Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 45.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Июнь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Культурология

Продавец

Abbosjon Yulchiev

Дата регистрации 13 Декабрь 2024

67 Продаж

Milliy taomlar va gastronomik madaniyatning etnologik talqini

Купить
MILLIY TAOMLAR VA GASTRONOMIK MADANIYATNING
ETNOLOGIK TALQINI
KIRISH………………………………………………………………………….3
I BOB. GASTRONOMIK MADANIYAT VA MILLIY TAOMLARNING 
ETNOLOGIK ASOSLARI
1.1. Gastronomik madaniyat tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni…….….5
1.2. Milliy taomlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar…………………...15
II BOB. TURLI XALQLAR GASTRONOMIK MADANIYATINING 
ETNOLOGIK XUSUSIYATLARI
2.1. Sharq va G‘arb xalqlari milliy taomlarining o‘ziga xos jihatlari……….…..23
2.2. Zamonaviylashuv va globalizatsiya sharoitida gastronomik madaniyat…...30
XULOSA………………………………………………………………………..38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………….…..40
1 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.  Milliy taomlar va gastronomik madaniyat insoniyat
jamiyatining   eng   qadimiy   va   muhim   madaniy   institutlaridan   biri   bo‘lib,   u
etnologiya   fanida   alohida   ilmiy   ahamiyatga   ega   hisoblanadi.   Har   bir   xalqning
gastronomik   madaniyati   uning   tarixiy   taraqqiyoti,   tabiiy-geografik   sharoiti,
xo‘jalik   yuritish   usullari,   diniy   e’tiqodlari   va   ma’naviy   qadriyatlari   bilan
chambarchas bog‘liqdir. Shu jihatdan milliy taomlar nafaqat oziq-ovqat mahsuloti,
balki   xalqning   etnik   o‘zligini   ifodalovchi   muhim   madaniy   belgi   sifatida   ham
qaraladi.
Milliy   gastronomiya   xalq   turmush   tarzining   ajralmas   qismi   bo‘lib,   unda
jamiyatning ijtimoiy munosabatlari, oilaviy an’analari, marosim va urf-odatlari o‘z
aksini   topadi.   Ayniqsa,   Sharq   va   G‘arb   xalqlarining   gastronomik   madaniyatini
qiyosiy   o‘rganish   ularning   tarixiy   rivojlanish   yo‘llari,   madaniy   tafovutlari   va
ijtimoiy   qadriyatlarini   chuqurroq   anglash   imkonini   beradi.   Bu   esa   gastronomik
madaniyatni etnologik jihatdan o‘rganishning ilmiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Bugungi   globallashuv   jarayonida   milliy   gastronomik   an’analar   sezilarli
o‘zgarishlarga   uchramoqda.   Urbanizatsiya,   migratsiya,   ommaviy   madaniyat   va
global   oziq-ovqat   sanoatining   rivojlanishi   natijasida   an’anaviy   ovqatlanish
tizimlari   asta-sekin   o‘zgarib   bormoqda.   Fastfud   va   tezkor   ovqatlanish
madaniyatining keng tarqalishi milliy taomlarga bo‘lgan qiziqishning kamayishiga
hamda ayrim an’anaviy retseptlarning unutilishiga sabab bo‘lishi mumkin. 1
Shu   bilan   birga,   globallashuv   milliy   gastronomik   madaniyatlar   o‘rtasidagi
almashinuvni   kuchaytirib,   ularning   xalqaro   miqyosda   tanilishiga   ham   zamin
yaratmoqda.   Bugungi   kunda   ko‘plab   milliy   taomlar,   jumladan   o‘zbek   palovi,
yapon sushi, italyan pizza va turk kebabi dunyo bo‘ylab mashhur bo‘lib bormoqda.
Bu jarayon gastronomik madaniyatning global integratsiyasini kuchaytiradi hamda
madaniyatlararo muloqotni rivojlantiradi.
1
 Shavkat Mirziyoyev.  Yangi O‘zbekiston strategiyasi . – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – 464 b.
2 Shu   nuqtai   nazardan   milliy   taomlar   va   gastronomik   madaniyatni   etnologik
jihatdan   o‘rganish,   ularning   shakllanish   omillarini   tahlil   qilish,   an’anaviy   va
zamonaviy   jarayonlar   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni   aniqlash   bugungi   kunda   dolzarb
ilmiy   masalalardan   biri   hisoblanadi.   Bu   tadqiqot   nafaqat   milliy   madaniy   merosni
saqlashga,   balki   madaniyatlararo   bag‘rikenglikni   rivojlantirishga   ham   xizmat
qiladi.
Kurs   ishining   maqsadi—   milliy   taomlar   va   gastronomik   madaniyatning
etnologik   mohiyatini   o‘rganish,   ularning   shakllanishiga   ta’sir   etuvchi   omillarni
tahlil qilish hamda Sharq va G‘arb xalqlari gastronomik madaniyatining o‘ziga xos
jihatlarini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
• gastronomik madaniyat tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rnini o‘rganish;
• milliy taomlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi tabiiy, tarixiy va ijtimoiy 
omillarni tahlil qilish;
• Sharq va G‘arb xalqlari gastronomik an’analarini qiyosiy o‘rganish;
• milliy taomlarda marosim va urf-odatlarning aks etishini yoritish;
• zamonaviylashuv va globallashuv jarayonlarining gastronomik madaniyatga 
ta’sirini tahlil qilish;
• milliy gastronomik merosni saqlash va rivojlantirish masalalarini o‘rganish;
• gastronomik turizmning milliy qadriyatlar bilan bog‘liqligini yoritish.
Kurs   ishining   obyekti .   Kurs   ishining   obyekti   —   milliy   taomlar   va
gastronomik   madaniyat   tizimi,   ularning   shakllanishi   va   rivojlanishi   bilan   bog‘liq
ijtimoiy-madaniy jarayonlar majmuasi hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti
Kurs   ishining   predmeti   —   milliy   taomlar   va   gastronomik   madaniyatning
etnologik talqini, ularning tarixiy rivojlanishi, mintaqaviy xususiyatlari, an’anaviy
va   zamonaviy   o‘zgarishlari   hamda   jamiyat   hayotidagi   funksional   ahamiyatini
o‘rganishdan iborat.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Ushbu   kurs   ishi   kirish,   2   bob,   4   ta   reja,   xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
3 4 I BOB. GASTRONOMIK MADANIYAT VA MILLIY TAOMLARNING
ETNOLOGIK ASOSLARI
1.1. Gastronomik madaniyat tushunchasi va uning etnologiyadagi o‘rni.
Gastronomik   madaniyat   insoniyat   tarixining   eng   qadimiy   va   muhim
madaniy   qatlamlaridan   biri   hisoblanadi.   Insonning   oziqlanish   jarayoni   faqat
biologik   ehtiyojni   qondirish   vositasi   bo‘lib   qolmay,   balki   ijtimoiy,   ma’naviy   va
madaniy   qadriyatlarning   ham   muhim   ko‘rinishidir.   Har   bir   xalqning   o‘ziga   xos
taomlari, ularni tayyorlash usullari, iste’mol qilish tartiblari va ovqat bilan bog‘liq
marosimlari mavjud bo‘lib, ular o‘sha xalqning tarixiy taraqqiyoti, yashash muhiti,
diniy   qarashlari   va   turmush   tarzini   aks   ettiradi.   Shu   jihatdan   gastronomik
madaniyat etnologiya fanining muhim tadqiqot obyektlaridan biri hisoblanadi.
“Gastronomiya”   termini   yunoncha   “gaster”   –   oshqozon   va   “nomos”   –
qonun,   tartib   so‘zlaridan   kelib   chiqqan   bo‘lib,   ovqatlanish   madaniyati,   taom
tayyorlash   san’ati   va   iste’mol   odatlarini   anglatadi.   Gastronomik   madaniyat   esa
muayyan xalq yoki jamiyatning oziq-ovqat bilan bog‘liq urf-odatlari, qadriyatlari,
an’analari, marosimlari va estetik qarashlarini o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha faqat
taomning   mazasi   yoki   tayyorlanish   texnologiyasini   emas,   balki   uning   ijtimoiy
hayotdagi o‘rni va ma’naviy ahamiyatini ham qamrab oladi.
Etnologiya   fanida   gastronomik   madaniyat   xalqning   etnik   xususiyatlarini
o‘rganishda muhim manba sifatida qaraladi. Chunki taomlar va oziqlanish odatlari
xalqning   tarixiy   shakllanish   jarayonini,   boshqa   xalqlar   bilan   madaniy   aloqalarini,
xo‘jalik   yuritish   usullarini   hamda   tabiiy-geografik   sharoitini   yoritib   beradi.
Masalan,   chorvachilik   rivojlangan   hududlarda   go‘sht   va   sut   mahsulotlariga
asoslangan   taomlar   keng   tarqalgan   bo‘lsa,   dehqonchilik   rivojlangan   hududlarda
don mahsulotlari va sabzavotlardan tayyorlanadigan taomlar ko‘proq uchraydi.
O‘zbek   xalqining   gastronomik   madaniyati   ham   uzoq   tarixiy   taraqqiyot
mahsulidir.   O‘zbekiston   qadimdan   Buyuk   Ipak   yo‘li   chorrahasida   joylashgani
sababli   turli   xalqlar   madaniyati   bilan   aloqada   bo‘lgan.   Bu   jarayon   milliy
taomlarning   shakllanishiga   katta   ta’sir   ko‘rsatgan.   Masalan,   palov,   somsa,   manti,
5 lag‘mon   kabi   taomlar   turli   madaniy   ta’sirlar   natijasida   boyib   borgan   va   bugungi
kunda milliy gastronomiyaning muhim qismiga aylangan.
Gastronomik   madaniyat   xalqning   ma’naviy   hayotida   ham   alohida   o‘rin
tutadi. Taom tayyorlash va dasturxon yozish jarayonida xalqning mehmondo‘stligi,
bag‘rikengligi,   oilaparvarligi   va   estetik   qarashlari   namoyon   bo‘ladi.   Ayniqsa,
o‘zbek   xalqida   dasturxon   muqaddas   hisoblanadi.   Dasturxon   atrofida   yig‘ilish,
birgalikda   ovqatlanish   insonlar   o‘rtasidagi   mehr-oqibat   va   ijtimoiy   birdamlikni
mustahkamlaydi. 2
Shuningdek,   gastronomik   madaniyat   marosim   va   urf-odatlar   bilan
chambarchas   bog‘liqdir.   To‘y,   sunnat,   hayit,   Navro‘z   kabi   marosimlarda
tayyorlanadigan   maxsus   taomlar   xalqning   an’anaviy   qadriyatlarini   aks   ettiradi.
Masalan, Navro‘z bayramida sumalak tayyorlash jarayoni nafaqat ovqat pishirish,
balki jamoaviy birdamlik, ezgulik va baraka timsoli sifatida ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
Bugungi globallashuv davrida gastronomik madaniyatning ahamiyati yanada
ortmoqda.   Turli   xalqlarning   milliy   taomlari   xalqaro   miqyosda   ommalashib,
gastronomik   turizm   rivojlanmoqda.   Shu   bilan   birga,   ayrim   milliy   taomlarning
unutilib   ketish   xavfi   ham   mavjud.   Shuning   uchun   gastronomik   merosni   asrash,
milliy taomlarni yosh avlodga yetkazish va ularni ilmiy jihatdan o‘rganish muhim
vazifa hisoblanadi.
Gastronomik   madaniyatning   yana   bir   muhim   jihati   –   uning   iqtisodiy   va
turistik   ahamiyatidir.   Hozirgi   kunda   ko‘plab   davlatlar   milliy   taomlarini   turizmni
rivojlantirish   vositasi   sifatida   targ‘ib   qilmoqda.   O‘zbekiston   ham   bu   borada   katta
salohiyatga   ega.   O‘zbek   palovi,   tandir   somsa,   shashlik,   norin,   mastava   kabi
taomlar   xorijiy   sayyohlar   orasida   katta   qiziqish   uyg‘otmoqda.   Bu   esa   milliy
gastronomik   madaniyatning   xalqaro   nufuzini   oshirish   bilan   birga   iqtisodiy   foyda
ham keltiradi.
2
 Ashirov A..  Etnologiya asoslari . Darslik. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019. – 320 b.
6 Demak,   gastronomik   madaniyat   inson   hayotining   barcha   jabhalari   bilan   uzviy
bog‘liq   bo‘lgan   murakkab   va   ko‘p   qirrali   hodisadir.   U   xalqning   tarixiy   xotirasi,
etnik   o‘ziga   xosligi   va   ma’naviy   qadriyatlarini   mujassamlashtiradi.   Shu   sababli
gastronomik   madaniyatni   o‘rganish   etnologiya   fanining   dolzarb   yo‘nalishlaridan
biri bo‘lib qolmoqda.
Oziq-ovqat va madaniyat bir-biri bilan chambarchas bog‘liq tushunchalardir.
Har bir xalqning iste’mol qiladigan taomlari, ovqatlanish odatlari va pazandachilik
an’analari uning madaniy taraqqiyoti bilan uzviy aloqada shakllangan. Oziq-ovqat
nafaqat   insonning   yashashi   uchun   zarur   biologik   ehtiyoj,   balki   ma’naviy   va
ijtimoiy   hayotning   ham   muhim   qismidir.   Shu   bois   etnologiya   fanida   oziq-ovqat
madaniyati   xalqning   etnik   xususiyatlarini   o‘rganishda   muhim   manba   sifatida
qaraladi.
Madaniyat   insoniyat   yaratgan   moddiy   va   ma’naviy   boyliklar   majmui
hisoblanadi.   Oziq-ovqat   esa   ana   shu   moddiy   madaniyatning   asosiy   tarkibiy
qismlaridan biridir. Har bir xalqning qanday mahsulotlarni iste’mol qilishi, ularni
qanday tayyorlashi va qanday marosimlarda qo‘llashi o‘sha xalqning turmush tarzi
va qadriyatlarini aks ettiradi.
Masalan,   o‘zbek   xalqida   non   alohida   hurmatga   ega.   Nonni   muqaddas   deb
bilish, uni yerga tashlamaslik, ustiga biror narsa qo‘ymaslik kabi odatlar xalqning
diniy va ma’naviy qarashlari bilan bog‘liqdir. Bu an’analar avloddan-avlodga o‘tib
kelmoqda va milliy madaniyatning muhim elementi sifatida saqlanib qolmoqda.
Oziq-ovqat   va   madaniyat   o‘rtasidagi   bog‘liqlik   diniy   qarashlarda   ham   yaqqol
namoyon bo‘ladi. Turli dinlarda ayrim mahsulotlarni iste’mol qilish yoki taqiqlash
bilan bog‘liq qoidalar mavjud. Masalan, islom dinida halol taomlarga katta e’tibor
beriladi.   Cho‘chqa   go‘shti   va   spirtli   ichimliklarni   iste’mol   qilish   taqiqlangan.   Bu
qoidalar   musulmon   xalqlarning   gastronomik   madaniyatiga   sezilarli   ta’sir
ko‘rsatgan.
Iqlim   va   tabiiy   sharoit   ham   oziq-ovqat   madaniyatining   shakllanishida
muhim   omil   hisoblanadi.   Sovuq   hududlarda   yashovchi   xalqlar   ko‘proq   yog‘li   va
kaloriyali taomlarni iste’mol qilsa, issiq iqlimli hududlarda sabzavot va mevalarga
7 boy   yengil   taomlar   keng   tarqalgan.   O‘zbekistonning   tabiiy   sharoiti   esa
dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga imkon yaratgan. Natijada o‘zbek
taomlari tarkibida guruch, sabzi, piyoz, ziravorlar va go‘sht muhim o‘rin egallaydi.
Oziq-ovqat   madaniyati   oilaviy   munosabatlarda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.
Birgalikda   ovqatlanish   oilaviy   birdamlikni   mustahkamlaydi.   O‘zbek   oilalarida
dasturxon   atrofida   yig‘ilish,   kattalarga   hurmat   ko‘rsatish   va   mehmon   kutish
an’analari   muhim   tarbiyaviy   ahamiyatga   ega.   Ayniqsa,   mehmon   uchun   alohida
taom tayyorlash xalqning mehmondo‘stligini namoyon qiladi.
Madaniyat   va   oziq-ovqat   o‘rtasidagi   bog‘liqlik   bayram   va   marosimlarda
ham ko‘zga tashlanadi. Har bir bayramning o‘ziga xos taomlari mavjud. Masalan,
Navro‘zda   sumalak   va   halim   tayyorlanadi.   Ramazon   hayitida   turli   shirinliklar   va
milliy   taomlar   dasturxonga   tortiladi.   To‘y   marosimlarida   esa   palov   asosiy   taom
sifatida tayyorlanadi. Bu taomlar marosimning ramziy ma’nosini ifodalaydi.
Globallashuv   jarayoni   oziq-ovqat   madaniyatiga   ham   kuchli   ta’sir
ko‘rsatmoqda.   Bugungi   kunda   fastfud   mahsulotlari   va   xorijiy   taomlar   ko‘plab
mamlakatlarda keng  tarqalmoqda. Bu  holat   ayrim   milliy  taomlarning  unutilishiga
sabab   bo‘lishi   mumkin.   Shu   bilan   birga,   xalqlar   o‘rtasidagi   gastronomik
almashinuv   ham   kuchaymoqda.   Masalan,   o‘zbek   palovi   dunyoning   ko‘plab
mamlakatlarida mashhur bo‘lib bormoqda.
Oziq-ovqat   madaniyati   inson   salomatligi   bilan   ham   bevosita   bog‘liqdir.
An’anaviy   milliy   taomlar   ko‘pincha   tabiiy   mahsulotlardan   tayyorlanadi   va   inson
organizmi   uchun   foydali   hisoblanadi.   Masalan,   o‘zbek   taomlarida   ishlatiladigan
ziravorlar   hazm   jarayonini   yaxshilaydi   va   organizmni   mustahkamlaydi.   Shu
sababli   milliy   gastronomik   merosni   saqlash   sog‘lom   turmush   tarzini
rivojlantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Bugungi   kunda   gastronomiya   san’at   darajasiga   ko‘tarilgan.   Mashhur
oshpazlar   milliy   taomlarni   zamonaviy   usullar   bilan   boyitib,   ularni   xalqaro
maydonda   targ‘ib   qilmoqda.   Bu   jarayon   milliy   madaniyatni   dunyoga   tanitishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Shunday qilib, oziq-ovqat va madaniyat bir-
biri   bilan   uzviy   bog‘liq   bo‘lib,   ular   xalqning   tarixiy   taraqqiyoti,   ma’naviy
8 qadriyatlari   va   ijtimoiy   hayotini   aks   ettiradi.   Oziq-ovqat   madaniyatini   o‘rganish
orqali   xalqning   milliy   xususiyatlari   va   etnik   o‘ziga   xosligini   chuqurroq   anglash
mumkin.
Milliy   taomlar   har   bir   xalqning   tarixiy   taraqqiyoti,   madaniy   merosi   va
turmush   tarzini   o‘zida   mujassamlashtirgan   muhim   qadriyatlardan   biridir.   Ular
xalqning asrlar davomida shakllangan xo‘jalik faoliyati, tabiiy sharoiti, urf-odatlari
va   dunyoqarashining   mahsuli   hisoblanadi.   Shu   sababli   milliy   taomlar   nafaqat
oziqlanish vositasi, balki xalqning etnik va ma’naviy o‘zligini ifodalovchi muhim
omil sifatida ham qadrlanadi. 3
O‘zbek xalqining milliy taomlari juda boy va rang-barangdir. Palov, somsa,
manti, lag‘mon, shashlik, mastava, norin, dimlama kabi taomlar xalqimizning uzoq
tarixiy   tajribasi   asosida   shakllangan.   Bu   taomlar   o‘zining   mazasi,   tayyorlanish
usuli va oziqaviy qiymati bilan ajralib turadi.
Milliy   taomlarning   xalq   turmush   tarzidagi   ahamiyati,   avvalo,   ularning
ijtimoiy   birlikni   mustahkamlashdagi   o‘rni   bilan  belgilanadi.   O‘zbek   xalqida  katta
dasturxon   atrofida   yig‘ilish   qadimiy   an’ana   hisoblanadi.   Birgalikda   ovqatlanish
insonlarni   yaqinlashtiradi,   oila   va   mahalla   birdamligini   kuchaytiradi.   Ayniqsa,
to‘y,   bayram   va   marosimlarda   tayyorlanadigan   taomlar   jamoaviy   hamjihatlikni
ifodalaydi.
Palov   o‘zbek   xalqining   eng   mashhur   milliy   taomlaridan   biridir.   U   nafaqat
kundalik   hayotda,   balki   barcha   tantanali   marosimlarda   ham   asosiy   taom   sifatida
tayyorlanadi.   Palov   tayyorlash   jarayoni   ham   o‘ziga   xos   madaniy   hodisa
hisoblanadi.   Oshpazlik   mahorati,   mahsulotlarni   tanlash   va   taomni   tortish   usullari
xalqning gastronomik tajribasini namoyon etadi.
Milliy taomlar xalqning mehmondo‘stligini ham aks ettiradi. O‘zbek xalqida
mehmonni   yaxshi   kutib   olish   muqaddas   burch   hisoblanadi.   Mehmon   uchun   eng
sara taomlar tayyorlanadi va dasturxonga tortiladi. Bu odat xalqning bag‘rikengligi
va insonparvarligini ifodalaydi.
3
 Jabborov I..  Jahon xalqlari etnologiyasi . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – 352 b.
9 Milliy   taomlarning   yana   bir   muhim   jihati   –   ularning   sog‘lom
ovqatlanishdagi   o‘rnidir.   Ko‘plab   an’anaviy   taomlar   tabiiy   mahsulotlardan
tayyorlanadi.   Sabzavotlar,   go‘sht,   don   mahsulotlari   va   ziravorlarning   uyg‘unligi
organizm uchun foydali hisoblanadi. Masalan, sumalak tarkibidagi tabiiy moddalar
inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Taomlar xalqning mehnat faoliyati bilan ham bog‘liqdir. Chorvachilik bilan
shug‘ullangan   hududlarda   go‘shtli   taomlar   keng   rivojlangan   bo‘lsa,   dehqonchilik
hududlarida   don   mahsulotlariga   asoslangan   taomlar   ko‘proq   tayyorlangan.   Bu
holat xalqning xo‘jalik yuritish usullarini aks ettiradi.
Milliy   taomlar   yosh   avlodni   tarbiyalashda   ham   muhim   vosita   hisoblanadi.
Oila   davrasida   taom   tayyorlash   jarayonida   bolalarga   mehnatsevarlik,   ozodalik,
kattalarga   hurmat   va   milliy   qadriyatlarga   sadoqat   kabi   fazilatlar   singdiriladi.
Ayniqsa,   qiz   bolalarga   pazandachilik   sirlarini   o‘rgatish   qadimiy   oilaviy
an’analardan   biridir.   Bugungi   kunda   milliy   taomlar   xalqaro   miqyosda   ham   katta
qiziqish uyg‘otmoqda. Gastronomik turizm rivojlanishi natijasida xorijiy sayyohlar
o‘zbek   milliy   taomlariga   katta   qiziqish   bildirmoqda.   Bu   esa   milliy   madaniyatni
dunyoga   tanitishda   muhim   rol   o‘ynamoqda.   O‘zbek   palovi   UNESCOning
nomoddiy  madaniy   merosi   ro‘yxatiga  kiritilgani   milliy  gastronomiyaning   xalqaro
e’tirofidir.
Shuningdek,  milliy  taomlar   iqtisodiy   jihatdan   ham   muhim   ahamiyatga  ega.
Restoranlar,   oshxonalar   va   oziq-ovqat   sanoati   orqali   minglab   insonlar   ish   bilan
ta’minlanmoqda. Milliy taomlarni eksport qilish va gastronomik festivallar tashkil
etish mamlakat iqtisodiyotiga ham foyda keltiradi.
Globallashuv   sharoitida   milliy   taomlarni   asrab-avaylash   muhim   vazifaga
aylanmoqda. Fastfud madaniyatining keng tarqalishi ayrim an’anaviy taomlarning
unutilishiga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Shu   bois   milliy   gastronomik   merosni   yosh
avlodga   yetkazish,   milliy   pazandachilik   an’analarini   rivojlantirish   va   ularni   ilmiy
jihatdan o‘rganish zarurdir.
Gastronomik   madaniyatning   shakllanishi   insoniyat   tarixining   eng   qadimgi
davrlariga borib taqaladi. Insonlar dastlab tabiatdagi tayyor mahsulotlarni iste’mol
10 qilgan   bo‘lsalar,   keyinchalik   ovchilik,   baliqchilik,   chorvachilik   va
dehqonchilikning   rivojlanishi   natijasida   oziq-ovqat   tayyorlash   usullari   ham
takomillashib   borgan.   Bu   jarayon   insonlarning   yashash   tarzi,   ijtimoiy
munosabatlari va madaniy qarashlari bilan uzviy bog‘liq holda rivojlangan.
Qadimgi   jamiyatlarda   taom   tayyorlash   oddiy   ehtiyoj   bo‘lsa-da,   vaqt   o‘tishi
bilan   u   ma’lum   urf-odat   va   an’analarga   asoslangan   murakkab   madaniy   tizimga
aylangan.   Ayniqsa,   olovning   kashf   etilishi   gastronomik   madaniyat   taraqqiyotida
muhim   burilish   yasagan.   Odamlar   go‘shtni   pishirish,   don   mahsulotlarini   qayta
ishlash   va   turli   mahsulotlarni   aralashtirish   orqali   yangi   taomlar   yaratishni
boshlaganlar.
Markaziy   Osiyo   hududi   qadimdan   turli   sivilizatsiyalar   chorrahasida
joylashgani   sababli   bu   yerda   gastronomik   madaniyat   ham   rang-barang
shakllangan.   Buyuk   Ipak   yo‘li   orqali   Sharq   va   G‘arb   xalqlari   o‘rtasidagi   savdo-
sotiq   nafaqat   iqtisodiy,   balki   madaniy   almashinuvni   ham   kuchaytirgan.   Natijada
turli ziravorlar, yangi mahsulotlar va pazandachilik usullari hududga kirib kelgan.
O‘zbek   milliy   taomlarining   shakllanishida   qadimgi   turkiy   qabilalar,   fors-
tojik   xalqlari,   arab   va   mo‘g‘ul   madaniyatlarining   ta’siri   seziladi.   Masalan,
palovning turli variantlari Markaziy Osiyoning deyarli barcha hududlarida uchrasa-
da,   har   bir   xalq   uni   o‘ziga   xos   usulda   tayyorlaydi.   Bu   esa   gastronomik
madaniyatning tarixiy taraqqiyot davomida boyib borganini ko‘rsatadi.
Qadim   zamonlarda   oziq-ovqat   mahsulotlarini   saqlash   usullari   ham
gastronomik madaniyatning rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Go‘shtni quritish,
sut   mahsulotlarini   qayta   ishlash,   meva   va   sabzavotlarni   qoqi   qilish   kabi   usullar
insonlarning   uzoq   muddat   oziq-ovqat   zaxirasini   yaratishiga   yordam   bergan.   Bu
usullar bugungi kunda ham ayrim hududlarda saqlanib qolgan.
Gastronomik   madaniyatning   tarixiy   taraqqiyoti   davlatlar   va   xalqlar
o‘rtasidagi   siyosiy   aloqalar   bilan   ham   bog‘liq   bo‘lgan.   Masalan,   Amir   Temur
davrida   saroy   oshxonalarida   turli   millatlarga   mansub   oshpazlar   faoliyat   yuritgan.
Natijada   saroy   taomlari   yanada   boyigan   va   yangi   pazandachilik   usullari
shakllangan.
11 Shuningdek,   gastronomik   madaniyat   tarixiy   davrlarning   iqtisodiy   holatini
ham   aks   ettiradi.   Oziq-ovqat   mahsulotlarining   xilma-xilligi   yoki   kamligi
jamiyatning   iqtisodiy   rivojlanish   darajasi   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan.
Farovon   davrlarda   murakkab   va   sermahsul   taomlar   tayyorlangan   bo‘lsa,   qiyin
davrlarda oddiy va tejamkor ovqatlar keng tarqalgan.
Bugungi kunda tarixiy gastronomiyani o‘rganish orqali qadimgi xalqlarning
turmush   tarzi,   xo‘jalik   faoliyati   va   madaniy   aloqalari   haqida   muhim   ma’lumotlar
olinmoqda.   Shu   sababli   gastronomik   meros   tarixiy-madaniy   boylik   sifatida   katta
ahamiyatga ega.
Har   bir   xalqning   gastronomik   madaniyatida   turli   marosim   va   urf-odatlar
muhim   o‘rin   tutadi.   Taom   tayyorlash   va   iste’mol   qilish   jarayoni   ko‘pincha
muayyan   marosimlar   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   ular   xalqning   ma’naviy   qadriyatlarini
aks   ettiradi.   O‘zbek   xalqida   to‘y   marosimlari   gastronomik   madaniyatning   yorqin
namunasi   hisoblanadi.   To‘y   dasturxonining   boyligi   va   taomlarning   xilma-xilligi
xalqning   mehmondo‘stligi   hamda   saxovatini   ifodalaydi.   Ayniqsa,   osh   tortish
marosimi   to‘ylarning   eng  muhim   qismlaridan  biridir.   Oshning   mazali   chiqishi   va
mehmonlarga chiroyli tortilishi mezbonning obro‘sini oshirgan.
Navro‘z   bayramida   tayyorlanadigan   sumalak   alohida   ramziy   ma’noga   ega.
Sumalak   bahor,   yangilanish   va   baraka   timsoli   sifatida   qadrlanadi.   Uni   tayyorlash
jarayonida   ayollar   birgalikda   ishlaydi,   qo‘shiqlar   aytiladi   va   ezgu   tilaklar
bildiriladi. Bu jarayon jamoaviy birdamlikni kuchaytiradi. 4
Ramazon   va   Qurbon   hayitlarida   ham   gastronomik   an’analar   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Hayit   kunlari   qarindosh-urug‘lar   va   qo‘shnilarga   taom
ulashish   insonparvarlik   va   mehr-oqibat   ramzi   hisoblanadi.   Ayniqsa,   kambag‘al
oilalarga yordam ko‘rsatish diniy va ma’naviy qadriyatlarning ifodasidir.
Beshik   to‘yi,   sunnat   to‘yi   va   boshqa   oilaviy   marosimlarda   ham   maxsus
taomlar   tayyorlanadi.   Har   bir   marosimning   o‘ziga   xos   gastronomik   xususiyatlari
mavjud   bo‘lib,   ular   avloddan-avlodga   o‘tib   kelmoqda.   Taom   bilan   bog‘liq   urf-
4
 Sodiqov H..  O‘zbek xalqining etnomadaniyati . – Toshkent: “Fan”, 2015. – 280 b.
12 odatlar   insonlarning   kundalik   hayotida   ham   namoyon   bo‘ladi.   Masalan,
dasturxonga   avval   non   qo‘yish,   ovqatdan   oldin   duo   qilish,   kattalardan   oldin
taomga qo‘l uzatmaslik kabi odatlar xalqning axloqiy qadriyatlarini aks ettiradi.
Bugungi   globallashuv   davrida   gastronomik   madaniyat   yangi   bosqichga
ko‘tarilmoqda.   Turli   xalqlarning   taomlari   dunyo   bo‘ylab   keng   tarqalib,   xalqlar
o‘rtasidagi   madaniy   aloqalarni   mustahkamlamoqda.   Shu   bilan   birga,   milliy
gastronomik merosni asrab-avaylash masalasi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Zamonaviy   texnologiyalar   va   internet   tarmoqlari   milliy   taomlarni   targ‘ib
qilish imkoniyatlarini kengaytirdi. Bugungi kunda o‘zbek palovi, somsa va boshqa
milliy taomlar haqida ko‘plab videolar, maqolalar va gastronomik bloglar mavjud.
Bu esa milliy madaniyatni xalqaro miqyosda tanitishga xizmat qilmoqda.
Restoran   va   kafe   madaniyatining   rivojlanishi   ham   gastronomik
madaniyatning   zamonaviy   ko‘rinishlaridan   biridir.   Milliy   uslubda   bezatilgan
restoranlar   xorijiy   sayyohlarni   jalb   qilishda   muhim   rol   o‘ynamoqda.   Bunday
maskanlarda   nafaqat   taomlar,   balki   xalqning   musiqa,   kiyim   va   mehmondo‘stlik
an’analari ham namoyish etiladi.
Gastronomik   turizm   bugungi   kunda   jahon   turizm   sanoatining   muhim
yo‘nalishiga   aylangan.   Sayyohlar   ma’lum   bir   mamlakatga   nafaqat   tarixiy
obidalarni   ko‘rish,   balki   milliy   taomlarni   tatib   ko‘rish   uchun   ham   tashrif
buyuradilar. O‘zbekiston bu borada katta imkoniyatlarga ega davlatlardan biridir.
Shuningdek,   gastronomik   madaniyat   iqtisodiy   taraqqiyotga   ham   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatmoqda. Oziq-ovqat sanoati, restoran biznesi va qishloq xo‘jaligi o‘rtasidagi
uzviy bog‘liqlik yangi ish o‘rinlari yaratilishiga xizmat qilmoqda.
Biroq   globallashuvning   salbiy   tomonlari   ham   mavjud.   Fastfud   mahsulotlarining
keng   tarqalishi   ayrim   milliy   taomlarning   iste’moldan   chiqib   ketishiga   sabab
bo‘lishi   mumkin.   Shu   sababli   milliy   gastronomik   merosni   asrash   va   yosh   avlod
orasida targ‘ib qilish muhim vazifadir.
Ta’lim   tizimida   ham   gastronomik   madaniyatga   e’tibor   kuchaymoqda.
Pazandachilik   kollejlari,   gastronomiya   markazlari   va   milliy   taom   festivallari   bu
13 yo‘nalishning   rivojlanishiga   xizmat   qilmoqda.   Yoshlarni   milliy   taom   tayyorlash
an’analariga o‘rgatish orqali milliy qadriyatlarni saqlab qolish mumkin.
Milliy   identitet   xalqning   o‘ziga   xosligini   belgilovchi   asosiy   omillardan
biridir.   Til,   din,   urf-odat   va   san’at   kabi   gastronomik   madaniyat   ham   milliy
identitetning   muhim   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Chunki   milliy   taomlar   xalqning
tarixiy xotirasi va madaniy merosini o‘zida mujassamlashtiradi.
O‘zbek   xalqining   milliy   taomlari   dunyoning   ko‘plab   mamlakatlarida
tanilgan. Ayniqsa, palov o‘zbek xalqining milliy ramzlaridan biri sifatida qaraladi.
Turli hududlarda palovning o‘ziga xos turlari mavjud bo‘lsa-da, ularning barchasi
xalqning umumiy gastronomik an’analarini ifodalaydi.
Milliy   taomlar   diasporalar   hayotida   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   Xorijda
yashayotgan   o‘zbeklar   milliy   taomlarni   tayyorlash   orqali   o‘z   madaniyati   va
an’analarini   сақлаб   qolishga harakat qiladilar. Bu esa gastronomik madaniyatning
milliy o‘zlikni saqlashdagi rolini ko‘rsatadi.
Shuningdek, gastronomik madaniyat xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik va madaniy
muloqotni rivojlantirish vositasi hamdir. Turli xalq taomlari bilan tanishish boshqa
madaniyatlarni tushunishga yordam beradi va bag‘rikenglikni kuchaytiradi.
Xulosa   qilib   aytganda,   gastronomik   madaniyat   xalqning   tarixiy   taraqqiyoti,
ma’naviy   qadriyatlari   va   milliy   identitetini   aks   ettiruvchi   muhim   madaniy
hodisadir.   Uni   o‘rganish   va   asrab-avaylash   xalqning   madaniy   merosini   kelajak
avlodlarga yetkazishda katta ahamiyat kasb etadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   milliy   taomlar   xalqning   tarixiy   xotirasi,   ma’naviy
qadriyatlari   va   turmush   tarzining   ajralmas   qismidir.   Ular   insonlarni   birlashtiradi,
milliy o‘zlikni saqlashga xizmat qiladi va xalq madaniyatining boyligini namoyon
etadi.   Shu   sababli   gastronomik   madaniyatni   o‘rganish   va   rivojlantirish   bugungi
kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
14 15 1.2. Milliy taomlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar.
Milliy taomlar har bir xalqning ko‘p asrlik tarixiy taraqqiyoti, turmush tarzi,
tabiat   bilan   munosabati   va   ma’naviy   qadriyatlari   mahsuli   hisoblanadi.   Har   bir
xalqning   gastronomik   madaniyati   uzoq   tarixiy   jarayon   davomida   shakllanib,   turli
omillar ta’sirida boyib borgan. Milliy taomlar faqat oziqlanish ehtiyojini qondirish
vositasi   emas,   balki   xalqning   etnik   o‘ziga   xosligi,   madaniy   merosi   va   ijtimoiy
hayotining   muhim   tarkibiy   qismi   hamdir.   Shu   sababli   etnologiya   fanida   milliy
taomlarning   shakllanishiga   ta’sir   etuvchi   omillarni   o‘rganish   muhim   ilmiy
ahamiyat kasb etadi. 5
Milliy taomlarning shakllanishida eng avvalo tabiiy-geografik muhit muhim
rol  o‘ynaydi. Inson yashayotgan hududning iqlimi, yer-suv resurslari, o‘simlik va
hayvonot   dunyosi   oziq-ovqat   mahsulotlari   tarkibini   belgilaydi.   Qaysi   hududda
qanday   mahsulotlar   yetishtirilsa   yoki   mavjud   bo‘lsa,   o‘sha   xalqning   gastronomik
madaniyati ham shunga mos ravishda rivojlanadi.
Masalan,   chorvachilik   rivojlangan   dasht   va   tog‘   hududlarida   go‘sht   va   sut
mahsulotlariga   asoslangan   taomlar   keng   tarqalgan.   Qozoq,   qirg‘iz   va   mo‘g‘ul
xalqlari   taomlarida   qazi,   qurut,   qimiz   kabi   mahsulotlarning   ko‘pligi   aynan
chorvachilik   turmush   tarzining   mahsulidir.   Dehqonchilik   rivojlangan   voha
hududlarida esa don mahsulotlari, sabzavot va mevalardan tayyorlanadigan taomlar
ustunlik   qiladi.   O‘zbekiston   hududida   qadimdan   sug‘orma   dehqonchilik
rivojlanganligi   sababli   guruch,   bug‘doy,   sabzi,   piyoz   va   turli   ziravorlar   asosidagi
taomlar keng tarqalgan.
Tabiiy-geografik   muhitning   ta’siri   o‘zbek   milliy   taomlarida   ham   yaqqol
namoyon   bo‘ladi.   O‘zbekistonning   iliq   iqlimi   va   unumdor   yerlari   turli   qishloq
xo‘jaligi  mahsulotlarini yetishtirish imkonini bergan. Shu sababli  o‘zbek taomlari
tarkibida   sabzavotlar,   ko‘katlar   va   mevalar   muhim   o‘rin   tutadi.   Ayniqsa,
Samarqand,   Buxoro   va   Farg‘ona   vodiysi   kabi   hududlarda   dehqonchilikning
rivojlanishi milliy gastronomiyaning boyishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
5
 Karimov B..  Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. – 300 b.
16 Iqlim   sharoiti   taomlarning   tarkibi   va   tayyorlanish   usullariga   ham   ta’sir   qiladi.
Sovuq   hududlarda   yashovchi   xalqlar   ko‘proq   yog‘li   va   kaloriyali   taomlarni
iste’mol   qiladilar.   Chunki   bunday   taomlar   organizmni   issiqlik   bilan   ta’minlaydi.
Issiq   iqlimli   hududlarda   esa   yengil   va   suvga   boy   mahsulotlar   ko‘proq   iste’mol
qilinadi.   Masalan,   Markaziy   Osiyo   xalqlarida   yoz   oylarida   ayron,   chalop,   ko‘k
somsa va turli salqin ichimliklarning keng tarqalishi iqlim bilan bog‘liqdir.
Tabiiy muhit  oziq-ovqat  mahsulotlarini  saqlash  usullariga ham  ta’sir  etgan.
Qadim zamonlarda muzlatkich va zamonaviy texnologiyalar bo‘lmaganligi sababli
insonlar mahsulotlarni uzoq muddat  saqlashning turli usullarini ishlab chiqqanlar.
Go‘shtni   quritish,   qazi   tayyorlash,   sut   mahsulotlarini   qurut   shaklida   saqlash   yoki
mevalarni   qoqi   qilish   shular   jumlasidandir.   Bu   usullar   tabiiy   sharoit   va   xalqning
turmush tarziga mos ravishda shakllangan.
Milliy   taomlarning   shakllanishiga   ta’sir   qiluvchi   yana   bir   muhim   omil   –
xalqning   tarixiy   taraqqiyoti   va   xo‘jalik   faoliyatidir.   Har   bir   xalqning   tarixiy
rivojlanishi   davomida   uning   iqtisodiy   hayoti   va   mehnat   faoliyati   gastronomik
madaniyatga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatgan.   Qaysi   xo‘jalik   turi   ustun   bo‘lsa,   taomlar
tarkibi ham shunga mos ravishda shakllangan.
Masalan,   o‘troq   dehqonchilik   bilan   shug‘ullangan   xalqlarda   non,   bo‘tqa   va
sabzavotli taomlar muhim o‘rin egallaydi. Ko‘chmanchi xalqlarda esa go‘sht va sut
mahsulotlariga   asoslangan   taomlar   ko‘proq   uchraydi.   O‘zbek   xalqining   tarixida
dehqonchilik   va   chorvachilik   birgalikda   rivojlanganligi   sababli   milliy   taomlarda
ham bu ikki xo‘jalik turining ta’siri seziladi. Palov, manti, dimlama kabi taomlarda
go‘sht   bilan   bir   qatorda   sabzavot   va   don   mahsulotlarining   uyg‘unligi   buning
yaqqol misolidir.
Tarixiy   taraqqiyot   davomida   xalqlar   o‘rtasidagi   savdo   va   madaniy   aloqalar
ham milliy taomlarning boyishiga sabab bo‘lgan. Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharq va
G‘arb   mamlakatlari   o‘rtasida   nafaqat   mahsulotlar,   balki   pazandachilik   tajribalari
ham   almashilgan.   Natijada   yangi   ziravorlar,   mahsulotlar   va   taom   tayyorlash
usullari keng tarqalgan.
17 Masalan, choyning Markaziy Osiyoda ommalashuvi Buyuk Ipak yo‘li bilan
bog‘liqdir.   Bugungi   kunda   choy   o‘zbek   xalqining   kundalik   turmushida   muhim
o‘rin   tutadi.   Mehmon   kutishda   choy   dasturxonning   ajralmas   qismiga   aylangan.
Shuningdek,   lag‘mon,   manti   va   somsa   kabi   ayrim   taomlarning   shakllanishida
qo‘shni xalqlar bilan bo‘lgan madaniy aloqalarning ta’siri mavjud.
Xalqning tarixiy taraqqiyoti siyosiy va ijtimoiy jarayonlar bilan ham bog‘liq
bo‘lgan.   Turli   davlatlar   hukmronligi,   urushlar   va   migratsiya   jarayonlari
gastronomik   madaniyatga   o‘z   ta’sirini   ko‘rsatgan.   Masalan,   Amir   Temur   davrida
saroy   oshxonalarida   turli   xalqlarga   mansub   oshpazlar   faoliyat   yuritgan.   Bu   esa
saroy   taomlarining   yanada   boyishiga   va   yangi   taomlarning   paydo   bo‘lishiga   olib
kelgan.
Xo‘jalik   faoliyati   taom   tayyorlash   usullarining   rivojlanishiga   ham   ta’sir
etgan.   Dehqonchilik   rivojlangan   hududlarda   tandir   va   qozonlardan   keng
foydalanilgan   bo‘lsa,   ko‘chmanchi   xalqlarda   ochiq   olovda   pishiriladigan   taomlar
ko‘proq uchragan. O‘zbek xalqida tandir non va tandir somsa tayyorlash an’analari
qadimdan   shakllangan   bo‘lib,   ular   milliy   gastronomiyaning   muhim   qismi
hisoblanadi. 6
Milliy   taomlarning   shakllanishida   diniy   qarashlar   va   urf-odatlar   ham   katta
rol   o‘ynaydi.   Din   insonlarning   kundalik   hayotiga,   shu   jumladan   ovqatlanish
madaniyatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Har bir dinning oziq-ovqat bilan bog‘liq
o‘z qoidalari va taqiqlari mavjud.
Islom   dini   o‘zbek   xalqining   gastronomik   madaniyatiga   katta   ta’sir
ko‘rsatgan.   Halol   va   harom   tushunchalari   musulmon   xalqlar   taomlarining
shakllanishida   muhim   omil   hisoblanadi.   Islomda   cho‘chqa   go‘shti   va   spirtli
ichimliklarni   iste’mol   qilish   taqiqlangan.   Shu   sababli   o‘zbek   milliy   taomlari
tarkibida asosan qo‘y, mol va parranda go‘shti ishlatiladi.
Diniy   qarashlar   ovqatlanish   tartibiga   ham   ta’sir   etadi.   Masalan,   Ramazon
oyida  ro‘za  tutish   musulmon  xalqlarning  gastronomik  madaniyatida  alohida  o‘rin
6
 Qodirova M..  Gastronomik madaniyat va turizm . – Toshkent: Turon zamin ziyo, 2021. – 198 b.
18 tutadi. Saharlik va iftorlik uchun tayyorlanadigan taomlar xalqning diniy an’analari
bilan   chambarchas   bog‘liqdir.   Hayit   kunlarida   esa   maxsus   shirinliklar   va   milliy
taomlar tayyorlanadi.
Diniy marosimlar bilan bog‘liq taomlar xalqning ma’naviy qadriyatlarini aks
ettiradi.   Navro‘z   bayramida   tayyorlanadigan   sumalak   ezgulik   va   baraka   timsoli
sifatida   qadrlanadi.   Qurbon   hayitida   qurbonlik   go‘shtini   qo‘ni-qo‘shni   va
ehtiyojmandlarga ulashish insonparvarlik va saxovat belgisi hisoblanadi.
Urf-odat   va   an’analar   ham   milliy   taomlarning   shakllanishida   muhim   rol
o‘ynaydi.   O‘zbek   xalqida   dasturxon   madaniyati   juda   rivojlangan.   Dasturxon
atrofida yig‘ilish,  kattalarga hurmat  ko‘rsatish,  mehmonni  izzat-ikrom  bilan kutib
olish xalqning milliy qadriyatlarini namoyon etadi.
Taom  bilan  bog‘liq  urf-odatlar  avloddan-avlodga  o‘tib  kelmoqda.  Masalan,
nonni   yerga   tashlamaslik,   dasturxonga   avval   non   qo‘yish,   ovqatdan   oldin   duo
qilish   kabi   odatlar   xalqning   ma’naviy   qarashlarini   ifodalaydi.   Bu   an’analar   yosh
avlod tarbiyasida ham muhim ahamiyatga ega.
Oilaviy marosimlarda tayyorlanadigan taomlar ham urf-odatlarning ajralmas
qismidir.   To‘y   oshlari,   sunnat   to‘ylari,   beshik   to‘yi   va   boshqa   marosimlarda
maxsus taomlar tayyorlanadi. Bu taomlar marosimning ramziy ma’nosini ifodalab,
jamoaviy birdamlikni mustahkamlaydi.
Milliy   taomlarning   shakllanishiga   estetik   qarashlar   ham   ta’sir   ko‘rsatadi.
Taomni   chiroyli   bezatish,   dasturxonni   tartibli   yozish   va   ovqatni   mahorat   bilan
tortish   xalqning   didi   va   madaniyatini   namoyon   qiladi.   O‘zbek   xalqida   dasturxon
bezagiga   alohida   e’tibor   qaratiladi.   Mevalar,   shirinliklar   va   nonlarning   tartibli
joylashtirilishi milliy estetik madaniyatning bir ko‘rinishidir.
Bugungi   globallashuv   davrida   milliy   taomlarga   zamonaviy   madaniyat   ham
ta’sir ko‘rsatmoqda. Fastfud va xorijiy taomlarning ommalashuvi ayrim an’anaviy
taomlarning iste’moldan chiqib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga,
milliy gastronomiya xalqaro maydonda keng tanilmoqda. O‘zbek palovi, somsa va
boshqa milliy taomlar xorijiy sayyohlar orasida katta qiziqish uyg‘otmoqda.
19 Shuningdek,   ommaviy   axborot   vositalari   va   internet   milliy   gastronomik
madaniyatni   targ‘ib   qilishda   muhim   rol   o‘ynamoqda.   Televizion   oshpazlik
ko‘rsatuvlari, gastronomik bloglar va ijtimoiy tarmoqlar orqali milliy taomlar keng
ommalashmoqda.   Bu   esa   milliy   gastronomik   merosni   saqlash   va   rivojlantirishga
xizmat qilmoqda.
Milliy   taomlarning   shakllanish   jarayonida   hududiy   omillar   ham   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Bir   mamlakatning   turli   viloyat   va   mintaqalarida   yashovchi
aholi   bir   xil   millat   vakillari   bo‘lishiga   qaramasdan,   ularning   taom   tayyorlash
usullari   va   gastronomik   an’analari   o‘zaro   farq   qilishi   mumkin.   Bu   farqlar   asosan
hududning   tabiiy   sharoiti,   iqtisodiy   imkoniyatlari   va   tarixiy   rivojlanish
xususiyatlari   bilan   izohlanadi.   O‘zbekiston   misolida   qaraydigan   bo‘lsak,
Samarqand palovi, Buxoro palovi, Farg‘ona palovi yoki Xorazm taomlari o‘zining
alohida   tayyorlanish   usuli   va   ta’mi   bilan   bir-biridan   ajralib   turadi.   Masalan,
Samarqand   palovida   masalliqlar   qatlam-qatlam   joylashtirilishi   bilan   ajralib   tursa,
Farg‘ona   palovida   mahsulotlar   yaxshilab   aralashtirib   pishiriladi.   Xorazm
oshxonasida   esa   baliq   taomlari   va   xamirli   ovqatlar   keng   tarqalgan.   Bu   esa
hududning   Amudaryo   va   suv   havzalariga   yaqinligi   bilan   bog‘liqdir.   Tog‘li
hududlarda   esa   sut   mahsulotlari   va   go‘shtli   taomlar   ko‘proq   iste’mol   qilinadi.
Demak,   hududiy   xususiyatlar   milliy   gastronomik   madaniyatning   ichki   rang-
barangligini shakllantiradi. 7
Milliy   taomlarning   rivojlanishida   qo‘shni   xalqlar   bilan   madaniy   aloqalar
ham katta rol o‘ynaydi. Tarix davomida xalqlar o‘rtasidagi savdo-sotiq, migratsiya
va   madaniy   almashinuv   natijasida   ko‘plab   taomlar   bir   hududdan   boshqasiga
tarqalgan.   Biroq   har   bir   xalq   bu   taomlarni   o‘zining   milliy   didi   va   urf-odatlariga
moslashtirib, yangi ko‘rinishda rivojlantirgan.
Masalan,   manti   va   lag‘mon   taomlari   Sharq   xalqlari   gastronomik
madaniyatida   keng   tarqalgan   bo‘lsa-da,   ularning   o‘zbekcha   tayyorlanish   usuli
alohida xususiyatlarga ega. O‘zbek mantisi kattaroq hajmda tayyorlanib, ko‘pincha
7
 Mintz Sidney.  Sweetness and Power: The Place of Sugar in Modern History . – New York: Penguin Books, 1985. –
274 p.
20 qovoq yoki  go‘sht  bilan pishiriladi.  Lag‘mon esa  o‘zbek oshxonasida  sabzavotlar
va ziravorlarning boyligi bilan ajralib turadi.
Ziravorlar  milliy taomlarning shakllanishida  alohida o‘rin tutadi. Ziravorlar
taomning   nafaqat   ta’mini,   balki   hidini   va   foydali   xususiyatlarini   ham   belgilaydi.
O‘zbek   oshxonasida   zira,   kashnich,   rayhon,   qora   murch,   qizil   qalampir   kabi
ziravorlardan   keng   foydalaniladi.   Bu   ziravorlar   taomlarga   o‘ziga   xos   maza   va
xushbo‘ylik beradi.
Qadim   zamonlarda   ziravorlar   juda   qimmatbaho   mahsulot   hisoblangan   va
Buyuk   Ipak   yo‘li   orqali   turli   mamlakatlardan   olib   kelingan.   Shu   sababli
ziravorlardan   foydalanish   gastronomik   madaniyatning   boyishiga   xizmat   qilgan.
Ayrim   ziravorlar   dorivor   xususiyatga   ega   bo‘lgani   uchun   xalq   tabobatida   ham
qo‘llanilgan.
Milliy   taomlarning   shakllanishida   suv   resurslari   ham   muhim   omillardan
biridir.   Suvga   boy   hududlarda   baliqchilik   rivojlangan   bo‘lsa,   cho‘l   va   dasht
hududlarida   asosan   chorvachilik   mahsulotlariga   tayanilgan.   O‘zbekistonning
Amudaryo va Sirdaryo havzalari atrofida yashovchi xalqlar orasida baliq taomlari
ma’lum darajada rivojlangan bo‘lsa-da, umumiy gastronomik madaniyatda go‘shtli
va xamirli taomlar ustunlik qiladi.
Aholining   turmush   tarzi   ham   taomlarning   shakllanishiga   bevosita   ta’sir
ko‘rsatgan. Ko‘chmanchi hayot tarzida yashagan xalqlar uchun tez tayyorlanadigan
va uzoq muddat saqlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari muhim bo‘lgan. Shu sababli
qazi, qurut, quritilgan go‘sht kabi mahsulotlar keng tarqalgan. O‘troq dehqonchilik
bilan shug‘ullangan xalqlarda esa tandir non, somsa va turli sho‘rvalar rivojlangan.
O‘zbek   xalqida   non   alohida   muqaddas   qadriyat   sifatida   e’zozlanadi.   Non   faqat
oziq-ovqat   emas,   balki   baraka   va   to‘kinlik   ramzi   hisoblanadi.   Shu   sababli   non
bilan   bog‘liq   ko‘plab   urf-odat   va   marosimlar   mavjud.   Nonni   yerga   tashlash   yoki
oyoq   osti   qilish   katta   gunoh   deb   qaraladi.   Bu   qarashlar   xalqning   ma’naviy
dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Milliy   taomlarning   shakllanishida   oilaviy   muhit   va   avlodlar   davomiyligi
ham katta rol o‘ynaydi. Pazandachilik sirlari ko‘pincha ona va buvilar tomonidan
21 qizlarga o‘rgatiladi. Shu tariqa gastronomik tajriba avloddan-avlodga o‘tib keladi.
O‘zbek   oilalarida   qiz   bolalarga   yoshligidan   non   yopish,   somsa   tayyorlash,   osh
damlash   kabi   ko‘nikmalar   o‘rgatiladi.   Bu   esa   milliy   gastronomik   merosning
saqlanishiga xizmat qiladi. 8
Taom   tayyorlash   jarayoni   ko‘pincha   jamoaviy   xarakterga   ega   bo‘lgan.
Ayniqsa,   katta   marosimlarda   qo‘ni-qo‘shnilar   birgalikda   osh   tayyorlaganlar.   Bu
jarayon insonlar o‘rtasidagi hamjihatlik va birdamlikni mustahkamlagan. Sumalak
sayillari   bunga   yorqin   misol   bo‘la   oladi.   Sumalak   tayyorlashda   ayollar   tun   bo‘yi
birgalikda ishlaydi, qo‘shiqlar kuylaydi va ezgu niyatlar bildiradi.
Milliy taomlarning shakllanishida iqtisodiy omillar ham muhim o‘rin tutadi.
Jamiyatning   iqtisodiy   rivojlanish   darajasi   oziq-ovqat   mahsulotlari   xilma-xilligiga
ta’sir   qiladi.   Boy   oilalarda   murakkab   va   sermahsul   taomlar   tayyorlangan   bo‘lsa,
oddiy xalq orasida sodda va arzon mahsulotlardan foydalanilgan. Biroq vaqt o‘tishi
bilan   ayrim   oddiy   xalq   taomlari   ham   milliy   gastronomiyaning   muhim   qismiga
aylangan.
Masalan, mastava yoki atala kabi oddiy taomlar xalq orasida keng iste’mol
qilingan   va   bugungi   kunda   ham   qadrlanadi.   Chunki   bu   taomlar   nafaqat   to‘yimli,
balki tayyorlanishi oson va foydali hisoblanadi.
Texnologik taraqqiyot ham gastronomik madaniyatning rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatmoqda.   Zamonaviy   oshxona   jihozlari   va   yangi   texnologiyalar   taom
tayyorlash   jarayonini   yengillashtirdi.   Biroq   ayrim   milliy   taomlar   hanuzgacha
an’anaviy   usullarda   tayyorlanadi.   Masalan,   tandirda   yopilgan   non   yoki   qozonda
damlangan   oshning   ta’mi   zamonaviy   usullarda   tayyorlangan   taomlardan   farq
qiladi.
Bugungi   kunda   ekologik   omillar   ham   gastronomik   madaniyatga   ta’sir
etmoqda.   Odamlar   tabiiy   va   ekologik   toza   mahsulotlarga   ko‘proq   e’tibor
qaratmoqda. Shu sababli milliy taomlarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Chunki
an’anaviy   taomlar   asosan   tabiiy   mahsulotlardan   tayyorlanadi.   Milliy   gastronomik
8
 Claude Lévi-Strauss.  The Raw and the Cooked . – Chicago: University of Chicago Press, 1969. – 401 p.
22 madaniyatning   rivojlanishida   davlat   siyosati   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.
O‘zbekistonda milliy taomlarni targ‘ib qilish, gastronomik festivallar tashkil etish
va   oshpazlik   san’atini   rivojlantirishga   katta   e’tibor   qaratilmoqda.   Turli   osh
festivallari   va   xalqaro   gastronomik   ko‘rgazmalar   milliy   taomlarni   dunyoga
tanitishga xizmat qilmoqda.
Shuningdek,   UNESCO   tomonidan   o‘zbek   palovining   nomoddiy   madaniy
meros   ro‘yxatiga   kiritilishi   milliy   gastronomiyaning   xalqaro   miqyosdagi
ahamiyatini   oshirdi.   Bu   nafaqat   milliy   madaniyatning   e’tirofi,   balki   gastronomik
turizm rivojiga ham katta turtki berdi. Globallashuv jarayonida milliy taomlarning
zamonaviy   shakllari   ham   paydo   bo‘lmoqda.   Ayrim   oshpazlar   milliy   taomlarni
zamonaviy   usullar   bilan   boyitib,   yangi   retseptlar   yaratmoqdalar.   Bu   jarayon
gastronomik   madaniyatning   rivojlanishiga   xizmat   qilsa-da,   milliy   an’analarni
saqlab qolish ham muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Milliy   taomlar   xalqning   ma’naviy   hayotida   ham   katta   o‘rin   egallaydi.
Dasturxon   atrofida   yig‘ilish   insonlarni   birlashtiradi,   oilaviy   mehr-oqibatni
mustahkamlaydi.   O‘zbek   xalqida   “Birga   ovqatlangan   inson   bir-biriga   yaqin
bo‘ladi”   degan   tushuncha   mavjud.   Shu   sababli   dasturxon   madaniyati   xalqning
ijtimoiy hayotida muhim ahamiyatga ega.
Taomlar   xalq   og‘zaki   ijodida   ham   aks   etgan.   Maqol,   matal   va   ertaklarda
milliy   taomlar   bilan   bog‘liq   ko‘plab   iboralar   uchraydi.   Masalan,   “Oshing   halol
bo‘lsa,   ko‘ngling   xotirjam   bo‘ladi”   kabi   hikmatlar   xalqning   gastronomik   va
axloqiy qarashlarini ifodalaydi.
Xulosa   qilib   aytganda,   milliy   taomlarning   shakllanishiga   tabiiy-geografik
muhit, tarixiy taraqqiyot, xo‘jalik faoliyati, diniy qarashlar, urf-odatlar, iqtisodiy va
madaniy omillar kompleks tarzda ta’sir ko‘rsatgan. Milliy gastronomik madaniyat
xalqning   tarixiy   xotirasi,   ma’naviy   qadriyatlari   va   etnik   o‘ziga   xosligini   o‘zida
mujassamlashtirgan bebaho merosdir. Shu sababli uni asrash, rivojlantirish va yosh
avlodga yetkazish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
23 II BOB. TURLI XALQLAR GASTRONOMIK MADANIYATINING
ETNOLOGIK XUSUSIYATLARI
2.1. Sharq va G‘arb xalqlari milliy taomlarining o‘ziga xos jihatlari
Dunyo   xalqlarining   gastronomik   madaniyati   insoniyat   sivilizatsiyasining
muhim   tarkibiy   qismlaridan   biri   hisoblanadi.   Har   bir   xalqning   milliy   taomlari
uning   tarixiy   taraqqiyoti,   yashash   muhiti,   diniy   qarashlari,   xo‘jalik   faoliyati   va
madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Sharq va G‘arb
xalqlari   gastronomik   an’analari   o‘zining   boyligi   va   xilma-xilligi   bilan   bir-biridan
farq   qiladi.   Bu   farqlar   nafaqat   taomlarning   tarkibi   yoki   tayyorlanish   usullarida,
balki   ovqatlanish   madaniyati,   dasturxon   an’analari   va   marosimlarda   ham   yaqqol
namoyon bo‘ladi.
Sharq   xalqlari   gastronomik   madaniyati   qadimiy   tarixga   ega   bo‘lib,   unda
tabiat   bilan   uyg‘unlik,   oilaviy   birdamlik   va   mehmondo‘stlik   muhim   o‘rin
egallaydi. Osiyo xalqlari taomlarida asosan guruch, sabzavot, ziravorlar, go‘sht va
xamir   mahsulotlaridan   keng   foydalaniladi.   Sharq   oshxonasining   asosiy
xususiyatlaridan biri taomlarning xushbo‘y ziravorlar bilan boyitilishi  va ularning
o‘ziga xos ta’m uyg‘unligidir. 9
Osiyo xalqlari gastronomik an’analari juda rang-barangdir. Xitoy, Yaponiya,
Koreya,   Hindiston,   Turkiya,   O‘zbekiston   va   arab   mamlakatlari   oshxonalari   bir-
biridan keskin farq qilsa-da, ularni umumlashtirib turuvchi ayrim jihatlar mavjud.
Sharq xalqlarida taom tayyorlash jarayoni ko‘pincha san’at darajasiga ko‘tarilgan.
Taomning mazasi bilan bir qatorda uning tashqi ko‘rinishi va dasturxonga tortilish
usuli ham muhim ahamiyatga ega.
Xitoy   gastronomik   madaniyati   dunyodagi   eng   qadimiy   va   murakkab
oshxonalardan   biri   hisoblanadi.   Xitoy   taomlarida   guruch,   noodle,   dengiz
mahsulotlari   va   sabzavotlar   asosiy   o‘rin   tutadi.   Taomlarni   tez   olovda   qovurish
usuli   keng   tarqalgan   bo‘lib,   bu   mahsulotlarning   tabiiy   ta’mini   saqlab   qolishga
9
 UNESCO.  Traditional Food Cultures and Gastronomy Heritage . – Paris, 2013. – 145 p.
24 yordam   beradi.   Xitoy   xalqi   uchun   ovqatlanish   nafaqat   ehtiyoj,   balki   ijtimoiy
muloqot va oilaviy birlik ramzi hamdir.
Yapon   gastronomik   madaniyatida   esa   soddalik   va   tabiiylik   ustunlik   qiladi.
Sushi, sashimi, ramen kabi taomlar butun dunyoga mashhur bo‘lib ketgan. Yapon
oshxonasida   mahsulotlarning tabiiy ta’mini  saqlashga  katta  e’tibor   beriladi.  Baliq
va dengiz mahsulotlari keng iste’mol qilinadi. Shuningdek, yaponlar uchun ovqatni
estetik tarzda bezatish juda muhim hisoblanadi.
Hind   oshxonasi   esa   ziravorlarning   nihoyatda   boyligi   bilan   ajralib   turadi.
Kardamon, zanjabil, zarchava, dolchin va qalampir kabi ziravorlar hind taomlariga
o‘ziga   xos   maza   beradi.   Hindistonda   diniy   qarashlar   gastronomik   madaniyatga
kuchli   ta’sir   ko‘rsatgan.   Masalan,   hinduizm   diniga   e’tiqod   qiluvchilarning
aksariyati mol go‘shtini iste’mol qilmaydi. Vegeterian taomlar keng rivojlangan.
Markaziy   Osiyo   xalqlari   gastronomik   an’analari   ham   boy   tarixiy   merosga   ega.
O‘zbek,   qozoq,   qirg‘iz,   turkman   va  tojik   xalqlari   oshxonasida   go‘shtli   va   xamirli
taomlar   muhim   o‘rin   egallaydi.   O‘zbek   xalqining   palov,   somsa,   manti,   lag‘mon
kabi   taomlari   dunyoga   mashhurdir.   Bu   taomlarda   dehqonchilik   va   chorvachilik
madaniyatining uyg‘unligi yaqqol ko‘rinadi.
Sharq   xalqlarida   dasturxon   madaniyati   alohida   ahamiyatga   ega.   Mehmonni
hurmat bilan kutib olish, dasturxonni boy qilish va birgalikda ovqatlanish xalqning
ma’naviy qadriyatlarini aks ettiradi. Ayniqsa, o‘zbek xalqida dasturxon muqaddas
sanaladi. Nonni qadrlash, kattalarga hurmat ko‘rsatish va ovqatdan oldin duo qilish
kabi an’analar gastronomik madaniyatning muhim qismidir.
G‘arb   xalqlari   taom   madaniyati   esa   asosan   Yevropa   mamlakatlari
gastronomik   an’analari   asosida   shakllangan.   Yevropa   oshxonalari   ham   tarixiy
taraqqiyot   davomida   turli   xalqlar   va   sivilizatsiyalar   ta’sirida   boyib   borgan.   G‘arb
gastronomik   madaniyatining   asosiy   xususiyatlaridan   biri   taomlarning   individual
tarzda tortilishi va ovqatlanish etiketi qoidalarining qat’iyligidir.
Fransuz   oshxonasi   Yevropa   gastronomiyasining   eng   mashhur
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Fransiyada taom tayyorlash yuqori san’at sifatida
qadrlanadi. Soslar, pishloqlar, desertlar va vino fransuz gastronomiyasining asosiy
25 elementlaridir.   Fransuz   oshxonasida   taomlarning   nafisligi   va   estetik   ko‘rinishiga
katta e’tibor qaratiladi.
Italiya   oshxonasi   esa   makaron,   pizza   va   dengiz   mahsulotlari   bilan
mashhurdir.   Italiya   gastronomiyasida   zaytun   moyi,   pomidor,   pishloq   va   turli
ziravorlardan   keng   foydalaniladi.   Italiyaliklar   uchun   oilaviy   tushlik   va   kechki
ovqat   muhim   ijtimoiy   ahamiyatga   ega.   Germaniya   oshxonasida   go‘sht
mahsulotlari, kolbasalar va non turlari ustunlik qiladi. Sovuq iqlim sharoiti sababli
kaloriyali   taomlar   keng   tarqalgan.   Shuningdek,   pivo   madaniyati   nemis
gastronomiyasining ajralmas qismi hisoblanadi.
Angliya   oshxonasida   esa   oddiy   va   to‘yimli   taomlar   ko‘proq   uchraydi.
Nonushta   madaniyati   alohida   rivojlangan   bo‘lib,   tuxum,   kolbasa,   loviya   va
qovurilgan   non   an’anaviy   ingliz   nonushtasining   tarkibiy   qismlaridir.   Choy   ichish
an’anasi   ham   ingliz   madaniyatida   muhim   o‘rin   tutadi.   Yevropa   xalqlarida   stol
etiketi   va   ovqatlanish   qoidalari   juda   muhim   hisoblanadi.   Vilka,   pichoq   va
qoshiqdan   foydalanish   madaniyati   G‘arb   gastronomik   an’analarining   asosiy
belgilaridan   biridir.   Taomlarni   ma’lum   tartibda   tortish   va   iste’mol   qilish   ham
Yevropa oshxonasining muhim xususiyatlaridan hisoblanadi.
Sharq va G‘arb gastronomik madaniyatlari o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri
ovqatlanish usulida namoyon bo‘ladi. Sharq xalqlarida ko‘pincha katta lagan yoki
umumiy   idishdan   birgalikda   ovqatlanish   an’anasi   mavjud   bo‘lsa,   G‘arb
mamlakatlarida   har   bir   inson   uchun   alohida   porsiya   tayyorlanadi.   Bu   farq
xalqlarning ijtimoiy munosabatlari va madaniy qadriyatlari bilan bog‘liqdir.
Milliy taomlarda marosim va an’analarning aks etishi gastronomik madaniyatning
muhim   jihatlaridan   biridir.   Har   bir   xalqning   bayram,   to‘y   va   diniy   marosimlari
bilan   bog‘liq   maxsus   taomlari   mavjud.   Bu   taomlar   nafaqat   oziq-ovqat,   balki
ramziy ma’no ham kasb etadi.
Sharq   xalqlarida   Navro‘z,   Ramazon   va   Qurbon   hayiti   kabi   bayramlarda
maxsus   taomlar   tayyorlanadi.   O‘zbek   xalqida   Navro‘zda   sumalak   va   halim
pishirish qadimiy an’analardan biridir. Sumalak bahor, baraka va yangilanish ramzi
26 sifatida   qadrlanadi.   Uni   tayyorlash   jarayoni   jamoaviy   xarakterga   ega   bo‘lib,
insonlarni birlashtiradi.
To‘y marosimlarida tayyorlanadigan osh ham o‘zbek xalqining gastronomik
an’analarida   muhim   o‘rin   tutadi.   Palov   nafaqat   taom,   balki   mehmondo‘stlik   va
saxovat   timsoli   sifatida   qaraladi.   To‘y   oshining   mazali   chiqishi   mezbonning
obro‘si bilan bog‘langan. 10
Yevropa   xalqlarida   ham   diniy   va   oilaviy   bayramlar   bilan   bog‘liq   maxsus
taomlar   mavjud.   Masalan,   Rojdestvo   bayramida   kurka   go‘shti,   pirog   va   turli
desertlar   tayyorlanadi.   Pasxa   bayramida   esa   tuxum   va   shirin   nonlar   ramziy
ma’noga   ega.   Marosim   taomlari   xalqning   diniy   qarashlari   va   ma’naviy
qadriyatlarini   aks   ettiradi.   Islom   dinida   halol   taomlarga   katta   e’tibor   berilsa,
xristianlikda   ayrim   diniy   bayramlar   ro‘za   va   maxsus   ovqatlanish   tartiblari   bilan
bog‘liqdir.   Milliy   taomlarda   xalqning   tarixiy   xotirasi   ham   mujassam   bo‘ladi.
Qadimiy   retseptlar   va   an’anaviy   tayyorlash   usullari   avloddan-avlodga   o‘tib
kelmoqda.   Bu   jarayon   gastronomik   merosning   saqlanishiga   xizmat   qiladi.
Globallashuv   davrida   Sharq   va   G‘arb   gastronomik   madaniyatlari   o‘rtasidagi
aloqalar yanada kuchaymoqda. Bugungi kunda sushi, pizza, burger yoki palov kabi
taomlar   dunyoning   turli   mamlakatlarida   mashhur   bo‘lib   ketgan.   Bu   holat   xalqlar
o‘rtasidagi madaniy almashinuvning kuchayganidan dalolat beradi.
Shu   bilan   birga,   fastfud   madaniyatining   keng   tarqalishi   ayrim   milliy
gastronomik   an’analar   uchun   xavf   tug‘dirmoqda.   Shu   sababli   ko‘plab   davlatlar
milliy taomlarni asrab-avaylash va targ‘ib qilishga alohida e’tibor qaratmoqda.
Gastronomik   turizmning   rivojlanishi   ham   milliy   taomlarning   xalqaro   ahamiyatini
oshirmoqda. Sayyohlar ma’lum bir mamlakatga borib, uning milliy taomlarini tatib
ko‘rishga katta qiziqish bildirmoqda. O‘zbekiston ham bu borada katta salohiyatga
ega davlatlardan biridir.
Sharq   va   G‘arb   xalqlari   gastronomik   madaniyatini   qiyosiy   o‘rganish
insoniyatning   turmush   tarzi,   madaniy   qarashlari   va   ijtimoiy   munosabatlarini
10
 Belasco W..  Food: The Key Concepts . – Oxford: Berg Publishers, 2008. – 190 p.
27 chuqurroq anglash imkonini beradi. Chunki taom va ovqatlanish madaniyati har bir
xalqning   ma’naviy   dunyosi,   tarixiy   tajribasi   hamda   kundalik   hayoti   bilan
chambarchas bog‘liqdir. Sharq va G‘arb oshxonalari o‘rtasidagi  farqlar ko‘pincha
ularning dunyoqarashi va hayot falsafasida ham namoyon bo‘ladi.
Sharq   xalqlarida   ovqatlanish   jarayoni   ko‘proq   jamoaviy   xarakterga   ega.   Oila
a’zolari   yoki   mehmonlar   bir   dasturxon   atrofida   yig‘ilib,   umumiy   lagandan   taom
iste’mol   qilishadi.   Bu   holat   insonlar   o‘rtasidagi   yaqinlik,   birdamlik   va   mehr-
oqibatni mustahkamlaydi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo xalqlarida dasturxon atrofida
yig‘ilish katta ma’naviy ahamiyat  kasb etadi. Dasturxon nafaqat  ovqatlanish joyi,
balki insonlar o‘rtasidagi samimiy suhbat va muloqot markazi hisoblanadi.
G‘arb   mamlakatlarida   esa   individualizm   tamoyili   kuchliroq   bo‘lgani   sababli
ovqatlanish   jarayonida   har   bir   inson   uchun   alohida   porsiya   tayyorlanadi.   Stol
etiketi   va   ovqatlanish   qoidalari   ancha   qat’iy   shakllangan.   Masalan,   Yevropa
mamlakatlarida   pichoq   va   vilkadan   to‘g‘ri   foydalanish,   stol   atrofida   o‘zini   tutish
qoidalari   yoshligidan   o‘rgatiladi.   Bu   holat   G‘arb   jamiyatining   tartib-intizom   va
shaxsiy madaniyatga bo‘lgan e’tiborini aks ettiradi.
Sharq gastronomik madaniyatida choy ichish an’analari alohida o‘rin tutadi.
Xitoy,   Yaponiya,   O‘zbekiston   va   boshqa   Sharq   mamlakatlarida   choy   nafaqat
ichimlik,   balki   mehmondo‘stlik   va   hurmat   ramzi   hisoblanadi.   Masalan,   o‘zbek
xalqida mehmon kelganda avvalo choy tortiladi. Choy ustidagi suhbatlar  insonlar
o‘rtasidagi   munosabatlarni   mustahkamlaydi.   Yaponiyada   esa   choy   marosimi
alohida   falsafiy   va   estetik   ma’noga   ega   bo‘lib,   u   tinchlik   va   ruhiy   uyg‘unlikni
ifodalaydi.
Yevropa   mamlakatlarida   esa   qahva   va   vino   madaniyati   keng   rivojlangan.
Fransiya   va   Italiyada   vino   ovqatlanish   madaniyatining   muhim   qismi   hisoblanadi.
Italiyaliklar   uchun   espresso   qahvasi   kundalik   hayotning   ajralmas   qismidir.   Bu
ichimliklar nafaqat gastronomik ehtiyoj, balki ijtimoiy hayot elementi sifatida ham
muhim o‘rin tutadi.
Sharq   oshxonasida   ziravorlardan   foydalanish   keng   tarqalgan.   Hind,   turk,
arab va o‘zbek taomlarida turli ziravorlar taomning asosiy xususiyatini belgilaydi.
28 Ziravorlar   nafaqat   taomning   mazasi   va   hidini   yaxshilaydi,   balki   uning   foydali
xususiyatlarini ham oshiradi. Sharq tabobatida ko‘plab ziravorlar shifobaxsh vosita
sifatida ham qo‘llaniladi.
G‘arb   oshxonasida   esa   ziravorlardan   nisbatan   kamroq   foydalaniladi.
Yevropa   taomlarida   mahsulotning   tabiiy   ta’mini   saqlab   qolishga   ko‘proq   e’tibor
qaratiladi.   Masalan,   fransuz   oshxonasida   soslar   asosiy   rol   o‘ynasa,   italiyaliklar
yangi mahsulotlarning tabiiy mazasini qadrlashadi.
Taom tayyorlash usullari ham Sharq va G‘arb gastronomiyasining o‘ziga xos
jihatlaridan   biridir.   Sharq   xalqlarida   qozonda   dimlash,   tandirda   pishirish   yoki
bug‘da   tayyorlash   usullari   keng   tarqalgan.   O‘zbek   oshxonasida   qozonda
damlangan osh yoki tandirda yopilgan non alohida qadrlanadi. Xitoy oshxonasida
esa tez olovda qovurish texnikasi rivojlangan.
Yevropa   oshxonasida   pechda   pishirish,   grilda   tayyorlash   va   qaynatish
usullari ko‘proq qo‘llaniladi. Fransuz oshpazlik maktabi dunyoda eng rivojlangan
gastronomik   tizimlardan   biri   bo‘lib,   unda   taom   tayyorlash   texnologiyasi   juda
mukammal darajada ishlab chiqilgan.
Sharq   xalqlarida   non   muqaddas   ne’mat   sifatida   qadrlanadi.   O‘zbek   xalqida
nonni yerga tashlash yoki ustiga biror narsa qo‘yish hurmatsizlik hisoblanadi. Non
dasturxonning   markaziy   qismi   sifatida   e’zozlanadi.   Yevropa   mamlakatlarida   ham
non   muhim   oziq-ovqat   mahsuloti   hisoblanadi,   biroq   unga   bo‘lgan   diniy   va
ma’naviy   munosabat   Sharqdagidek   kuchli   emas.   Milliy   taomlarda   marosim   va
an’analarning aks etishi har ikki madaniyatda ham muhim ahamiyatga ega. Sharq
xalqlarida   to‘y,   sunnat,   hayit   va   Navro‘z   kabi   marosimlarda   maxsus   taomlar
tayyorlanadi.   Bu   taomlar   xalqning   tarixiy   xotirasi   va   ma’naviy   qadriyatlarini
ifodalaydi.
Masalan,   Navro‘z   bayramida   tayyorlanadigan   sumalak   bahorning   kirib
kelishi va tabiatning uyg‘onishini anglatadi. Sumalak tayyorlash jarayoni jamoaviy
xarakterga   ega   bo‘lib,   unda   qo‘shni   va   qarindoshlar   birgalikda   ishtirok   etadi.   Bu
jarayon   birdamlik   va   hamjihatlik   ramzi   hisoblanadi.   Yevropa   xalqlarida   ham
Rojdestvo,   Pasxa   va   boshqa   diniy   bayramlar   bilan   bog‘liq   gastronomik   an’analar
29 mavjud. Rojdestvo   dasturxoni  ko‘pincha  kurka  go‘shti,  shirin  piroglar  va  maxsus
desertlar bilan bezatiladi. Bu taomlar oilaviy birlik va diniy qadriyatlarning ifodasi
hisoblanadi.
Sharq   va   G‘arb   gastronomik   madaniyatining   yana   bir   farqli   jihati
ovqatlanish   vaqtlariga   bog‘liqdir.   Sharq   mamlakatlarida   kechki   ovqat   ko‘pincha
katta ahamiyatga ega  bo‘lib, oila a’zolari  birgalikda uzoq vaqt  dasturxon atrofida
o‘tirishadi. G‘arb mamlakatlarida esa ish tartibi sababli tezkor ovqatlanish usullari
keng tarqalgan.
Globallashuv   jarayonida   Sharq   va   G‘arb   oshxonalari   bir-biriga   tobora
yaqinlashib   bormoqda.   Bugungi   kunda   sushi,   pizza,   burger,   kebab   va   palov   kabi
taomlar   dunyoning   turli   burchaklarida   iste’mol   qilinmoqda.   Bu   holat   xalqlar
o‘rtasidagi madaniy almashinuvning kuchayganidan dalolat beradi.
Shuningdek,   zamonaviy   restoran   biznesi   milliy   taomlarni   yangi   usullarda   taqdim
etishga   harakat   qilmoqda.   Ko‘plab   oshpazlar   an’anaviy   taomlarni   zamonaviy
gastronomik texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirib, yangi retseptlar yaratmoqda. Bu
esa gastronomik madaniyatning rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Biroq   globallashuvning   ayrim   salbiy   jihatlari   ham   mavjud.   Fastfud
madaniyatining keng tarqalishi milliy gastronomik an’analar uchun xavf tug‘dirishi
mumkin.   Ayniqsa,   yoshlar   orasida   tez   tayyorlanadigan   ovqatlarga   qiziqishning
ortishi an’anaviy taomlarga bo‘lgan e’tiborni kamaytirishi ehtimoli bor.
Shu sababli ko‘plab davlatlar milliy gastronomik merosni saqlash va targ‘ib
qilishga alohida e’tibor qaratmoqda. O‘zbekistonda ham milliy taomlar festivallari,
osh   tanlovlari   va   gastronomik   sayyohlik   yo‘nalishlari   rivojlantirilmoqda.   Bu
nafaqat   madaniy   merosni   asrash,   balki   turizm   va   iqtisodiyot   rivojiga   ham   xizmat
qiladi.
Sharq   va   G‘arb   gastronomik   madaniyati   inson   salomatligi   bilan   ham
bog‘liqdir.   Sharq   oshxonasida   ko‘plab   tabiiy   mahsulotlar   va   ziravorlardan
foydalanilishi   sog‘lom   ovqatlanishga   ijobiy   ta’sir   ko‘rsatadi.   Yapon   oshxonasi
dunyodagi eng foydali ovqatlanish tizimlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Yevropa
30 oshxonasida   ham   O‘rta   yer   dengizi   dietasi   sog‘lom   turmush   tarzi   uchun   tavsiya
etiladi.
31 2.2. Zamonaviylashuv va globalizatsiya sharoitida gastronomik madaniyat.
XXI   asrda   globallashuv   va   zamonaviylashuv   jarayonlari   inson   hayotining
barcha   sohalariga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Iqtisodiyot,   siyosat,   axborot
texnologiyalari   va   madaniyat   bilan   bir   qatorda   gastronomik   madaniyat   ham   bu
jarayonlardan  chetda  qolmadi. Bugungi  kunda  dunyo xalqlarining milliy taomlari
bir-biriga tobora yaqinlashib, xalqaro gastronomik almashinuv kuchaymoqda. Shu
bilan   birga,   ayrim   an’anaviy   taomlar   va   milliy   ovqatlanish   odatlarining   yo‘qolib
borishi   xavfi   ham   yuzaga   kelmoqda.   Shu   sababli   zamonaviylashuv   va
globalizatsiya sharoitida gastronomik madaniyatni saqlash, rivojlantirish va milliy
qadriyatlarni asrab-avaylash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Globalizatsiya   natijasida   dunyoning   turli   mamlakatlari   o‘rtasidagi   iqtisodiy
va   madaniy   aloqalar   yanada   kengaydi.   Bu   jarayon   oziq-ovqat   sanoati   va
gastronomik   madaniyatga   ham   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Bugungi   kunda   bir
mamlakatning   milliy   taomlari   boshqa   davlatlarda   ham   ommalashib   bormoqda.
Masalan,   pizza,   sushi,   burger,   kebab,   palov   yoki   noodle   kabi   taomlar   dunyoning
deyarli   barcha   hududlarida   uchraydi.   Bu   holat   xalqlar   o‘rtasidagi   madaniy
almashinuvning kuchayganidan dalolat beradi.
Zamonaviy   texnologiyalar   va   internet   tarmoqlari   gastronomik
madaniyatning   rivojlanishida   muhim   rol   o‘ynamoqda.   Ijtimoiy   tarmoqlar,   bloglar
va oshpazlik dasturlari orqali milliy taomlar haqida ma’lumotlar keng tarqalmoqda.
Mashhur   oshpazlar   va   gastronomik   ekspertlar   turli   xalqlarning   taomlarini   targ‘ib
qilish   orqali   gastronomik   madaniyatning   ommalashuviga   xizmat   qilmoqda.
Ayniqsa,   videoplatformalar   orqali   taom   tayyorlash   usullarini   o‘rganish
imkoniyatlari kengaydi.
Biroq globalizatsiya gastronomik madaniyat uchun faqat ijobiy natijalar olib
kelmayapti.   Zamonaviy   hayot   tarzi   va   tezkorlikka   intilish   fastfud   madaniyatining
keng   tarqalishiga   sabab   bo‘ldi.   Fastfud   mahsulotlari   bugungi   kunda   dunyoning
deyarli   barcha   mamlakatlarida   keng   iste’mol   qilinmoqda.   Burger,   fri   kartoshka,
hot-dog,   gazli   ichimliklar   va   yarim   tayyor   mahsulotlar   tez   tayyorlanishi   va
arzonligi sababli ommalashgan.
32 Fastfud   va   ommaviy   madaniyatning   gastronomik   madaniyatga   ta’siri
murakkab   va   ko‘p   qirrali   jarayondir.   Bir   tomondan,   fastfud   zamonaviy
insonlarning vaqtini tejaydi va qulaylik yaratadi. Ish bilan band insonlar uchun tez
tayyorlanadigan   taomlar   kundalik   hayotning   muhim   qismiga   aylangan.   Ayniqsa,
shaharlashuv kuchaygan hududlarda fastfud restoranlari soni ortib bormoqda.
Biroq   fastfud   madaniyatining   salbiy   tomonlari   ham   mavjud.   Avvalo,   bunday
mahsulotlarning   aksariyati   inson   salomatligi   uchun   zararli   hisoblanadi.   Tarkibida
yog‘,   shakar   va   turli   kimyoviy   qo‘shimchalarning   ko‘pligi   semizlik,   yurak-qon
tomir   kasalliklari   va   boshqa   sog‘liq   muammolariga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Shu
sababli ko‘plab mutaxassislar milliy va tabiiy ovqatlanish tizimlarini saqlab qolish
muhimligini ta’kidlamoqda.
Fastfud   madaniyatining   yana   bir   salbiy   jihati   –   milliy   gastronomik
an’analarning   asta-sekin   unutilib   borishidir.   Yoshlar   orasida   tez   tayyorlanadigan
ovqatlarga qiziqishning ortishi  ayrim an’anaviy taomlarning kundalik iste’moldan
chiqib   ketishiga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Masalan,   qadimiy   milliy   taomlarni
tayyorlash   ko‘p   vaqt   va   mahorat   talab   qilgani   uchun   zamonaviy   oilalarda   ularga
kamroq murojaat qilinmoqda.
Ommaviy   madaniyat   ham   gastronomik   qadriyatlarga   sezilarli   ta’sir
ko‘rsatmoqda.   Reklama,   kino   va   ijtimoiy   tarmoqlar   orqali   ayrim   xorijiy   taomlar
ommalashib, yoshlarning didiga ta’sir qilmoqda. Bu jarayon ayrim hollarda milliy
taomlarga bo‘lgan qiziqishning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Shunga qaramay, globalizatsiya sharoitida milliy gastronomik madaniyatni saqlash
va   rivojlantirishga   qaratilgan   harakatlar   ham   kuchaymoqda.   Ko‘plab   davlatlar
milliy taomlarni madaniy meros sifatida himoya qilishga alohida e’tibor bermoqda.
Milliy   oshxona   festivallari,   gastronomik   ko‘rgazmalar   va   oshpazlik   tanlovlari   bu
boradagi muhim tadbirlardan hisoblanadi.
O‘zbekistonda   ham   milliy   gastronomik   merosni   saqlash   va   rivojlantirish
davlat   siyosati   darajasiga   ko‘tarilgan.   O‘zbek   palovining   UNESCO   nomoddiy
madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilishi milliy gastronomiyaning xalqaro miqyosdagi
33 ahamiyatini   oshirdi.   Bu   nafaqat   milliy   madaniyatning   e’tirofi,   balki   gastronomik
turizm rivojiga ham katta turtki berdi.
Milliy   taomlarni   saqlash   va   rivojlantirish   masalasi   gastronomik
madaniyatning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Milliy taomlar xalqning tarixiy
xotirasi,   ma’naviy   qadriyatlari   va   etnik   o‘zligini   aks   ettiradi.   Shu   sababli   ularni
asrab-avaylash va kelajak avlodga yetkazish muhim vazifa hisoblanadi.
Milliy gastronomik merosni saqlashning asosiy yo‘llaridan biri – an’anaviy
retseptlar   va   tayyorlash   usullarini   avloddan-avlodga   o‘tkazishdir.   O‘zbek   xalqida
pazandachilik   sirlarini   ona   va   buvilar   qizlarga   o‘rgatishi   qadimiy   an’analardan
biridir. Bu jarayon gastronomik tajribaning davomiyligini ta’minlaydi.
Ta’lim tizimida gastronomik madaniyatga e’tibor kuchaytirilishi ham muhim
ahamiyatga   ega.   Pazandachilik   kollejlari,   gastronomiya   markazlari   va   milliy
oshpazlik   maktablari   yosh   avlodni   milliy   taom   tayyorlash   san’atiga   o‘rgatmoqda.
Bu esa milliy gastronomik an’analarni saqlab qolishga xizmat qiladi.
Restoran biznesining rivojlanishi ham milliy taomlarni targ‘ib qilishda muhim rol
o‘ynaydi.   Milliy   uslubdagi   restoranlar   nafaqat   mahalliy   aholi,   balki   xorijiy
sayyohlar orasida ham katta qiziqish uyg‘otmoqda. Bunday maskanlarda xalqning
nafaqat taomlari, balki musiqa, kiyim va mehmondo‘stlik an’analari ham namoyish
etiladi.
Milliy   taomlarni   rivojlantirish   jarayonida   zamonaviy   innovatsiyalar   ham
qo‘llanilmoqda.   Ko‘plab   oshpazlar   an’anaviy   taomlarni   zamonaviy   usullar   bilan
boyitib,   yangi   retseptlar   yaratmoqda.   Bu   esa   milliy   gastronomiyaning   zamonaviy
talablarga moslashishiga yordam beradi. Biroq bu jarayonda milliy taomlarning asl
xususiyatlarini yo‘qotib qo‘ymaslik muhimdir.
Globalizatsiya davrida gastronomik turizm alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Gastronomik turizm – sayyohlarning ma’lum bir hududga uning milliy taomlari va
gastronomik   an’analari   bilan   tanishish   maqsadida   tashrif   buyurishidir.   Bugungi
kunda ko‘plab mamlakatlar gastronomik turizmni iqtisodiy rivojlanishning muhim
yo‘nalishi sifatida ko‘rmoqda.
34 O‘zbekiston   gastronomik   turizm   uchun   katta   salohiyatga   ega   davlatlardan
biridir.  O‘zbek   palovi,  somsa,   lag‘mon,   manti,  shashlik   va  boshqa   milliy   taomlar
xorijiy   sayyohlar   orasida   katta   qiziqish   uyg‘otmoqda.   Ayniqsa,   Samarqand,
Buxoro   va   Xiva   kabi   tarixiy   shaharlarda   gastronomik   sayohatlar   keng
rivojlanmoqda. Gastronomik turizm milliy qadriyatlarni dunyoga tanitishda muhim
vosita   hisoblanadi.   Sayyohlar   milliy   taomlarni   tatib   ko‘rish   orqali   xalqning
madaniyati,   urf-odatlari   va   turmush   tarzi   bilan   yaqindan   tanishadilar.   Bu   esa
xalqlar o‘rtasidagi madaniy muloqotni kuchaytiradi.
Milliy   qadriyatlar   gastronomik   madaniyatning   asosiy   tarkibiy   qismlaridan
biridir.   Taom   tayyorlash   va   iste’mol   qilish   bilan   bog‘liq   urf-odatlar   xalqning
ma’naviy   hayotini   aks   ettiradi.   O‘zbek   xalqida   mehmondo‘stlik,   dasturxon
madaniyati   va   nonni   qadrlash   kabi   an’analar   milliy   gastronomiyaning   muhim
belgilaridir.
Gastronomik turizm  mahalliy iqtisodiyot  rivojiga ham  katta hissa  qo‘shadi.
Restoranlar,   mehmonxonalar,   oziq-ovqat   ishlab   chiqarish   korxonalari   va
hunarmandchilik   sohalari   turizm   tufayli   rivojlanadi.   Bu   esa   yangi   ish   o‘rinlari
yaratilishiga xizmat qiladi.
Shuningdek,   gastronomik   festivallar   xalqaro   madaniy   aloqalarni
rivojlantirishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Turli   mamlakatlarda   o‘tkaziladigan   osh
festivallari   va   milliy   taomlar   ko‘rgazmalari   xalqlar   o‘rtasidagi   do‘stlik   va
hamkorlikni   mustahkamlaydi.   Bugungi   kunda   ekologik   va   sog‘lom   ovqatlanish
masalalariga   e’tibor   kuchaygani   sababli   milliy   taomlarga   bo‘lgan   qiziqish
ortmoqda. Ko‘plab an’anaviy taomlar tabiiy mahsulotlardan tayyorlanadi va inson
salomatligi uchun foydali hisoblanadi. Shu sababli milliy gastronomiya zamonaviy
sog‘lom turmush tarzining muhim qismiga aylanmoqda.
Globallashuv   sharoitida   gastronomik   madaniyatning   o‘zgarishi   faqat
taomlarning   tarkibi   yoki   tayyorlanish   usullarida   emas,   balki   insonlarning
ovqatlanish odatlari va hayot tarzida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Zamonaviy
insonlar   kundalik   hayotining   tezlashuvi,   ish   bilan   bandlikning   ortishi   va
texnologiyalarning   rivojlanishi   ovqatlanish   madaniyatiga   yangi   talablarni   yuzaga
35 keltirdi.   Natijada   tez   tayyorlanadigan   va   qulay   iste’mol   qilinadigan   oziq-ovqat
mahsulotlariga ehtiyoj kuchaydi. Bu esa fastfud sanoatining dunyo miqyosida keng
rivojlanishiga sabab bo‘ldi.
Fastfud   restoranlarining   deyarli   barcha   mamlakatlarda   faoliyat   yuritishi
gastronomik   madaniyatning   ma’lum   darajada   standartlashuviga   olib   kelmoqda.
Oldin   faqat   ma’lum   bir   hududga   xos   bo‘lgan   taomlar   bugungi   kunda   xalqaro
mahsulotga   aylangan.   Masalan,   Amerika   burgerlari,   Italiya   pizzasi   yoki   Xitoy
noodleslari dunyoning turli mamlakatlarida kundalik iste’mol qilinmoqda. Bu holat
bir   tomondan   xalqlar   o‘rtasidagi   gastronomik   aloqalarni   kengaytirayotgan   bo‘lsa,
boshqa   tomondan   ayrim   milliy   oshxonalarning   o‘ziga   xos   xususiyatlari   yo‘qolib
borishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Fastfud   madaniyati   ayniqsa   yoshlar   orasida   keng   ommalashgan.   Reklama,
ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy madaniyat vositalari tez tayyorlanadigan taomlarni
zamonaviy   hayot   ramzi   sifatida   targ‘ib   qilmoqda.   Natijada   ayrim   yoshlar   milliy
taomlarni eskicha yoki vaqt talab qiladigan ovqat sifatida qabul qilishi mumkin. Bu
esa milliy gastronomik merosning davomiyligi uchun muayyan xavf tug‘diradi.
Shuningdek,   fastfud   madaniyati   oilaviy   ovqatlanish   an’analariga   ham   ta’sir
ko‘rsatmoqda.   Avvallari   ko‘plab   xalqlarda   oila   a’zolari   bir   dasturxon   atrofida
yig‘ilib, birgalikda ovqatlanishgan. Bu jarayon nafaqat oziqlanish, balki tarbiyaviy
va   ma’naviy   ahamiyatga   ham   ega   bo‘lgan.   Zamonaviy   hayot   sur’ati   esa
insonlarning   tezkor   ovqatlanishga   o‘tishiga   sabab   bo‘lmoqda.   Ayrim   hollarda
oilaviy tushlik yoki kechki ovqat an’analari kamayib bormoqda.
Biroq   globallashuv   gastronomik   madaniyat   uchun   faqat   salbiy   oqibatlarni
olib   kelmayapti.   Aksincha,   ayrim   milliy   oshxonalar   xalqaro   miqyosda   tanilib,
yangi   rivojlanish   bosqichiga   chiqmoqda.   Masalan,   yapon   sushi   madaniyati   yoki
turk kebabi bugungi kunda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mashhurdir. O‘zbek
palovi ham xalqaro gastronomik maydonda tobora keng tanilmoqda.
Internet   va   raqamli   texnologiyalar   milliy   taomlarni   targ‘ib   qilishda   katta
imkoniyatlar   yaratmoqda.   Oshpazlik   bloglari,   videodarslar   va   gastronomik
platformalar   orqali   milliy   retseptlar   keng   tarqalmoqda.   O‘zbek   milliy   taomlari
36 haqida   tayyorlanayotgan   videolar   va   maqolalar   xorijiy   auditoriya   orasida   katta
qiziqish   uyg‘otmoqda.   Bu   esa   gastronomik   madaniyatni   global   miqyosda   targ‘ib
qilishga xizmat qilmoqda.
Milliy   taomlarni   saqlash   va   rivojlantirish   masalasi   bugungi   kunda   ko‘plab
davlatlarning   madaniy   siyosatida   muhim   o‘rin   egallaydi.   Chunki   gastronomik
meros   xalqning   tarixiy   xotirasi   va   milliy   identitetining   ajralmas   qismidir.   Shu
sababli milliy oshxonani saqlash nafaqat gastronomik, balki ma’naviy va madaniy
vazifa ham hisoblanadi.
Milliy   gastronomiyani   asrashning   muhim   yo‘llaridan   biri   an’anaviy
retseptlarni   ilmiy   asosda   o‘rganish   va   hujjatlashtirishdir.   Ko‘plab   qadimiy
taomlarning   retseptlari   og‘zaki   tarzda   avloddan-avlodga   o‘tgan.   Agar   ular   yozib
olinmasa   yoki   ilmiy   jihatdan   o‘rganilmasa,   vaqt   o‘tishi   bilan   unutilib   ketishi
mumkin.   Shu   sababli   etnologlar   va   gastronomiya   mutaxassislari   milliy   taomlar
tarixini tadqiq qilishga katta e’tibor qaratmoqda.
Milliy oshxonani  rivojlantirishda  mahalliy mahsulotlardan foydalanish  ham
muhim ahamiyatga ega. An’anaviy taomlar ko‘pincha hududning tabiiy sharoitiga
mos   mahsulotlardan   tayyorlanadi.   Bu   esa   nafaqat   taomning   tabiiyligini,   balki
uning   sog‘lomligini   ham   ta’minlaydi.   Masalan,   o‘zbek   taomlarida   ishlatiladigan
tabiiy   ziravorlar   va   sabzavotlar   organizm   uchun   foydali   hisoblanadi.   Zamonaviy
restoran biznesida ham milliy gastronomik an’analarga qiziqish ortmoqda. Ko‘plab
restoranlar   milliy   uslubni   saqlagan   holda   zamonaviy   xizmat   ko‘rsatish   tizimini
joriy etmoqda. Bu esa milliy taomlarni yosh avlod va xorijiy sayyohlarga yanada
jozibador ko‘rsatmoqda.
Milliy   taomlarni   rivojlantirishda   oshpazlarning   roli   ham   katta.   Tajribali
oshpazlar   qadimiy   retseptlarni   zamonaviy   talablarga   moslashtirib,   gastronomik
innovatsiyalar yaratmoqda. Shu bilan birga, ular milliy taomlarning asl mohiyatini
saqlab qolishga harakat qilmoqda.
Gastronomik   turizm   bugungi   kunda   jahon   turizm   sanoatining   eng   tez
rivojlanayotgan   yo‘nalishlaridan   biridir.   Sayyohlar   endilikda   faqat   tarixiy
obidalarni ko‘rish uchun emas, balki ma’lum bir xalqning gastronomik madaniyati
37 bilan   tanishish   uchun   ham   sayohat   qilmoqdalar.   Bu   esa   milliy   oshxonalarning
xalqaro   miqyosdagi   ahamiyatini   oshirmoqda.   O‘zbekiston   gastronomik   turizm
uchun nihoyatda boy imkoniyatlarga ega. Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent va
Farg‘ona vodiysi kabi hududlar o‘zining milliy taomlari bilan mashhurdir. Har bir
hududning o‘ziga xos oshxonasi mavjud bo‘lib, bu sayyohlar uchun katta qiziqish
uyg‘otadi. Masalan, Samarqand noni, Buxoro oshlari, Xorazmning tukhum baragi
yoki   Farg‘ona   kaboblari   gastronomik   turizmning   muhim   obyektlariga   aylangan.
Sayyohlar   bu  taomlarni   tatib   ko‘rish   orqali   xalqning   turmush   tarzi   va   madaniyati
bilan yaqindan tanishadilar.
Gastronomik turizm milliy qadriyatlarni saqlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
Chunki   sayyohlar   qiziqishi   ortgan   sari   mahalliy   aholi   ham   milliy   taomlarni
rivojlantirish   va   asrab-avaylashga   ko‘proq   e’tibor   qaratadi.   Natijada   qadimiy
retseptlar   va   an’anaviy   usullar   qayta   tiklanadi.   Milliy   qadriyatlar   gastronomik
madaniyatning   ma’naviy   asosini   tashkil   etadi.   O‘zbek   xalqida   mehmondo‘stlik,
saxovat   va   dasturxon   madaniyati   asrlar   davomida   shakllangan   muhim
qadriyatlardandir.   Mehmon   uchun   eng   yaxshi   taomlarni   tayyorlash   xalqning
insonparvarlik va bag‘rikenglik fazilatlarini aks ettiradi.
Dasturxon   atrofida   yig‘ilish   insonlar   o‘rtasidagi   mehr-oqibatni
mustahkamlaydi.   Ayniqsa,   katta   bayram   va   marosimlarda   birgalikda   ovqat
tayyorlash va iste’mol qilish jamoaviy birdamlikni kuchaytiradi. Sumalak sayillari
yoki to‘y oshlari bunga yorqin misol bo‘la oladi. Globallashuv davrida ekologik va
sog‘lom ovqatlanish masalalariga ham katta e’tibor qaratilmoqda. Ko‘plab insonlar
tabiiy va organik mahsulotlarga asoslangan milliy taomlarga qiziqish bildirmoqda.
Chunki an’anaviy oshxonalar ko‘pincha sun’iy qo‘shimchalardan holi bo‘ladi.
Shu   sababli   milliy   gastronomik   madaniyat   nafaqat   tarixiy   meros,   balki   sog‘lom
turmush tarzining muhim  elementi  sifatida ham  qadrlanmoqda. Yapon oshxonasi,
O‘rta   yer   dengizi   dietasi   yoki   Markaziy   Osiyo   taomlari   sog‘lom   ovqatlanish
tizimlari sifatida e’tirof etilmoqda.
Gastronomik   madaniyatning   rivojlanishi   xalqlar   o‘rtasidagi   madaniy
muloqotni   ham   mustahkamlaydi.   Turli   xalq   taomlari   bilan   tanishish   boshqa
38 madaniyatlarni   tushunishga   yordam   beradi   va   bag‘rikenglikni   kuchaytiradi.   Shu
jihatdan   gastronomiya   xalqlar   o‘rtasidagi   do‘stlik   va   hamkorlik   vositasi   sifatida
ham muhim ahamiyatga ega.
Xulosa   qilib   aytganda,   zamonaviylashuv   va   globalizatsiya   gastronomik
madaniyatga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Fastfud   va   ommaviy   madaniyat   ayrim
milliy   an’analar   uchun   xavf   tug‘dirayotgan   bo‘lsa-da,   global   gastronomik
almashinuv   milliy   taomlarning   xalqaro   miqyosda   tanilishiga   imkon   yaratmoqda.
Milliy gastronomik merosni saqlash, gastronomik turizmni rivojlantirish va milliy
qadriyatlarni   targ‘ib   qilish   bugungi   kunning   muhim   vazifalaridan   biridir.
Gastronomik   madaniyat   xalqning   tarixiy   xotirasi,   ma’naviy   boyligi   va   milliy
o‘zligini   aks   ettiruvchi   bebaho   meros   sifatida   asrab-avaylanishi   lozim.
Z amonaviylashuv   va   globalizatsiya   gastronomik   madaniyatga   katta   ta’sir
ko‘rsatmoqda. Fastfud va ommaviy madaniyat milliy gastronomik an’analar uchun
ayrim   xavflarni   yuzaga   keltirayotgan   bo‘lsa-da,   global   gastronomik   almashinuv
xalqlar   o‘rtasidagi   madaniy   muloqotni   kuchaytirmoqda.   Milliy   taomlarni   saqlash
va   rivojlantirish,   gastronomik   turizmni   kengaytirish   hamda   milliy   qadriyatlarni
targ‘ib   qilish   bugungi   davrning   muhim   vazifalaridan   biridir.   Gastronomik
madaniyat   xalqning   tarixiy   xotirasi,   ma’naviy   boyligi   va   milliy   o‘zligini   aks
ettiruvchi bebaho meros sifatida kelajak avlodlarga yetkazilishi zarur.
39 XULOSA
Milliy   taomlar   va   gastronomik   madaniyat   har   bir   xalqning   tarixiy
taraqqiyoti,   ma’naviy   qadriyatlari   va   etnik   o‘ziga   xosligini   aks   ettiruvchi   muhim
madaniy   hodisalardan   biridir.   Gastronomik   madaniyat   insoniyatning   ko‘p   asrlik
tajribasi,   yashash   tarzi,   mehnat   faoliyati   va   tabiat   bilan   munosabatlari   asosida
shakllangan bo‘lib, bugungi kunda ham xalq hayotining ajralmas qismi sifatida o‘z
ahamiyatini   saqlab   kelmoqda.   Shu   sababli   gastronomik   madaniyatni   etnologik
jihatdan o‘rganish xalqning kelib chiqishi, urf-odatlari, diniy qarashlari va ijtimoiy
munosabatlarini chuqurroq anglash imkonini beradi.
Milliy  taomlar   oddiy  oziq-ovqat  vositasi  bo‘libgina  qolmay,  balki   xalqning
tarixiy   xotirasi   va   madaniy   merosining   ifodasi   hisoblanadi.   Har   bir   taomning
shakllanishida tabiiy-geografik muhit, iqlim, xo‘jalik faoliyati, diniy e’tiqodlar va
urf-odatlar   muhim   rol   o‘ynaydi.   Shu   sababli   dunyo   xalqlarining   gastronomik
madaniyati   bir-biridan   keskin   farq   qiladi   va   bu   farqlar   ularning   etnik   hamda
madaniy xususiyatlarini aks ettiradi.
Sharq   va   G‘arb   xalqlari   gastronomik   an’analari   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,
ovqatlanish  madaniyati   har   bir   jamiyatning dunyoqarashi  va  ijtimoiy  hayoti  bilan
uzviy   bog‘liqdir.   Sharq   xalqlarida   dasturxon   madaniyati,   mehmondo‘stlik   va
jamoaviy   ovqatlanish   an’analari   ustun   bo‘lsa,   G‘arb   mamlakatlarida   individual
ovqatlanish   tartibi   va   stol   etiketi   muhim   o‘rin   egallaydi.   Bu   esa   gastronomik
madaniyatning   xalqning   ma’naviy   hayotidagi   o‘rnini   yanada   yaqqol   namoyon
etadi.
Milliy taomlar xalqning marosim va an’analarida ham muhim ahamiyat kasb
etadi.   To‘y,   hayit,   Navro‘z   va   boshqa   marosimlarda   tayyorlanadigan   maxsus
taomlar   xalqning   qadriyatlari,   birdamligi   va   ezgu   niyatlarini   ifodalaydi.   Ayniqsa,
o‘zbek xalqining palov, sumalak, halim kabi milliy taomlari nafaqat gastronomik,
balki ramziy va ma’naviy mazmunga ham ega.
Globallashuv   va   zamonaviylashuv   jarayonlari   gastronomik   madaniyatga
katta   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Fastfud   va   ommaviy   madaniyat   ayrim   milliy
gastronomik   an’analar   uchun   xavf   tug‘dirayotgan   bo‘lsa-da,   xalqaro   gastronomik
40 almashinuv   milliy   taomlarning   dunyo   miqyosida   tanilishiga   imkon   yaratmoqda.
Shu   bois   milliy   gastronomik   merosni   saqlash,   an’anaviy   retseptlarni   avlodlarga
yetkazish va milliy taomlarni targ‘ib qilish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan
biridir.
Gastronomik   turizmning   rivojlanishi   ham   milliy   taomlarning   xalqaro
ahamiyatini   oshirmoqda.   Sayyohlar   ma’lum   bir   xalqning   oshxonasi   orqali   uning
madaniyati   va   turmush   tarzini   yaqindan   anglash   imkoniga   ega   bo‘lmoqdalar.
O‘zbekistonning   boy   gastronomik   merosi,   ayniqsa   palov,   somsa,   lag‘mon,   tandir
non   va   boshqa   milliy   taomlari   mamlakatning   turistik   jozibadorligini   oshirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shuningdek,   milliy   gastronomik   madaniyat   sog‘lom   turmush   tarzini
shakllantirishda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ko‘plab   an’anaviy   taomlar   tabiiy
mahsulotlardan   tayyorlanishi   bilan   inson   salomatligi   uchun   foydali   hisoblanadi.
Shu   jihatdan   milliy   oshxona   nafaqat   madaniy   meros,   balki   sog‘lom   ovqatlanish
tizimining ham muhim qismi sifatida qadrlanadi.
Umuman olganda, milliy taomlar va gastronomik madaniyat xalqning etnik
o‘zligi,   tarixiy   xotirasi   va   ma’naviy   qadriyatlarini   o‘zida   mujassamlashtirgan
bebaho boylikdir. Uni  o‘rganish, asrab-avaylash  va kelajak avlodga yetkazish har
bir   jamiyatning   muhim   madaniy   vazifalaridan   biri   hisoblanadi.   Gastronomik
madaniyatning   etnologik   talqini   esa   xalqlarning   o‘zaro   yaqinlashuvi,   madaniy
muloqoti   va   milliy   qadriyatlarni   chuqurroq   anglashda   muhim   ilmiy   asos   bo‘lib
xizmat qiladi.
41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Shavkat Mirziyoyev.  Yangi O‘zbekiston strategiyasi . – Toshkent: 
“O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – 464 b.
2. Islom Karimov.  Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . – Toshkent: 
“Ma’naviyat” nashriyoti, 2008. – 176 b.
3. Ashirov A..  Etnologiya asoslari . Darslik. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 
2019. – 320 b.
4. Jabborov I..  Jahon xalqlari etnologiyasi . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – 
352 b.
5. Sodiqov H..  O‘zbek xalqining etnomadaniyati . – Toshkent: “Fan”, 2015. – 
280 b.
6. Rajabov Q..  Milliy qadriyatlar va madaniyat . – Toshkent: “Ma’naviyat”, 
2018. – 240 b.
7. Karimov B..  Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan va 
texnologiya”, 2020. – 300 b.
8. Toshboyev N..  O‘zbek milliy taomlari tarixi . – Toshkent: “Sharq”, 2016. – 
224 b.
9. Qodirova M..  Gastronomik madaniyat va turizm . – Toshkent: Turon zamin 
ziyo, 2021. – 198 b.
10. Mintz Sidney.  Sweetness and Power: The Place of Sugar in Modern History .
– New York: Penguin Books, 1985. – 274 p.
11. Claude Lévi-Strauss.  The Raw and the Cooked . – Chicago: University of 
Chicago Press, 1969. – 401 p.
12. Jack Goody.  Cooking, Cuisine and Class . – Cambridge: Cambridge 
University Press, 1982. – 250 p.
13. Mary Douglas.  Food in the Social Order . – New York: Russell Sage 
Foundation, 1984. – 310 p.
42 14. UNESCO.  Traditional Food Cultures and Gastronomy Heritage . – Paris, 
2013. – 145 p.
15. Belasco W..  Food: The Key Concepts . – Oxford: Berg Publishers, 2008. – 
190 p.
16. Counihan C..  The Anthropology of Food and Body . – London: Routledge, 
1999. – 220 p.
17. Kittler P..  Food and Culture . – Belmont: Wadsworth Publishing, 2012. – 430
p.
18. UNWTO.  Gastronomy Tourism and Cultural Heritage . – Madrid, 2017. – 
168 p.
43

MILLIY TAOMLAR VA GASTRONOMIK MADANIYATNING ETNOLOGIK TALQINI

Купить
  • Похожие документы

  • O’zbekistonda madaniy turizmning rivojlanish omillari
  • Kavkaz xalqlari
  • Turizm va etnik madaniyat: folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi
  • Madaniy meros va YUNESKO: dunyo xalqlari urf-odatlarining himoyasi
  • Tabiiy muhit va etnik madaniyat: Amazoniya, Arktika va Saxaradagi xalqlar hayoti

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha