Mis konsentratini Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish amaliyoti hisobi.,.

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	459.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	16 Avgust 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Metallurgiya

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Mis konsentratini Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish amaliyoti hisobi.,.

Sotib olish

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Mis konsentratini Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish
amaliyoti hisobi.
Kimyoviy tarkibi %: Cu-20.2; S-33; Fe-30; SiO
2 -11; Al
2 O
3 -1.5; CaO-2;
qolganlari boshqalar. Yillik ishlab chiqarish quvvati- 500 ming tonna.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 385 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 412 b.
3. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020.
– 540 b.
4. Smirnov V.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 468 b.
5. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. Davenport W.G., King M., Schlesinger M. Extractive Metallurgy of Copper. –
Oxford: Elsevier, 2021. – 692 p.
7. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Cobalt. – London: Pergamon Press, 2020. – 710 p.
8. Gupta C.K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – New Delhi: Wiley,
2022. – 624 p.
9. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 456 b.
10. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Germany: Wiley-VCH,
2021. – 764 p.
11. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2020. – 486 с.
12. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2019. – 538 с.
13. Rangli metallurgiya va mis ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
14. Metallurgiya va pirometallurgik jarayonlar bo‘yicha ilmiy platforma:
https://link.springer.com
15. Mis metallurgiyasi va eritish texnologiyalari bo‘yicha texnik ma’lumotlar:
https://www.researchgate.net
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
- II.1. Ratsional tarkib hisobi,
- II.2.Material balans hisobi,
- II.3. Issiqlik balansi hisobi
- II.4. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….8
1.1. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni nazariyasi………
8
1.2. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining fizik-
kimyoviy asoslari va asosiy
reaksiyalari…………………………………………..13
1.3. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining amaliyoti…
15
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
18
2.1. Mis konsentratining ratsional balans
hisobi…………………………………..18
2.2. Material balans hisobi………………………………………………………...21
2.3. Issiqlik balansi hisobi…………………………………………………………
24
2.4. Asosiy dastgoh hisobi…………………………………………………………
28
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIK
TALABLAR………...31
XULOSA…………………………………………………………………………34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida mis va uning
qotishmalarini ishlab chiqarish muhim strategik ahamiyatga ega hisoblanadi. Mis
metalli yuqori elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi, korroziyaga chidamliligi hamda
mexanik xossalarining yaxshi bo‘lishi sababli elektrotexnika, energetika,
mashinasozlik, radioelektronika, qurilish va kimyo sanoatida keng qo‘llaniladi.
Dunyo miqyosida misga bo‘lgan talabning yil sayin ortib borishi mis ishlab
chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish, energiya sarfini kamaytirish va
ekologik xavfsizlikni oshirishni talab etmoqda.
Mis ishlab chiqarishning asosiy xomashyosi sulfidli mis rudalari va
boyitmalari hisoblanadi. Ushbu boyitmalar tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ),₂
bornit, xalkozin va boshqa sulfidli minerallar mavjud bo‘ladi. Mis boyitmalarini
qayta ishlashning asosiy usullaridan biri pirometallurgik usul bo‘lib, unda sulfidli
xomashyo yuqori haroratlarda eritiladi. Pirometallurgik jarayonlar orasida yallig‘
qaytaruvchi pechda eritish usuli uzoq yillar davomida rangli metallurgiya
sanoatida keng qo‘llanilib kelmoqda.
Yallig‘ qaytaruvchi pech katta hajmli gorizontal agregat bo‘lib, unda issiqlik
alangadan pech tomi orqali qaytib shixtaga uzatiladi. Shu sababli ushbu agregat
“yallig‘ qaytaruvchi pech” deb ataladi. Pechda yuqori harorat hosil qilinib, mis
konsentratlari eritiladi va natijada shteyn hamda shlak mahsulotlari olinadi. Eritish
jarayonida sulfidlarning qisman oksidlanishi, temirning shlakka o‘tishi va misning
sulfidli fazada boyishi sodir bo‘ladi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarda eritish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlardan iborat bo‘lib, unda issiqlik va massa almashinuvi, sulfidlarning
oksidlanishi, shlak hosil bo‘lishi hamda gaz fazasining ajralishi bir vaqtda kechadi.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazidan sulfat kislotasi ishlab chiqarishda
₂
foydalaniladi. Shu sababli mis metallurgiyasi va kimyo sanoati bir-biri bilan uzviy
bog‘liq hisoblanadi.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida mis konsentratlarini eritishda yuqori
unumdorlikka erishish, yoqilg‘i sarfini kamaytirish, foydali komponentlarning
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026yo‘qotilishini minimallashtirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash asosiy
vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, eritish jarayonida hosil bo‘ladigan chang va
gazlarni zararsizlantirish, issiqlik energiyasidan samarali foydalanish hamda
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur kurs ishida mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari va
asosiy hisob-kitoblari o‘rganiladi. Jarayonning ratsional, material va issiqlik
balanslari hisoblanib, pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlariga tahlil beriladi.
Kurs ishining maqsadi: Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda
eritish jarayonining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish, texnologik hisob-
kitoblarni bajarish hamda jarayon samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 mis konsentratlarini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining
nazariy asoslarini o‘rganish;
 yallig‘ qaytaruvchi pechning tuzilishi va ishlash prinsipini tahlil
qilish;
 eritish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy reaksiyalarni
ko‘rib chiqish;
 mis konsentratining ratsional balansini hisoblash;
 material va issiqlik balanslarini aniqlash;
 pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlarini hisoblash;
 texnika xavfsizligi va ekologik talablarni o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda
eritish jarayoni, ushbu jarayonda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar,
texnologik hisob-kitoblar va qo‘llaniladigan uskunalar kurs ishining predmeti
hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, texnologik hisob-kitoblar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishda mis konsentratini
yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining nazariy asoslari, amaliy jihatlari
hamda texnologik hisoblari keng yoritilgan.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni nazariyasi
Mis insoniyat tomonidan eng qadim zamonlardan beri ishlatib kelinayotgan
rangli metallardan biri hisoblanadi. Uning yuqori elektr o‘tkazuvchanligi, issiqlik
o‘tkazuvchanligi, plastikligi va korroziyaga chidamliligi sababli sanoatning
ko‘plab tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Zamonaviy texnika, elektroenergetika,
mashinasozlik, elektronika va kimyo sanoatini missiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Shu sababli mis ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish rangli
metallurgiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Mis ishlab chiqarishda asosiy xomashyo sifatida sulfidli mis rudalari va
boyitmalari ishlatiladi. Ushbu boyitmalar tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ),₂
bornit (Cu FeS ), xalkozin (Cu S) va pirit (FeS ) minerallari mavjud bo‘ladi.
₅ ₄ ₂ ₂
Sulfidli mis boyitmalarini qayta ishlashning asosiy usullaridan biri pirometallurgik
eritish hisoblanadi. Pirometallurgik usullar ichida yallig‘ qaytaruvchi pechda
eritish texnologiyasi uzoq yillar davomida mis metallurgiyasida asosiy o‘rinlardan
birini egallab kelgan.
Yallig‘ qaytaruvchi pech (ruscha: отражательная печь ) katta hajmli
gorizontal pech bo‘lib, unda yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan issiqlik pech
tomidan qaytib shixta yuzasiga uzatiladi. Pechning asosiy xususiyati shundaki,
alangalar va issiq gazlar bevosita eritmaga emas, balki pech ichki yuzalariga urilib
qaytadi va shu orqali shixtani qizdiradi. Shu sababli ushbu agregat “yallig‘
qaytaruvchi pech” deb ataladi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlar odatda cho‘zinchoq to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda
bo‘lib, ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pechning bir tomonida
yoqilg‘i yoqiladigan kamera, ikkinchi tomonida esa gaz chiqarish tizimi
joylashadi. Shixta pechning yuqori qismidan yuklanadi va katta vannada eritiladi.
Eritish jarayonida hosil bo‘lgan mahsulotlar zichligiga qarab qatlamlarga ajraladi:
pastki qismda shteyn, yuqorida esa shlak joylashadi.
Mis konsentratini eritish jarayonining asosiy maqsadi tarkibdagi misni
shteyn fazasida boyitish va temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazishdan iborat.
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Eritish davomida sulfidlarning qisman oksidlanishi sodir bo‘ladi. Oqartirilgan havo
yoki atmosfera kislorodi ta’sirida temir sulfidlari oksidlanadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan birikib shlak
hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×Sio
2
Natijada temirning asosiy qismi shlakka o‘tadi, mis esa sulfidli fazada
to‘planib shteyn hosil qiladi. Shteyn tarkibida asosan Cu S va FeS mavjud bo‘ladi.₂
Oqartirish darajasiga qarab shteyn tarkibidagi mis miqdori ortib boradi.
Eritish jarayoni davomida sulfidlarning oksidlanishi natijasida katta
miqdorda issiqlik ajraladi. Biroq yallig‘ qaytaruvchi pechlarda bu issiqlik jarayonni
to‘liq olib borish uchun yetarli bo‘lmaydi, shu sababli qo‘shimcha yoqilg‘i
ishlatiladi. Odatda tabiiy gaz, mazut yoki ko‘mir yoqilg‘i sifatida qo‘llaniladi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarda issiqlik almashinuvi asosan nurlanish orqali
amalga oshadi. Yuqori haroratli alangalar va pech tomi nurlanish yo‘li bilan
shixtani qizdiradi. Pech ichidagi harorat odatda 1250–1400 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Bunday yuqori haroratda shixta suyuqlanadi va mahsulotlar zichligiga qarab
qatlamlarga ajraladi.
Eritish jarayonida quyidagi asosiy mahsulotlar hosil bo‘ladi:
 shteyn;
 shlak;
 chang;
 gaz fazasi.
Shteyn keyingi bosqichda konverterlash jarayoniga yuboriladi. Shlak
tarkibida temir silikatlari va ayrim miqdorda mis bo‘ladi. Gaz fazasida esa SO
₂
mavjud bo‘lib, undan sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Mis konsentratlarini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritishning asosiy afzalliklari
quyidagilar hisoblanadi:
 katta hajmdagi shixtani qayta ishlash imkoniyati;
 turli tarkibli boyitmalarni eritish imkoniyati;
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 texnologik jarayonning barqarorligi;
 pech konstruksiyasining nisbatan soddaligi;
 yuqori sifatli shteyn olish imkoniyati.
Shu bilan birga, yallig‘ qaytaruvchi pechlarning ayrim kamchiliklari ham
mavjud:
 yoqilg‘i sarfining yuqoriligi;
 issiqlik samaradorligining pastligi;
 katta hajmda gaz va chang hosil bo‘lishi;
 pechning katta maydon egallashi;
 ekologik muammolar.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida yallig‘ qaytaruvchi pechlarning
o‘rnini asta-sekin avtogen eritish pechlari, kislorodli eritish agregatlari va
Vanyukov pechlari egallab bormoqda. Biroq yallig‘ qaytaruvchi pechlar
metallurgiya tarixida muhim o‘rin tutadi va ayrim korxonalarda hozirgi kunda ham
qo‘llanilmoqda.
Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
jarayon bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, shlak hosil bo‘lishi, issiqlik va
massa almashinuvi bir vaqtda sodir bo‘ladi. Jarayonni chuqur o‘rganish yuqori
sifatli shteyn olish, yoqilg‘i sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni
ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
Yallig‘ qaytaruvchi pech rangli metallurgiyada keng qo‘llaniladigan
pirometallurgik agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech asosan mis, nikel,
qalay va boshqa rangli metallarning sulfidli boyitmalarini eritishda ishlatiladi.
Pechning asosiy xususiyati shundan iboratki, yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan
issiq alangalar pech tomiga urilib qaytadi va issiqlik nurlanish orqali shixtaga
uzatiladi. Shu sababli ushbu agregat “yallig‘ qaytaruvchi pech” deb ataladi. Yallig‘
qaytaruvchi pech uzoq vaqt davomida mis metallurgiyasining asosiy eritish
agregati bo‘lib xizmat qilgan va metallurgiya sanoatining rivojlanishida katta
ahamiyat kasb etgan.
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Yallig‘ qaytaruvchi pechlarning dastlabki ko‘rinishlari XVII–XVIII asrlarda
Yevropada paydo bo‘lgan. Dastlab ular shisha ishlab chiqarish va temirni qayta
ishlashda qo‘llanilgan bo‘lsa, keyinchalik rangli metallurgiyada ham keng ishlatila
boshlagan. Ayniqsa Angliyada sanoat inqilobi davrida ushbu pechlar
takomillashtirilib, mis rudalarini eritishda qo‘llanila boshlandi. XIX asr oxiri va
XX asr boshlarida AQSH, Germaniya va Rossiya metallurgiya zavodlarida yirik
yallig‘ qaytaruvchi pechlar qurildi. Sobiq Sovet Ittifoqida Olmaliq, Norilsk va
Balxash kabi yirik metallurgiya kombinatlarida ushbu pechlar asosiy eritish
agregatlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan.
1-rasm. Yallig‘ qaytaruvchi pech. 1. Shixta yuklash moslamasi, 2. Yuklash
eshigi, 3. Pech gumbazi, 4. Gorelkalar (yonish zonasi), 5. Eritish vannasi (ishchi
zona), 6. Gazlar chiqish mo‘risi, 7. Shteyn chiqarish teshigi, 8. Shlak chiqarish
teshigi, 9. Shteyn oqizish novi, 10. Pech tubi, 11. Issiqlik izolyatsiyasi qatlami, 12.
Havo kirish kanali,13. Gorelka (yonilg‘i-havo aralashmasi kirishi).
Yallig‘ qaytaruvchi pech katta hajmli gorizontal agregat hisoblanadi.
Pechning ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pech uzunchoq to‘g‘ri
to‘rtburchak shaklida bo‘lib, uning markaziy qismida eritish vannasi joylashadi.
Pechning bir tomonida yoqilg‘i yoqiladigan kamera, ikkinchi tomonida esa gaz
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026chiqarish tizimi mavjud bo‘ladi. Pech tomi gumbazsimon shaklda quriladi. Bunday
shakl issiqlikning qaytishini kuchaytiradi va nurlanish orqali shixtani samarali
qizdirishga imkon beradi.
Pechga mis konsentrati, flyuslar va qaytuvchi materiallar yuklanadi.
Yoqilg‘i sifatida odatda tabiiy gaz, mazut yoki ko‘mir ishlatiladi. Yonish
jarayonida hosil bo‘lgan alangalar pech tomiga urilib qaytadi va issiqlik shixtaga
uzatiladi. Pech ichidagi harorat odatda 1250–1400 °C oralig‘ida bo‘ladi. Bunday
yuqori haroratda shixta suyuqlanadi va zichligiga qarab qatlamlarga ajraladi. Pastki
qismda shteyn, yuqori qismda esa shlak joylashadi. Eritish jarayonida sulfidlarning
qisman oksidlanishi sodir bo‘ladi. Temir sulfidlari oksidlanib temir oksidini hosil
qiladi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishib temir silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Natijada temirning asosiy qismi shlakka o‘tadi, mis esa sulfidli fazada boyib
shteyn hosil qiladi. Shteyn keyingi bosqichda konverterlash jarayoniga yuboriladi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarning asosiy afzalliklaridan biri katta hajmdagi
shixtani qayta ishlash imkoniyatidir. Ushbu pechlarda turli tarkibli boyitmalarni
eritish mumkin bo‘lib, texnologik jarayon nisbatan barqaror hisoblanadi. Pech
konstruksiyasining soddaligi va katta vannali tuzilishi mahsulotlarning yaxshi
qatlamlanishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, yuqori sifatli shteyn olish imkoniyati
mavjud bo‘lib, jarayonni boshqarish nisbatan qulay hisoblanadi.
Shu bilan birga, yallig‘ qaytaruvchi pechlarning ayrim kamchiliklari ham
mavjud. Ushbu pechlarda issiqlik samaradorligi past bo‘lib, issiqlikning katta
qismi gazlar bilan chiqib ketadi. Qo‘shimcha yoqilg‘i sarfi yuqori bo‘ladi. Eritish
jarayonida katta hajmda SO gazlari va chang hosil bo‘ladi, bu esa ekologik₂
muammolarni yuzaga keltiradi. Chang tarkibida foydali komponentlar bo‘lishi
sababli metall yo‘qotishlari ham kuzatiladi. Bundan tashqari, pechlarning o‘lchami
katta bo‘lgani uchun ular katta ishlab chiqarish maydonini talab qiladi.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hozirgi zamonaviy metallurgiyada yallig‘ qaytaruvchi pechlarning o‘rnini
asta-sekin avtogen eritish agregatlari, Vanyukov pechlari, kislorod-fakelli pechlar
va flash-smelt ing texnologiyalari egallab bormoqda. Ushbu yangi agregatlar
energiya jihatdan samaraliroq va ekologik xavfsizroq hisoblanadi.
Shunga qaramay, yallig‘ qaytaruvchi pech metallurgiya tarixida muhim o‘rin
tutadi va mis metallurgiyasining rivojlanishida katta ahamiyat kasb etgan
agregatlardan biri hisoblanadi.
1.2. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining fizik-
kimyoviy asoslari va asosiy reaksiyalari
Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni murakkab
fizik-kimyoviy jarayonlar majmuasidan iborat bo‘lib, unda sulfidli minerallarning
qisman oksidlanishi, eritilishi, shlak hosil bo‘lishi, gaz ajralishi hamda
metallarning turli fazalar bo‘yicha taqsimlanishi sodir bo‘ladi. Ushbu jarayon mis
metallurgiyasining asosiy bosqichlaridan biri hisoblanadi. Eritish natijasida
tarkibida mis boyitilgan shteyn hosil qilinadi va keyingi konverterlash jarayoniga
yuboriladi.
Mis konsentratlari tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ), bornit (Cu FeS ),₂ ₅ ₄
xalkozin (Cu S), pirit (FeS ) va boshqa sulfidli minerallar mavjud bo‘ladi. Bundan
₂ ₂
tashqari, tarkibida SiO , Al O , CaO kabi bo‘sh jins komponentlari ham uchraydi.
₂ ₂ ₃
Eritish jarayonida ushbu komponentlarning barchasi yuqori harorat ta’sirida fizik
va kimyoviy o‘zgarishlarga uchraydi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining asosiy vazifasi misni sulfidli
fazada boyitish va temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazishdan iborat. Buning
uchun pech ichida yuqori harorat hosil qilinadi va sulfidlarning qisman
oksidlanishi amalga oshiriladi. Jarayon davomida harorat odatda 1250–1400 °C
oralig‘ida bo‘ladi. Bunday haroratda shixta suyuqlanadi va mahsulotlar zichligiga
qarab qatlamlarga ajraladi.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Eritish jarayonida birinchi navbatda temir sulfidlari oksidlanadi. Temirning
kislorodga moyilligi misga nisbatan yuqori bo‘lgani sababli avvalo temir sulfidlari
reaksiyaga kirishadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan birikib temir
silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Ushbu reaksiya metallurgik jihatdan muhim hisoblanadi, chunki temirning
asosiy qismi aynan shlakka o‘tadi. Natijada mis sulfidli fazada boyib boradi va
shteyn hosil bo‘ladi. Shteyn tarkibida asosan Cu S va FeS mavjud bo‘ladi.₂
Mis sulfidlari ham qisman oksidlanishi mumkin:
2Cu
2 S + 3O
2 = 2Cu
2 O + 2SO
2
Hosil bo‘lgan mis oksidi keyinchalik mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishib
metall mis hosil qilishi mumkin:
2Cu
2 O + Cu
2 S = 6Cu + SO
2
Biroq yallig‘ qaytaruvchi pechda asosiy maqsad metall mis emas, balki boy
shteyn olish bo‘lgani sababli oksidlanish darajasi qat’iy nazorat qilinadi.
Jarayon davomida sulfidlarning oksidlanishi natijasida katta miqdorda
oltingugurt dioksidi (SO ) hosil bo‘ladi. Ushbu gaz pech gazlari tarkibida chiqib
₂
ketadi va keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. SO hosil
₂
bo‘lishi sulfidli eritish jarayonlarining asosiy belgilaridan biri hisoblanadi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechda issiqlik almashinuvi asosan nurlanish orqali
amalga oshadi. Yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan yuqori haroratli alangalar
pech tomiga urilib qaytadi va issiqlik shixtaga uzatiladi. Shu sababli pech ichidagi
material sekin va bir tekis qiziydi. Jarayon davomida shixtaning erishi,
sulfidlarning parchalanishi va shlak hosil bo‘lishi bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi.
Eritish jarayonida hosil bo‘ladigan shlakning tarkibi va xossalari katta
ahamiyatga ega. Shlak tarkibida asosan temir silikatlari mavjud bo‘ladi. Shlakning
suyuqligi va yopishqoqligi flyus miqdoriga bog‘liq. Agar shlak juda quyuq bo‘lsa,
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026mis yo‘qotilishi ortadi. Shu sababli shixtaga ma’lum miqdorda kremnezemli
flyuslar qo‘shiladi.
Jarayonning samaradorligi bir qator omillarga bog‘liq bo‘ladi. Ularga
quyidagilar kiradi:
 shixtaning kimyoviy tarkibi;
 harorat rejimi;
 flyus miqdori;
 yoqilg‘i sarfi;
 gaz muhitining tarkibi;
 eritish davomiyligi.
Haroratning me’yoridan ortib ketishi pech qoplamasining tez yemirilishiga
olib keladi. Juda past harorat esa shixtaning to‘liq erimasligiga sabab bo‘ladi. Shu
sababli eritish jarayonida optimal termik rejimni saqlash muhim hisoblanadi.
Eritish jarayonida mahsulotlar zichligiga qarab qatlamlanadi. Eng pastki
qismda zichligi yuqori bo‘lgan shteyn to‘planadi, uning ustida esa shlak joylashadi.
Ushbu qatlamlanish mahsulotlarni alohida chiqarib olish imkonini beradi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni energetik jihatdan katta sarf talab
qiladi. Chunki pechning issiqlik samaradorligi nisbatan past bo‘lib, issiqlikning
katta qismi chiqindi gazlar bilan yo‘qoladi. Shu sababli zamonaviy metallurgiyada
avtogen eritish texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda. Biroq yallig‘ qaytaruvchi
pechlarda eritish texnologiyasi metallurgiya tarixida muhim o‘rin tutadi va ayrim
korxonalarda hozirgi kunda ham foydalaniladi.
Demak, mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni
murakkab fizik-kimyoviy tizim bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, shlak hosil
bo‘lishi, issiqlik va massa almashinuvi bir vaqtda sodir bo‘ladi. Jarayonni chuqur
o‘rganish yuqori sifatli shteyn olish, foydali komponentlarning yo‘qotilishini
kamaytirish va energiyadan samarali foydalanishda katta ahamiyatga ega.
1.3. Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayonining
amaliyoti
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni rangli
metallurgiyada uzoq yillar davomida keng qo‘llanilgan pirometallurgik usullardan
biri hisoblanadi. Ushbu texnologiyaning asosiy maqsadi sulfidli mis
boyitmalaridan shteyn olish, temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazish va keyingi
bosqichlar uchun qulay tarkibli mahsulot hosil qilishdan iboratdir. Yallig‘
qaytaruvchi pechlar katta hajmli agregatlar bo‘lib, ularda yuqori harorat ta’sirida
shixta eritiladi va mahsulotlar zichligiga qarab qatlamlarga ajraladi.
Amaliyotda yallig‘ qaytaruvchi pechga asosan mis konsentrati, flyuslar,
qaytuvchi materiallar va ayrim hollarda yoqilg‘i kulidan iborat shixta yuklanadi.
Flyus sifatida ko‘pincha kremnezemli materiallar ishlatiladi. Flyuslarning asosiy
vazifasi eritish vaqtida hosil bo‘ladigan temir oksidlarini bog‘lab shlak hosil
qilishdan iborat.
Pechning ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pech uzunchoq
gorizontal konstruksiyaga ega bo‘lib, bir tomonida yoqilg‘i yoqiladigan gorelkalar,
ikkinchi tomonida esa chiqindi gazlarni chiqaruvchi mo‘ri tizimi joylashadi. Pech
tomining gumbazsimon shaklda qurilishi issiqlikning qaytishini kuchaytiradi va
shixtaning samarali qizishini ta’minlaydi.
Eritish jarayoni quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
 shixtani yuklash;
 shixtani qizdirish;
 sulfidlarning qisman oksidlanishi;
 shixtaning erishi;
 shlak va shteyn hosil bo‘lishi;
 mahsulotlarni chiqarib olish.
Dastlab pechga yuklangan shixta alangadan qaytgan issiqlik ta’sirida qiziy
boshlaydi. Harorat oshishi bilan namlik bug‘lanadi va sulfidli minerallarning
oksidlanishi boshlanadi. Temir sulfidlari kislorod bilan reaksiyaga kirishib temir
oksidlarini hosil qiladi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan temir oksidlari flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishadi va temir silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Natijada temirning katta qismi shlakka o‘tadi, mis esa sulfidli fazada boyib
boradi va shteyn hosil qiladi. Shteyn tarkibida asosan Cu S va FeS mavjud bo‘ladi.₂
Oqartirish darajasiga qarab shteyndagi mis miqdori ortadi.
Eritish jarayonida harorat odatda 1250–1400 °C oralig‘ida saqlanadi.
Bunday yuqori harorat shixtaning to‘liq erishini va mahsulotlarning yaxshi
qatlamlanishini ta’minlaydi. Haroratning pasayib ketishi shixtaning to‘liq
erimasligiga olib keladi, ortib ketishi esa pech qoplamasining tez yemirilishiga
sabab bo‘ladi. Shu sababli pechning issiqlik rejimini doimiy nazorat qilish muhim
hisoblanadi.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarda issiqlik asosan nurlanish orqali uzatiladi.
Yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan alangalar pech tomiga urilib qaytadi va shu
yo‘l bilan shixtani qizdiradi. Ushbu pechlarning asosiy kamchiliklaridan biri ham
aynan issiqlik samaradorligining pastligidir. Issiqlikning katta qismi chiqindi
gazlar bilan yo‘qoladi. Shu sababli pechlarda yoqilg‘i sarfi yuqori bo‘ladi.
Eritish vaqtida hosil bo‘lgan mahsulotlar zichligiga qarab qatlamlanadi.
Zichligi yuqori bo‘lgan shteyn pechning pastki qismida yig‘iladi. Yuqori qismda
esa yengilroq shlak joylashadi. Shteyn va shlak maxsus chiqarish teshiklari orqali
alohida chiqarib olinadi.
Shteyn keyingi bosqich — konverterlash jarayoniga yuboriladi.
Konverterlash davomida temir va oltingugurtning asosiy qismi chiqarib yuboriladi
va qora mis olinadi. Shlak tarkibida ma’lum miqdorda mis bo‘lishi mumkin. Shu
sababli ayrim hollarda shlak qayta ishlashga yuboriladi.
Jarayon davomida katta miqdorda oltingugurt dioksidi (SO ) hosil bo‘ladi.
₂
Ushbu gaz chiqindi gazlar tarkibida pechdan chiqadi. SO gazidan keyinchalik
₂
sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. Gazlarni tozalash va changlarni
ushlab qolish uchun siklonlar, elektrofiltrlar va boshqa gaz tozalash qurilmalari
qo‘llaniladi.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Yallig‘ qaytaruvchi pechlarda eritishning asosiy afzalliklaridan biri turli
tarkibli shixtalarni qayta ishlash imkoniyatidir. Pechning katta vannali tuzilishi
mahsulotlarning yaxshi qatlamlanishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, texnologik
jarayonning nisbatan barqarorligi va konstruksiyaning soddaligi ushbu pechlarning
uzoq vaqt davomida metallurgiyada qo‘llanilishiga sabab bo‘lgan.
Shu bilan birga, yallig‘ qaytaruvchi pechlarning kamchiliklari ham mavjud.
Ularga yuqori yoqilg‘i sarfi, issiqlik samaradorligining pastligi, katta hajmda gaz
va chang hosil bo‘lishi hamda ekologik muammolar kiradi. Ayniqsa chiqindi
gazlar tarkibidagi SO atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.₂
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada yallig‘ qaytaruvchi pechlarning o‘rnini
avtogen eritish pechlari, Vanyukov pechlari va flash-smelting agregatlari egallab
bormoqda. Ushbu yangi texnologiyalar energiya jihatdan samaraliroq va ekologik
xavfsizroq hisoblanadi. Shunga qaramay, yallig‘ qaytaruvchi pechlarda eritish
texnologiyasi metallurgiya tarixida muhim o‘rin tutadi va ayrim korxonalarda
hozirgi kunda ham qo‘llanilmoqda.
Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni murakkab va
ko‘p bosqichli texnologik tizim bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, shlak hosil
bo‘lishi, issiqlik almashinuvi va mahsulotlarning qatlamlanishi bir vaqtda sodir
bo‘ladi. Jarayonni to‘g‘ri tashkil qilish yuqori sifatli shteyn olish, foydali
komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega.
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Mis konsentratining ratsional balans hisobi
Berilgan konsentrat tarkibi (%):
Cu 20,2
S 33
Fe 30
SiO ₂ 11
Al O
₂ ₃ 1,5
CaO 2
Boshqalar 2,3
Jami 100
Konsentrat tarkibidagi misning CuFeS va CuS minerallaridagi miqdori 3:1
₂
nisbatda deb qabul qilinadi.
Hisob 100 kg konsentrat uchun olib boriladi.
Umumiy Cu = 20,2 kg
Cu ning:
75% qismi CuFeS da
₂
25% qismi CuS da
bo‘ladi.
1) CuFeS tarkibidagi Cu miqdori
₂
20,2×0,75 = 15,15 kg Cu
CuFeS dagi Fe miqdori
₂
Fe = 15.15 × 55.85
63.54 = 13.32 kg
CuFeS dagi S miqdori
₂
S= 15.15 ×64
63.54 =15.26 kg
CuFeS umumiy massasi
₂
15,15 + 13,32 + 15,26 = 43,73 kg
2) CuS tarkibidagi Cu miqdori
20,2
× 0,25 = 5,05 kg Cu
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CuS dagi S miqdoriS= 5.05 ×32
63.54 = 2.54 kg
CuS umumiy massasi
5,05 + 2,54 = 7,59 kg
3) FeS tarkibini aniqlash
Umumiy Fe = 30 kg
CuFeS dagi Fe = 13,32 kg
₂
Shunda FeS dagi Fe:
30 - 13,32 = 16,68 kg Fe
Umumiy S = 33 kg
CuFeS dagi S = 15,26 kg
₂
CuS dagi S = 2,54 kg
FeS dagi S:
33 - 15,26 - 2,54 = 15,20 kg S
FeS umumiy massasi
16,68 + 15,20 = 31,88 kg
1-jadval
Mis konsentratining ratsional tarkibi
No Minerallar Cu Fe S SiO
₂ CaO Al O ₂ ₃ Bosh Jami
1 CuFeS
₂ 15.15 13.32 15.26 43.73
2 CuS 5.05 2.54 7.59
3 FeS 16.68 15.2 31.88
4 SiO
₂ 11 11
5 CaO 2 2
6 Al O
₂ ₃ 1.5 1.5
7 Bosh 2.3 2.3
8 Jami 20.2 30 33 11 2 1.5 2.3 100
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
500000 tonna/yil, deb qabul qilinadi.
2.2. Material balans hisobi
21

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shteyn hisobi Cu ning shteynga o‘tish darajasi 98 % ni tashkil qiladi. Dastlabki Cu miqdori: 20,2 kg Shteynga o‘tgan Cu: 20.2×0.98=19.80 Shteyn tarkibida Cu miqdori 50 % deb olinadi. Shteyn massasi: 19.8 0.5 = 39.6 Demak: M shteyn =39,6 kg V.R. Nedvedskiy ma’lumotlariga ko‘ra shteyn tarkibi: 50 % Cu 2 % O₂ 23,7 % S Fe miqdori: 100-(50+2+23,7)=24,3\% 1) Shteyndagi Cu miqdori 39,6 ×0,50 = 19,8 kg 2) Shteyndagi O miqdori ₂ 39,6 ×0,02 = 0,792 kg 3) Shteyndagi S miqdori 39,6 ×0,237 = 9,385 kg 4) Shteyndagi Fe miqdori 39,6 ×0,243 = 9,623 kg Shteyn tarkibida 9,623 kg Fe bo‘lsa, shlakka o‘tgan Fe: 30 - 9,623 = 20,377 kg Shlak hisobi FeO massasini topamiz. 22$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202620.377 × 72 56 = 26.2 kg O miqdori:₂ 26,20 - 20,377 = 5,823 kg O 2 Shlak massasi Shlak tarkibida 30 % SiO bo‘ladi deb qabul qilamiz. ₂ Konsentratdagi: SiO = 11 kg ₂ Al O = 1,5 kg ₂ ₃ CaO = 2 kg boshqalar = 2,3 kg Shlak massasi taxminan: 26,20+11+1,5+2+2,3=43,0 kg Cu va S yo‘qotilishi hisobga olinadi: Cu = 0,4 kg S = 0,5 kg Shunda: 43,0+0,4+0,5=43,9 kg Demak: M shlak =43,9 \text{ kg} Shlak tarkibi Shlak tarkibi: CuS FeO SiO ₂ Al O ₂ ₃ CaO boshqalar FeO 26,20 kg SiO ₂ 11 kg Al O ₂ ₃ 1,5 kg 23$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CaO 2 kg
Boshqalar 2,3 kg
Namlik hisobi
Shixta tarkibidagi namlik 4 % deb olinadi.
Namlik miqdori:100
0.96 −100 = 4.17 kg H 2O
Gazlar hisobi
Shteyndagi S miqdorini hisobga olib:
33-9,385-0,5=23,115 kg S
SO hosil bo‘lishi:
₂
23,115 ×2 = 46,23 kg SO
2
Kislorod sarfi
S oksidlanishi uchun
23,115 kg O
2
Fe oksidlanishi uchun
5,823 kg O
2
Shteynga o‘tgan O
₂
0,792 kg O
2
Umumiy O
₂
23,115+5,823+0,792=29,73 kg O
2
Azot miqdori
29.73
23 ×77 =99.48 kg N 2
2-jadval
Hosil bo‘lgan gazlar tarkibi
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026No Gazlar kg m³ %
1 SO₂ 46.23 16.22 15.9
2 N
₂ 99.48 79.58 78.2
3 H O
₂ 4.17 5.21 5.1
4 Boshqalar 1.5 0.5 0.8
5 Jami 151.38 101.51 100
3-jadval
Material balans
No Komponent Yuklandi Olindi
1 Konsentrat Flyus Havo Jami Shteyn Shlak Gaz Jami
2 Cu 20.2 20.2 19.8 0.4 20.2
3 Fe 30 30 9.623 20.377 30
4 S 33 33 9.385 0.5 23.115 33
5 O
₂ 29.73 29.73 0.792 5.823 23.115 29.73
6 SiO
₂ 11 11 11 11
7 Al O
₂ ₃ 1.5 1.5 1.5 1.5
8 CaO 2 2 2 2
9 N
₂ 99.48 99.48 99.48 99.48
10 Boshqalar 2.3 2.3 0.8 1.5 2.3
11 Jami 100 129.21 229.2
1 39.6 43.9 145.71 229.21
2.3. Issiqlik balansi hisobi
Issiqlik kelishi
FeS ning oksidlanishi
FeS ning FeO gacha oksidlanishi reaksiyasi:
2FeS+3O
2 =2FeO+2SO
2 +112440
1 kg Fe oksidlanganda ajraladigan issiqlik:
112440÷55,85=2013 kkal
Shlakka o‘tgan Fe miqdori:
20,377 kg
Ajralgan issiqlik:
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202620,377×2013 = 41019 kkal
FeS ning Fe O gacha oksidlanishi₃ ₄
3FeS+5O
2 =Fe
3 O
4 +3SO
2 +411640
1 kg Fe O hosil bo‘lganda:
₃ ₄
411640
3 × 56 = 2450 kkal
Fe O miqdori 2,5 kg deb olinadi.
₃ ₄
Ajraladigan issiqlik:
2,5×2450 = 6125 kkal
FeS oksidlanishidan umumiy issiqlik
41019 + 6125 = 47144 kkal
Oltingugurtning oksidlanishi
Gaz tarkibidagi S miqdori:
23.115 × 32
64 = 11.56 kg
Fe O hosil bo‘lishiga sarflangan S:
₃ ₄
2.5 × 32
56 = 1.43 kg
Erkin S miqdori:
23,115-11,56-1,43=10,125 kg
Dissotsiyalanishdagi erkin S
1) CuFeS dissotsiyalanishi
₂
2CuFeS
2 =Cu
2 S+2FeS+S
15.15 × 1
4 = 3.79 kg kg S
2) CuS dissotsiyalanishi
5.05 × 1
6 = 0.84 kg S
3) FeS dissotsiyalanishi
31.88 × 1
8 = 3.99 kg S
Umumiy erkin S
3,79+0,84+3,99=8,62 kg
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026S yonishidan ajralgan issiqlik
S+O
2 =SO
2 +70940
1 kg S yonganda:
70940÷32=2217 kkal
Umumiy issiqlik:
8,62×2217 = 19117 kkal
Shlaklanishdan ajraladigan issiqlik
FeO va SiO reaksiyasi₂
2FeO+SiO
2 =2FeO×SiO
2 +7000
1 kg FeO uchun:
7000
2×56 =62.5 kkal
Ajraladigan issiqlik:
26,20 ×62,5 = 1637,5 kkal
CaO va SiO reaksiyasi
₂
CaO+SiO
2 =CaO×SiO
2 +21500
1 kg CaO uchun:
21500÷56=384 kkal
Ajraladigan issiqlik:
2×384 = 768 kkal
Ekzotermik reaksiyalardan umumiy issiqlik
47144+19117+1637,5+768=68666,5 kkal
Konsentratning fizik issiqligi
25°C da:
100×0,22 ×25 = 550 kkal
Umumiy kiruvchi issiqlik
68666,5+550=69216,5 kkal
Issiqlik sarfi
Endotermik reaksiyalar
1 mol S uchun 20 kkal yutiladi.
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20265000
32 × 20 = 3125 kkal
CaCO parchalanishi₃
1 kg CaO uchun:
42500÷56=759 kkal
Umumiy:
2×759 = 1518 kkal
Endotermik reaksiyalar yig‘indisi
3125+1518=4643 kkal
Sof issiqlik
69216,5-4643=64573,5 kkal
Mahsulotlar bilan chiqib ketayotgan issiqlik
Temperaturalar:
Shteyn = 1150°C
Shlak = 1250°C
Gaz = 1300°C
Shteyn bilan
39,6 ×0,22 ×1150 = 10018 kkal
Shlak bilan
43,9 ×0,29 ×1250 = 15913 kkal
Chiqindi gazlar bilan
SO
₂
16,22 ×715,3 = 11602 kkal
N
₂
79,58 ×444,99 = 35411 kkal
Gazlar bilan umumiy issiqlik
11602+35411=47013 kkal
Mahsulotlar bilan chiqib ketayotgan umumiy issiqlik
10018+15913+47013=72944 kkal
Pech devoriga yutiladigan issiqlik
Pech devoriga 4,5 % issiqlik yutiladi.
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202672944÷0,955}=76381 kkal
Devor yutgan issiqlik:
76381-72944=3437 kkal
Havo bilan kiruvchi issiqlik
76381-64573,5=11807,5 kkal
4-jadval
Issiqlik balansi
No Issiqlik
kelishi Kkal % Issiqlik
sarfi kkal %
1 Kimyoviy
reaksiyalar 68666.5 85.2 Shteyn 10018 12.4
2 Konsentrat
issiqligi 550 0.7 Shlak 15913 19.8
3 Boy havo 11807.5 14.1 Chiqindi
gazlar 47013 58.4
4 Devor
orqali 3437 4.3
5 Boshqalar 1000 1.1
7 Jami 81024 100 Jami 81024 100
2.4. Asosiy dastgoh hisobi
Mis konsentratini eritish jarayoni uchun asosiy dastgoh sifatida Yallig‘
qaytaruvchi pech qabul qilinadi.
Korxonaning yillik ishlab chiqarish quvvati:
500000 t/yil
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarning solishtirma ishlab chiqarish unumdorligi
odatda:
4 - 6 t/m 2
×sutka
ni tashkil qiladi.
Hisoblashlarda pech unumdorligi:
5 t/m 2
×sutka
deb qabul qilinadi.
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pech maydonini hisoblash
Korxonaning bir sutkalik ishlab chiqarish unumdorligi:
500000÷365=1369.86
Demak:
Q
sutka =1369,86 t/sutka
Pechning ishchi maydoni quyidagi formula bilan aniqlanadi:
F=1369.86÷5=273.97 m 2
Yallig‘ qaytaruvchi pechning asosiy o‘lchamlari
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarning asosiy o‘lchamlari:
Uzunligi: 25 – 40 m
Eni: 6 – 12 m
Balandligi: 4 – 6 m
Pech eni sifatida:
B = 8 m
qabul qilinadi.
Pech uzunligi:
L=273.97÷8=34.25
Hisoblash natijasiga ko‘ra pech uzunligi:
L≈ 34 m
deb olinadi.
Qabul qilingan asosiy o‘lchamlar
Ko‘rsatkich Qiymati
Pech uzunligi 34 m
Pech eni 8 m
Pech balandligi 5 m
Ishchi maydon 272 m²
Gorelkalar soni 10 ta
Shunday qilib, mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni
uchun asosiy dastgoh sifatida uzunligi 34 m, eni 8 m va balandligi 5 m bo‘lgan
yallig‘ qaytaruvchi pech tanlandi.
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIK TALABLAR
Mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish jarayoni yuqori harorat,
zaharli gazlar, chang, eritilgan mahsulotlar va mexanik uskunalar bilan bog‘liq
bo‘lgan murakkab metallurgik jarayon hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarishda
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish, ishchilar salomatligini himoya
qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Metallurgiya korxonalarida xavfsizlik choralariga amal qilinmasa, inson hayoti,
texnologik uskunalar va atrof-muhit uchun jiddiy xavf yuzaga kelishi mumkin.
Yallig‘ qaytaruvchi pechlarda eritish jarayoni odatda 1250–1400 °C harorat
oralig‘ida amalga oshiriladi. Bunday yuqori harorat ishchilar uchun kuyish, issiqlik
zarbasi va yong‘in xavfini yuzaga keltiradi. Shu sababli pechlar issiqlik
izolyatsiyasi bilan qoplanadi hamda pech oldida ishlovchi xodimlar maxsus issiqqa
chidamli kiyimlar, qo‘lqoplar, himoya ko‘zoynaklari va maxsus oyoq kiyimlaridan
foydalanishlari kerak. Eritilgan shlak yoki shteynning sachrashi og‘ir jarohatlarga
olib kelishi mumkinligi sababli xavfsizlik masofalari qat’iy saqlanadi.
Eritish jarayonida sulfidli minerallarning oksidlanishi natijasida katta
miqdorda oltingugurt dioksidi (SO ) gazi hosil bo‘ladi:₂
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
SO zaharli gaz hisoblanadi va insonning nafas olish organlariga salbiy ta’sir
₂
ko‘rsatadi. Yuqori konsentratsiyadagi SO bosh aylanishi, nafas qisishi va
₂
zaharlanishga olib keladi. Shu sababli eritish sexlarida kuchli ventilyatsiya
tizimlari o‘rnatiladi. Pechdan chiqayotgan gazlar maxsus gaz yo‘llari orqali gaz
tozalash qurilmalariga yuboriladi. Ko‘pincha ushbu gazlardan sulfat kislotasi
ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Jarayon davomida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi. Chang tarkibida mis,
temir, oltingugurt birikmalari va boshqa zararli moddalar mavjud bo‘ladi.
Changning nafas yo‘llariga tushishi kasbiy kasalliklarni yuzaga keltirishi mumkin.
Shu sababli metallurgiya korxonalarida chang ushlagichlar, siklonlar, elektrofiltrlar
va aspiratsiya tizimlari qo‘llaniladi. Ishchilar esa respirator va changdan
himoyalovchi vositalardan foydalanishlari shart.
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Yallig‘ qaytaruvchi pechlarning ishlashi davomida mexanik uskunalar —
yuklash mashinalari, shlak chiqarish moslamalari, nasoslar va boshqa agregatlar
doimiy harakatda bo‘ladi. Ushbu qurilmalar bilan ishlashda mexanik jarohatlanish
xavfi mavjud. Shu sababli barcha harakatlanuvchi mexanizmlar himoya qopqoqlari
bilan yopiladi. Ta’mirlash ishlari esa faqat uskunalar to‘liq to‘xtatilgandan keyin
amalga oshiriladi.
Elektr xavfsizligi ham muhim ahamiyatga ega. Metallurgiya korxonalarida
katta quvvatli elektr uskunalari ishlatiladi. Elektr tarmoqlaridagi nosozliklar
yong‘in yoki elektr toki urishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli barcha elektr
uskunalari yerga ulanadi va muntazam texnik nazoratdan o‘tkaziladi.
Yong‘in xavfsizligi yallig‘ qaytaruvchi pechlarda eritish jarayonining eng
muhim talablaridan biri hisoblanadi. Pechlarda yuqori harorat va yonuvchi gazlar
mavjudligi sababli yong‘in chiqish xavfi yuqori bo‘ladi. Shu sababli sexlarda
avtomatik yong‘in signalizatsiyasi, o‘t o‘chirish vositalari va suv ta’minoti
tizimlari mavjud bo‘lishi kerak. Ishchilar yong‘in sodir bo‘lganda harakatlanish
tartibi bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tkaziladi.
Eritish sexlarida shovqin va vibratsiya darajasi ham yuqori bo‘ladi.
Ventilyatorlar, kompressorlar va boshqa mexanik uskunalar kuchli shovqin hosil
qiladi. Uzoq vaqt davomida yuqori shovqin ta’sirida ishlash inson eshitish
qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ishchilarga maxsus shovqindan
himoyalovchi vositalar beriladi.
Metallurgiya korxonalarida ekologik xavfsizlik masalalari alohida
ahamiyatga ega. Eritish jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazlari atmosfera havosini₂
ifloslantiradi va kislotali yomg‘irlar hosil bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Chang
va chiqindilar tuproq hamda suv havzolariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli zamonaviy korxonalarda gazlarni chuqur tozalash, changlarni
qayta ishlash va chiqindilarni zararsizlantirish texnologiyalari joriy qilinmoqda.
Eritish natijasida hosil bo‘ladigan shlak tarkibida ma’lum miqdorda mis
bo‘lishi mumkin. Shu sababli ayrim hollarda shlak qayta boyitishga yuboriladi. Bu
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki chiqindilar miqdorini
kamaytirishga ham xizmat qiladi.
Ishchilar uchun sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaratish ham muhim
hisoblanadi. Ish joylarida havo tarkibi doimiy nazorat qilinadi, maxsus kiyim
almashtirish xonalari, dush va dam olish xonalari tashkil qilinadi. Xodimlar
muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va xavfsizlik bo‘yicha instruktajlardan
o‘tadilar.
Shunday qilib, mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish
jarayonida texnika xavfsizligi va ekologik talablarni to‘liq bajarish ishlab
chiqarishning barqaror ishlashi, inson salomatligini himoya qilish va atrof-muhitni
muhofaza qilishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi.
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Mazkur kurs ishida mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari va
asosiy hisob-kitoblari o‘rganildi hamda tahlil qilindi. Mis metallurgiyasida eritish
jarayoni eng muhim bosqichlardan biri ekanligi aniqlandi. Chunki aynan ushbu
bosqichda mis sulfidli boyitmalaridan tarkibida mis boyitilgan shteyn olinadi va
keyingi konverterlash jarayoni uchun zarur mahsulot hosil qilinadi.
Kurs ishida mis konsentratining kimyoviy tarkibi, undagi asosiy
komponentlar va ularning eritish jarayonidagi fizik-kimyoviy xatti-harakatlari
o‘rganildi. Jarayon davomida temir sulfidlari qisman oksidlanib temir oksidlariga
aylanishi, hosil bo‘lgan temir oksidlarining kremnezem bilan birikib shlak hosil
qilishi hamda misning sulfidli fazada boyib shteyn tarkibida to‘planishi ko‘rib
chiqildi. Eritish jarayonining asosiy reaksiyalari tahlil qilinib, sulfidlarning
oksidlanishi natijasida katta miqdorda issiqlik va SO gazi hosil bo‘lishi aniqlandi.₂
Yallig‘ qaytaruvchi pechning tuzilishi va ishlash prinsipi batafsil o‘rganildi.
Pechning gorizontal konstruksiyasi, katta eritish vannasi va gumbazsimon tomi
issiqlikning qaytishini kuchaytirishi hamda shixtaning bir tekis qizishini
ta’minlashi ko‘rsatildi. Yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan issiqlik nurlanish
orqali shixtaga uzatilishi yallig‘ qaytaruvchi pechlarning asosiy texnologik
xususiyati ekanligi aniqlandi.
Kurs ishida mis konsentratining ratsional tarkibi, material va issiqlik
balanslari hisoblandi. Hisoblashlar natijasida hosil bo‘ladigan shteyn, shlak, gaz va
chang mahsulotlarining miqdori aniqlanib, foydali komponentlarning taqsimlanishi
o‘rganildi. Issiqlik balansini tahlil qilish orqali pechning issiqlik samaradorligi va
yoqilg‘i sarfi baholandi. Olingan natijalar yallig‘ qaytaruvchi pechlarning issiqlik
samaradorligi nisbatan past bo‘lsa-da, katta hajmdagi shixtani qayta ishlash
imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek, kurs ishida texnika xavfsizligi va ekologik talablar ham
yoritildi. Eritish jarayonida hosil bo‘ladigan yuqori harorat, SO gazlari, chang va
₂
eritilgan mahsulotlarning inson salomatligi hamda atrof-muhitga salbiy ta’siri tahlil
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qilindi. Gazlarni tozalash, changlarni ushlab qolish, ventilyatsiya tizimlarini
qo‘llash va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha zarur chora-tadbirlar
ko‘rib chiqildi. Eritish jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazidan sulfat kislotasi₂
ishlab chiqarishda foydalanish ekologik va iqtisodiy jihatdan muhimligi asoslab
berildi.
Umuman olganda, mis konsentratini yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish
jarayoni rangli metallurgiyaning murakkab va muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Jarayonning to‘g‘ri tashkil qilinishi yuqori sifatli shteyn olish, foydali
komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish, energiyadan samarali foydalanish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi. Zamonaviy metallurgiya
sanoatida energiya tejamkor va ekologik xavfsiz texnologiyalarni rivojlantirish
sharoitida eritish jarayonlarini takomillashtirish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega hisoblanadi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 385 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 412 b.
3. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020.
– 540 b.
4. Smirnov V.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 468 b.
5. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
6. Davenport W.G., King M., Schlesinger M. Extractive Metallurgy of Copper. –
Oxford: Elsevier, 2021. – 692 p.
7. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Cobalt. – London: Pergamon Press, 2020. – 710 p.
8. Gupta C.K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – New Delhi: Wiley,
2022. – 624 p.
9. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 456 b.
10. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Germany: Wiley-VCH,
2021. – 764 p.
11. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2020. – 486 с.
12. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2019. – 538 с.
13. Rangli metallurgiya va mis ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
14. Metallurgiya va pirometallurgik jarayonlar bo‘yicha ilmiy platforma:
https://link.springer.com
15. Mis metallurgiyasi va eritish texnologiyalari bo‘yicha texnik ma’lumotlar:
https://www.researchgate.net
37

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Mis konsentratini Yallig‘ qaytaruvchi pechda eritish amaliyoti hisobi.,.

O'xshash dokumentlar