Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 119.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Октябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

117 Продаж

Ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI “INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY AND SCIENCE” INSTITUTI “PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKA” KAFEDRASI “MATEMATIKA O‘QITISH METODIKASI” fanidan KURS ISHI Mavzu : Ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi B ajardi : Abduraxmonova Sanobar G uruh : BTB -06 Ilmiy rahba r : To layeva Nafisaʻ Toshkent – 2025 y. 2 MUNDARIJA Kirish …………………………………………….……………………………..3 I BOB. Boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘rgatishning nazariy asoslari 1.1. Arifmetik amallarni o‘rgatishning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati ……...7 1.2. Ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarishning mazmuni va mohiyati ……………………………………………………………………….10 1.3. Arifmetik amallarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar …14 II BOB. Ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatishning amaliy asoslari 2.1.Boshlang‘ich sinf darsliklarida arifmetik amallar mavzusining yoritilishi ..17 2.2. Ming va yuz ichida amallarni o‘rgatishda samarali o‘yinli va interfaol metodlar ……………………………………………………………………..…22 2.3. Mavzu bo‘yicha namunaviy dars ishlanma …………………………….…26 Xulosa ………………………………………………………………………....30 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………………31 3 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchining ilmiy tafakkuri shakllanadigan, bilim olishga bo‘lgan qiziqishi kuchayadigan muhim davr hisoblanadi. Shu bois matematika fanini o‘qitish jarayoni o‘quvchilarning aqliy rivojlanishida beqiyos o‘rin tutadi. Matematika darslari orqali bolalar fikrni aniq ifodalash, tahlil qilish, solishtirish, xulosa chiqarish kabi aqliy faoliyat elementlarini o‘zlashtiradilar. Ayniqsa, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish bu jarayonning eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini, hisoblash malakasini va sonlar orasidagi munosabatlarni anglash qobiliyatini rivojlantiradi. Boshlang‘ich sinflarda sonlar ustida amallarni o‘rgatish orqali bolalar matematik tafakkurning dastlabki asoslarini egallaydilar. Ular sonlarni to‘g‘ri o‘qish, yozish, taqqoslash, amallarni ketma-ketlikda bajarish hamda natijani tekshirishni o‘rganadilar. Bu esa keyingi sinflarda algebraik va geometriya bilimlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishga zamin yaratadi. Hozirgi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimida yangilangan o‘quv dasturlari, kompetensiyaviy yondashuv va interfaol metodlar asosida darslarni tashkil etish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda 1 . Aynan shu sababli, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasini ilmiy-nazariy jihatdan chuqur o‘rganish, o‘qituvchilar tajribasini tahlil qilish va samarali metodlarni amaliyotga joriy etish zarurati tug‘ilmoqda.Bundan tashqari, bugungi raqamli ta’lim sharoitida arifmetik amallarni o‘rgatishda axborot texnologiyalaridan, o‘yinli dasturlardan va raqamli resurslardan foydalanish orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshirish ham dolzarb masala hisoblanadi. Shunday qilib, mazkur mavzu zamonaviy ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinf matematika darslarining 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoni. – PF–5712-son, 2019-yil 29-aprel. 4samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va o‘qituvchi faoliyatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Boshlang‘ich sinfda matematika o‘qitish metodikasi bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lsa-da, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish masalasi har bir davrda yangi yondashuvlarni talab etib kelmoqda. Ushbu yo‘nalishda o‘zbek va xorijiy metodist olimlarning ilmiy tadqiqotlari, o‘quv qo‘llanmalari va tajribalari muhim o‘rin tutadi. Jumladan, A.Abdurahmonova, M.G‘aniyeva, S.Norqulova, Sh.Yo‘ldosheva kabi mahalliy olimlar, shuningdek, rus metodistlari L.V.Zankov, V.V.Davыdov, D.B.Elkoninlarning tadqiqotlarida boshlang‘ich ta’limda matematik tushunchalarni shakllantirishning ilmiy- nazariy asoslari yoritilgan. Ularning ishlarida o‘quvchilarda mantiqiy tafakkur, hisoblash malakasi va amaliy ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich shakllantirishning samarali yo‘llari taklif qilingan. Xususan, V.V.Davыdov ta’limda faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuvni ilgari surgan bo‘lsa, L.V.Zankov o‘quv jarayonini o‘quvchi faoliyatiga tayangan holda tashkil etish zarurligini asoslab bergan. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan davlat ta’lim standarti va 1–4-sinflar uchun matematika darsliklari ham ushbu masalani o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Bu darsliklarda arifmetik amallarni o‘rganish jarayonida bolalarning yosh xususiyatlari, psixologik rivojlanish darajasi va bilish faolligi hisobga olingan.Shunga qaramay, ta’limda yangilangan yondashuvlar, raqamli texnologiyalar, o‘yinli va interfaol metodlarni amaliyotga joriy etish bu sohada yangi izlanishlar olib borishni talab etmoqda. Shu bois ushbu kurs ishida arifmetik amallarni o‘rgatish bo‘yicha mavjud metodik tajribalar tahlil qilinib, ularni zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish masalasi o‘rganiladi. Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Ushbu kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, u boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida arifmetik 5amallarni, xususan, ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarish metodikasini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Mazkur mavzu matematika ta’limining nazariy asoslarini mustahkamlash, didaktik tamoyillarni to‘g‘ri qo‘llash va o‘qituvchilarda metodik tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. Arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va hisoblash ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Amaliy ahamiyati esa bu metodikani dars jarayoniga tatbiq etish orqali o‘qituvchilarga samarali pedagogik yondashuvlar, o‘yinli mashg‘ulotlar va interfaol usullardan foydalangan holda o‘quvchilarning fanga qiziqishini oshirish imkonini beradi. Bundan tashqari, mazkur tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf darslarida arifmetik bilimlarni chuqurroq singdirish, o‘quvchilar bilim darajasini oshirish hamda ta’lim sifatini yaxshilashga amaliy hissa qo‘shadi. Kurs ishi mavzusining obyekti — boshlang‘ich sinf matematika darslari jarayonida o‘quvchilarga arifmetik amallarni o‘rgatish faoliyati hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti — ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodlar, vositalar va o‘qitish uslublaridir. Kurs ishi mavzusining maqsadi — boshlang‘ich sinflarda ming va yuz ichida arifmetik amallarni samarali o‘rgatish metodikasini tahlil qilish, mavjud tajribalarni o‘rganish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifalari  Kurs ishi quyidagi vazifalarni hal etishni nazarda tutadi:  arifmetik amallarni o‘rgatishning nazariy asoslarini o‘rganish;  ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarish mazmunini tahlil qilish;  mavjud darsliklarda mavzuning yoritilishini tahlil etish;  o‘quvchilarda amaliy hisoblash malakasini shakllantirish usullarini aniqlash; 6 o‘yinli va interfaol metodlarni qo‘llashning afzalliklarini asoslash;  mavzu bo‘yicha namunaviy dars ishlanmasini ishlab chiqish. Kurs ishi mavzusining metodlari  Kurs ishini bajarishda quyidagi metodlardan foydalanildi:  tahlil va taqqoslash;  kuzatish va tajriba o‘tkazish;  darsliklarni o‘rganish va tahlil qilish;  pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish;  umumlashtirish va xulosalash metodlari. Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bob uch bo‘limdan iborat bo‘lib, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini o‘z ichiga oladi. 7I BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ARIFMETIK AMALLARNI O‘RGATISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Arifmetik amallarni o‘rgatishning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati Boshlang‘ich sinflarda matematika fani o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish, mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish va hayotiy muammolarni hal etish ko‘nikmalarini hosil qilishda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, arifmetik amallarni o‘rgatish boshlang‘ich matematika ta’limining asosi hisoblanadi. Chunki sonlar ustida bajariladigan amallar o‘quvchilarga matematik tafakkurning ilk shaklini beradi, ularni tartibli, aniq va izchil fikrlashga o‘rgatadi. Har bir bola hisob-kitobni to‘g‘ri bajara olish, o‘z fikrini asoslab ayta bilish, raqamlar orasidagi bog‘liqlikni tushunish orqali o‘z hayotida ham aniq va mantiqiy qarorlar qabul qilishni o‘rganadi. 2 Arifmetik amallarni o‘rgatish nafaqat hisoblash malakasini shakllantiradi, balki o‘quvchilarni kuzatuvchanlik, sabr-toqat, aniqlik, tartiblilik va mas’uliyat kabi sifatlarni egallashga o‘rgatadi. Bu jihatdan arifmetik mashg‘ulotlar o‘quvchilarda tarbiyaviy maqsadni ham amalga oshiradi. Misol uchun, qo‘shish va ayirish amallarini o‘rganishda bolalar birlik tushunchasini anglaydilar, har bir sonning o‘z o‘rni borligini biladilar, bu esa ularda dunyoni tizimli ko‘rish ko‘nikmasini hosil qiladi. Shuningdek, ko‘paytirish va bo‘lish amallari ularni mehnatsevarlikka, qat’iyatga va mustaqil fikrlashga undaydi. Matematika darslarida o‘qituvchi har bir arifmetik amalni o‘rgatish jarayonida o‘quvchining aqliy faoliyatini faollashtiradi. O‘quvchi sonlar orasidagi munosabatlarni tahlil qiladi, amallar orasidagi bog‘liqlikni izlaydi, o‘z xulosasini mustaqil chiqarishga intiladi. Bu esa ta’limiy maqsadning eng muhim ko‘rinishidir — bilimni o‘zlashtirish bilan birga uni amaliyotda 2 Mahmudov, N. Mahmudovich. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 212 bet. 8qo‘llashga o‘rgatish. Shuning uchun arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi dars jarayonida faqat natijani emas, balki jarayonning o‘zini tahlil qilishga yo‘naltiriladi. Ta’limiy ahamiyatning yana bir muhim jihati — arifmetik amallar o‘quvchilarda matematik tilda fikrlash va ifodalashni o‘rgatadi. Masalan, “12 ni 4 ga bo‘lish” deganda, bola bu amalni shunchaki mexanik tarzda emas, balki mantiqan — “12 sonini 4 ta teng qismga ajratish” degan tushunchada idrok etadi. Bu jarayon ularning tushunish darajasini chuqurlashtiradi, analitik tafakkurini rivojlantiradi. Shu orqali bola umumiy xulosalar chiqarishga, sabab- oqibat bog‘lanishlarini aniqlashga, tahlil qilishga o‘rganadi. Bu esa kelajakdagi barcha fanlarni o‘zlashtirish uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.Tarbiyaviy jihatdan esa arifmetik amallarni o‘rgatish o‘quvchilarda mehnatsevarlik, qat’iyat, aniqlik, hamkorlikda ishlash, o‘z ishini tahlil qila bilish kabi fazilatlarni shakllantiradi. Har bir matematik mashq yoki masala o‘quvchini o‘z ustida ishlashga, o‘z fikrini isbotlashga undaydi. O‘quvchi xatoga yo‘l qo‘yganini aniqlasa, uni to‘g‘rilashga intiladi. Shu orqali o‘z xatolarini tan olish va ularni bartaraf etish madaniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa hayotiy tarbiyaning eng muhim jihatlaridan biridir. 3 Boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini ham e’tiborga oladi. Chunki bu davrda bolalarda mantiqiy fikrlash endigina shakllanmoqda. Shuning uchun darslarda o‘yinli usullar, vizual ko‘rgazmalar, interfaol metodlardan foydalanish samarali hisoblanadi. Masalan, o‘yin orqali qo‘shish yoki ayirishni o‘rganish bolalarda qiziqish uyg‘otadi, ularning bilimlarni ongli o‘zlashtirishiga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘quvchilar o‘zaro raqobat asosida bilimlarini mustahkamlaydilar, bu esa ularda hamkorlik va o‘zaro hurmat tuyg‘usini rivojlantiradi.Matematika darslari orqali o‘quvchilar faqat hisoblashni emas, balki hayotiy masalalarni 3 G‘ulomov, A. G‘ulom o‘g‘li. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020. – 178 bet. 9ham yechishni o‘rganadilar. Masalan, xarid qilishda to‘lovni hisoblash, vaqtni aniqlash, masofani o‘lchash, mehnat unumdorligini topish kabi oddiy masalalar hayotiy vaziyatlarga asoslanadi. Bu esa o‘quvchiga matematika hayot bilan chambarchas bog‘liq ekanini anglatadi. Natijada, bola o‘rganayotgan fanining amaliy ahamiyatini tushunadi va unga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi. Arifmetik amallarni o‘rgatishning tarbiyaviy ahamiyati shundan iboratki, bu jarayonda o‘quvchi har bir qadamda aniqlikka, sabr-toqatga, o‘z fikrini tekshirib ko‘rishga o‘rganadi. U o‘zining har bir javobiga mas’uliyat bilan yondashadi. O‘qituvchi esa bu jarayonda o‘quvchini rag‘batlantirib, har bir to‘g‘ri javobni qadrlash, har bir xatodan to‘g‘ri xulosa chiqarish ko‘nikmasini singdiradi. Shunday qilib, matematika darsi faqat bilim manbai emas, balki axloqiy tarbiya vositasiga ham aylanadi. Matematika o‘quvchilarni milliy qadriyatlar asosida ham tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Masalan, dars jarayonida xalq og‘zaki ijodi namunalaridan, maqollar yoki topishmoqlardan foydalanish orqali o‘qituvchi o‘quvchilarga nafaqat hisobni, balki xalq donishmandligini ham o‘rgatadi. “Birlik bo‘lsa, yengilmas kuch bo‘ladi”, “Hisob-kitobda xato qilgan zarar ko‘radi” kabi maqollar orqali o‘quvchi mehnatsevarlik, birlik, mas’uliyat, aniqlik kabi fazilatlarni o‘zlashtiradi.Arifmetik amallarni o‘rgatishning ta’limiy ahamiyatini chuqur anglagan o‘qituvchi har bir darsni o‘quvchi fikrini rivojlantirishga, mustaqil izlanishga yo‘naltiradi. Dars jarayonida har bir topshiriq mantiqan bog‘liq bo‘ladi, o‘quvchi o‘z fikrini izchil bayon etishga, o‘rganilgan bilimlarni yangi vaziyatlarda qo‘llashga o‘rganadi. Shu orqali u o‘z hayot faoliyatida mantiqiy, asosli qarorlar qabul qilishga tayyorlanadi. 4 O‘qituvchi uchun eng muhim vazifa — arifmetik amallarni o‘rgatish jarayonini qiziqarli, tushunarli va samarali qilishdir. Bu jarayonda o‘qituvchining nutqi, pedagogik mahorati, metodik yondashuvi muhim rol 4 Abdullayeva, D. Dilnoza qizi. Sifat va uning tildagi o‘rni: metodik tahlil. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2023. – 145 bet. 10o‘ynaydi. Har bir darsda o‘quvchi o‘zini muvaffaqiyatli his qilishi, bilim olishdan zavq olishi kerak. Chunki ijobiy emotsiya o‘quvchi motivatsiyasining asosi hisoblanadi. Shunday o‘quvchi matematika faniga mehr qo‘yadi, o‘z bilimini mustaqil oshirishga intiladi. Arifmetik amallarni o‘rgatishning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati nihoyatda keng. U nafaqat o‘quvchining bilim darajasini oshiradi, balki shaxsiy sifatlarini, dunyoqarashini, hayotga munosabatini shakllantiradi. Matematik bilim orqali bola intizomli, fikrli, mas’uliyatli va mantiqiy tafakkurga ega inson sifatida kamol topadi. Shu bois boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘qitish metodikasini mukammal bilish va to‘g‘ri qo‘llash har bir pedagogning muhim vazifasidir. 1.2. Ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarishning mazmuni va mohiyati Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning matematik bilimlari asta- sekinlik bilan kengayib boradi. Dastlab ular bir xonali sonlar bilan tanishadilar, keyinchalik ikki xonali, uch xonali va minggacha bo‘lgan sonlar ustida amallar bajarishni o‘rganadilar. Ming va yuz ichida arifmetik amallarni bajarish bu jarayonning eng muhim bosqichlaridan biridir. Chunki aynan shu bosqichda o‘quvchilar sonlarning o‘nlik sanoq tizimidagi tuzilishini to‘liq anglaydilar, birlik, o‘nlik, yuzlik va minglik tushunchalarini mukammal o‘zlashtiradilar. Ming va yuz ichida sonlar ustida amallarni bajarishning mazmuni, avvalo, o‘nlik tizimining mantiqiy asosini tushuntirishdan boshlanadi. O‘quvchilar sonlarni raqamlar orqali ifodalash, ularning o‘rni va qiymatini aniqlashni o‘rganadilar. Masalan, 345 soni 3 yuzlik, 4 o‘nlik va 5 birlikdan iborat ekanini anglash o‘quvchilarga sonning tarkibini idrok etishda muhim bosqich hisoblanadi. Bu tushuncha keyinchalik har qanday arifmetik amalni ongli bajarish uchun asos bo‘ladi. O‘qituvchi dars jarayonida ming va yuz ichida amallarni o‘rgatishda ko‘rsatmalilik tamoyiliga amal qilishi zarur. Chunki boshlang‘ich sinf 11o‘quvchilarida abstrakt tafakkur hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli sonlar ustida amallarni bajarishda turli didaktik materiallardan — sanoq tayoqchalari, raqam kartochkalari, sonli chiziqlar, o‘nlik bloklaridan foydalanish katta ahamiyatga ega. Bu vositalar yordamida o‘quvchi sonlarning o‘zaro bog‘lanishini, birliklarning yig‘indisini yoki kamayishini ko‘z oldida tasavvur qiladi. Masalan, “200 ga 50 ni qo‘shish” jarayonida o‘quvchi 200 soni 2 ta yuzlikdan, 50 esa 5 ta o‘nlikdan iborat ekanini ko‘radi va ularni birlashtirib 250 natijani hosil qiladi. 5 Ming va yuz ichida amallarni bajarishning mazmuni nafaqat qo‘shish va ayirish, balki ko‘paytirish va bo‘lish amallarini ham o‘z ichiga oladi. Har bir amal o‘z mantiqiy mohiyatiga ega. Qo‘shish amali sonlarni birlashtirishni, ayirish esa ularni ajratishni bildiradi. Ko‘paytirish amalida esa bir xil qo‘shiluvchilarning yig‘indisini topish, bo‘lishda esa teskari amal sifatida sonni teng qismlarga ajratish amalga oshiriladi. Shu tarzda o‘quvchi har bir amalni mexanik emas, balki mantiqan ongli tarzda bajarishni o‘rganadi. Mazkur mavzuning mohiyati shundaki, ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarish o‘quvchida miqdor va raqamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunish qobiliyatini shakllantiradi. O‘quvchi sonlar orasidagi farqni, ularning kattalik va kichiklik jihatidan bog‘lanishini, har bir sonning o‘rni va ahamiyatini anglaydi. Bu esa ularning umumiy matematik tafakkurini rivojlantiradi, keyingi bosqichlarda murakkab algebraik ifodalar, kasrlar, o‘lchov birliklari bilan ishlash uchun poydevor yaratadi. Ming va yuz ichida sonlar ustida amallarni o‘rgatishda amaliy mashg‘ulotlar katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘qituvchi o‘quvchilarga “Maktabda 425 ta kitob bor edi, yana 125 ta kitob keltirildi. Endi jami nechta kitob bo‘ldi?” kabi hayotiy masalalar beradi. Bu orqali bola real hayotdagi miqdoriy o‘zgarishlarni matematik ifoda bilan bog‘laydi, amallarni amaliy hayotga tatbiq etishni 5 Shodmonov, Sh. Shokir o‘g‘li. Til o‘qitishda interfaol metodlar. – Toshkent: “Durdona nashriyoti”, 2022. – 188 bet. 12o‘rganadi. Shuningdek, bu mashqlar bolalarda mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Ming va yuz ichida sonlar ustida amallarni bajarishning mohiyati — bu faqat hisoblash emas, balki tushunchaviy tafakkurni shakllantirishdir. O‘quvchi har bir amalni bajarish jarayonida o‘z fikrini tahlil qiladi, natijani oldindan taxmin qiladi, so‘ng tekshiradi. Shu yo‘l bilan u analitik va refleksiv fikrlashni o‘rganadi. O‘qituvchi bu jarayonda o‘quvchilarni faqat javobni topishga emas, balki “nega shunday bo‘ldi?” degan savolga javob topishga yo‘naltiradi. Bu esa o‘quvchilarning mustaqil fikr yuritish qobiliyatini kuchaytiradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ming va yuz ichida amallarni bajarish ko‘nikmasi shakllanishi jarayoni uzluksiz takrorlash, mashqlar tizimi va individual yondashuvni talab qiladi. Chunki ayrim o‘quvchilar sonlarning tarkibini tez o‘zlashtirsa, boshqalarida bu jarayon sekinroq kechadi. Shu sababli o‘qituvchi turli murakkablikdagi mashqlarni qo‘llab, har bir bola o‘z imkoniyati doirasida faol qatnashishini ta’minlashi kerak. Masalan, dastlab oson misollar (200+300, 700–200), keyin esa murakkabroq misollar (634+285, 902–475) ustida ishlash orqali o‘quvchilar bilimini bosqichma-bosqich mustahkamlab borish mumkin. O‘quvchilarga ming va yuz ichida amallarni o‘rgatishda ko‘rgazmalilik va amaliy faoliyatni uyg‘unlashtirish muhim. Agar o‘quvchi sonlar ustida amalni tasavvur qilmasa, u faqat mexanik eslab qoladi, lekin tushunmaydi. Shuning uchun o‘qituvchi har bir darsni misollar, chizmalar, jadvallar, rangli bloklar orqali boyitishi lozim. Misol uchun, o‘quvchi 347 + 258 misolini yechayotganda uni “3 yuzlik + 2 yuzlik, 4 o‘nlik + 5 o‘nlik, 7 birlik + 8 birlik” shaklida tasavvur qilishi, keyin natijani birlashtirishi zarur. Bu usul o‘quvchilarda raqamlar strukturasini tushunishni osonlashtiradi. Ming va yuz ichida amallarni bajarishning mohiyati shundan iboratki, bu jarayon o‘quvchining miqdoriy tafakkurini rivojlantiradi. O‘quvchi nafaqat sonlar bilan, balki ularning ma’nosi, o‘zaro aloqasi bilan ishlaydi. Shu orqali 13bola matematikani hayotiy jarayon sifatida idrok etadi. Masalan, o‘quvchi “1000 tadan 200 tasi ketdi, necha tasi qoldi?” degan misolni yechar ekan, u o‘z hayotidagi holatlar — masalan, mevalarni sanash, pul hisoblash, vaqtni o‘lchash bilan bog‘laydi. Natijada matematika unga yaqin, qiziqarli va tushunarli bo‘lib boradi. Mazkur mavzuning mohiyatida shuningdek, arifmetik amallar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rgatish ham yotadi. Masalan, qo‘shish va ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish o‘zaro teskari amallar ekanini o‘quvchi amaliy mashg‘ulotlar orqali tushunadi. Bu bilim keyinchalik algebraik tafakkur uchun asos bo‘ladi. Shuning uchun o‘qituvchi o‘quvchilarni sonlar orasidagi o‘zaro munosabatlarni mustaqil topishga, natijani mantiqan asoslashga o‘rgatishi kerak.Bundan tashqari, ming va yuz ichida amallarni bajarishda o‘quvchilar nutq faoliyatini ham rivojlantiradilar. Ular amalni og‘zaki izohlab beradilar, o‘z fikrlarini mantiqan ifodalaydilar: “Men 200 ga 50 ni qo‘shdim, chunki 200 ikkita yuzlik, 50 esa beshta o‘nlikdan iborat”, yoki “700 dan 300 ni ayirdim, chunki 7 yuzlikdan 3 yuzlikni ajratdim” kabi. Bu jarayon bolalarda matematik nutq madaniyatini shakllantiradi.Ming va yuz ichida amallarni bajarish mavzusi ta’limiy jihatdan boshlang‘ich bosqichning poydevori hisoblanadi. O‘quvchilar bu bosqichda o‘rganilgan bilimlar asosida keyingi sinflarda ko‘p xonali sonlar, kasrlar, foizlar, algebraik ifodalar bilan ishlashni oson o‘zlashtiradilar. Shu bois, bu bosqichda berilgan bilimlarning chuqur, mustahkam va ongli bo‘lishi keyingi ta’lim bosqichlari uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. ming va yuz ichida sonlar ustida amallar bajarishning mazmuni va mohiyati o‘quvchining matematik tafakkurini rivojlantirish, miqdoriy tushunchalarni shakllantirish, tahlil va umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu mavzu orqali o‘quvchi sonlar olamining ichki mantiqini anglaydi, fikrlashni, tahlil qilishni, asoslashni o‘rganadi. Shunday qilib, bu jarayon nafaqat hisoblashni o‘rgatadi, balki inson tafakkurining mantiqiy va ijodiy jihatlarini ham shakllantiradi. 141.3. Arifmetik amallarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar Arifmetik amallar — qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish — boshlang‘ich matematika ta’limining asosini tashkil etadi. Ularni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini, hisoblash ko‘nikmalarini va muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Ta’lim jarayonida samarali metodik yondashuvlarni tanlash o‘qituvchining pedagogik mahoratiga bog‘liq bo‘lib, ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. 1. Pedagogik yondashuvlar Arifmetik amallarni o‘rgatishda birinchi navbatda bosqichma-bosqich yondashuv qo‘llaniladi. Bu yondashuv o‘quvchini sodda amallardan murakkab amallarga o‘tishini ta’minlaydi. Masalan, boshlang‘ich sinflarda avvalo qo‘shish va ayirish, keyinchalik esa ko‘paytirish va bo‘lish amallari o‘rgatiladi. Bu yondashuv o‘quvchilarda amallarni mantiqiy ravishda tushunish va ularni to‘g‘ri qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Vazifali yondashuv ham samarali hisoblanadi. Bu metod o‘quvchidan amallarni bajarishda nafaqat formulani eslashni, balki vaziyatni tahlil qilishni talab qiladi. Masalan, “Agar Azizda 5 olma bo‘lsa va u 3 tasini do‘stiga bersa, nechta olma qoladi?” kabi masalalar o‘quvchida mantiqiy fikrlash va hisoblash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 2. Amaliy va vizual metodlar Vizual metodlar arifmetik amallarni tushuntirishda muhim ahamiyatga ega. Bu metod orqali o‘quvchilarga amallarni tushunish uchun rangli kartochkalar, diagrammalar, raqamlar bilan ishlash imkoniyatlari beriladi. Masalan, qo‘shish va ayirish amallarini vizual tarzda ko‘rsatish uchun turli shakllar, tasvirlar yoki raqamli bloklar ishlatiladi. Amaliy metod esa o‘quvchilarning faoliyatini asos qilib oladi. Ular o‘zlari amallarni bajaradilar, hisob-kitoblarni yozadilar va natijalarni tekshirib ko‘radilar. Bu metod o‘quvchining mustaqil ishini rag‘batlantiradi va hisoblash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. 153. Integratsiyalashgan yondashuv Arifmetik amallarni o‘rgatishda integratsiyalashgan yondashuv keng qo‘llaniladi. Bu metod matematikaning turli bo‘limlarini bir-biri bilan bog‘lab, amaliyotda qo‘llashni o‘rgatadi. Masalan, geometrik shakllar bilan ishlashda qo‘shish va ko‘paytirish amallarini qo‘llash yoki o‘lchov birliklarini hisoblashda arifmetik amallarni ishlatish. 4. O‘yin va interaktiv metodlar Didaktik o‘yinlar arifmetik amallarni o‘rgatishda samarali vositadir. O‘quvchilar o‘yin shaklida raqamlar bilan ishlashadi, amallarni tezkor bajarishadi va raqobat ruhida bilimlarini mustahkamlashadi. Masalan, “Raqamlar yarimligi”, “Matematik karusel” kabi o‘yinlar arifmetik ko‘nikmalarni oson va qiziqarli shaklda rivojlantiradi. Interaktiv metodlar zamonaviy pedagogik yondashuvga kiradi. Smart taxtalar, kompyuter dasturlari, elektron mashqlar orqali o‘quvchilar amallarni bajaradi va natijalarni darhol tekshiradi. Bu metod o‘quvchining mustaqil fikrlashini oshiradi va matematik qiziqishini kuchaytiradi. 5. Differensial yondashuv Differensial yondashuv arifmetik amallarni turli kontekstlarda o‘rgatishga qaratilgan. Misol uchun, o‘quvchilarga bir xil amalni turli vaziyatlarda qo‘llashni o‘rgatish orqali ular tushunchalarni chuqurroq anglaydi. Bu yondashuv murakkab masalalarni bosqichma-bosqich hal qilish ko‘nikmasini shakllantiradi. 6. Individual va guruh yondashuvlar Individual yondashuv har bir o‘quvchining imkoniyatini inobatga olib, ularni alohida darajada rivojlantirishga xizmat qiladi. Qiyin masalalarni bajarishda yordam berish, tez o‘rganadiganlarni yangi vazifalarga yo‘naltirish bu yondashuvning asosiy jihatlari hisoblanadi. Guruh yondashuv esa o‘quvchilarni birgalikda ishlashga, fikr almashishga va jamoaviy muammolarni hal qilishga o‘rgatadi. Bu metod ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish bilan birga, arifmetik amallarni tezroq va samaraliroq o‘zlashtirishga yordam beradi. 7. Hisoblash texnikalari va takrorlash Arifmetik amallarni mustahkamlashda takrorlash va mashq qilish metodlari muhim ahamiyatga ega. Oddiy va 16murakkab masalalarni ketma-ket yechish orqali o‘quvchilar hisoblashing ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bilan birga, tezlikni oshirish va xatoliklarni kamaytirish uchun turli texnikalar qo‘llaniladi: masalan, jadval usuli, raqamlar bilan o‘yinlar, tezkor hisoblash mashqlari. 8. Nazariy va amaliy muvozanat Samarali metodik yondashuvlar nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalar muvozanatini ta’minlashi lozim. O‘quvchilar avvalo amalning mohiyatini tushunishi, keyin esa uni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasini rivojlantirishi kerak. Masalan, ko‘paytirish amali uchun nafaqat formulani yodlash, balki turli masalalarda uni qo‘llash o‘rgatiladi.Arifmetik amallarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar ko‘p qirrali va o‘quvchi markazli bo‘lishi kerak. Bosqichma-bosqich, vazifali, vizual, o‘yin, interaktiv va individual yondashuvlar birgalikda ishlatilganda o‘quvchilar samarali va qiziqarli tarzda arifmetik ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. Shu bilan birga, nazariy bilimlar va amaliy mashqlar uyg‘unligi, turli vaziyatlarda amallarni qo‘llash imkoniyati, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi va ularning matematik tayyorgarligini mustahkamlaydi. 17II BOB. MING VA YUZ ICHIDA ARIFMETIK AMALLARNI O‘RGATISHNING AMALIY ASOSLARI 2.1. Boshlang‘ich sinf darsliklarida arifmetik amallar mavzusining yoritilishi Boshlang‘ich sinf matematika darsliklari o‘quvchilarga elementar matematik tushunchalarni berish, ularning tafakkurini, mantiqiy fikrlash qobiliyatini va amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish bu bosqichda o‘quvchilarning keyingi sinflarda matematik bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishiga zamin yaratadi. Arifmetik amallar — qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish — boshlang‘ich ta’lim matematikasining asosiy mazmunini tashkil etadi. Bu amallar o‘quvchilarga nafaqat hisob-kitobni o‘rganish imkonini beradi, balki sonlarning o‘zaro bog‘liqligini, ular orasidagi munosabatlarni tushunishga yordam beradi.Boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘rgatish jarayoni o‘qituvchidan puxta metodik tayyorgarlikni talab qiladi. Ayniqsa, ming va yuz ichidagi amallarni o‘rgatishda darslikdagi mashqlar tizimi, misol va masalalarning ketma-ketligi, ularning murakkablik darajasi va didaktik maqsadi muhim ahamiyat kasb etadi.Maktab darsliklarida “Yuz ichida amallar” va “Ming ichida amallar” mavzulari bir necha bosqichda o‘rgatiladi. Avval o‘quvchilar bir xonali va ikki xonali sonlar ustida amallar bajarishni puxta o‘zlashtiradilar, so‘ngra uch xonali sonlarga o‘tiladi. Bu jarayon davomida o‘quvchilar sonlarni raqamlar orqali yozish, ularni o‘qish, raqamlarning razryad qiymatini aniqlash va ularni taqqoslashni o‘rganadilar. Masalan, 2-sinfda o‘quvchilarga 100 ichida sonlar bilan ishlash, oddiy qo‘shish va ayirish amallarini bajarish o‘rgatiladi. Bu bosqichda sonning tarkibi, “o‘nlik” va “birlik” tushunchalari mustahkamlanadi. 3-sinfda esa o‘quvchilar 1000 ichida sonlar bilan amallar bajarishni boshlaydilar. Bu 18jarayonda “yuzlik” tushunchasi kiritiladi va o‘quvchilarda sonning uch xonali tuzilmasi haqida aniq tasavvur hosil qilinadi. Darsliklarda amallarni o‘rganish bosqichma-bosqich tashkil etilgan bo‘lib, har bir yangi bilim ilgari o‘zlashtirilgan bilimlar asosida shakllantiriladi. Misol uchun, 235 + 412 kabi misollarni yechish orqali o‘quvchilar bir necha razryadli sonlarni qo‘shish qoidalarini o‘zlashtiradilar. Shuningdek, darsliklarda ko‘rgazmali vositalar yordamida sonlarning strukturasini tushuntirish uchun turli jadval va sxemalardan foydalaniladi. O‘quvchilarga “ming ichida amallar”ni o‘rgatishda asosiy maqsad — amallarni mexanik tarzda bajarishni emas, balki ularning mohiyatini tushunishni ta’minlashdir. Shu sababli darsliklarda har bir amal uchun ko‘plab amaliy misollar va hayotiy vaziyatlarga asoslangan masalalar keltiriladi. Masalan, “Fermer xo‘jaligi 235 kg kartoshka yig‘di, keyingi kuni 420 kg. Jami qancha kartoshka yig‘ildi?” kabi masalalar o‘quvchilarni real hayotdagi hisoblashlarga tayyorlaydi. Boshlang‘ich sinf darsliklarida o‘quvchilarning yosh xususiyatlari inobatga olingan. Darslikdagi mashqlar osondan qiyinga, konkret holatdan abstrakt holatga o‘tish tamoyiliga asoslangan. Shu sababli o‘quvchilar dastlab ko‘rgazmali materiallar yordamida, so‘ngra og‘zaki, undan keyin esa yozma shaklda amallarni bajarishni o‘rganadilar. Shuningdek, darsliklarda “ko‘paytirish” va “bo‘lish” amallari ham alohida bosqichda o‘rgatiladi. Bu jarayon “bir xil qo‘shish” tamoyiliga asoslanadi. Masalan, “4 ta qutida har birida 6 ta olma bo‘lsa, jami nechta olma bor?” kabi misollar orqali o‘quvchilar ko‘paytirish amalining mohiyatini tushunadilar. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan yangi avlod darsliklari o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga, mustaqil ishlashga va muammoli vaziyatlarni hal etishga yo‘naltirilgan. Darsliklarda interfaol metodlardan foydalanish uchun imkoniyatlar kengaytirilgan, masalan, “fikr 19almashish”, “juftlikda ishlash”, “kichik guruhda yechish” kabi topshiriqlar kiritilgan. O‘quvchilar darslikdagi misollarni yechish jarayonida faqat arifmetik amalni emas, balki masala mazmunini tahlil qilish, kerakli amalni tanlash, natijani tekshirish kabi bosqichlarni ham o‘rganadilar. Shu tariqa, amaliy faoliyat orqali ularning mantiqiy fikrlash qobiliyati, diqqat va sabr-toqati rivojlanadi. Boshlang‘ich sinf darsliklari o‘qituvchilarga o‘quv materialini tizimli tarzda yetkazishda katta yordam beradi. Har bir mavzuda nazariy tushuncha, amaliy mashq va mustahkamlash uchun masalalar majmuasi mavjud. Darsliklarning yakunida esa o‘quvchilarning bilimini nazorat qilishga mo‘ljallangan testlar, savol-javoblar va kichik ijodiy topshiriqlar berilgan. Yana bir muhim jihat — arifmetik amallarni o‘rgatishda o‘quvchilarning matematik nutqini rivojlantirishdir. Darsliklarda “amallarni og‘zaki ifodalash”, “javobni tahlil qilish”, “yechimni izohlash” kabi topshiriqlar mavjud bo‘lib, ular o‘quvchilarni o‘z fikrini aniq, mantiqan asoslab aytishga o‘rgatadi. Arifmetik amallarni o‘rgatish darslarida o‘qituvchi o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, topqirlikka undashi kerak. Shu sababli darsliklarda turli muammoli vaziyatlar ham kiritilgan: masalan, “Ahmad 350 so‘mga 2 ta daftar va 1 ta qalam oldi. Agar qalam 50 so‘m tursa, daftar necha so‘m turadi?” kabi masalalar. Ming va yuz ichida amallarni o‘rgatish orqali o‘quvchilar nafaqat hisoblashni o‘rganadilar, balki real hayotda uchraydigan iqtisodiy, vaqt, masofa, og‘irlik va hajm kabi kattaliklar bilan ishlashni o‘rganadilar. Shu jihatdan bu mavzularning hayotiy ahamiyati juda katta. Darsliklarda bu mavzu bir necha sinf bosqichida o‘rganiladi. 2-sinfda 100 ichida, 3-sinfda 1000 ichida amallar bajarish o‘rgatiladi. Har bir bosqichda darslikda berilgan mashqlar o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va fikrlash darajasiga mos tanlangan. 20Masalan, 2-sinf darsligida quyidagi kabi misollar uchraydi: 47 + 23 = ? 58 – 19 = ? Bu misollar orqali o‘quvchilar o‘nlik va birlik tushunchalarini mustahkamlaydi, o‘nlikdan o‘tish holatini amalda ko‘radilar. 3-sinfda esa ko‘proq murakkab misollar kiritiladi: 235 + 418 = ? 806 – 279 = ? Bunday misollar o‘quvchilarda “raqamning o‘rni” (razryad) haqida aniq tasavvur hosil qiladi. O‘qituvchi bu jarayonda ustunli qo‘shish va ayirish usullarini bosqichma-bosqich tushuntiradi. Masalan, 806 – 279 amali quyidagicha tushuntiriladi: Birliklar: 6 dan 9 ayirib bo‘lmaydi, 10 likdan 1 o‘nlik olamiz → 16 – 9 = 7 O‘nliklar: 0 dan 7 ayirib bo‘lmaydi → 10 likdan 1 yuzlik olamiz → 9 – 7 = 2 Yuzliklar: 7 – 2 = 5 Natija: 527 Bu kabi amaliy tushuntirishlar o‘quvchilarni har bir amal jarayonini tushunishga, mexanik yodlashdan qochishga yordam beradi. Darsliklarda har bir amal turi uchun turli ko‘rgazmali mashqlar kiritilgan. Masalan: 1 ta kubik 100 ni, 1 ta uzun cho‘p 10 ni, 1 ta mayda kub esa 1 birlikni bildiradi. Bu modellar yordamida 234 + 122 amali ko‘rsatiladi: 2 ta “yuzlik kubik”, 3 ta “o‘nlik cho‘p”, 4 ta “birlik kub” ustiga 1 ta “yuzlik”, 2 ta “o‘nlik” va 2 ta “birlik” qo‘shiladi. Natijada o‘quvchi amallarni ko‘rish orqali tushunadi. darsliklarda ko‘paytirish va bo‘lish amallari ham hayotiy misollar orqali beriladi. Masalan: Har bir qutida 6 ta olma bor. 4 ta qutida jami nechta olma bor? 21Amal: 6 × 4 = 24 Javob: 24 ta olma. 36 ta olma 6 ta bolaga teng taqsimlandi. Har bir bola nechta olma oldi? Amal: 36 ÷ 6 = 6 Javob: 6 ta olma. Bu misollar bolalarda “ko‘paytirish” – bu bir xil qo‘shish, “bo‘lish” esa “teng taqsimlash” ekanini anglashga yordam beradi. O‘quvchilarning amaliy fikrlashini rivojlantirish uchun darsliklarda matnli masalalar ham keng yoritilgan. Masalan: Fermer birinchi kuni 235 kg, ikkinchi kuni 315 kg kartoshka yig‘di. Jami necha kg kartoshka yig‘ildi? Amal: 235 + 315 = 550 kg. Do‘konda 750 kg un bor edi. 280 kg un sotildi. Necha kg un qoldi? Amal: 750 – 280 = 470 kg. Bir mashina 245 km yo‘l bosdi, ikkinchisi undan 135 km ko‘proq yo‘l bosdi. Ikkinchi mashina nechta km yo‘l bosgan? Amal: 245 + 135 = 380 km. Bir sinfda 25 o‘quvchi bor. Har bir o‘quvchiga 4 ta daftar berildi. Jami nechta daftar tarqatildi? Amal: 25 × 4 = 100 daftar. Bunday masalalar orqali bolalar amallarni faqat sonlar bilan emas, balki real hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lab o‘rganadilar. Darsliklarda mashqlarning murakkablik darajasi o‘quvchilarning yoshiga mos bosqichma-bosqich oshiriladi. Dastlab ko‘rgazmali, so‘ng og‘zaki, keyin yozma mashqlar beriladi. Masalan: Avval 10 + 10, 20 + 30 kabi sodda misollar, So‘ngra 125 + 237, 809 – 416 kabi murakkabroq misollar, 22Yakunda matnli masalalar va hayotiy topshiriqlar. Darslikdagi mashqlarning didaktik maqsadi — o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini, matematik tafakkurini, tahlil qilish va yechim topish qobiliyatini rivojlantirishdir. Masalan, o‘quvchiga quyidagi topshiriq beriladi: “Ali 365 so‘m, Vali 275 so‘m, Guli 190 so‘m topdi. Kim ko‘proq topdi va qancha farq bilan?” Amal: 365 – 275 = 90; 275 – 190 = 85 Javob: Eng ko‘p topgan — Ali, Vali dan 90 so‘m, Guli dan 175 so‘m ko‘proq topgan. Bu kabi topshiriqlar orqali o‘quvchi nafaqat amal bajaradi, balki solishtirish, tahlil qilish, izohlashni ham o‘rganadi. Darsliklarda ijodiy masalalar ham berilgan. Masalan: “Sonlarni o‘zing tanla, shundayki: ularning yig‘indisi 1000 bo‘lsin.” yoki “Shunday ikki son topingki, biri ikkinchisidan 125 ga katta bo‘lsin, yig‘indisi esa 450 bo‘lsin.” Bunday topshiriqlar o‘quvchilarni mustaqil izlanishga, mantiqiy fikr yuritishga o‘rgatadi. 2.2. Ming va yuz ichida amallarni o‘rgatishda samarali o‘yinli va interfaol metodlar Boshlang‘ich sinflarda matematikani o‘qitish jarayonida o‘yinli va interfaol metodlardan foydalanish darsni qiziqarli va samarali qiladi. Ayniqsa, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatishda, bu metodlar o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini, diqqatini, tez hisoblash qobiliyatini rivojlantiradi. 1. O‘yinli metodlarning roli va ahamiyati O‘yinli metodlar o‘quvchilarda matematikaga qiziqishni oshiradi. Shu metod orqali o‘quvchilar nafaqat sonlarni va amallarni o‘rganadilar, balki 23masalani tushunish, xatolarni tahlil qilish va natijani tekshirish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradilar. Misollar: “Sonlarni top” o‘yini: O‘qituvchi natijani aytadi, o‘quvchilar esa qo‘shish yoki ayirish orqali mos sonlarni topadi. Natija: 375 Masala: 234 + ? = 375 Javob: 141 “Amal zanjiri” o‘yini: O‘quvchilar ketma-ket amallarni bajaradilar va oxirgi natijani topadilar. Misol: 125 + 236 – 87 = ? Amal: 125 + 236 = 361, 361 – 87 = 274 Bu o‘yinlar mantiqiy tafakkur va tez hisoblashni rivojlantiradi. 2. Interfaol metodlarning o‘rni Interfaol metodlar o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi. Ular o‘quvchilarga mustaqil ishlash, fikr almashish va masalalarni guruhda yechish imkonini beradi. Interfaol metodlar: Juftlikda ishlash: O‘quvchilar bir-biriga masalalarni beradilar va natijalarni tekshirishadi. Misol: O‘quvchi 1: 325 + 478 = ? O‘quvchi 2: 512 – 278 = ? Kichik guruh bilan ishlash: Guruhlar masalalarni yechadi, so‘ngra natijalarni sinf bilan taqqoslaydi. Vizual metodlar: Kubiklar, kartochkalar va jadval yordamida sonlarning tuzilishini ko‘rsatish. Misol: 456 + 237 amali uchun: 24Yuzlik kub: 4 + 2 = 6 O‘nlik cho‘p: 5 + 3 = 8 Birlik kub: 6 + 7 = 13 → 1 o‘nlik va 3 birlik 3. O‘yinli va interfaol metodlarni birlashtirish O‘yinli va interfaol metodlarni birlashtirish darsni qiziqarli qiladi va o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantiradi. Misollar: “Matematik kvest” o‘yini: Sinf bo‘ylab joylashtirilgan masalalarni yechib, oxirgi javobni topish. Misol: 235 + 415 – 128 = ? Amal: 235 + 415 = 650, 650 – 128 = 522 “Masala kartochkalari” o‘yini: Har bir o‘quvchi kartochka oladi va undagi masalani yechadi. Masala: 720 – 385 = ? Javob: 335 4. Yozuvli mashqlar O‘quvchilarning yozuvli mashqlar orqali amallarni tushunishi va xatolarni aniqlashi muhim. Misollar: 456 + 237 = ? 682 – 149 = ? 125 × 3 = ? 540 ÷ 6 = ? O‘quvchilar amallarni yozma tarzda yechadi va javobni tekshiradi. Bu ularga diqqat, sabr-toqat va mustaqil ishlash ko‘nikmalarini beradi. 5. Matnli masalalar (hayotiy vaziyatlar) O‘yinli va interfaol metodlarni qo‘llash matnli masalalarni yechishni ham qiziqarli qiladi. 25Fermer birinchi kuni 235 kg, ikkinchi kuni 315 kg kartoshka yig‘di. Jami necha kg kartoshka yig‘ildi? Amal: 235 + 315 = 550 kg Do‘konda 750 kg un bor edi. 280 kg un sotildi. Qolgan un miqdori nechta? Amal: 750 – 280 = 470 kg Bir mashina 245 km yo‘l bosdi, ikkinchisi undan 135 km ko‘proq yo‘l bosdi. Ikkinchi mashina nechta km yo‘l bosgan? Amal: 245 + 135 = 380 km Bir sinfda 25 o‘quvchi bor. Har bir o‘quvchiga 4 ta daftar berildi. Jami nechta daftar tarqatildi? Amal: 25 × 4 = 100 daftar 6. Samaradorlikni oshirish yo‘llari Har bir yangi amalni vizual ko‘rgazma va amaliy mashqlar bilan tushuntirish. O‘quvchilarni mustaqil ishlashga undash. Guruh ishlari va muammoli vaziyatlar orqali tafakkur va mantiqiy fikrlashni rivojlantirish. O‘yinlar orqali e’tibor va diqqatni jamlash, xatolarni tahlil qilish ko‘nikmalarini oshirish. o‘yinli va interfaol metodlarni qo‘llash ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatishda nafaqat dars samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tafakkur, ijodiy yechim topish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. 262.3. Mavzu bo‘yicha namunaviy dars ishlanma Fan: Matematika Sinfi: 3-sinf Mavzu: Ming va yuz ichida arifmetik amallar Dars turi: Aralash (nazariy + amaliy) Darsning maqsadi: O‘quvchilarda ming va yuz ichida qo‘shish va ayirish amallarini bajarish ko‘nikmasini shakllantirish. Amallarni mustaqil va tez bajarish , mantiqiy tafakkur va hisoblash qobiliyatini rivojlantirish. Hayotiy masalalar yechish orqali arifmetik bilimlarni amaliyotga tadbiq qilish. Darsning vazifalari: Ming va yuz ichida qo‘shish va ayirish amallarini bosqichma-bosqich tushuntirish. O‘quvchilarga interfaol va o‘yinli mashqlar orqali amallarni mustahkamlash. Matnli masalalar yechish orqali matematik tafakkurini rivojlantirish Kerakli vositalar: darslik, daftar, ruchka, kartochkalar, ko‘rgazmali materiallar (kubiklar, jadval), slayd yoki proyektor. 27Dar sning borishi 1. Tashkiliy qism ( 5 daqiqa) O‘quvchilar bilan salomlashish, darsga tayyorgarlikni tekshirish. O‘quvchilarni 3-4 kishilik guruhlarga ajratish. Dars mavzusi bilan qisqacha tanishtirish: “Bugun biz ming va yuz ichida arifmetik amallarni mustahkamlaymiz va hayotiy masalalarni yechamiz”. 2. Avvalgi bilimlar ni so‘r ash ( 5 daqiqa) 100 ichida qo‘shish va ayirish amallarini tekshirish: 47 + 36 = ? 85 – 29 = ? O‘quvchilar javoblarini og‘zaki aytadilar va yozuvli shaklda tekshiriladi. 3. Y angi mavzuni tushunt ir ish ( 15 daqiqa) Ming ichida qo‘shish: Misol: 325 + 478 = ? Amalni bosqichma-bosqich tushuntirish: Birliklar: 5 + 8 = 13 → 1 o‘nlik, 3 birlik 28O‘nliklar: 2 + 7 + 1 = 10 → 1 yuzlik, 0 o‘nlik Yuzliklar: 3 + 4 + 1 = 8 Natija: 803 Ming ichida ayirish: Misol: 746 – 389 = ? Amalni tushuntirish: Birliklar: 6 – 9 bo‘lmaydi → 10 likdan 1 birlik olamiz → 16 – 9 = 7 O‘nliklar: 3 – 8 bo‘lmaydi → 10 likdan 1 o‘nlik olamiz → 13 – 8 = 5 Yuzliklar: 6 – 3 = 3 Natija: 357 Amallarni ko‘rgazmali materiallar yordamida tushuntirish (kubiklar, kartochkalar). 4. Amaliy mashqlar ( 15 daqiqa) Guruhda o‘yinli mashqlar: “Amal zanjiri” o‘yini: Guruh 1: 125 + 236 – 87 = ? Guruh 2: 512 – 278 + 146 = ? 29Kartochkalar o‘yini: Har bir o‘quvchi kartochkadan amal oladi va javobini yozadi. To‘g‘ri javob olgan o‘quvchi keyingi kartochkani oladi. Yozuvli mashqlar: 432 + 578 = ? 645 – 279 = ? 315 + 487 – 208 = ? Matnli masalalar: Fermer birinchi kuni 235 kg, ikkinchi kuni 315 kg kartoshka yig‘di. Jami necha kg kartoshka yig‘ildi? Amal: 235 + 315 = 550 kg Do‘konda 750 kg un bor edi. 280 kg un sotildi. Qolgan un miqdori nechta? Amal: 750 – 280 = 470 kg Bir sinfda 25 o‘quvchi bor. Har bir o‘quvchiga 4 ta daftar berildi. Jami nechta daftar tarqatildi? Amal: 25 × 4 = 100 daftar 5. Y ozma must aqil ish ( 10 daqiqa) Har bir o‘quvchi mustaqil ravishda 5-6 amal bajaradi: 324 + 467 = ? 682 – 295 = ? 215 + 386 – 179 = ? Natijalar o‘qituvchi tomonidan tekshiriladi. 6. Dar sni yakunlash va x ulosa ( 5 daqiqa) O‘quvchilar bajarilgan mashqlar va o‘rgangan yangi amallarni takrorlaydi. Darsdan olingan bilimlar hayotiy misollar bilan bog‘lanadi. 30O‘quvchilarni rag‘batlantirish: to‘g‘ri javob berganlar uchun baholar va rag‘batlar beriladi. Xulosa Men olib borgan kurs ishida “Ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi” mavzusi atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot davomida boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘rgatish jarayonining ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati aniqlanib, ming va yuz ichida qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish amallarini o‘rgatishda samarali metodik yondashuvlar o‘rganildi. Men o‘rgangan nazariy va amaliy ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, o‘yinli va interfaol metodlar dars jarayonini qiziqarli, interaktiv va samarali qiladi. Shu usullar orqali o‘quvchilar nafaqat amallarni to‘g‘ri bajarishni o‘rganadi, balki mantiqiy tafakkur, mustaqil fikrlash, diqqatni jamlash va muammolarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Kurs ishida darsliklar va ilmiy adabiyotlar tahlili asosida ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatishda bosqichma-bosqich yondashuv, matnli masalalar, yozuvli mashqlar va guruh ishlari kabi metodlar samaradorligi ko‘rsatildi. Shu bilan birga, amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalari mustahkamlandi, dars jarayoni yanada samarali va qiziqarli 31bo‘ldi.Natijada, men xulosa qilamanki, ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi boshlang‘ich sinflarda matematika fanini samarali o‘rgatishning muhim vositasi bo‘lib, o‘quvchilarning tafakkuri, matematik savodxonligi va ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda alohida ahamiyatga ega. Shu bilan birga, kurs ishida tavsiya etilgan metodik yondashuvlarni amaliy darslarda qo‘llash dars samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar Prezident farmonlari va qarorlari ro‘yxati 1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019-yil 29- apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF–5712-sonli Farmoni. 2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 6- noyabrdagi “Xalq ta’limi tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ–4884-sonli Qarori. 3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022-yil 11- maydagi “Xalq ta’limi tizimida o‘quv-tarbiya jarayonlarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–220-sonli Qarori. 4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023-yil 25- avgustdagi “Maktab ta’limini rivojlantirishga oid ustuvor chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ–290-sonli Qarori. Ilmiy adabiyotlar 321) Mahmudov, N. Mahmudovich. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 212 bet. 2) G‘ulomov, A. G‘ulom o‘g‘li. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020. – 178 bet. 3) Abdurahmonova, G. Tursun qizi. Boshlang‘ich sinfda o‘zbek tili darslarini samarali tashkil etish. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2021. – 160 bet. 4) Rasulov, R. Rustam o‘g‘li. O‘zbek tili grammatikasi nazariyasi. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018. – 230 bet. 5) Abdullayeva, D. Dilnoza qizi. Sifat va uning tildagi o‘rni: metodik tahlil. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2023. – 145 bet. 6) Shodmonov, Sh. Shokir o‘g‘li. Til o‘qitishda interfaol metodlar. – Toshkent: “Durdona nashriyoti”, 2022. – 188 bet. 7) Yo‘ldoshev, U. Umidjon o‘g‘li. So‘z turkumlarini o‘rgatishning zamonaviy usullari. – Namangan: NamDU nashriyoti, 2021. – 172 bet. 8) Hakimova, M. Hasanovna. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda sifatning o‘rni. – Buxoro: Durdona nashriyoti, 2024. – 196 bet. 9) Elmurodova, R. Abdullayeva qizi. Til darslarida sifat mavzusini o‘rgatish metodikasi. – Farg‘ona: FDU nashriyoti, 2022. – 168 bet. 10) Saidova, Z. Zilola qizi. Boshlang‘ich sinflarda grammatik tushunchalarni shakllantirish. – Toshkent: TDPU, 2023. – 210 bet. 11) Qodirova, D. Dilrabo Bahodirovna. Til o‘qitishda zamonaviy texnologiyalar. – Andijon: ADU nashriyoti, 2020. – 183 bet. 12) Raximova, M. Mahliyo qizi. Sifat va miqdor so‘zlarini farqlashga oid mashg‘ulotlar. – Qarshi: QDU nashriyoti, 2021. – 175 bet. 13) Sharipova, G. Gulsara Bahromovna. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirish. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2019. – 205 bet. 14) Tursunova, M. Muhabbat qizi. O‘zbek tili darslarida sifat so‘z turkumi. – Nukus: NDPI nashriyoti, 2022. – 152 bet. 3315) Yusupov, T. To‘lqin Anvarovich. Boshlang‘ich sinflarda sifat mavzusini o‘rgatishning amaliy asoslari. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2023. – 164 bet. 16) Karimova, N. Nodira Rahmonovna. Til darslarida interfaol usullarni qo‘llash. – Samarqand: SamDU, 2020. – 189 bet. 17) Toshpulatova, M. Maftuna Xabib qizi. Til darslarida ijodiy yondashuv. – Toshkent: Innovatsiya nashriyoti, 2019. – 177 bet. 18) Botirov, B. Bahrom Shavkatovich. Boshlang‘ich ta’limda o‘zbek tili grammatikasi. – Namangan: NamDU, 2021. – 212 bet. 19) Ortiqova, N. Nodira Rustam qizi. Boshlang‘ich sinfda til birliklarini o‘rgatishning metodik asoslari. – Farg‘ona: FDU nashriyoti, 2024. – 193 bet. 20) Xudoyberdiyeva, M. Mohira Abdukarimovna. Tilshunoslikda sifat kategoriyasi va uni o‘qitish. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2023. – 184 bet. Foydalanilgan ilmiy maqolalar va resurslar 1) arxiv.uz 2) infourok.ru 3) idea.uzedu.uz 4) oefen.uz 5) uniwork.buxdu.uz 6) russianclassicalschool.ru 34

Ming va yuz ichida arifmetik amallarni o‘rgatish metodikasi

Купить