov A.I. Perevospitaniye podrostka. - M., 1972. - 243 s. 38.Kon I.S. Psixologiya ranney yunnosti. Kn. dlya uchitelY. - M.: «Prosvesheniye». 1989. - 254 s. 39 .Leongard K. Aksentuirovanniye li

47.Spivakoskaya A.S. Psixologicheskiya pomosh semyam, vzyavshim na vospitaniye detey iz gosudarstvennix uchrejdeniy. M.: 1991. S.134-135. 48.Slovar prakticheskogo psixologa // Sost. S.Y.Golovin. – Minsk: Xarvest, M.: OOO “Izdatelstvo AST”, 2003. – 800 s. 49.Sotsialnaya psixologiya lichnosti v voprosax i otvetax: Ucheb. posobiye / Pod red. prof. V.A. Labunskoy. – M.: Gardarika, 1999. – 397 s. 50.Xvostov A.A. Resheniye problemq dissiplini v detskix domax. SSHA-M., v kn. Lisheniiye rolitelkogo popechitelstva. M.: 1988, S.81-91. 51.Xaydarov I.O. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari shaxsining individual va ijtimoiy-psixologik xususiyatlari. Nomzodlik diss. T.: 1996 y. 52.Feldshteyn D.I. Nekotoriye psixologicheskiye voprosi detey podrostkogo vozrasta. Dushanbe, 1978, 192 s. 53 .Freyd A. Razluka

ILOVALAR 16- OSHX ANIQLOVCHI TEST Yо‘riqnoma: Ixtiyoringizga Sizning shaxsingizni bir qator xususiyatla rini aniqlashga yordam beruvchi savollar havola etilmoqda. Bu yerda „tо‘g‘ri" yoki „notо‘g‘ri" savollar yо‘q, xamma о‘zining dunyoqarashi doirasida haq. Savollarga javob berayotganda havola etilgan uchta javobdan Sizning dunyoqarashingiz, fikringizcha, Sizga tо‘g‘ri keladigan javobni tanlang. Quyidagicha javobni belgilashga harakat qiling: qayd blankasida berilgan tо‘g‘ri javob katakchasiga aniq „X" belgisini qо‘ying. Iloji boricha noaniq javobni berishga intilmang, kо‘pi bilan 4—5 savolda ishlatsangiz bо‘ladi. Albatta, hamma savol larga ketma-ketlikda javob bering. Yaxshi taassurot uyg‘otishg a harakat qilmang, haqiqatga yaqin, tо‘g‘ri javobni belgilang. 1. Mening fikrimcha,

A) ha; V) ba’zan; S) yо‘q. 9. Menga kо‘proq yoqadi: A) raqsga tushish yoki q о ‘shiq aytish ; V) kitob о ‘qish ; S) fudbol о‘ynash. 10.Oda m larning qilayotgan ishi va aytayotgan gaplari tо‘ g‘ri kel m asligi men i ajablantiradi: A) ha; V) ba’zan; S) yо‘q. 11. Biror voqea tо‘ g‘risida о‘qiyotganimda meni barcha tafsi lotlar qiziq t iradi: A) ha; V) ba’zan; S) yо‘q. 12. Yaqinlarim men ing usti m dan kulishsa, men xafa bо‘l m as dan u larga q о‘ shilib kula m an: A) tо‘g‘ri; V) javob berishga qiynalaman; S) notо‘g‘ri. 13.Ki m dir men ga q о‘ pollik qilsa, tez unu t ishim m u m kin: A) tо‘g‘ri; V) javob berishga qiynalaman; S) notо‘g‘ri. 14. Menga biror ishni qilayotgani m da eski usuldan foyda lanishdan k о‘ ra yangi u s u l о‘ylab t opish yoqadi: A) tо‘g‘ri; V) javob berishga qiynalaman; S)

V) biror narsa deyishim qiyin; S) kelishilgan uchrashuv joyiga kech keladiganlar. 23. Menga oda m larni meh m on g a chaqirish va x u rsandchilik qilish yoqadi: A) tо‘g‘ri; V) ba’zan; S) notо‘g‘ri. 24. Mening fikri m cha: A) har bir ishni tо‘la-tо‘kis bajarish mumkin emas; V) javob berishga qiynalaman; S) agar biror ishga qо‘l urmoqchi bо‘lsang, uni tо‘la-tо‘kis bajarish kerak. 25. Menga gohida xijolati m ni yengishga t о‘ g‘ri keladi: A) ha; V) gohida; S) yо‘q. 26. Mening d о‘ stlari m k о‘ pincha: A) Men bilan maslahatlashishadi; V) javob berishga qiynalaman; S) Menga maslahat berishadi. 27. Agar meni mayda-chuyda narsa bilan aldamoqchi bо‘lishsa, uni oshkor qilmasdan о‘zimni kо‘rmaganga olaman: A) ha; V) gohida; S) yо‘q. 28. Men istayman dо‘stimnin g : A) qiziqishlari amaliy va ishbilar

36. Men u chun korxonada yanada qiziqarli bо‘lar edi: A) aynan ishlab chiqarishda, mashina va mexanizmlar bilan ishlashda; V) javob berishim qiyin; S) jamoat ishlari bilan shug‘ullanish, odamlar bilan mu loqot qilish. 37. Qaysi sо‘z boshqalari bilan bog‘liq emas: A) oy; V) havo; S) quyosh. 38. Mening diqqa t imni bо‘ladigan hola t lar: A) asabimga tegadi; V) biror pima deyishim qiyin; S) meni umuman tashvishlantirmaydi. 39. Agar mening p u lim kо‘p bо‘lsa: A) menga nisbatan kо‘ra olmaslik hissini tug‘dirmaslik ka harakat qilardim; V) javob berishga qiynalaman; S) о‘zimni hech narsadan qiynamasdan yashar edim. 40. Men u chun eng og‘ir jazo: A) og‘ir ish; V) javob berishga qiynalaman; S) yakkalanib qolish 41. Odamlar hozirgiga nisba t an kо‘proq axloq meyorlariga amal qilishlari lozim: A) ha

V) javob berishga qiynalaman; S) sayyohlik lagerig‘a boshchilik qilib. 50. Rejalar t u zishga ketgan harakat: A)ortiqchalik qilmaydi; V) javob berishim qiyin; S) о‘zini oqlamaydi. 51. Menga qaratilgan, dо‘stlari m ning о‘ yla m asdan qilgan xatti-harkatlari va fikrlaridan xafa bо‘l m ay m an va b u men i ranjit m aydi: A) tо‘g‘ri; V) bilmayman; S) notо‘g‘ri. 52. Q о‘ li m dan kelgan ish men u chun oson t u yuladi: A) doim; V) gohida; S) tо‘g‘ri. 53. Men ishlashni xohlardi m : A) doim odamlarning ichida, ular bilan bevosita munosabatda bо‘lish imkoni bor korxonada; V) javob berishga qiynalaman; S) bir о‘zim ishlashni, mas, me’mor о‘z loyihasi ustida ishlagani kabi. 54. Xona u yga daxldor b о‘ lgani kabi, daraxt ... A) о‘rmonga; V) о‘simlikka; S) bargga. 55. Qilayotgan ishi m doi m o о‘xsha

63. Menga m a’qul: A) Menga taalluqli masalalarni о‘zim hal qilish; V) javob berishga qiynalaman; S) dо‘stlarim bilan maslahatlashish. 64. Mak t ab davrimda men k о‘ proq bili m olganman: A) mashg‘ulot paytida; V) javob berishga qiynalaman; S) kitob о‘qib. 65. Agarda men ga darhol javob berishmasa, о‘zi m ni biror no j о‘ ya s о‘ z aytib qо‘ygandek his qila m an: A) tо‘g‘ri; V) javob berishga qiynalaman; S) notо‘g‘ri. 66. Javobgarligi bor ja m oat ishlaridan qochishga harakat qila m an: A) tо‘g‘ri; V) ba’zan; S) notо‘g‘ri. 67. Mendan k о‘ p harakat t alab qiladigan m asalada: A) boshqa ish bilan shug‘ullanaman; V) javob berishga qiynalaman; S) bir urinib kо‘raman. 68. Menda ay t arli sabablarsiz, xavo t irlanish, asabiylik, о‘ z-о‘zidan k u lish holatlari paydo b о‘ ladi: A) ha; V) gohida;

A) ish bо‘yicha qiziqarli suhbatda ishtirok etish; V) javob berishga qiynalaman; S) hamma bilan hordiq chiqarish. 76. Ki m men i eshi t ishidan qa t’ i nazar, о‘ z fikri m ni bildi ra m an: A) ha; V) ba’zan; S) yо‘q. 77. О‘ tm ishga qay t ishning iloji b о‘ lganda: A) Nyuton bilan uchrashardim; V) javob berishga qiynalaman; S) Shekspir bilan uchrashardim. 78. Men о‘ zi m ni boshqalarning ishi bilan о‘ ralashib qolishd an t iyaman: A) ha; V) gohida; S) yо‘q. 79. D о‘ konda ishlagani m da: A) vitrinani bezatgan bо‘lardim; V) kassir bо‘lardim; S) javob berishga qiynalaman. 80. Agar oda m lar men tо‘ g‘ri m da yomon fikrga borishsa, u larga tu shun t irgandan k о‘ ra о‘ zi m m a’q u l t opgan u s u lda haraka t lanaver a m an: A) ha; V) gohida; S) yо‘q. 81. Agar eski t anishi m men dan qochib,

A) kо‘pincha; V) gohida; S) juda kam. 90. Oda m lar men ga ha mm a narsani о‘zi m ning alohida usuli m da bajarishi m ni k о‘ p m ar t a ay t ishgan: A) tо‘g‘ri; V) ba’zan; S) notо‘g‘ri. 91. Or t iqcha xavo t irdan qochish kerak deb hisoblay m an, chun ki u lar oda m ni charcha t adi: A) ha; V) gohida; S) notо‘g‘ri. 92. Uyda b о‘ sh vaq t i m da men : A) hamma ishlardan dam olaman; V) javob berishta qiynalaman; S) meni qiziqtirgan ish bilan mashg‘ul bо‘laman. 93. Yangi oda m lar bilan d о‘ s t ona mu nosaba t lar о‘rna t ishga eh t iyotkorlik bilan yondasha m an: A) tо‘g‘ri; V) ba’zan; S) yо‘q. 94. Oda m lar she’r qilib ay t gan narsalarni prozada ha m ay t sa b о‘ ladi: A) ha; V) javob berishga qiynalaman; S) yо‘q. 95.Men bilan d о‘ s t ona mu nosaba t larda b о‘ lgan oda m lar, me - ning

103. О‘zi m ning barchaga baravar d о‘ s t ona mu nosaba t i m bilan, k о‘ pincha oda m larni anglashmovchilikka solishi m mum kin: A) ha; V) gohida; S) yо‘q. 104. Qaysi s о‘ z qolgan ikkisidan farq qiladi: A) о‘ylash; V) kо‘rish; S) sindirish. 105. Agar Fo t i m aning onasi Alinning o t asiga singil b о‘ lsa, Fo t i m aning onasiga nisba t an Ali ki m b о‘ ladi A) amaki; V) jiyan; S) tog‘a. QAYD QILISH VARAQASI A V S A V S A V S AV S S A V S A V S A V S md 1 I 35 3 69 86 103 A 2 I 36 5 70 87 V 3 2 37 5 71 88 104 S 4 2 38 5 72 89 105 YE 5 2 39 5 73 90 G‘ 6 2 40 5 74 91 G 7 2 41 5 75 92 n 8 2 4 2 5 76 93 I 9 2 43 6 77 94 L 10 2 44 6 78 95 M 11 2 45 6 79 96 N 12 2 46 6 80 97 O 13 3 47 6 81 98 Q 1 14 3 48 6 82 99 Q 2 15 2 49 6 83 10 Q 3 16 3 50 6 84 10 Q 4 17 3 4 51 6 8 85 10 2 Shaxs xususiya

7— 9 ball . Ikkilanish, ikki xil fikr birligi, aniq yо‘nalish ola bilish xususiyati yaxshi shakllanmagan. Vaziyat, holatga, ayni damdagi kayfiyat ta’siri ostida, о‘z manfaatlarini, ijtimoiy talablarni inobatga olgan holda munosa-batda bо‘ladi. 3 — 6 ball . Skeptik, sovuqqon, muloqotda odamlarga kelishuvchanlikning yо‘qligi, bir xildagi, diqqat talab etiladigan ishda kо‘proq samara beradi, e’tiborni unumdorlikka emas, balki aniqlik va xatoga yо‘l qо‘ymaslikka qaratishadi, qaysi ishni uzoq muddatga surilishiga sabab bо‘ladi, uzoq muddatli xotira kо‘rsatkichi yuqori, his qilish xususiyatlari past (sensorlik darajasi past) ruhiy va fiziologik zо‘riqishlarga chidamlilik darajasi past — introvert. 2. TAFAKKUR DARAJASI - DIQQAT XUSUSIYATLARI „V" 6 ball. Yangi materialni о‘zlashtirish darajasi

6. „MEN" NING NAMOYON BО‘LISH DARAJASI „S" 10 ball. Qabul qilgan qarorlarini anglanganligi, maqsadga erishishda qat’iyat, javobgarlik hissining yuqoriligi. Mavjud qadriyatlar, о‘rnatilgan tartibda harakatlanishni ma’qul deb biladi, prinsipial. 6 — 9 ball. О‘rtacha. 3 — 5 ball. Vaziyat-holatga beriluvchan, beqarorlik, о‘zini tartib-qoidalar bilan bog‘lashni yoqtirmaydi, guruh ta’siridan qochadi, prinsipsiz. 7. MARDLIK DARAJASI „N" 10 ball. Mard, xavf-xatarga moyil, hissiy reaksiyalarga boy, notanish narsalar bilan ishlashdan qо‘rqmaydi. 6—9 ball. О‘rta. 5 ball. Juda xijolatli, о‘ta ehtiyotkor, soyada yurishni ma’qul deb hisoblaydi, jamoada о‘ziga yaqin kichik guruhlar- ni ma’qul kо‘radi. 8. QATTIQQО‘LLIK DARAJASI „J" 9 ball dan yuqori — himoya ostida bо‘lishni istaydi, xayol

9 ball — tasavvur boyligi, о‘z dunyosida, amaliy ishlarda yordamga muhtoj, jamoadagi munosabatlari murakkab tusda. 5 — 8 ball. О‘rta. 1—4 ball. Ijodiy tasavvurning yо‘qligi, tashqi ta’sirlarga, о‘rnatilgan meyorlarga beriluvchan, ba’zida juda mayda-chuyda narsalarga e’tiborli. 11. VAZIYATGA YONDASHISH DARAJASI „N” 8 ball dan yuqori — о‘ta hisob-kitobli, vaziyatning har tarafini inobatga oladi, gohida о‘z foydasiga. 4 — 7 ball. О‘rta. 1 — 3 ball. Vaziyatni boricha qabul qiladi, erishgan yutuklaridan mag‘rurlanishga, gohida qо‘pollikka moyil. 12. TASHVISH-XAVOTIR DARAJASI „O" 8 ball. Xavotirlanishga moyil, sertashvish, о‘ziga ishonmaydi, doim salbiy hissiyotlar ta’sirida. 4 — 7 ball. О‘rta. 1 — 3 ball. Og‘ir-bosiq, о‘ziga ishonch hissi mavjud, о‘ziga qarata aytilgan fikrlardan ta’sirlanm

1 — 3 ball. Atrofdagilarning fikriga muhtoj, qarorni birgalikda qabul qilishga yо‘nalgan, ijtimoiy tan olinishiga harakat qiladi. 15. О‘ZINI NAZORAT QILISH DARAJASI „ Q 3 " 9 ball dan yuqori о‘ta tartibli, ijtimoiy talablarni aniq bajaradi, о‘z hissiyotlari, harakatlarini kuchli nazorat qiladi, jamiyatdagi о‘rnidan kо‘proq tashvishlanadi. 5 — 8 ball. О‘rta. 1 — 4 ball. Tartibsizlik, intizom past, о‘z ichki dunyosi bilan kelisha olmaydi, о‘zini nazorat qilish darajasi pastligi, о‘rnatilgan tartib-qoidalarga rioya etmaydi, о‘z hayajoni va hissiyotlariga beriluvchan. 16. ZО‘RIQISH DARAJASI „ Q 4 " 9 ball dan yuqori — о‘ta ta’sirchan, hayajoni kuchli, asa biy, besabr, о‘z yо‘lini topa olmaydigan ichki intilishlari mavjud (imkoniyatlarini yо‘llay bilmaydi). 4 — 8 ball. О‘rta. 1 — 3 ball

5. «О‘smirlarning xarakter xususiyatlarini о‘rganish testi» . Ushbu test-sо‘rovnoma K.Leongard tomonidan ishlab chiqilgan bо‘lib, u 88 savoldan iborat. Test savollariga «Ha» yoki «Yо‘q» deb javob beriladi. Agarda berilgan savol sinaluvchining shaxs va xarakter xususiyatiga mos kelsa, «Ha» deb, mos kelmasa, «Yо‘q» deb belgilanadi. Xarakter xususiyatlarini aniqlash sо‘rovnomasi ( K.Leongard testi ) № S A V O L L A R Ha Yо‘q 1 Sizda xushchaqchaq, xursand va betashvish kayfiyat tez-tez bо‘lib turadimi? 2 Siz haqoratlarni tez о‘zingizga olasizmi? 3 Sizda kinofilm kо‘rayotganingizda, teatrda yoki birov bilan gaplashayotganingizda kо‘zingizda yosh qalqigan paytlar bо‘ladmi? 4 Biror ish qilganingizda uning tо‘g‘riligidan ikkilansangiz,tо‘g‘ri yoki notо‘g‘riligiga ishonch hosil qilganingizcha о‘zin

22 Sizda biror marotaba bо‘lsa ham kuchli asabiylik yoki asab buzilish holati bо‘lganmi? 23 Sizga bir joyda uzoq о‘tirish qiyinmi? 24 Agar sizga nisbatan adolatsiz munosabatda bо‘lsalar, siz о‘z qarashlaringizni qattiq turib himoya qilaolasizmi? 25 Siz tovо‘q yoki qо‘yni sо‘yaolasizmi? 26 Agar uyingizda deraza pardasi yoki stol skaterti qiyshiq turgan bо‘lsa, bu sizning g‘ashingizga tekkanidan darhol uni tо‘g‘irlab qо‘yasizmi? 27 Siz yoshligingizda bir о‘zingiz qolishdan qо‘rqqanmisiz? 28 Sizda sababsiz kayfiyat buzilish holati bо‘lib turadimi? 29 Siz о‘z tengqо‘rlaringiz orasida eng tajribali, kuchli va nafosatli bо‘lishga har doim intilasizmi? 30 Siz tezda xafa bо‘lasizmi? 31 Siz mutloqo tashvishsiz, baxtiyor odam bо‘laolasizmi? 32 Sizda baxtiyorlik butun vujudingizni qamrab olgan paytla

53 Sizda boshqa kishilar bilan suhbatlashish ishtiyoqi tez-tez bо‘lib turadimi? 54 Biror narsadan kо‘nglingiz qolsa umidsizlikka tushasizmi? 55 Sizga kuchli tashkilotchilik qobiliyati talab qiladigan ish yoqadimi? 56 Maqsadingiz, yо‘lida garchi unga erishishda qator qiyinchiliklar bо‘lsada intilasizmi? 57 Ta’sirchan kinofil’mlar kо‘zingizga yosh keladigan holatda ta’sir qiladimi? 58 Sizda о‘tgan kunlar yoki ertaga bо‘ladigan voqealarni eslab tez-tez uxlay olmasdan qiynalgan vaqtlaringiz bо‘lganmi? 59 Maktabda о‘rtoqlaringizga uy vazifasini kо‘chirishga bergan yoki bilmagan paytlarida yordam bergan paytlaringiz bо‘lganmi? 60 Kechasi bir о‘zingiz qabriston aylanib chiqish uchun о‘zingizda kuch topa olasizmi? 61 Xonangizda barcha narsalarning о‘z joyida turishini ta’minlashga harakat qilasizm

kо‘chirgan paytingiz bо‘lganmi? 81 Kishilarga ishonishdan kо‘ra, ishonavermaslikka ehtiyotlik bilan qaraysizmi? 82 Qо‘rqinchli tushlarni tez-tez kо‘rib turasizmi? 83 Sizda yurib ketayotgan poyezd ostiga tushib ketishdan, kо‘p qavatli uyning derazasidan yiqilib tushishdan qо‘rqish holati bо‘ladimi? 84 SHо‘x va xushchaqchaq davrada siz har doim ham shо‘x va xushchaqchaq bо‘la olasizmi? 85 Siz о‘z yechimi talab qilinadigan murakkab vaziyatlardan о‘zingizni uzoqroq olib yurishni xohlaysizmi? 86 Spirtli ichimlik ichganingizda о‘zingizni jahldor yoki erkin his qila olasizmi? 87 Suhbatlashganingizda siz kо‘proq tinglaysizmi yoki gapirasizmi? 88 Sahnada biror rolni о‘ynashga tо‘g‘ri kelganda uni shunchalik tirishib о‘ynaganligingizdan uning bor yо‘g‘i о‘yin ekanligini unutib qо‘yasizmi? Test balla

Купить