Mikrobiologik tadqiqotlarning asosiy metodlari - Биология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Биология

Mikrobiologik tadqiqotlarning asosiy metodlari

Купить

MAVZU: MIKROBIOLOGIK TADQIQOTLARNING ASOSIY
METODLARI
REJA:
1. Mikrobiologik preparatlar tayyorlash usullari
2. Mikroblarni bo’yash. Gram usulida bo’yash.
2. Mikroskop xillari va ishlatish prinsiplari.
3. Mikroorganizmlarni o’ldirish usullari.
4. Sof muhit ajratish.

Mikroorganizmlarni o’rganish uchun xar xil tuzilgan mikroskoplar
ishlatiladi. Bizga ma’lumki, birinchi marta oddiy mikroskopni aka-uka Yansenlar
1590 yili ixtiro qilgandan keyin 1610 yili Galiley yana takomillashtirdi. So’ngra
golland olimi Anton Levenguk 250-300 marotaba kattalashtirib ko’rsatadigan
mikroskop yaratib birinchi marta mikroblarni ko’rdi.
Biz qullaydigan yorug’lik, ya’ni biologik mikroskop deb yuritiladi.
Okulyarning ko’rsatish darajasi uning halqasidagi 7x 8 x va 15 x belgilar bilan
ifodalanadi. Tubusning pastki uchida revolver vositasida obyektiv o’rnatiladi.
Obyektivlar ustiga 8 x, va 120 x ishoralari yozilgan bo’lib, ular obyektivlarni
kuchini va bir necha barobar katta qilib ko’rsatishini ifodalaydi.
Mikroorganizmlarni tekshirganda asosan 90 x yoki 120 x li obyektivlarni
ishlatish vaqtida tayyorlangan va kuzatilgan obyektga kedr yog’i kastorka moyi
tomiziladi.
Bundan tashqari Flyuoressentli mikroskop ishlatiladi. Bu mamlakatda
birinchi ishlab chiqilgan bo’lib, M.N.Meysel tomonidan ixtiro qilingan. Bu
metodda mikrob tanasi flyuoroxrom bilan bo’yalib uzun va qisqa tulqin orqali
ko’riladi. Bunda asosan yomon ko’rinadigan mikroorganizmlar bo’yalib ultrafiolet
va yorug’lik mikroskoplari bilan ko’rilib ishlatiladi. Bu mikroskop ancha qulay
bo’lib, maxsus mikroskop talab etilmaydi. Bu metod orqali faqat tirik organizmlar
ko’riladi va uning tirik organizmga ziyoni yuq.
ELEKTRON MIKROSKOP – fan va texnikaning o’sishi tufayli
organizmlarni faqat yorug’lik mikroskoplaridan tashqari katta kursatish bilan
xujayrani submikroskopik tuzilishini ham o’rganila bordilar. Bu elektron
mikroskop orqali o’rganildi.
XX asrning 30-40 yillarida yaratilgan elektron mikroskoplar hujayra
organoidlarining strukturasi bilan funksiyasi orasidagi bog’lanishni aniqlashga
mikroorganizmlardagi biorimioyviy prosesslarni o’rganishga imkon berdi.
Elektron mikroskopda elektrondan chiqadigan nurning to’lqin uzunligi yorug’lik
nurining to’lqin uzunligiga nisbatan ancha qiskacha. Unda shisha linzalar o’rniga
«elektron linzalar» – «elektromagnit maydonlar» paydo bo’ladi, bular buyumlar

molekulalarini yutadi, barcha optik sistema vakuumga joylashtiriladi. Shuning
uchun ko’riladigan obyektlar quruk bo’lishi kerak. Aks holda obyektdagi suv
vakuumda qaynab ketadi va buyum siqiladi. Elektronlar orqali tekshiriladigan
obyektga tushganda, termik va radiasion o’zgarishlar sodir bo’ladi bu esa
buyumning strukturasini buzib yuborishi mumkin. Tekshiriladigan buyumlar,
odatda o’nlik-o’nming, 30 ming marotaba kattalashtirib o’rganiladi.
Elektron mikroskoplarda ko’riladigan buyumlar nihoyatda yupqa bo’lishi
kerak. Shvesiyalik olim Shestrand elektron mikroskop uchun yupqa kesiklar
tayyorlaydigan mikrotom yaratdi. Bu mikrotom yordamida tayyorlanadigan
kesiklarning qalinligi 100-150 A ga teng bo’ladi. Ko’riladigan buyumning suvi
quritilib so’ngra fiksasiya qilinadi va qotirish uchun metakril smolasi ta’sir etiladi.
Shundan keyin mikrotomda 100-150 A kalinlikda kesiklar tayyorlanib, elektron
mikroskopda ko’riladi. Biz asosan mikrobni o’rganganimizda turli biologik
xususiyatlarini aniqlashni kuzda tutiladi.
Mikroorganizmlar ko’pincha o’ldirib tekshiriladi, ba’zan uni tirik holda ham
tekshirish mumkin. Tekshirilganda mikroorganizmlarning shakli, tuzilishi,
bo’yalish xususiyati, hamda fiziologik va boshqa xususiyatlari o’rganilib natijada
tekshiriladigan mikroorganizm qaysi tur, gruppa va turkumga tegishli ekanligini
aniqlash mumkin.
Dasavval uning morfologik tuzilishi o’rganiladi. Buning uchun zich muhitli
kattiq mikrob kulturasidan bakterial sim ilmok yordamida yoki suyuq kulturadan
Paster pipetkasi bilan bir oz olinib, buyum oynacha surtilib quritiladi va alanga
ustidan 2-3 marta o’tkazib fiksasiya qilinadi. Bunday fiksasiyalash fizikaviy usul
deyiladi.
Mikrobiologiyada mikroblarni bo’yashni oddiy va murakkab usullari mavjud.
Oddiy bo’yash usullarida bir xil buyoqlardan, ya’ni suyultirilgan fuksin (1%10)
buyogi, metil sinkasi va boshqalar qullaniladi. Murakkab bo’yash usulida 2-3
bo’yok ishlatiladi. Bu usul mikroblarning turli buyoq va reaktivlarga turlicha
munosabatda bo’lishiga asoslangan.

Bu bo’yashning ahamiyati shundan iboratki, fiksasiya qilingan preparatlarning
gension-violet bo’yog’i yod eritmasi bilan bo’yalgan va mustaxkam protoplazm
bilan birikkan bo’lib, spirtda erimaydi. Ba’zi bakteriyalarning xujayrasi
bo’yalganda u spirtda erib ketadi. Shuning uchun xam murakkab bo’yash usulida
ikki-uch bo’yoq ishlatilib, mikroblarning turli bo’yoq va reaktivlarga turlicha
munosabatda bo’lishiga asoslangan.
Gram usulida bo’yalganda,bo’yoqqa bo’lgan munosabatga qarab ikki xil,
ya’ni Gram-musbat va Gram-manfiy bo’ladi.
A). Gram usulida bo’yalganda ba’zi mikroblar binafsha rangiga yakinroq
bo’lib bo’yaladi. Bunday ranga bo’yaluvchi mikroorganizmlarni Gram musbat
bo’yaluvchilar deyiladi.
B). Aksincha, ba’zi mikroblar Gram usulida fuksin rangiga, ya’ni och qizil
rangga bo’yaladi, bu xilda och-qizilga bo’yaluvchi mikroorganizmlar Gram-
manfiy bo’yaluvchilar deb ataladi.
Gram musbat va gram-manfiy bo’yalishning sababi mikrob tanasida
ribonuklein kislotasining magniylik tuzi bor-yo’qligiga bog’liqdir.
Mikroorganizmlarning tanasida ribonuklein kislotasining magniylik tuzi bo’lsa,
unda mikrob gension-violet bo’yog’i bilan bo’yalganda ham u bo’yoqni o’z
tanasida mahkam saqlab qoladi, preparatga spirt bilan ta’sir etilsa ham gension
violet tusda bo’yalgan bo’ladi. Bu rangdagi mikroblarni Gram musbat dedik, gram
manfiy bo’yaluvchi mikroorganizmlarda esa ribonuklein kislotasining magniyli
tuzi bo’lmaydi. Shuning uchun unday mikroorganizmlar gension-violet bo’yog’ini
tanasida mahkam saqlab qolaolmaydi, preparatga spirt bilan ta’sir etilganda
gension-violet tusda bo’yog’i u xildagi mikroorganizmlarning tanasidan yuvilib
ketadi, och-qizil rangga bo’yalib qoladi. Kuo’chilik sharsimon bakteriyalar achitqi
nursimon zamburug’lar gram-musbat bo’yaladi. Ayrim tayoqchasimon
bakteriyalar (kolibakteroid, karatid, brusellyoz va boshqa kasalliklarni
quzg’atuvchilar) vibrionlar, spirillalar, risketsiyalar gram-manfiy bo’yaladi.
Sporalarni bo’yash. Buning uchun maxsus murakkab bo’yash usullari
qullaniladi. Sporalarni bo’yash uchun uning qobigi yumshatilishi kerak, buning

uchun yuqori temperaturadan, kislota, ishqor va boshqa moddalardan
foydalaniladi. Bo’yalgan sporalar kislota va ishqor ta’sirida o’z rangini
yo’qotmaydi. Sporalarni bo’yashni bir qancha usullari bor, ulardan Zlatogorev
usuli eng ko’p qo’llaniladi. Fiksasiyalangan preparat ustiga filtr qogizi yopib,
ustiga fuksin bo’yog’i qo’yiladi va alanga ustiga 5-10 minut to bug’ chiqkuncha
qizdirilib bo’yaladi. Qog’oz olib tashlanib preparat 10 sekund 2 % li N
2 SO
4 ning
eritmasi bilan rangsizlantiriladi va so’ngra suv bilan yuviladi. Preparat bir minut
davomida metilen sinkasi bilan yaxshilab bo’yalib quritiladi va quriladi.
Bakteriyalar kapsulasini aniqlash.
Mikroorganizm oddiy usulda bo’yalganda kapsula ko’rinmaydi, chunki u bu
bo’yoqda bo’yalmaydi. Kapsulani aniqlash uchun zararlangan parenximatoz
organlardan taxma preparat tayyorlanadi, yoki Paster pipetkasi bilan yurak qoni
olinib surtma preparat tayyorlanadi, keyin quritiladi, spirt yoki spirt-efirda 15-30
minut fiksasiyalanadi.
Kislotaga chidamli bakteriyalarni bo’yash.
Ayrim mikroorganizmlar mineral kislotalar ta’siriga chidamli bo’lib, odatdagi
bo’yoqlar bilan yaxshi buyalmaydi. Shuning uchun ular konsentrlangan bo’yok
eritmalari bilan qizdirilib bo’yaladi. O’ziga qabul qilgan bo’yoqni ular spirt va
kislotalarning kuchli eritmasi ta’sirida ham ketkazmaydi. Ularning bunday
xususiyati differensial diagnoz quyishda ko’p qullaniladi. Sil tayoqchasi, qora
tuberkulyoz, enterit tayoqchasi va sutda, sariyoqda, tuproqda, gungda, qonli
hayvonlar organizmida uchraydigan bakteriyalar kislotaga chidamli bo’ladi.
Achitqi va nursimon zamburug’larni mikroskopik tekshirish uchun surtma
preparat tayyorlanib, uni quritib fiksasiyalab oddiy usul bilan bo’yab mikroskopda
ko’riladi.
Spiroxetalarni tekshirish uchun asosan korong’ilashtirilgan, lekin ko’rish
mumkin bo’lgan maydonda yoki negativ preparatlarda ko’riladi. Spiroxetalar
asosiy bo’yoqlar (metilin sinkasi) bilan yaxshi bo’yaladi.
Romanovskiy-Gimza usuli bilan 1-3 sutka bo’yalganda spiroxetalar yaxshi
bo’yalib, ipsimon ko’rinadi. Tovuqlar tekshirilganda bir tomchi qon bir ikki

tomchi tush bilan aralashtirib havoda ko’ritiladi va tekshiriladi, spiroxetalar qora
preparatda oq to’lqinsimon ip shaklida ko’rinadi. Sodda jonivorlarni tekshirishda
turli usullar qullaniladi: agar ular tirik holda tekshirilsa osilgan tomchi, boshqa
hollarda esa murakkab bo’yash usullari qo’llaniladi. Masalan, Romanovskiy-
Gimza usuli. Viruslarni mikroskopda tekshirish usullari.
Mikroorganizmlarni tekshrish vaqtida ishlatiladigan ozik-mahsulotlarni
tekshirish metodlari.
Mikroorganizmlarni tekshirish va o’rganish va ularni bir-biridan ajratish
uchun turli tuman oziqali kulturalar tayyorlanadi. Bular quyidagicha:
Peptonli go’sht sho’rvasi (PGSh).
Bu sho’rvani tayyorlash uchun avvalo 500 g go’sht suyak, chandir va yog’dan
tozalab maydalanadi. Maydalangan go’shtga 1 l suv qushilib 15 s temperaturada
24 soat tinch qoldiriladi. Bu vaqt o’tgandan so’ng go’sht aralashtirilgan suv doka
orqali kolbaga filtrlanadi . Bu filtrat 30 minut qaynatiladi va issiqligicha
filtrlanadi. 1 l go’sht sho’rvasi 10 g pepton va 5 g osh tuzi qo’shiladi. Qo’shilgan
pepton eriguncha sho’rva isitiladi. Peptonli sho’rvani neytral holga keltirish uchun
unga kristallik soda qo’shiladi. U loyqalanadi va tindirish uchun avtoklavlarga
joylanib 120 gradusli issiqlikda 15-30 minut qizdiriladi. Bu sho’rva sovugandan
so’ng ovqat muhiti sifatida ishlatiladi. Bu bakteriyalarning turini aniqlash uchun
uncha qulay emas. Shuning uchun qattiq ozuqali muhit ishlatiladi. Qattiq oziq
muhit sifatida jelatin va agar-agar ishlatiladi.
Go’sht-peptonli jelatin (GPJ).
Bu oziq muhitni tayyorlash uchun 1 l go’sht-pepton sho’rvaga 100-120 g
maydalangan jelatin qushiladi. Sho’rvaga qo’shilgan jelatinni eritish uchun kolba
Kox qaynatigichida yoki avtoklavda qizdiriladi. U avtoklavdan olinib filtrlanadi.
Filtrat probirka yoki kolbalarga taqsimlanadi. Probirka va kolbalarni og’zi paxta
bilan bekitiladi. U yana Kox qaynatgichida qaynatiladi bir sutkadan so’ng yana
sterillanadi. GPJ asosan sovuq sharoitda ishlatiladi (24 gradus S u suyuladi).
Go’sht-peptonli agar-agar aralash ozuqali muhit (GPA).

Buning uchun tayyor agar poroshogidan 4 g tortib olinib 100 ml suvga solib
qaynatib so’ngra sterillangan idishlarga solinadi va qotiriladi. Bundan tashqari
tuganak bakteriyalar va achitqilarni o’stirish uchun achitqi suvi tayyorlanadi.
Buning uchun svejiy yoki presslangan achitqidan 70-100 g tortib olinib 1 l
disstillangan suvga solib eritiladi va 30 minut qizdiriladi. So’ngra katta silindrga
solinib sovutiladi va filtrlanadi. Uni sterillash maqsadida yana Kox isitgichida 20
minutdan 2-3 kun qaynatiladi, so’ngra undan foydalaniladi.
Bundan tashqari yarim sintetik va sintetik ozuqa qo’llaniladi. Ko’pchilik
Pseudoneoceas, Bacterium Mycobacterium va boshqalar asosan go’sht-peptonli
oziqada o’stiriladi, ammo bundan tashqari sintetik ozuqali muhitda ham o’stirish
mumkin.
SREDA № 1 (g/l)
Glyukoza - 20,0
MH
4 Ce - 1.0
K
2 NRO
4 - 0.5
Mg SO
4 H
2 O - 0/5
CaCo
3 - 20-30
Ph muhit - 7.1-7.2
Avtotrof bakteriyalar uchun qo’yidagi Van-Nilb ozuqasi tayyorlanadi (serob
bakteriyalar uchun) (s/n)
NaHSO
3 - 1,0
NH
4 CI - 1,0
Na
2 SH
2 – 1.0
Mg CI
6. N
2 O – 0.2
K
2 HPO
4 - 0.5.
Nitrifikasiya bakteriyalari uchun Vinogradskiy ozuqasi quyidagicha tayyorlanadi.
(g/l) CaCo
3 - 10.0
(NH
4 )
2 SO
4 – 2.0
K
2 HPO
4 – 1.0
MgSO
4 H
2 O – 0.5

Na Ce - 2.0
FeSO
4 4H
2 O - 0.4
Mikroorganizmlar kulturasini tayyorlash uchun asosan uni shu yerda o’stirib
ko’paytirishdir. Toza kultura bu mikroblarning faqat bitta turidan iborat.
Aralash kulturasi – bu birinchi tabiatdan, ya’ni tuproqdan, havo va suvdan olingan
aralash kulturasidir.
Elektiv kultura – bu biror to’pdan olib alohida ajratib biron suyuqlik yoki qattiq
ozuqada o’stirilgandir. Bular biror bankada yoki probirkada saqlanadi. Buni
saqlash uchun past temperaturada yoki ozuqasini almashtirib turiladi. Agar u uzoq
muddatga saqlanmoqchi bo’linsa kultura qo’ritiladi havosiz joyda ularning biron
ampulada og’zi kovsharlab quyiladi, yoki suyuq azotni ichida saqlanadi. Shunday
qilib mikroblarning turli hil ozuqali kulturada o’stirib sof kulturasini ajratib
mikroskopda o’rganishga mikrokultural metod deb yuritiladi.
TO’QIMA KULTURASI. Eksilantasiya – (ko’chirib o’tkazish) organlarni
xayotchanligini saqlash , yoki biror uchastkasini ajratishdir. Birinchi marotaba
tuqima kulturasini hayvonlarda 1907 yilda R.Garrison qullagan. Keyinchalik
to’qima kulturasi keng yulga qo’yilib, xujayraning normal o’sishi va rivojlanishi
uchun sintetik ozuqalar ishlatilgandan keyin rivojlandi. To’qima kulturasining 3
tipi bor.
Dastlabki kultura – bundan har qanday organ praktik ajratib olinadi, ammo 2-
3 haftadan keyin o’ladi.
Diploidli kultura – bu embrional to’qimadan olinadi, bu uzoq muddat yashab
o’zining biologik hususiyatini yo’qotmaydi. Bunda doimiy diploid nabor
xromosomasi mavjud bo’ladi.
Stabilniy – bu organizmsiz uzoq yillar saqlanadi. Bunda to’qimadan bir bo’lagi
olinib maydalanib maxsus kameralarda saqlanadi va ularga ekib o’stiriladi.

ADABIYOTLAR
1. M.Inog‘omova, A.h.Vahobov. Mikrobiologiya va virusologiya asoslari.
Toshkent, “Universitet”, 2010, 203.
2. Mishustin E.N., Ems e v V.G. Mikrobiologiya. M. Kolos, 1987.
3. Ag ol V.I., Atabekov I.G. , Tixonenko T.I. , Kr o‘ lov V.N. Molekulyarnaya
biologiya virusov. M. Nauka, 1971.
Qo‘shimcha
4. Bo y ko A.L. Ekologiya virusov rasteniy. Uchebnoe posobie dlya vuzov.
Kiev,1990.
5.Nizametdinova YA.F., Mansurova M.L., Muzaffarova I.A.,
Kondratьeva K.V.. Vahobov A.h. Mikrobiologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Metodik qo‘llanma. Toshkent, ToshDU, 1992
8. Gibbs A., Xarrison B. Osnov o‘ virusologii rasteniy. M.: Mir. 1978.
9. Vahobov A,h. O‘simlik viruslarini aniqlashda immunologiya usullarini
qo‘llash (Uslubiy ko‘rsatma) ToshDU ,1991.

Mikrobiologik tadqiqotlarning asosiy metodlari

Купить