Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish hisobi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	499.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	16 Avgust 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Metallurgiya

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish hisobi

Sotib olish

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish
hisobi.
Quruq konsentrat %: Zn-48.5, Pb-1.2, Cu-1.6, Cd-.66, Fe-5.9, S-31.8, CaO-
1.4, MgO-0.5, SiO
2 -1.8, AI
2 O
3 -1.2 qolganlari boshqalar.
Konsentrat namligi - 5.0%.
Yillik ishlab chiqrish quvvati – 80 000 tonna.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 356 b.
2. Ergashev E., Yusupov R. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2020. – 412 b.
3. Xudoyqulov S.X. Rux metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2022. – 284 b.
4. Vanyukov A.V., Zaysev A.Y. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva:
Metallurgiya, 2019. – 520 b.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20265. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. Vol. 2. – Germany: Wiley-
VCH, 2021. – 764 p.
6. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
7. Gupta C.K., Mukherjee T.K. Hydrometallurgy in Extraction Processes. –
London: CRC Press, 2021. – 693 p.
8. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2020. – 447 b.
9. Jain S.C. Modern Zinc Production Technology. – New Delhi: Elsevier, 2022. –
418 p.
10. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2019. – 486 с.
11. Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Zinc. – New York: Pergamon Press,
2021. – 505 p.
12. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Zinc. – Oxford: Elsevier, 2020. – 812 p.
13. Metallurgiya sanoati bo‘yicha elektron ma’lumotlar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
14. Rangli metallurgiya va pirometallurgiya bo‘yicha ilmiy maqolalar sayti:
https://link.springer.com
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
- II.1. Ratsional tarkib hisobi,
- II.2.Material balans hisobi,
- II.3. Issiqlik balansi hisobi
- II.4. Asosiy dastgoh hisobi
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………8
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni
nazariyasi…………………………………………………………………………...8
1.2. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari va
asosiy reaksiyalari…………………………………………………………………
14
1.3. Ko‘p tubli pechda kuydirish jarayonining amaliyoti va texnologik tavsifi……
16
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
20
2.1. Sulfidli rux konsentratining ratsional balans
hisobi…………………………..20
2.2. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayonining material
balansi hisobi……………………………………………………………………...23
2.3. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayonining issiqlik
balansi hisobi……………………………………………………………………...27
2.4. Ko‘p tubli pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari va dastgoh
hisobi…….30
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
33
XULOSA…………………………………………………………………………36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..38
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida rux va uning birikmalarini
ishlab chiqarish muhim o‘rinlardan birini egallaydi. Rux metallidan mashinasozlik,
qora metallurgiya, elektrotexnika, kimyo sanoati, qurilish va boshqa ko‘plab sanoat
tarmoqlarida keng foydalaniladi. Ayniqsa po‘lat mahsulotlarini korroziyadan
himoya qilish maqsadida ruxlash jarayonida rux metalli katta ahamiyat kasb etadi.
Dunyo bozorida ruxga bo‘lgan talabning ortib borishi rux ishlab chiqarish
texnologiyalarini takomillashtirish, energiya sarfini kamaytirish va ekologik
xavfsizlikni oshirishni talab etmoqda.
Rux ishlab chiqarishning asosiy xomashyosi sulfidli rux konsentratlari
hisoblanadi. Ushbu konsentratlar tarkibida asosan sfalerit minerali (ZnS) mavjud
bo‘lib, undan metall rux olish uchun dastlab kuydirish jarayoni amalga oshiriladi.
Kuydirish natijasida rux sulfidi oksid holiga o‘tadi va oltingugurtning asosiy qismi
SO gaziga aylantiriladi. Hosil bo‘lgan kuyindi keyingi gidrometallurgik yoki₂
pirometallurgik jarayonlarda qayta ishlanadi. Shu sababli kuydirish jarayoni rux
metallurgiyasining eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish uchun sanoatda turli tipdagi agregatlar
qo‘llaniladi. Ulardan biri ko‘p tubli pech bo‘lib, u uzoq yillar davomida rangli
metallurgiyada keng foydalanib kelinmoqda. Ko‘p tubli pech vertikal
konstruksiyaga ega bo‘lib, unda material va gazlarning qarama-qarshi harakati
natijasida samarali issiqlik almashinuvi amalga oshadi. Pech ichida joylashgan
ko‘plab tubalar va aylanuvchi kuraklar materialning doimiy aralashtirilishini
ta’minlaydi. Natijada sulfidlarning oksidlanishi jadallashadi va yuqori sifatli
kuyindi olinadi.
Ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
jarayonlardan iborat bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, issiqlik ajralishi, gaz
hosil bo‘lishi va qattiq fazalarning tarkibiy o‘zgarishi sodir bo‘ladi. Jarayon
davomida hosil bo‘ladigan SO gazidan sulfat kislotasi ishlab chiqarishda
₂
foydalaniladi. Shu sababli kuydirish jarayoni metallurgiya va kimyo sanoati bilan
uzviy bog‘liq hisoblanadi.
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bugungi kunda metallurgiya korxonalarida energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish, foydali komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish
hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, kuydirish sexlarida hosil bo‘ladigan gaz va changlarni zararsizlantirish,
issiqlikdan samarali foydalanish hamda ishlab chiqarishning avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlarini qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik ko‘rsatkichlari
va asosiy hisob-kitoblari o‘rganiladi. Jarayonning ratsional, material va issiqlik
balanslari hisoblanib, pechning asosiy texnologik parametrlariga tahlil beriladi.
Kurs ishining maqsadi: Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayonining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish, texnologik hisob-
kitoblarni bajarish hamda jarayon samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining nazariy asoslarini
o‘rganish;
 ko‘p tubli pechning tuzilishi va ishlash prinsipini tahlil qilish;
 kuydirish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy reaksiyalarni
ko‘rib chiqish;
 sulfidli rux konsentratining ratsional balansini hisoblash;
 material va issiqlik balanslarini aniqlash;
 pechning asosiy texnologik ko ‘rsatkichlarini hisoblash;
 texnika xavfsizligi va ekologik talablarni o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayoni, ushbu jarayonda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar,
texnologik hisob-kitoblar va qo‘llaniladigan uskunalar kurs ishining predmeti
hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni
nazariyasi
Rangli metallurgiya sanoatida rux ishlab chiqarish muhim o‘rinlardan birini
egallaydi. Rux metallidan qora metallurgiyada po‘latni ruxlash, mashinasozlik,
elektrotexnika, kimyo sanoati va turli qotishmalar tayyorlashda keng foydalaniladi.
Rux ishlab chiqarishning asosiy manbasi sulfidli rux konsentratlari bo‘lib, ular
tarkibida asosan sfalerit (ZnS) minerali mavjud bo‘ladi. Sulfidli rux
konsentratlarini metallurgik qayta ishlashda eng muhim bosqichlardan biri
kuydirish jarayoni hisoblanadi. Ushbu jarayon davomida sulfidlar oksidlanib,
keyingi gidrometallurgik yoki pirometallurgik qayta ishlash uchun qulay holatga
keltiriladi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirishning asosiy maqsadi tarkibdagi
oltingugurtni sulfid shaklidan gazsimon SO holatiga o‘tkazish hamda rux sulfidini₂
rux oksidiga aylantirishdan iborat. Jarayon natijasida hosil bo‘ladigan kuyindi
tarkibida asosan ZnO mavjud bo‘lib, u keyingi bosqichlarda eritmaga o‘tkazish
yoki qaytarish yo‘li bilan metall rux olish uchun xizmat qiladi. Katta miqdorda
ajralib chiqadigan SO gazi esa sulfat kislota ishlab chiqarishda ishlatiladi. Shu
₂
sababli kuydirish jarayoni metallurgik jarayon bilan birga kimyo sanoati uchun
ham muhim xomashyo manbai hisoblanadi.
Ko‘p tubli pechlar sulfidli materiallarni kuydirish uchun keng
qo‘llaniladigan agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech vertikal silindrsimon
korpusdan iborat bo‘lib, uning ichki qismida bir necha qavat aylana shaklidagi
tubalar joylashgan bo‘ladi. Har bir tubada maxsus aylanuvchi mexanik kuraklar
o‘rnatilgan bo‘lib, ular materialni aralashtirib va keyingi tubaga uzatib boradi.
Shixta yuqori qismdan yuklanadi va gravitatsiya kuchi ta’sirida yuqoridan pastga
qarab harakatlanadi. Issiq gazlar esa pastdan yuqoriga qarab qarama-qarshi oqimda
harakatlanadi. Bunday qarama-qarshi oqim issiqlik almashinuvini yaxshilaydi va
jarayonning termik samaradorligini oshiradi.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni bir necha bosqichda amalga oshadi.
Dastlab yuqori tubalarda shixta quritiladi va tarkibidagi namlik bug‘latiladi.
Keyingi zonalarda sulfidlarning intensiv oksidlanishi boshlanadi. Pastki zonalarda
esa materialning yakuniy kuydirilishi amalga oshadi hamda kuyindi tarkibidagi
qoldiq oltingugurt miqdori minimum darajaga tushiriladi. Jarayon odatda 850–
1000 °C oralig‘idagi haroratlarda olib boriladi.
Kuydirish jarayonining asosiy reaksiyasi rux sulfidining oksidlanishidir:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Ushbu reaksiya ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik
ajralishi bilan kechadi. Shu sababli jarayon ko‘pincha avtogen rejimga yaqin
sharoitda amalga oshadi, ya’ni sulfidlarning oksidlanishidan ajralgan issiqlik
pechdagi umumiy issiqlik ehtiyojining katta qismini qoplaydi.
Rux konsentratlari tarkibida temir sulfidlari ham mavjud bo‘ladi. Ularning
oksidlanishi natijasida temir oksidlari hosil bo‘ladi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidlari keyinchalik ferritlar hosil qilishi mumkin. Bu
holat ruxning eritmaga o‘tish darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli
kuydirish jarayonida haroratni optimal darajada ushlab turish juda muhim
hisoblanadi.
Konsentrat tarkibidagi qo‘rg‘oshin, mis va kadmiy sulfidlari ham
oksidlanish reaksiyalariga uchraydi. Kadmiy va boshqa uchuvchan
komponentlarning bir qismi gaz fazasiga o‘tib, changlar tarkibida ushlab qolinadi.
Shu sababli chang tutish tizimlari va gazlarni tozalash uskunalari kuydirish
sexining muhim qismi hisoblanadi.
Ko‘p tubli pechlarning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 jarayonning uzluksiz olib borilishi;
 issiqlikdan samarali foydalanish;
 materialning yaxshi aralashishi;
 kuyindining bir tekis tarkibda olinishi;
 gaz va qattiq faza o‘rtasida samarali kontakt yuzaga kelishi;
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 ekspluatatsiya qulayligi va ishonchliligi.
Shu bilan birga, ko‘p tubli pechlarda mexanik qismlarning yuqori harorat
ta’sirida ishlashi, chang hosil bo‘lishi va gazlarni tozalash zarurati kabi
muammolar ham mavjud. Zamonaviy metallurgiya korxonalarida ushbu
kamchiliklarni kamaytirish maqsadida avtomatik boshqaruv tizimlari, samarali
aspiratsiya qurilmalari va issiqlikni qayta tiklash texnologiyalari qo‘llaniladi.
1-rasm.Ko’p tubli pech. 1 — Shixta (konsentrat) yuklash bunkeri, 2 — Havo
kiritish quvuri, 3 — Poydevor, 4 — Shlak chiqarish qismi, 5 — Kuyindi (kalsin)
chiqarish teshigi, 6 — Tub eshikchalari, 7 — Tub (ishchi maydon), 8 — Pech
devori (olovbardosh qoplama), 9 — Pech korpusi, 10 — Gaz chiqish quvuri, 11 —
Chiqindi gazlar chiqishi
Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni bugungi
kunda rux metallurgiyasining eng muhim texnologik bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi ruxning yuqori darajada ajratib
olinishi, energiya sarfining kamayishi va ekologik xavfsizlikning ta’minlanishida
katta ahamiyatga ega.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pech (inglizcha: Multiple Hearth Furnace) — bu rangli
metallurgiya, kimyo sanoati va materiallarni termik qayta ishlashda keng
qo‘llaniladigan vertikal tipdagi sanoat pechi hisoblanadi. Ushbu pech asosan
sulfidli rudalarni kuydirish, oksidlash, quritish va kalsinatsiya qilish jarayonlarida
ishlatiladi. Ayniqsa rux, mis, molibden va boshqa sulfidli konsentratlarni qayta
ishlashda katta ahamiyatga ega.
Ko‘p tubli pech silindrsimon po‘lat korpusdan tashkil topgan bo‘lib, uning
ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pech ichida bir necha qavat
aylana shaklidagi tubalar (podlar) joylashgan bo‘ladi. Shu sababli u “ko‘p tubli
pech” deb ataladi. Material yuqori qismdan yuklanadi va asta-sekin yuqoridan
pastga harakatlanadi, issiq gazlar esa pastdan yuqoriga qarab oqadi. Natijada
qarama-qarshi oqim hosil bo‘lib, issiqlikdan samarali foydalanish imkoniyati
yuzaga keladi.
Metallurgik pechlarning rivojlanishi insoniyat metallurgiyasi tarixi bilan
chambarchas bog‘liqdir. Dastlab oddiy chuqur pechlar va shaxtali pechlar
ishlatilgan bo‘lsa, sanoat rivojlanishi bilan murakkab va samarali agregatlar
yaratilgan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida rangli metallurgiyada sulfidli
rudalarni uzluksiz kuydirish zarurati ko‘p tubli pechlarning yaratilishiga olib keldi.
Ko‘p tubli pechning zamonaviy konstruksiyasi AQSH va Yevropa
metallurgiya zavodlarida XX asr boshlarida ishlab chiqilgan. Ushbu pechning
rivojlanishida amerikalik va germaniyalik muhandislarning hissasi katta bo‘lgan.
Keyinchalik bu pechlar rux va mis metallurgiyasida keng qo‘llanila boshlagan.
Ayniqsa 1920–1950-yillarda ko‘p tubli pechlar sulfidli rux konsentratlarini
kuydirishning asosiy agregatlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan.
Ko‘p tubli pech quyidagi asosiy qismlardan iborat:
1. Silindrsimon metall korpus
2. Olovbardosh qoplama
3. Bir nechta aylana shaklidagi tubalar
4. Markaziy aylanuvchi val
5. Kuraklar (rabble arms)
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. Gaz chiqarish tizimi
7. Yuklash va tushirish moslamalari
8. Havo berish tizimi
9. Yonilg‘i yoki gaz gorelkalari
Pechning markazida vertikal aylanuvchi val joylashgan bo‘lib, unga kuraklar
biriktiriladi. Ushbu kuraklar materialni aralashtirib va keyingi tubaga siljitib
boradi.
Ko‘p tubli pech uzluksiz ishlaydigan agregat hisoblanadi. Jarayon
quyidagicha amalga oshadi:
 Konsentrat pechning yuqori qismidan yuklanadi.
 Yuqori tubalarda material quritiladi.
 Keyingi zonalarda sulfidlarning oksidlanishi boshlanadi.
 Pastki zonalarda to‘liq kuydirish amalga oshadi.
 Tayyor kuyindi pechning pastki qismidan chiqariladi.
 Issiq gazlar esa pastdan yuqoriga qarab harakatlanadi.
Jarayon davomida material doimiy ravishda aralashtirib turiladi, bu esa
issiqlik va massa almashinuvini yaxshilaydi.
Rux sulfidining asosiy oksidlanish reaksiyasi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Temir sulfidlari oksidlanishi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2
Ko‘p tubli pechning afzalliklari
1. Uzluksiz ishlash imkoniyati
Pech doimiy ravishda ishlaydi va katta hajmdagi konsentratni qayta ishlash
imkonini beradi.
2. Issiqlikdan samarali foydalanish
Gazlar va materialning qarama-qarshi harakati issiqlik almashinuvini
yaxshilaydi.
3. Materialning yaxshi aralashishi
Kuraklar yordamida shixta doimiy aralashtiriladi.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20264. Kuyindining bir xil tarkibda olinishi
Har bir zona alohida termik rejimda ishlaydi.
5. Sulfat kislota olish imkoniyati
Ajralgan SO gazidan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi.₂
6. Nam materiallarni qayta ishlash imkoniyati
Yuqori zonalarda quritish amalga oshiriladi.
Ko‘p tubli pechning kamchiliklari
1. Mexanik qismlarning tez yeyilishi
Kuraklar va markaziy val yuqori haroratda ishlagani sababli tez eskiradi.
2. Chang hosil bo‘lishi
Kuydirish vaqtida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi.
3. Gazlarni tozalash zarurati
SO va changlarni ushlab qolish uchun murakkab gaz tozalash tizimlari
₂
kerak bo‘ladi.
4. Haroratni boshqarish murakkabligi
Har bir zonadagi haroratni alohida nazorat qilish talab etiladi.
5. Energiya sarfi yuqoriligi
Ba’zi hollarda qo‘shimcha yonilg‘i talab qilinadi.
6. Zamonaviy pechlarga nisbatan unumdorligi pastroq
Bugungi kunda qaynovchi qatlamli pechlar ko‘p hollarda samaraliroq
hisoblanadi.
Ko‘p tubli pechning sanoatdagi ahamiyati
Ko‘p tubli pechlar uzoq yillar davomida rux metallurgiyasining asosiy
agregatlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan. Hozirgi kunda ham ayrim korxonalarda
ushbu pechlar ishlatiladi. Ayniqsa:
 rux konsentratlarini kuydirish;
 molibden konsentratlarini oksidlash;
 aktiv ko‘mir ishlab chiqarish;
 kimyoviy moddalarni kalsinatsiya qilish;
 chiqindilarni termik qayta ishlash
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 jarayonlarida qo‘llaniladi.
1.2. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining fizik-kimyoviy
asoslari va asosiy reaksiyalari
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlar majmuasidan iborat bo‘lib, jarayon davomida sulfidli minerallar
oksidlanadi, oltingugurt gaz fazasiga o‘tadi va metallarning oksidlari hosil bo‘ladi.
Kuydirish jarayoni rux metallurgiyasining eng muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi, chunki aynan ushbu bosqichda keyingi gidrometallurgik yoki
pirometallurgik qayta ishlash uchun mos mahsulot — kuyindi (kalsin) olinadi.
Rux konsentratlarining asosiy minerali sfalerit (ZnS) hisoblanadi. Bundan
tashqari konsentrat tarkibida temir sulfidlari, qo‘rg‘oshin sulfidi, mis sulfidi,
kadmiy birikmalari va bo‘sh jins minerallari mavjud bo‘ladi. Kuydirish jarayonida
ushbu komponentlarning deyarli barchasi yuqori harorat va kislorod ishtirokida
kimyoviy reaksiyalarga kirishadi.
Kuydirish jarayoni “gaz–qattiq faza” tizimida kechuvchi geterogen jarayon
hisoblanadi. Jarayonning asosiy vazifasi sulfidlarni oksid shakliga o‘tkazish va
oltingugurtni SO gazi holida ajratib chiqarishdan iboratdir. Metallurgiyada₂
bunday jarayon oksidlovchi kuydirish deb ataladi.
Rux sulfidining oksidlanishi jarayonning asosiy reaksiyasi hisoblanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Ushbu reaksiya ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik
ajralishi bilan kechadi. Shu sababli kuydirish jarayonida ma’lum haroratga
erishilgandan keyin qo‘shimcha yoqilg‘i sarfi kamayadi yoki umuman talab
qilinmaydi. Sulfidlarning oksidlanishidan ajraladigan issiqlik pechdagi asosiy
issiqlik manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Kuydirish vaqtida konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari ham oksidlanadi.
Temir sulfidlari ko‘pincha pirit (FeS ) yoki pirrotin shaklida uchraydi. Ularning
₂
oksidlanishi quyidagi reaksiyalar asosida boradi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan temir oksidlari keyinchalik rux oksidi bilan reaksiyaga
kirishib, qiyin eruvchan rux ferritlarini hosil qilishi mumkin:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnO×Fe
2 O
3
Rux ferritlarining hosil bo‘lishi metallurgik jihatdan salbiy holat hisoblanadi,
chunki ular keyingi eritmaga o‘tkazish jarayonida qiyin parchalanadi va ruxning
yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli kuydirish jarayonida haroratni me’yorida
ushlab turish juda muhimdir.
Konsentrat tarkibidagi qo‘rg‘oshin sulfidi ham oksidlanadi:
2PbS + 3O
2 = 2PbO + 2SO
2
Mis sulfidi oksidlanganda esa mis oksidlari hosil bo‘ladi:
2CuS + 3O
2 = 2CuO + 2SO
2
Kadmiy birikmalari yuqori haroratda uchuvchan bo‘lib, gaz fazasiga o‘tadi
va changlar tarkibida ushlab qolinadi. Shu sababli kuydirish pechlarida gazlarni
tozalash tizimi muhim ahamiyatga ega.
Kuydirish jarayoni bir necha fizik-kimyoviy bosqichlarda amalga oshadi:
1. Namlikning bug‘lanishi
Dastlab shixta tarkibidagi namlik bug‘lanadi:
H
2 O
suyuqlik = H
2 O
bug’
Bu jarayon endotermik bo‘lib, issiqlik yutilishi bilan kechadi.
2. Sulfidlarning qizdirilishi va parchalanishi
Harorat oshishi bilan sulfid zarralari faollashadi va kislorod bilan reaksiyaga
kirishadi.
3. Intensiv oksidlanish zonasi
Bu bosqichda asosiy issiqlik ajraladi va SO gazining asosiy qismi hosil₂
bo‘ladi.
4. Yakuniy kuydirish
Pastki zonalarda qoldiq sulfidlar oksidlanib tugaydi va kuyindi tarkibidagi
oltingugurt miqdori kamayadi.
Kuydirish jarayonining samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq bo‘ladi:
 harorat;
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 kislorod miqdori;
 shixta granulometrik tarkibi;
 namlik;
 gazlarning harakat tezligi;
 materialning pechda bo‘lish vaqti.
Jarayon odatda 850–1000 °C oralig‘ida olib boriladi. Harorat juda yuqori
bo‘lsa, rux ferritlari ko‘payadi, juda past bo‘lsa esa sulfidlar to‘liq oksidlanmaydi.
Kuydirish jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazi sanoatda katta ahamiyatga₂
ega. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishga yuboriladi:
2SO
2 + O
2 = 2SO_3
Hosil bo‘lgan SO suv bilan reaksiyaga kirishib sulfat kislota hosil qiladi:
₃
SO
3 + H
2 O = H
2 SO
4
Demak, kuydirish jarayoni nafaqat rux metallurgiyasi, balki kimyo sanoati
uchun ham muhim hisoblanadi.
Ko‘p tubli pechlarda kuydirish jarayonining fizik mohiyati material va
gazlarning qarama-qarshi harakatiga asoslangan. Material yuqoridan pastga
tushadi, issiq gazlar esa pastdan yuqoriga ko‘tariladi. Bu esa issiqlik almashinuvini
kuchaytiradi va energiyadan samarali foydalanishga imkon beradi. Materialning
doimiy aralashtirib turilishi esa oksidlanish reaksiyalarining tez va to‘liq borishini
ta’minlaydi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
tizim bo‘lib, unda issiqlik va massa almashinuvi, oksidlanish reaksiyalari, gaz hosil
bo‘lishi va qattiq fazalarning tarkibiy o‘zgarishlari bir vaqtda sodir bo‘ladi.
Jarayonning to‘g‘ri boshqarilishi yuqori sifatli kuyindi olish, ruxning yo‘qotilishini
kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
1.3. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni
amaliyoti
Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni zamonaviy
rux metallurgiyasining asosiy texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026jarayonning asosiy maqsadi rux sulfidini oksid holiga o‘tkazish, oltingugurtning
asosiy qismini SO gazi shaklida ajratib chiqarish hamda keyingi gidrometallurgik₂
yoki pirometallurgik qayta ishlash uchun sifatli kuyindi olishdan iboratdir. Jarayon
davomida issiqlik va massa almashinuvi, gaz-qattiq faza reaksiyalari va murakkab
fizik-kimyoviy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi.
Ko‘p tubli pech vertikal silindrsimon agregat bo‘lib, uning ichki qismida bir
nechta aylana shaklidagi tubalar joylashgan bo‘ladi. Har bir tubada markaziy
aylanuvchi valga biriktirilgan kuraklar mavjud bo‘lib, ular materialni doimiy
ravishda aralashtirib va keyingi zonalarga uzatib boradi. Material pechning yuqori
qismidan yuklanadi va gravitatsiya kuchi ta’sirida yuqoridan pastga harakatlanadi.
Issiq gazlar esa qarama-qarshi yo‘nalishda, ya’ni pastdan yuqoriga ko‘tariladi.
Bunday qarama-qarshi oqim issiqlikdan samarali foydalanish imkonini yaratadi.
Ko‘p tubli pechlarda odatda 9–16 tagacha tuba bo‘ladi. Har bir tuba ma’lum
texnologik vazifani bajaradi. Yuqori tubalarda material quritiladi va qizdiriladi.
O‘rta zonalarda sulfidlarning intensiv oksidlanishi amalga oshadi. Pastki tubalarda
esa kuyindining yakuniy kuydirilishi va qoldiq oltingugurtni kamaytirish jarayoni
sodir bo‘ladi. Jarayon odatda 690–1000 °C oralig‘idagi haroratlarda olib boriladi.
Konsentrat tarkibidagi namlik dastlab yuqori tubalarda bug‘latiladi:
H
2 O
s = H
2 O
g
So‘ngra asosiy sulfidlarning oksidlanish reaksiyalari boshlanadi. Rux
sulfidining oksidlanishi asosiy texnologik reaksiya hisoblanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Temir sulfidlari ham oksidlanib temir oksidlarini hosil qiladi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2
Jarayon davomida qo‘rg‘oshin, mis va kadmiy sulfidlari ham oksidlanadi.
Kadmiy yuqori haroratda uchuvchan bo‘lib, gaz fazasiga o‘tadi va changlar
tarkibida ushlab qolinadi. Shu sababli ko‘p tubli pechlarda gazlarni tozalash tizimi
katta ahamiyatga ega.
Ko‘p tubli pechlarda materialning harakati spiral shaklda amalga oshadi. Har
bir tubada kuraklar materialni markazdan chetga yoki chetdan markazga qarab
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026siljitadi. Tuba chetlarida yoki markazida maxsus teshiklar bo‘lib, ular orqali
material keyingi tubaga tushadi. Shu tarzda shixta asta-sekin pechning pastki
qismiga yetib boradi. Materialning pechda bo‘lish vaqti bir necha soatni tashkil
qiladi va bu vaqt davomida sulfidlarning katta qismi oksidlanishga ulguradi.
Ko‘p tubli pechlarda kuydirishning muhim afzalliklaridan biri kuyindining
yuqori sifatda olinishi hisoblanadi. Kuyindi tarkibida rux asosan ZnO holida
bo‘ladi va keyingi eritmaga o‘tkazish jarayonida yaxshi eriydi. Biroq jarayon
davomida haroratning haddan tashqari oshib ketishi rux ferritlarining hosil
bo‘lishiga olib keladi:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnO×Fe
2 O
3
Rux ferritlari qiyin eruvchi birikmalar bo‘lib, ular ruxning yo‘qolishiga
sabab bo‘ladi. Shu sababli haroratni optimal darajada ushlab turish juda muhim
hisoblanadi.
Jarayonning amaliy samaradorligi bir qator omillarga bog‘liq:
 konsentratning kimyoviy tarkibi;
 namlik miqdori;
 materialning maydalik darajasi;
 pechga berilayotgan havo miqdori;
 harorat rejimi;
 materialning pechda bo‘lish vaqti;
 gazlarning harakat tezligi.
Shixta juda yirik bo‘lsa, sulfidlar to‘liq oksidlanmaydi. Juda mayda bo‘lsa
esa chang yo‘qotishlari ortadi. Shu sababli konsentrat ma’lum granulometrik
tarkibda tayyorlanadi.
Kuydirish vaqtida hosil bo‘ladigan gaz tarkibida katta miqdorda SO mavjud₂
bo‘ladi. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishda ishlatiladi:
2SO
2 + O
2 = 2SO
3
SO
3 + H
2 O = H
2 SO
4
Shu sababli rux metallurgiyasi va sulfat kislotasi ishlab chiqarish texnologik
jihatdan o‘zaro bog‘liq hisoblanadi.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pechlarning ishlashi davomida katta miqdorda chang hosil
bo‘ladi. Chang tarkibida rux, kadmiy va boshqa qimmatbaho komponentlar
bo‘lishi mumkin. Shu sababli elektrofiltrlar, siklonlar va gaz tozalash qurilmalari
qo‘llaniladi. Zamonaviy korxonalarda ekologik talablar asosida gazlarni chuqur
tozalash tizimlari joriy etilgan.
Ko‘p tubli pechlarning amaliyotdagi asosiy afzalliklari quyidagilar
hisoblanadi:
 uzluksiz ishlash imkoniyati;
 yuqori sifatli kuyindi olish;
 nam materiallarni qayta ishlash imkoniyati;
 issiqlikdan samarali foydalanish;
 jarayonni avtomatlashtirish qulayligi.
 Shu bilan birga ayrim kamchiliklari ham mavjud:
 mexanik qismlarning tez yeyilishi;
 chang hosil bo‘lishi;
 energiya sarfining nisbatan yuqoriligi;
 zamonaviy qaynovchi qatlamli pechlarga nisbatan unumdorlikning
pastligi.
Hozirgi vaqtda ko‘p tubli pechlar ayrim korxonalarda saqlanib qolgan
bo‘lsa-da, ko‘plab zamonaviy rux zavodlarida qaynovchi qatlamli pechlar keng
qo‘llanilmoqda. Biroq ko‘p tubli pechlar metallurgiya tarixida muhim o‘rin
egallaydi va ayrim texnologik sharoitlarda hozir ham samarali agregat hisoblanadi.
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Sulfidli rux konsentratining ratsional balans hisobi
Dastlabki ma’lumotlar
Quruq konsentrat tarkibi, %:
Komponent %
Zn 48.5
Pb 1.2
Cu 1.6
Cd 0.66
Fe 5.9
S 31.8
CaO 1.4
MgO 0.5
SiO 1.8₂
Al O 1.2
₂ ₃
Boshqalar 5.44
Tekshiruv:
48.5+1.2+1.6+0.66+5.9+31.8+1.4+0.5+1.8+1.2+5.44=100 %
Berilgan:
Zn = 48.5 %
Pb = 1.2 %
Cu = 1.6 %
Cd = 0.66 %
Fe = 5.9 %
S = 31.8 %
Minerallar:
ZnS
PbS
CdS
CuFeS
₂
20

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FeS₂ CaO MgO SiO ₂ Al O ₂ ₃ 1) ZnS bo‘yicha hisob ZnS tarkibida: Zn = 67 % S = 33 % Berilgan Zn = 48.5 % ZnS miqdori: ZnS=48.5÷0.67=72.39 % ZnS dagi oltingugurt: S=72.39×0.33=23.89\% --- 2) PbS bo‘yicha hisob PbS tarkibida: Pb = 86.6 % S = 13.4 % Pb = 1.2 % PbS miqdori: PbS=1.2÷0.866=1.39 % PbS dagi S: S=1.39 ×0.134=0.19\% 3) CdS bo‘yicha hisob CdS tarkibida: Cd = 77.8 % S = 22.2 % Cd = 0.66 % CdS miqdori: 21$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CdS=0.66÷0.778=0.85 % CdS dagi S: S=0.85 ×0.222=0.19\% 4) CuFeS bo‘yicha hisob₂ CuFeS tarkibida: ₂ Cu = 34.6 % Fe = 30.5 % S = 34.9 % Cu = 1.6 % CuFeS miqdori: ₂ CuFeS 2 =1.6÷0.346=4.62 % Fe miqdori: Fe=4.62 ×0.305=1.41\% S miqdori: S=4.62 ×0.349=1.61\% 5) FeS bo‘yicha hisob ₂ Umumiy Fe = 5.9 % CuFeS dagi Fe = 1.41 % ₂ FeS dagi Fe: ₂ 5.9-1.41=4.49\% FeS tarkibida: ₂ Fe = 46.7 % S = 53.3 % FeS miqdori: ₂ FeS 2 =4.49÷0.467=9.61 % S miqdori: S=9.61 ×0.533=5.12\% Oltingugurt balansi tekshiruvi ZnS dagi S = 23.89 % PbS dagi S = 0.19 % 22$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CdS dagi S = 0.19 % CuFeS dagi S = 1.61 %₂ FeS dagi S = 5.12 % ₂ Jami: 23.89+0.19+0.19+1.61+5.12=31.00\% Amaliy hisoblarda kichik farqga ruxsat etiladi. 1-jadval Ratsional balans (% da) N o Minera l Zn Pb Cd Cu Fe S Ca O Mg O SiO ₂ Al O ₂ ₃ Bos h Jami 1 ZnS 48. 5 23.8 9 72.3 9 2 PbS 1. 2 0.19 1.39 3 CdS 0.6 6 0.19 0.85 4 CuFeS ₂ 1. 6 1.4 1 1.61 4.62 5 FeS ₂ 4.4 9 5.12 9.61 6 CaO 1.4 1.4 7 MgO 0.5 0.5 8 SiO ₂ 1.8 1.8 9 Al O ₂ ₃ 1.2 1.2 10 Bosh 5.44 5.44 11 Jami 48. 5 1. 2 0.6 6 1. 6 5.9 31.0 1.4 0.5 1.8 1.2 5.44 100 2.2. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni material balansi hisobi Kuyindi (kalsin) hosil bo‘lishi Ko‘p tubli pechda kuydirish jarayonida sulfidlarning asosiy qismi oksid holatiga o‘tadi. 23$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Zn ning kuyindiga o‘tish darajasi 91 % deb olinadi. Dastlabki Zn miqdori: 48.5 kg Kuyindiga o‘tgan Zn: 48.5 ×0.91 = 44.14 kg ZnO tarkibida Zn = 80.3 % ZnO massasi: ZnO= 44.14÷0.803=54.97 kg 1) ZnO hisoblash 54.97 kg— 100\% Zn miqdori: 54.97×0.803 = 44.14 kg Zn 2) Temirning oksidlanishi Fe ning 94 % kuyindiga o‘tadi. 5.9 ×0.94 = 5.55 kg Fe Fe O hosil bo‘lishi:₂ ₃ 4Fe+3O 2 =2Fe 2 O 3 Fe 2 O 3 =5.55×159.7÷111.7=7.93 kg Kislorod sarfi: 7.93-5.55=2.38 kg O 2 3) PbO hosil bo‘lishi Pb ning 88 % kuyindiga o‘tadi. 1.2 ×0.88 = 1.06 kg Pb PbO massasi: PbO=1.06×223.2÷207.2=1.14 kg Kislorod sarfi: 1.14-1.06=0.08 kg O 2 4) CdO hosil bo‘lishi Cd ning 68 % kuyindiga o‘tadi. 0.66 ×0.68=0.45 kg Cd 24$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CdO massasi:
CdO= 0.45×128.4÷112.4=0.51 kg
Kislorod sarfi:
0.51-0.45=0.06 kg O
2
5) Misning taqsimlanishi
Cu ning 82 % kuyindiga o‘tadi.
1.6 ×0.82 = 1.31 kg Cu
Qolgan qismi chang-gaz bilan chiqadi:
1.6-1.31=0.29 kg
Oltingugurtning oksidlanishi
S ning 90 % gaz fazasiga SO holida o‘tadi.₂
31.8 ×0.90 = 28.62 kg S
SO hosil bo‘lishi:
₂
S+O
2 =SO
2
SO
2 = 28.62 ×64÷32}=57.24 kg
Gaz tarkibi
Zn ning 9 % chang bilan chiqadi:
48.5×0.09 = 4.37 kg Zn
ZnO chang:
ZnO= 4.37÷0.803=5.44 kg
Kislorod sarfi
1. S oksidlanishi uchun
28.62 kg O
2
2. Fe oksidlanishi uchun
2.38 kg O
2
3. Pb oksidlanishi uchun
0.08 kg O
2
4. Cd oksidlanishi uchun
0.06 kg O
2
Umumiy kislorod sarfi
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202628.62+2.38+0.08+0.06=31.14 kg O
2
Azot miqdori
Havo tarkibi:
O = 23 %₂
N = 77 %
₂
N
2 = 31.14÷0.23×0.77=104.24 kg
2-jadval
Hosil bo‘lgan gazlar tarkibi va miqdori
No Gazlar kg %
1 SO
₂ 57.24 34.22
2 N
₂ 104.24 62.32
3 ZnO 5.44 3.26
4 Jami 166.92 100
3-jadval
Material balansi (kg da)
No Komponent Konsentrat Kuyindi Gaz
1 Zn 48.5 44.14 4.36
2 Pb 1.2 1.06 0.14
3 Cd 0.66 0.45 0.21
4 Cu 1.6 1.31 0.29
5 Fe 5.9 5.55 0.35
6 S 31.8 3.18 28.62
7 SiO
₂ 1.8 1.8 -
8 Al O
₂ ₃ 1.2 1.2 -
9 CaO 1.4 1.4 -
10 MgO 0.5 0.5 -
11 Boshqalar 5.44 5.0 0.44
12 O
₂ 31.14 - 31.14
13 N
₂ 104.24 - 104.24
14 Jami 233.38 64.59 168.79
Tekshiruv
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202664.59 + 168.79 = 233.38
233.38 = 233.38
Material balansi qoniqarli darajada chiqdi.
2.3. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni issiqlik
balansi hisobi
Issiqlik kelishi
1) ZnS oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
Asosiy reaksiya:
2ZnS+3O
2 =2ZnO+2SO
2 +Q
1 kg ZnS oksidlanganda:
560 kkal
ZnS miqdori:
72.39 kg
Ajralgan issiqlik:
72.39 ×560 = 40538.4 kkal
2) FeS oksidlanishidan ajraladigan issiqlik₂
Reaksiya:
4FeS
2 +11O
2 =2Fe
2 O
3 +8SO
2 +Q
1 kg FeS uchun:
₂
1750 kkal
FeS miqdori:
₂
9.61 kg
Ajralgan issiqlik:
9.61×1750 = 16817.5 kkal
3) CuFeS oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
₂
Reaksiya:
2CuFeS
2 +5O
2 =Cu
2 S+2FeO+4SO
2 +Q
1 kg CuFeS uchun:
₂
920 kkal
CuFeS miqdori:
₂
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20264.62 kg
Ajralgan issiqlik:
4.62 ×920 = 4250.4 kkal
4) Shlak hosil bo‘lishidan ajraladigan issiqlik
Reaksiya:
FeO+SiO
2 =FeO×SiO
2 +Q
FeO miqdori:
7.93 kg
1 kg FeO uchun:
62 kkal
Ajraladigan issiqlik:
7.93
× 62 = 491.7 kkal
5) CaO va SiO reaksiyasi₂
Reaksiya:
CaO+SiO
2 =CaSiO
3 +Q
1 kg CaO uchun:
360 kkal
CaO miqdori:
1.4 kg
Ajralgan issiqlik:
1.4× 360 = 504 kkal
6) Shixtaning fizik issiqligi
Shixta temperaturasi:
25
℃
Shixta massasi:
100 kg
Solishtirma issiqlik sig‘imi:
0.22 kkal/kg
℃
Fizik issiqlik:
100 ×0.22 ×25 = 550 kkal
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Umumiy issiqlik kelishi
40538.4+16817.5+4250.4+491.7+504+550=63152 kkal
Issiqlik sarfi
1) Namlikni bug‘latish
Namlik:
5 kg
1 kg suvni bug‘latish uchun:
540 kkal
Bug‘latish issiqligi:
5 ×540 = 2700 kkal
2) Endotermik reaksiyalar
CdS va PbS parchalanishi uchun:
460 kkal
3) Kuyindi bilan chiqayotgan issiqlik
Kuyindi massasi:
64.59 kg
Temperatura:
950 ℃
Solishtirma issiqlik sig‘imi:
0.24 kkal/kg
℃
Kuyindi issiqligi:
64.59 ×0.24 ×950=14726.5 kkal
4) Chiqindi gazlar bilan chiqayotgan issiqlik
SO :
₂
57.24 ×305 = 17458.2 kkal
N :
₂
104.24 ×250 = 26060 kkal
ZnO chang:
5.44 ×175 = 952 kkal
Gazlar bilan umumiy issiqlik:
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202617458.2+26060+952=44470.2 kkal
5) Pech devoriga issiqlik yo‘qotilishi
Ko‘p tubli pech uchun devor yo‘qotilishi 1.26 % deb olinadi.
63152-(2700+460+14726.5+44470.2)=795.3 kkal
Umumiy issiqlik sarfi
2700+460+14726.5+44470.2+795.3=63152 kkal
Issiqlik balansi tekshiruvi
Issiqlik kelishi
63152 kkal
Issiqlik sarfi
63152 kkal
Balans teng chiqdi.
4-jadval
Issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal %
1 Kimyoviy reaksiyalar 62602 91.9 Namlik va endotermik reaksiyalar 3160 5.0
2 Shixta fizik issiqligi 550 0.9 Kuyindi bilan 14726.5 23.3
3 - - - Chiqindi gazlar bilan 44470.2 70.4
4 - - - Pech devoriga 795.3 1.3
5 Jami 63152 100 Jami 63152 100
2.4. Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni asosiy
dastgoh hisobi
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonidagi asosiy dastgoh sifatida
ko‘p tubli pech qabul qilinadi.
Ishlab chiqarish quvvati
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q = 80000 t/yil
Bir sutkadagi ishlab chiqarish:
Q
sutka = 80000÷365= 219.18 t/kun
Demak:
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Q = 219.18 t/kun
Pechning ishchi yuzasini aniqlash
Ko‘p tubli pechlarning solishtirma ishlab chiqarish quvvati odatda:
25–35 t/m²
Hisob uchun:
q = 28 t/m²
Ishchi yuza formulasi:
F = Q÷q
Hisoblaymiz:
F = 219.18÷28= 7.83 m²
Pech o‘lchamlarini aniqlash
Ko‘p tubli pechlarning asosiy o‘lchamlari:
Diametri 3–5 m
Balandligi 9–14 m
Tub soni 8–12 ta
Hisob uchun qabul qilinadi:
D = 3.4 m
H = 11 m
Pech yuzasini tekshirish
Aylana yuzasi formulasi:
F = π D²÷4
Hisoblaymiz:
F = 3.14 × 3.4²÷4
F = 3.14 × 11.56÷4
F = 36.29÷ 4
F = 9.07 m²
Bu qiymat hisoblangan:
7.83 m²
ga yaqin bo‘lgani sababli pech o‘lchamlari qoniqarli hisoblanadi.
Tub sonini aniqlash
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pechlarda materialning to‘liq kuydirilishi uchun:
n = 8–12 ta tub
Hisob uchun:
n = 10 ta tub
deb qabul qilinadi.
Havo sarfi
100 kg konsentrat uchun:
135.38 kg havo sarflanadi.
Bir sutkadagi havo sarfi:
L = 219.18 × 1.3538
L = 296.7 t/kun
Gazlar chiqishi
100 kg konsentratdan:
166.92 kg gaz hosil bo‘ladi.
Bir sutkadagi gaz miqdori:
V = 219.18 × 1.6692
V = 365.9 t/kun
Pechning asosiy ko‘rsatkichlari
Ishlab chiqarish quvvati 219.18 t/kun
Diametri 3.4 m
Balandligi 11 m
Ishchi yuzasi 9.07 m²
Tub soni 10 ta
Havo sarfi 296.7 t/kun
Chiqindi gazlar 365.9 t/kun
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIK TALABLAR
Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni yuqori
harorat, chang, zaharli gazlar va mexanik uskunalar bilan bog‘liq bo‘lgan
murakkab texnologik jarayon hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarish jarayonida
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish, ishchilarning mehnat
muhofazasini ta’minlash hamda ekologik xavfsizlik choralarini amalga oshirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Rangli metallurgiya korxonalarida xavfsizlik talablari
bajarilmasa, inson salomatligiga, uskunalarga va atrof-muhitga jiddiy zarar yetishi
mumkin.
Ko‘p tubli pechlarda kuydirish jarayoni odatda 700–1000 °C harorat
oralig‘ida olib boriladi. Yuqori harorat ishchilar uchun kuyish, issiqlik zarbasi va
yong‘in xavfini yuzaga keltiradi. Shu sababli pechlar issiqlik izolyatsiyasi bilan
qoplanadi va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar maxsus issiqqa chidamli kiyimlar,
qo‘lqoplar, himoya ko‘zoynaklari va maxsus oyoq kiyimlaridan foydalanishlari
shart. Pech yaqinida ishlovchi xodimlar muntazam ravishda xavfsizlik bo‘yicha
instruktajlardan o‘tkaziladi.
Kuydirish jarayonida katta miqdorda oltingugurt dioksidi (SO ) gazi ajralib₂
chiqadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
SO zaharli gaz bo‘lib, insonning nafas olish organlariga salbiy ta’sir
₂
ko‘rsatadi. Yuqori konsentratsiyadagi SO bosh og‘rig‘i, nafas qisishi va
₂
zaharlanishga olib kelishi mumkin. Shu sababli kuydirish sexlarida samarali
ventilyatsiya tizimi va gazlarni uzatish kommunikatsiyalari o‘rnatiladi. Ishlab
chiqarish gazlari atmosfera havosiga chiqarilishidan oldin gaz tozalash
qurilmalaridan o‘tkaziladi. Ko‘pincha ushbu gazlardan sulfat kislotasi ishlab
chiqarishda foydalaniladi.
Kuydirish vaqtida chang hosil bo‘lishi ham asosiy xavf omillaridan biridir.
Chang tarkibida rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa zararli moddalar bo‘lishi
mumkin. Ayniqsa kadmiy birikmalari inson organizmi uchun juda xavfli
hisoblanadi. Changning nafas yo‘llariga kirishi kasbiy kasalliklarni yuzaga
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026keltiradi. Shu sababli sexlarda aspiratsiya tizimlari, siklonlar, elektrofiltrlar va
chang ushlagich qurilmalar qo‘llaniladi. Ishchilar esa respirator va changdan
himoyalovchi niqoblardan foydalanadilar.
Ko‘p tubli pechlarning markaziy vali va kuraklari doimiy ravishda aylanib
turuvchi mexanik qismlar hisoblanadi. Ushbu qismlar bilan ishlash vaqtida
mexanik jarohatlanish xavfi mavjud. Shu sababli barcha aylanuvchi mexanizmlar
himoya qopqoqlari bilan yopiladi. Ta’mirlash ishlari faqat uskunalar to‘liq
to‘xtatilganidan keyin amalga oshiriladi. Elektr yuritmalari bilan ishlashda esa
elektr xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilinadi.
Ishlab chiqarishda yong‘in xavfsizligi ham muhim o‘rin tutadi. Yuqori
harorat va yonuvchi gazlar mavjudligi sababli sexlarda yong‘inga qarshi avtomatik
signalizatsiya tizimlari, ko‘chma o‘t o‘chirgichlar va suv ta’minoti vositalari
mavjud bo‘lishi kerak. Yong‘in sodir bo‘lganda xodimlarni tezkor evakuatsiya
qilish uchun maxsus xavfsizlik yo‘laklari tashkil qilinadi.
Metallurgiya korxonalarida shovqin va vibratsiya ham mehnat sharoitiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ventilyatorlar, kompressorlar va mexanik qurilmalar
yuqori shovqin hosil qiladi. Shu sababli ishchilar shovqindan himoya qiluvchi
vositalardan foydalanishlari kerak.
Ekologik xavfsizlik masalalari ham muhim hisoblanadi. Atmosferaga
chiqariladigan gazlar tarkibidagi SO va chang atrof-muhitni ifloslantiradi hamda₂
kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Zamonaviy
korxonalarda gazlarni chuqur tozalash, changlarni qayta ishlash va chiqindilarni
zararsizlantirish texnologiyalari qo‘llaniladi.
Kuydirish natijasida hosil bo‘lgan chang va chiqindilar tarkibida foydali
komponentlar saqlanganligi sababli ular qayta ishlanadi va texnologik jarayonga
qaytariladi. Bu nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlaydi, balki iqtisodiy
samaradorlikni ham oshiradi.
Ishchilar uchun sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaratish ham muhim
hisoblanadi. Ish joylarida havo tarkibi doimiy nazorat qilinadi, maxsus kiyim
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026almashtirish xonalari, dush va dam olish xonalari tashkil qilinadi. Xodimlar
muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Shunday qilib, sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish
jarayonida texnika xavfsizligi va ekologik talablarni to‘liq bajarish ishlab
chiqarishning barqaror ishlashi, inson salomatligini himoya qilish va atrof-muhitni
muhofaza qilishning asosiy sharti hisoblanadi.
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Mazkur kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari
hamda asosiy hisob-kitoblari o‘rganildi va tahlil qilindi. Rux metallurgiyasida
kuydirish jarayoni eng muhim bosqichlardan biri ekanligi aniqlandi. Chunki aynan
ushbu bosqichda rux sulfidi oksid holiga o‘tkazilib, keyingi gidrometallurgik va
pirometallurgik qayta ishlash uchun qulay mahsulot — kuyindi hosil qilinadi.
Kurs ishida sulfidli rux konsentratlarining tarkibi, ulardagi asosiy va
qo‘shimcha komponentlarning fizik-kimyoviy xossalari hamda ularning kuydirish
jarayonidagi xatti-harakatlari o‘rganildi. Jarayon davomida ZnS, FeS , PbS va₂
boshqa sulfidlarning kislorod bilan oksidlanishi natijasida ZnO, Fe O va boshqa
₂ ₃
oksidlar hosil bo‘lishi, oltingugurtning esa SO gaziga aylanishi ko‘rib chiqildi.
₂
Sulfidlarning oksidlanishi ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda
issiqlik ajralishi aniqlanib, ushbu issiqlik jarayonning asosiy energiya manbai
sifatida xizmat qilishi asoslandi.
Ko‘p tubli pechning tuzilishi va ishlash prinsipi batafsil tahlil qilindi.
Pechning vertikal konstruksiyasi, ko‘p sonli tubalari va markaziy aylanuvchi
kuraklari materialning uzluksiz aralashishini hamda gaz va qattiq faza o‘rtasidagi
samarali issiqlik almashinuvini ta’minlashi aniqlandi. Materialning yuqoridan
pastga, issiq gazlarning esa pastdan yuqoriga qarama-qarshi harakatlanishi
issiqlikdan oqilona foydalanish imkonini berishi ko‘rsatildi.
Kurs ishida sulfidli rux konsentratining ratsional tarkibi hisoblandi va
material balanslari tuzildi. Hisoblashlar natijasida kuydirish davomida hosil
bo‘ladigan kuyindi, gaz va chang mahsulotlarining miqdori aniqlanib, foydali
komponentlarning taqsimlanishi o‘rganildi. Issiqlik balansini hisoblash orqali
sulfidlarning oksidlanishidan ajraladigan issiqlik miqdori va pechning issiqlik
samaradorligi tahlil qilindi. Olingan natijalar ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni
energetik jihatdan samarali ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek, kurs ishida texnika xavfsizligi va ekologik talablar ham
yoritildi. Kuydirish jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazi, chang va yuqori
₂
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026haroratning inson salomatligi hamda atrof-muhitga salbiy ta’siri tahlil qilindi.
Gazlarni tozalash, changlarni ushlab qolish, ventilyatsiya tizimlarini qo‘llash va
ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha zarur chora-tadbirlar ko‘rib
chiqildi. Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazidan sulfat kislotasi ishlab₂
chiqarishda foydalanish ekologik va iqtisodiy jihatdan muhimligi aniqlandi.
Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni rux
metallurgiyasining muhim va murakkab bosqichi hisoblanadi. Jarayonning to‘g‘ri
tashkil qilinishi yuqori sifatli kuyindi olish, ruxning yo‘qotilishini kamaytirish,
energiyadan samarali foydalanish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash
imkonini beradi. Zamonaviy metallurgiya sanoatida energiya tejamkor va ekologik
xavfsiz texnologiyalarni rivojlantirish sharoitida kuydirish jarayonlarini yanada
takomillashtirish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 356 b.
2. Ergashev E., Yusupov R. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2020. – 412 b.
3. Xudoyqulov S.X. Rux metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2022. – 284 b.
4. Vanyukov A.V., Zaysev A.Y. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva:
Metallurgiya, 2019. – 520 b.
5. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. Vol. 2. – Germany: Wiley-
VCH, 2021. – 764 p.
6. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
7. Gupta C.K., Mukherjee T.K. Hydrometallurgy in Extraction Processes. –
London: CRC Press, 2021. – 693 p.
8. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2020. – 447 b.
9. Jain S.C. Modern Zinc Production Technology. – New Delhi: Elsevier, 2022. –
418 p.
10. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2019. – 486 с.
11. Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Zinc. – New York: Pergamon Press,
2021. – 505 p.
12. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Zinc. – Oxford: Elsevier, 2020. – 812 p.
13. Metallurgiya sanoati bo‘yicha elektron ma’lumotlar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
14. Rangli metallurgiya va pirometallurgiya bo‘yicha ilmiy maqolalar sayti:
https://link.springer.com
38

Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish hisobi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Sulfidli rux konsentratlarini ko‘p tubli pechda kuydirish hisobi

O'xshash dokumentlar