Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash amaliyoti hisobi - Metallurgiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	388.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	16 Avgust 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Metallurgiya

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash amaliyoti hisobi

Sotib olish

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu : Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash
amaliyoti hisobi
Bajardi: 1-k 24 « М Е Т »
Raxmatullayev J.N.
Qabul qildi: Xaydaraliyev X. R.
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
КURS ISHI
Меt guruhi talabasi: Raxmatullayev Jamshid Ne’mat o‘g‘li
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash amaliyoti hisobi. Kek –
45t/sut
Metallarni ajrtaib olish darajasi: Zn-95%; Cu-92%; Cd-92%; Fe-87%.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Лоскутов Ф.М. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургиздат, 1999. - 238 с.
2. Шиврин Г.Н. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургия, 1999. - 350с
3. Гудима Н.В., ейн Я.П. Краткий справочник по металлургии цветных металлов. -
М.: Металлургия, 1995. - 212 с.
4. Гудима Н.В. и др. Технологические расчеты в металлургии тяжелых цветных
металлов. М.: Металлургия, 2002, 255 с.
5. Кобахидзе В.В. Тепловая работа и конструкции печей цветной металлургии.- М.:
МИСиС. 2001. – 355 с
6. Уткин Н.И. Металлургия цветных металлов. М.: Металлургия. 2000 г . 442 с .
4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
- А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semestr
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash
7 Тех nika havfsizligi
8 Х ulosa
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
10 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….7
1.1 Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni nazariyasi………………
7
1.2 Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni
kimyosi……………….11
1.3 Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni
amaliyoti……………..14
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
17
2.1 Ratsional balansi
hisobi………………………………………………………..17
2.2 Material balansi
hisobi………………………………………………………...19
2.3 Issiqlik balansi
hisobi………………………………………………………….20
2.4 Asosiy dastgohlar hisobi………………………………………………………21
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
23
XULOSA…………………………………………………………………………26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..28
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Bugungi kunda rangli metallurgiya sanoatida ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, texnologik chiqindilarni kompleks qayta ishlash hamda
ulardan qimmatbaho komponentlarni ajratib olish dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Dunyo miqyosida metallarga bo‘lgan talabning ortib borishi, tabiiy
xomashyo zaxiralarining cheklanganligi va ekologik muammolarning kuchayishi
sanoat chiqindilarini qayta ishlash texnologiyalarini yanada takomillashtirishni
talab etmoqda. Ayniqsa, rux ishlab chiqarish korxonalarida hosil bo‘ladigan rux
keklari tarkibida ko‘p miqdorda rux, mis, kadmiy, temir va boshqa foydali
komponentlarning mavjudligi ushbu mahsulotlarni ikkilamchi xomashyo sifatida
qayta ishlash imkoniyatlarini kengaytiradi.
Rux keklari asosan rux boyitmalarini kuydirish va sulfat kislotali eritish
jarayonlaridan keyin hosil bo‘ladigan qattiq qoldiq mahsulot hisoblanadi. Ushbu
keklar tarkibida qimmatli metallarning saqlanib qolishi ularni metallurgik qayta
ishlashni iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qiladi. Shu bilan bir qatorda, rux
keklarini qayta ishlamasdan saqlash yoki chiqindi sifatida tashlash ekologik xavf
tug‘diradi, chunki ular tarkibidagi og‘ir metallar tuproq, suv va atmosfera muhitiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun ham zamonaviy metallurgiyada
rux keklarini qayta ishlash va ulardan qimmatbaho komponentlarni ajratib olish
muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Rux keklarini qayta ishlashning turli usullari mavjud bo‘lib, ular orasida
gidrometallurgik usullar alohida o‘rin egallaydi. Gidrometallurgik jarayonlar
metallarni suvli eritmalar yordamida eritmaga o‘tkazish va keyinchalik eritmadan
ajratib olishga asoslanadi. Ushbu usullar yuqori darajada selektivligi, energiya
sarfining nisbatan kamligi hamda ekologik xavfsizligi bilan ajralib turadi.
Gidrometallurgik qayta ishlash jarayonida sulfat kislotali eritish, neytrallash,
cho‘ktirish, filtrlash va elektroliz kabi texnologik bosqichlar qo‘llaniladi. Natijada
rux va boshqa foydali komponentlarni yuqori darajada ajratib olish imkoniyati
yaratiladi.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonlari murakkab fizik-
kimyoviy o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Jarayon davomida metall birikmalari
eritmaga o‘tadi, ayrim komponentlar cho‘kma hosil qiladi hamda eritmalar
tarkibidagi aralashmalar bosqichma-bosqich ajratib olinadi. Eritish jarayonining
samaradorligi harorat, kislota konsentratsiyasi, eritish davomiyligi va reagent sarfi
kabi omillarga bog‘liq bo‘ladi. Jarayon parametrlarini to‘g‘ri tanlash metallarni
maksimal darajada ajratib olish hamda texnologik yo‘qotishlarni kamaytirishga
xizmat qiladi.
Hozirgi vaqtda metallurgiya korxonalarida chiqindisiz yoki kam chiqindili
texnologiyalarni joriy qilish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Rux keklarini
gidrometallurgik usulda qayta ishlash nafaqat qimmatbaho metallarning qayta
ishlab chiqarishga jalb etilishiga, balki ishlab chiqarish chiqindilarining
kamayishiga ham xizmat qiladi. Shu sababli ushbu texnologiyalarni chuqur
o‘rganish va ularning texnologik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish zamonaviy rangli
metallurgiya sanoati uchun katta ahamiyatga ega.
Kurs ishida rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, amaliy texnologiyasi hamda texnologik
hisob-kitoblari keng yoritiladi. Shuningdek, ratsional, material va issiqlik
balanslari hisoblanib, asosiy texnologik uskunalar ishining samaradorligi tahlil
qilinadi. Jarayonning texnik-iqtisodiy va ekologik afzalliklari ham ko‘rib chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi — rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash
jarayonining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish hamda texnologik hisob-
kitoblarni bajarish orqali metallarni ajratib olish samaradorligini tahlil qilishdan
iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonining nazariy
asoslarini o‘rganish;
 jarayon davomida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy o‘zgarishlarni
tahlil qilish;
 gidrometallurgik qayta ishlash amaliyotini o‘rganish;
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 ratsional balans hisoblarini bajarish;
 material balans hisoblarini aniqlash;
 issiqlik balansini hisoblash;
 asosiy texnologik uskunalar ishini tahlil qilish;
 metallarni ajratib olish darajasini baholash;
 texnika xavfsizligi talablarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti — rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash
jarayoni, unda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy jarayonlar, texnologik hisob-
kitoblar va qo‘llaniladigan uskunalar hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti — tarkibida rux, mis, kadmiy va temir mavjud
bo‘lgan rux keklarini gidrometallurgik usulda qayta ishlash jarayonidir.
Kurs ishining hajmi : kurs ishi kirish, 3 ta bob, 8 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni nazariyasi
Rangli metallurgiya sanoatida xomashyo resurslaridan kompleks foydalanish
va ishlab chiqarish chiqindilarini qayta ishlash muhim ahamiyatga ega. Rux ishlab
chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan rux keklari tarkibida sezilarli miqdorda rux,
mis, kadmiy, temir hamda boshqa qimmatbaho komponentlar mavjud bo‘lib, ular
ikkilamchi xomashyo manbai hisoblanadi. Ushbu komponentlarni ajratib olish
nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki ishlab chiqarish chiqindilarining
atrof-muhitga salbiy ta’sirini ham kamaytiradi. Shu sababli rux keklarini qayta
ishlash texnologiyalarini takomillashtirish zamonaviy metallurgiyaning dolzarb
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Rux keklari rux boyitmalarini kuydirish va sulfat kislotali eritish
jarayonlaridan keyin hosil bo‘ladigan qattiq qoldiq mahsulotdir. Ularning tarkibida
rux asosan rux ferriti (ZnO·Fe O ), rux silikati (Zn SiO ), rux oksidi va boshqa₂ ₃ ₂ ₄
murakkab birikmalar shaklida uchraydi. Bundan tashqari, kek tarkibida mis,
kadmiy, qo‘rg‘oshin, temir va nodir metallar ham mavjud bo‘ladi. Mazkur
birikmalar oddiy suvda erimaydi, shu sababli ularni ajratib olish uchun maxsus
kimyoviy reagentlar va texnologik usullar qo‘llaniladi.
Gidrometallurgiya metallarni suvli eritmalar yordamida ajratib olishga
asoslangan texnologik jarayonlar majmuasidir. Ushbu usulda metall birikmalari
erituvchilar ta’sirida eritmaga o‘tkaziladi, keyinchalik esa turli fizik-kimyoviy
usullar yordamida eritmadan ajratib olinadi. Gidrometallurgik texnologiyalar
pirometallurgik usullarga nisbatan energiya sarfining kamligi, yuqori selektivligi,
ekologik xavfsizligi va kam chiqindili ishlab chiqarishni ta’minlashi bilan ajralib
turadi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash nazariyasi metallarning tanlab
eritilishi qonuniyatlariga asoslanadi. Eritish jarayonida metall birikmalari sulfat
kislota yoki boshqa erituvchilar ta’sirida ion holatiga o‘tadi. Jarayon samaradorligi
erituvchi konsentratsiyasi, harorat, qattiq va suyuq fazalar nisbati, eritish
davomiyligi hamda aralashtirish intensivligiga bog‘liq bo‘ladi. Ushbu
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026parametrlarning optimal qiymatlarini tanlash metallarni yuqori darajada eritmaga
o‘tkazish imkonini beradi.
Rux ferriti gidrometallurgik qayta ishlashning eng murakkab
komponentlaridan biri hisoblanadi. Rux ferriti kristall tuzilishga ega bo‘lib, oddiy
sulfat kislotada qiyin eriydi. Shu sababli uni eritish uchun yuqori haroratli eritish,
avtoklavli ishlov berish yoki temirni maxsus usullar bilan cho‘ktirish
texnologiyalaridan foydalaniladi. Hozirgi vaqtda getit, yarozit va gematit
jarayonlari temirni eritmalardan ajratib olishning eng samarali usullari hisoblanadi.
Gidrometallurgik jarayonlarning nazariy asosini massa almashinuvi va
kimyoviy kinetika qonunlari tashkil etadi. Metall birikmalarining eritmaga o‘tish
tezligi reagentlarning diffuziyasi, kimyoviy reaksiyalarning borishi va hosil
bo‘layotgan mahsulot qatlamining xususiyatlariga bog‘liq. Eritish jarayonida
reaksiya mahsulotlari qattiq zarra yuzasida hosil bo‘lishi mumkin va ular keyingi
eritishni sekinlashtiradi. Shuning uchun amaliyotda maydalash, aralashtirish va
haroratni oshirish kabi usullar qo‘llaniladi.
Rux keklarini qayta ishlashda asosiy maqsad ruxni maksimal darajada
eritmaga o‘tkazish va shu bilan birga temirning eritmaga o‘tishini cheklashdan
iborat. Chunki temir eritmaga ko‘p miqdorda o‘tganda keyingi texnologik
bosqichlarni murakkablashtiradi hamda reagent sarfini oshiradi. Shu sababli
zamonaviy texnologiyalarda rux va boshqa foydali metallarni eritmaga o‘tkazish
bilan bir vaqtda temirni cho‘ktirib ajratish usullari qo‘llaniladi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonida rux bilan bir qatorda
mis va kadmiy ham eritmaga o‘tadi. Keyinchalik bu metallar sementatsiya,
ekstraksiya, ion almashinish yoki elektroliz usullari orqali alohida mahsulot
sifatida ajratib olinadi. Natijada texnogen chiqindilar tarkibidagi qimmatbaho
komponentlardan kompleks foydalanish imkoniyati yaratiladi.
Zamonaviy gidrometallurgik texnologiyalar metallarning ajratib olinishi
darajasini sezilarli oshirishga imkon bermoqda. Amaliyotda ruxning 90–95 %,
kadmiyning 90 % dan ortig‘i va misning 85–95 % gacha qismi ajratib olinadi. Bu
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026esa rux keklarini qayta ishlashning iqtisodiy samaradorligini oshirib, metallurgiya
korxonalarining xomashyo bazasini kengaytiradi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash nazariyasi metall
birikmalarining erituvchilar ta’sirida eritmaga o‘tishi, eritmalarni tozalash va
foydali komponentlarni ajratib olish qonuniyatlariga asoslanadi. Ushbu
jarayonlardan samarali foydalanish metallarning ajratib olinishi darajasini oshirish,
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash
imkonini beradi.Bu hajm jihatidan siz yuborgan Vanyukov pechi kurs ishidagi 1.1
bo‘limiga yaqin va kurs ishiga qo‘yish uchun tayyor matn hisoblanadi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash texnologiyasida asosiy
qurilmalardan biri avtoklav hisoblanadi. Avtoklav yuqori bosim va yuqori harorat
ostida turli kimyoviy jarayonlarni olib borish uchun mo‘ljallangan germetik yopiq
apparatdir. Metallurgiyada avtoklavlar qiyin eruvchi birikmalarni parchalash,
metallarning eritmaga o‘tish darajasini oshirish hamda jarayon vaqtini qisqartirish
maqsadida keng qo‘llaniladi.
Avtoklavning yaratilish tarixi XVII asrga borib taqaladi. 1679-yilda fransuz
fizigi va matematigi Denis Papin tomonidan birinchi bosimli apparat yaratildi.
Ushbu qurilma dastlab oziq-ovqat mahsulotlarini yuqori bosim ostida qayta ishlash
uchun ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, keyinchalik uning ishlash prinsipi kimyo va
metallurgiya sanoatida ham keng qo‘llanila boshlandi. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida avtoklavlar gidrometallurgik ishlab chiqarish korxonalarida foydalanila
boshlandi.
Rux metallurgiyasida avtoklav texnologiyasi XX asrning ikkinchi yarmida
keng rivojlandi. Ayniqsa Kanada, AQSh, Avstraliya va Rossiya metallurgiya
korxonalarida rux, nikel va uran xomashyolarini qayta ishlashda avtoklav usuli
keng qo‘llanildi. Ushbu texnologiya tarkibida temir va qiyin eruvchi ferritlar
mavjud bo‘lgan materiallarni qayta ishlashda yuqori samaradorlik ko‘rsatdi.
Avtoklav silindrsimon shakldagi qalin po‘lat korpusdan tashkil topgan
bo‘lib, uning ichki qismi korroziyaga chidamli materiallar bilan qoplanadi.
Qurilmaga bug‘, kislorod yoki siqilgan havo berish tizimi, aralashtirgich, harorat
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026va bosimni nazorat qiluvchi asboblar o‘rnatiladi. Jarayon davomida maydalangan
rux keki sulfat kislotali eritma bilan aralashtiriladi va avtoklav ichiga yuboriladi.
1-rasm Avtoklav pechi. 1. Avtoklav qopqog‘i (eshik), 2. Qopqoq zichlovchi
prokladka, 3. Qopqoqni mahkamlash mexanizmi, 4. Issiqlik izolyatsiyasi, 5.
Avtoklav korpusi (silindrik qism), 6. Xavfsizlik klapani, 7. Bosim o‘lchagich
(manometr), 8. Havo chiqarish klapani, 9. Ichki qoplama (korroziyaga chidamli
qatlam), 10. Bo‘shatish (drenaj) klapani, 11. Tayanch rama (taglik), 12. Isitish
qatlami (bug‘ g‘ilo ﬁ ), 13. Tayanch oyoqlar, 14. Tashqi issiqlik izolyatsiyasi.
Avtoklavning ishlash prinsipi yuqori harorat va bosim ostida metall
birikmalarining eritmaga o‘tishiga asoslangan. Odatda jarayon 120–220 °C
haroratda va 0,5–3 MPa bosim ostida olib boriladi. Bunday sharoitda rux ferriti,
temir birikmalari va boshqa qiyin eruvchi komponentlar parchalanib, rux va
boshqa qimmatbaho metallar eritmaga o‘tadi. Keyinchalik eritma filtrlash va
tozalash bosqichlariga yuboriladi.
Avtoklavli eritish jarayonining asosiy afzalligi metallarning ajratib olinishi
darajasining yuqoriligidir. Oddiy eritish usullarida rux ferritining katta qismi
qoldiqda qolib ketishi mumkin, avtoklavli ishlov berishda esa ruxning 90–95 % va
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026undan ortiq qismi eritmaga o‘tadi. Bundan tashqari reagent sarfi kamayadi, jarayon
tezlashadi va ishlab chiqarish maydoni qisqaradi.
Avtoklav texnologiyasining yana bir afzalligi ekologik xavfsizligidir.
Jarayon yopiq tizimda olib borilganligi sababli zararli gazlar atmosferaga kam
chiqariladi. Oqartirilgan eritmalarni olish va temirni samarali cho‘ktirish
imkoniyati ham ushbu usulning muhim ustunliklaridan hisoblanadi.
Shu bilan birga avtoklavning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Qurilmaning
konstruksiyasi murakkab va qimmat hisoblanadi. Yuqori bosim ostida ishlashi
sababli maxsus xavfsizlik choralarini talab qiladi. Jihozlarni ta'mirlash va
korroziyadan himoyalash uchun qo‘shimcha xarajatlar sarflanadi. Bundan tashqari,
avtoklav bilan ishlash uchun malakali mutaxassislar zarur bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda avtoklav texnologiyasi gidrometallurgiya sanoatining eng
zamonaviy va samarali usullaridan biri hisoblanadi. Rux keklarini qayta ishlashda
ushbu qurilmadan foydalanish metallarning ajratib olinishi darajasini oshirish,
texnologik yo‘qotishlarni kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta'minlash
imkonini beradi.
1.2. Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni kimyosi
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni murakkab fizik-
kimyoviy va kimyoviy reaksiyalar majmuasidan iborat bo‘lib, uning asosiy
maqsadi kek tarkibidagi foydali metall komponentlarini eritmaga o‘tkazish hamda
keyinchalik ularni ajratib olishdan iborat. Jarayon davomida rux, mis, kadmiy va
boshqa metallar turli kimyoviy birikmalar holatida sulfat kislotali eritmalar bilan
reaksiyaga kirishadi. Ushbu jarayonlarning samaradorligi eritma muhiti, harorat,
bosim, reagentlar konsentratsiyasi va eritish davomiyligiga bog‘liq bo‘ladi.
Rux keklari tarkibida rux asosan rux oksidi (ZnO), rux ferriti (ZnO·Fe O ),₂ ₃
rux sulfati (ZnSO ) va qisman rux silikati ko‘rinishida uchraydi. Gidrometallurgik
₄
qayta ishlash jarayonida birinchi navbatda oson eruvchi rux birikmalari sulfat
kislota bilan reaksiyaga kirishadi:
ZnO + H SO = ZnSO + H O
₂ ₄ ₄ ₂
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ZnO·Fe O + 4H SO = ZnSO + Fe (SO ) + 4H O₂ ₃ ₂ ₄ ₄ ₂ ₄ ₃ ₂
Ushbu reaksiya natijasida rux sulfat eritmasi hosil bo‘ladi. Jarayon
ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, ma’lum miqdorda issiqlik ajralib chiqadi.
Eritmada hosil bo‘lgan Zn² ionlari keyinchalik eritmadan elektroliz yoki boshqa
⁺
usullar orqali ajratib olinadi.
Rux ferriti gidrometallurgik qayta ishlashdagi eng murakkab
komponentlardan biri hisoblanadi. Ushbu birikma oddiy sharoitda qiyin eriydi,
chunki uning kristall panjarasi mustahkam bo‘ladi. Yuqori harorat va
konsentrlangan sulfat kislota ta’sirida ferritning parchalanishi sodir bo‘ladi:
CuO + H SO = CuSO + H O
₂ ₄ ₄ ₂
Natijada rux eritmaga o‘tadi, temir esa temir sulfati shaklida eritmada
to‘planadi. Temirning eritmaga ko‘p miqdorda o‘tishi keyingi texnologik
bosqichlarni murakkablashtirganligi sababli, uni eritmadan ajratib olish muhim
ahamiyatga ega.
Temirni eritmadan ajratish gidrometallurgik texnologiyaning asosiy
bosqichlaridan biridir. Temir odatda gidroksid yoki yarozit shaklida cho‘ktiriladi.
Neytrallash jarayonida temir gidroksid hosil qiladi:
CdO + H SO = CdSO + H O
₂ ₄ ₄ ₂
Hosil bo‘lgan Fe(OH) cho‘kma holatida eritmadan ajratiladi. Ayrim
₃
hollarda temir yarozit usulida cho‘ktiriladi. Bu usul eritmaning tozaligini oshirish
va keyingi elektroliz jarayonining samaradorligini yaxshilash imkonini beradi.
Rux keklari tarkibidagi mis odatda sulfid, oksid yoki ferrit shaklida
uchraydi. Misning eritmaga o‘tishi sulfat kislota va oksidlovchi muhit ishtirokida
amalga oshadi:
Fe (SO ) + 6OH = 2Fe(OH) ↓ + 3SO ²
₂ ₄ ₃ ⁻ ₃ ₄ ⁻
Hosil bo‘lgan mis sulfati eritmada Cu² ionlari holatida mavjud bo‘ladi.
⁺
Keyinchalik mis sementatsiya yoki elektrokimyoviy usullar bilan eritmadan ajratib
olinadi.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kadmiy rux ishlab chiqarish chiqindilarida muhim yo‘ldosh metallardan biri
hisoblanadi. Kadmiy odatda CdO yoki CdSO shaklida uchraydi va sulfat kislotada₄
yaxshi eriydi:
CdSO + Zn = ZnSO + Cd↓
₄ ₄
Kadmiy eritmadan sink kukuni yordamida sementatsiya yo‘li bilan ajratib
olinadi. Ushbu jarayon quyidagi reaksiya asosida kechadi:
CuSO + Zn = ZnSO + Cu↓
₄ ₄
Natijada metall kadmiy cho‘kma holatida ajralib chiqadi.
Gidrometallurgik eritish jarayonida kislorod yoki havo muhim rol o‘ynaydi.
Oksidlovchi muhit sulfidlarning oksidlanishini tezlashtiradi va metallarning
eritmaga o‘tish darajasini oshiradi. Masalan, temir sulfidi oksidlanganda quyidagi
reaksiya sodir bo‘ladi:
4FeS + 7O + 2H O = 2Fe O + 4H SO
₂ ₂ ₂ ₃ ₂ ₄
Hosil bo‘lgan sulfat kislota keyingi eritish reaksiyalarida ishtirok etadi.
Jarayon davomida eritma muhiti katta ahamiyatga ega. Eritmaning
kislotaliligi ortishi metallarning eritmaga o‘tishini tezlashtiradi, ammo temirning
ortiqcha erishi reagent sarfini oshiradi. Shu sababli texnologik amaliyotda optimal
pH muhiti tanlanadi. Odatda eritish jarayonlari kuchli kislotali muhitda olib
boriladi.
Gidrometallurgik jarayonlarda haroratning oshishi kimyoviy reaksiyalar
tezligini orttiradi. Yuqori haroratda diffuziya tezlashadi, qattiq zarrachalarning
parchalanishi jadallashadi va metallarning eritmaga o‘tishi yaxshilanadi.
Avtoklavli eritish usullarida yuqori bosim va harorat ta’sirida ferritlarning
parchalanishi sezilarli darajada tezlashadi.
Rux keklarini qayta ishlash jarayonida bir vaqtning o‘zida bir nechta
reaksiyalar sodir bo‘ladi. Eritma tarkibidagi ionlar o‘zaro ta’sirlashib, murakkab
kompleks birikmalar hosil qilishi mumkin. Shu sababli jarayonni boshqarishda
termodinamik va kinetik qonuniyatlarni chuqur o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonining kimyoviy
mohiyati metall birikmalarining sulfat kislotali eritmalarda erishi, oksidlanishi va
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026keyinchalik eritmadan ajratib olinishi bilan tavsiflanadi. Jarayon davomida sodir
bo‘ladigan reaksiyalarni to‘g‘ri boshqarish metallarning ajratib olinishi darajasini
oshirish, reagent sarfini kamaytirish hamda texnologik samaradorlikni ta’minlash
imkonini beradi.
1.3. Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni amaliyoti
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash amaliyoti zamonaviy rangli
metallurgiyada keng qo‘llaniladigan texnologik jarayonlardan biri hisoblanadi.
Ushbu usul rux ishlab chiqarish korxonalarida hosil bo‘ladigan texnogen
chiqindilar tarkibidagi qimmatbaho komponentlarni ajratib olish, metallarning
yo‘qotilishini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkonini
beradi. Ayniqsa rux, mis, kadmiy va temir kabi metallarni kompleks qayta
ishlashda gidrometallurgik usullar yuqori iqtisodiy va ekologik samaradorlikka
ega.
Rux keklari asosan kuydirilgan rux boyitmalarini sulfat kislotada eritish
jarayonidan keyin hosil bo‘ladi. Ushbu keklar tarkibida rux ferriti, temir
birikmalari, mis, kadmiy, qo‘rg‘oshin va boshqa komponentlar mavjud bo‘ladi.
Oddiy eritish jarayonida ruxning ma’lum qismi ferrit shaklida qoldiqda qolib
ketadi. Shu sababli rux keklarini qo‘shimcha qayta ishlash orqali metallarning
ajratib olinishi darajasini oshirish muhim ahamiyatga ega.
Amaliyotda rux keklarini qayta ishlash bir necha ketma-ket texnologik
bosqichlardan iborat bo‘ladi. Dastlab kek maydalash va tayyorlash bosqichidan
o‘tkaziladi. Maydalash jarayonining asosiy maqsadi zarrachalar yuzasini
kattalashtirish va reagentlarning qattiq faza bilan kontaktini yaxshilashdan iborat.
Zarrachalar o‘lchamining kamayishi eritish tezligini oshiradi hamda metallarning
eritmaga o‘tishini yaxshilaydi.
Tayyorlangan rux keki sulfat kislotali eritma bilan aralashtirilib eritish
jarayoniga yuboriladi. Eritish jarayoni maxsus reaktorlar yoki avtoklavlarda olib
boriladi. Avtoklavli eritish yuqori harorat va bosim ostida amalga oshirilgani
sababli rux ferriti kabi qiyin eruvchi birikmalar samarali parchalanadi. Jarayon
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026odatda 120–220 °C harorat va 0,5–3 MPa bosimda olib boriladi. Bunday sharoit
metallarning eritmaga o‘tish darajasini sezilarli oshiradi.
Zn² + 2e = Zn⁺ ⁻
Eritish jarayonida rux, mis va kadmiy sulfat tuzlari shaklida eritmaga o‘tadi.
Temirning bir qismi ham eritmaga o‘tishi mumkin. Hosil bo‘lgan pulpa filtrlash
bosqichiga yuboriladi. Filtrlash jarayonida qattiq qoldiq eritmadan ajratiladi. Qattiq
qoldiq tarkibida asosan erimagan silikatlar, ferritlarning qoldiqlari va boshqa inert
komponentlar mavjud bo‘ladi.
Filtrlashdan keyin eritma turli aralashmalardan tozalanadi. Eritma
tarkibidagi temir, mishyak, surma va boshqa zararli komponentlar keyingi
elektroliz jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli eritmalar neytrallash,
cho‘ktirish yoki sementatsiya usullari bilan tozalanadi. Temir odatda gidroksid,
getit yoki yarozit shaklida cho‘ktiriladi. Ushbu bosqich eritmaning sifatini
yaxshilaydi va ruxning keyingi ajralib olinishini osonlashtiradi.
Mis va kadmiy eritmadan alohida texnologik bosqichlarda ajratib olinadi.
Mis ko‘pincha sementatsiya usuli bilan ajratiladi. Bunda eritmaga rux kukuni
qo‘shiladi va mis metall holatda cho‘kmaga tushadi. Kadmiy ham xuddi shunday
usulda yoki elektrokimyoviy usullar orqali ajratib olinadi. Natijada eritma rux
elektrolizi uchun tayyor holga keltiriladi.
2H O − 4e = O + 4H
₂ ⁻ ₂ ⁺
Tozalangan rux sulfat eritmasi elektroliz vannalariga yuboriladi. Elektroliz
jarayonida elektr toki ta’sirida eritmadagi rux ionlari katod yuzasiga cho‘kadi.
Katod sifatida odatda alyuminiy listlardan foydalaniladi. Jarayon davomida yuqori
tozalikdagi metall rux olinadi. Elektroliz gidrometallurgik ishlab chiqarishning
asosiy yakunlovchi bosqichi hisoblanadi.
Rux keklarini qayta ishlash amaliyotida texnologik parametrlarni to‘g‘ri
tanlash muhim ahamiyatga ega. Eritma konsentratsiyasi, harorat, bosim, qattiq va
suyuq fazalar nisbati hamda aralashtirish intensivligi metallarning ajratib olinishi
darajasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Harorat oshishi bilan kimyoviy reaksiyalar
tezlashadi va metallarning eritmaga o‘tishi yaxshilanadi. Biroq haddan tashqari
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026yuqori harorat reagent sarfini oshirishi va jihozlarning korroziyasini kuchaytirishi
mumkin.
2ZnSO + 2H O = 2Zn + O + 2H SO₄ ₂ ₂ ₂ ₄
Gidrometallurgik texnologiyalarda kislorod yoki siqilgan havodan
foydalanish ham muhim rol o‘ynaydi. Oksidlovchi muhit sulfidlarning
oksidlanishini tezlashtiradi va eritish samaradorligini oshiradi. Ayrim hollarda
jarayonni jadallashtirish uchun maxsus katalizatorlar yoki qo‘shimcha reagentlar
qo‘llaniladi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlashning asosiy afzalligi
metallarning yuqori darajada ajratib olinishi hisoblanadi. Zamonaviy
texnologiyalarda ruxning 90–95 %, misning 90 % dan ortig‘i va kadmiyning 90 %
dan yuqori qismi ajratib olinadi. Bundan tashqari energiya sarfi nisbatan kam
bo‘ladi va zararli gazlarning atmosferaga chiqishi kamayadi. Ushbu usul ekologik
xavfsizligi bilan ham ajralib turadi.
Jarayonning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Sulfat kislotaning katta sarfi,
korroziya muammolari, eritmalarni tozalash bosqichlarining murakkabligi hamda
qimmat jihozlarning talab etilishi ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi. Shunga
qaramasdan gidrometallurgik qayta ishlash usullari iqtisodiy va ekologik jihatdan
samarali texnologiya sifatida keng qo‘llanilib kelinmoqda.
Hozirgi vaqtda Olmaliq kon-metallurgiya kombinati, Qozog‘iston, Rossiya,
Kanada va Avstraliya metallurgiya korxonalarida rux keklarini gidrometallurgik
qayta ishlash texnologiyalari keng qo‘llaniladi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar ushbu
jarayonlarni yanada takomillashtirish, reagent sarfini kamaytirish va metallarning
ajratib olinishi darajasini oshirishga qaratilgan.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash amaliyoti texnogen
chiqindilarni kompleks qayta ishlash, qimmatbaho metallarni qayta ishlab
chiqarishga jalb qilish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan zamonaviy texnologik jarayon hisoblanadi.
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Ratsional balans hisobi
Berilgan:
Rux keki miqdori: Q = 45 t/sut
Ajratib olish darajasi:
Zn = 95%
Cu = 92%
Cd = 92%
Fe = 87%
Rux kekining tarkibini quyidagicha qabul qilamiz (amaliyotlarda keng
qo‘llaniladi):
Komponent Miqdori, %
Zn 22
Cu 3
Cd 0.3
Fe 18
Boshqalar 56.7
Jami 100
1. Kek tarkibidagi metall miqdorlarini aniqlash
Zn:
Zn=45× 0.22= 9.90 t/sut
Cu:
Cu = 45 × 0.03 = 1.35 t/sut
Cd:
Cd = 45 × 0.003 = 0.135 t/sut
Fe:
Fe = 45 × 0.18 = 8.10 t/sut
2. Eritmaga o‘tgan metall miqdorlari
Zn:
Zn
eritma = 9.90 × 0.95 = 9.405 t/sut
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Cu:
Cu
eritma = 1.35 × 0.92 = 1.242 t/sut
Cd:
Cd
eritma = 0.135 × 0.92 = 0.124 t/sut
Fe:
Fe
eritma = 8.10 × 0.87 = 7.047 t/sut
3. Qoldiqdagi metall miqdorlari
Zn:
Zn
qoldiq = 9.90 − 9.405 = 0.495 t/sut
Cu:
Cu
qoldiq = 1.35 − 1.242 = 0.108 t/sut
Cd:
Cd
qoldiq = 0.135 − 0.124 = 0.011 t/sut
Fe:
Fe
qoldiq = 8.10 − 7.047 = 1.053 t/sut
1-jadval
Ratsional balans
No Komponent Kek, t/sut Eritmaga o‘tdi,
t/sut Qoldiqda qoldi,
t/sut
1 Zn 9.9 9.405 0.495
2 Cu 1.35 1.242 0.108
3 Cd 0.135 0.124 0.011
4 Fe 8.1 7.047 1.053
5 Boshqalar 25..515 - 25.515
6 Jami 45.0 17.818 27.182
45 t/sut rux kekini gidrometallurgik qayta ishlash natijasida eritmaga 17.818
t/sut foydali komponentlar o‘tadi, 27.182 t/sut qoldiq hosil bo‘ladi. Moddiy balans
to‘liq saqlanadi: 45 = 17.818 + 27.182 t/sut.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262.2. Material balansi hisobi
Berilgan:
Rux keki miqdori – 45 t/sut.
Kek tarkibi:
Zn – 22%
Cu – 3%
Cd – 0.3%
Fe – 18%
Boshqalar – 56.7%
Metallarning eritmaga ajralib olish darajasi:
Zn – 95%
Cu – 92%
Cd – 92%
Fe – 87%
Dastlab kek tarkibidagi komponentlar miqdorini aniqlaymiz.
Zn = 45 × 22 ÷ 100 = 9.900 t/sut
Cu = 45 × 3 ÷ 100 = 1.350 t/sut
Cd = 45 × 0.3 ÷ 100 = 0.135 t/sut
Fe = 45 × 18 ÷ 100 = 8.100 t/sut
Boshqalar = 45 × 56.7 ÷ 100 = 25.515 t/sut
Eritmaga o‘tgan metallarning miqdori:
Zn = 9.900 × 95 ÷ 100 = 9.405 t/sut
Cu = 1.350 × 92 ÷ 100 = 1.242 t/sut
Cd = 0.135 × 92 ÷ 100 = 0.124 t/sut
Fe = 8.100 × 87 ÷ 100 = 7.047 t/sut
Eritmaning umumiy massasi:
9.405 + 1.242 + 0.124 + 7.047 = 17.818 t/sut
Qoldiqdagi metallarning miqdori:
Zn = 9.900 − 9.405 = 0.495 t/sut
Cu = 1.350 − 1.242 = 0.108 t/sut
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Cd = 0.135 − 0.124 = 0.011 t/sut
Fe = 8.100 − 7.047 = 1.053 t/sut
Qoldiqning umumiy massasi:
0.495 + 0.108 + 0.011 + 1.053 + 25.515 = 27.182 t/sut
2-jadval
Material balansi
No Yuklandi Olindi
1 Mahsulot Miqdori t/sut Mahsulot Miqdori t/sut
2 Rux keki 45.0 Eritma 17.818
3 Qattiq qoldiq 27.182
4 jami 45.0 Jami 45.0
Material balansi to‘liq saqlanadi. Gidrometallurgik qayta ishlash natijasida
45 t/sut rux kekidan 17.818 t/sut eritma va 27.182 t/sut qattiq qoldiq olinadi.
2.3. Issiqlik balansi hisobi
Berilgan:
Rux keki miqdori:
G = 45 t/sut = 45000 kg/sut
Boshlang‘ich harorat:
t = 20 °C₁
Avtoklavdagi ishchi harorat:
t = 150 °C
₂
Haroratlar farqi:
Δ t = 150 − 20 = 130 °C
Rux kekining o‘rtacha solishtirma issiqlik sig‘imi:
c = 0.92 kJ/(kg·°C)
Kekni qizdirish uchun zarur issiqlik miqdori:
Q = G × c × Δ t
Hisoblaymiz:
Q = 45000 × 0.92 × 130= 5 382 000 kJ/sut
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Q = 5382 MJ/sut
Avtoklav korpusi orqali issiqlik yo‘qotishlari 10 % deb qabul qilinadi.
Q
yo’q = 5382 × 0.10= 538.2 MJ/sut
Umumiy issiqlik sarfi:
Q
um = 5382 + 538.2= 5920.2 MJ/sut
3-jadval
Issiqlik balansi
No Kirim issiqligi Chiqim issiqligi
1 Manba Mj/sut Sarf turi Mj/sut
2 Bug’ yoki tashqi
issiqlik 5920.2 Kekni qizqirish
uchun 5382.0
3 Issiqlik
yo’qotishlar 538.2
4 Jami 5920.2 Jami 5920.2
45 t/sut rux kekini avtoklavda 150 °C gacha qizdirish uchun 5382 MJ/sut
foydali issiqlik talab qilinadi. Issiqlik yo‘qotishlarini hisobga olganda umumiy
issiqlik sarfi 5920.2 MJ/sut ni tashkil etadi.
2.4. Asosiy dastgoh hisobi
Berilgan:
Rux keki miqdori:
Q = 45 t/sut
Pulpaning qattiq:suyuqlik nisbati 1:3 deb qabul qilinadi.
Bunda pulpada:
45 × 3 = 135 t/sut suv bo‘ladi.
Pulpaning umumiy miqdori:
G = 45 + 135 = 180 t/sut
Pulpa zichligi:
ρ = 1.25 t/m³
Avtoklavda ushlab turish vaqti:
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026τ = 2 soat
Avtoklav hajmi quyidagi formula orqali aniqlanadi:
V = (G × τ ) ÷ (24 × ρ )
Hisoblaymiz:
V = (180 × 2) ÷ (24 × 1.25)= 12 m³
Ishonchlilik zaxirasini hisobga olib 15 % qo‘shamiz:
V
um = 12 × 1.15= 13.8 m³
Standart o‘lcham bo‘yicha 15 m³ li avtoklav tanlaymiz.
Avtoklavlar soni:
n = 13.8 ÷ 15= 0.92
Demak, bitta 15 m³ hajmli avtoklav yetarli bo‘ladi.
Qabul qilingan avtoklavning asosiy ko‘rsatkichlari:
- Hajmi – 15 m³
- Ishchi harorati – 150 °C
- Ishchi bosimi – 0.5 MPa
- Materiali – kislotaga chidamli po‘lat
- Soni – 1 dona
Hisoblash natijalari jadvali
Kek miqdori 45 t/sut
Suv miqdori 135 t/sut
Pulpa miqdori 180 t/sut
Pulpa zichligi 1.25 t/m³
Ushlab turish vaqti 2 soat
Hisobiy hajm 12 m³
Zaxira bilan 13.8 m³
Tanlangan avtoklav hajmi 15 m³
Avtoklav soni 1 dona
45 t/sut rux kekini gidrometallurgik qayta ishlash uchun hajmi 15 m³ bo‘lgan
1 dona avtoklav qabul qilinadi. Ushbu avtoklav jarayonning uzluksiz va barqaror
ishlashini ta’minlaydi.
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayoni yuqori kimyoviy
faollikka ega bo‘lgan moddalar, sulfat kislotali eritmalar, yuqori harorat va bosim
ostida ishlovchi apparatlar bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli ishlab chiqarishda
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilishni talab etadi. Gidrometallurgik
sexlarda mehnat xavfsizligini ta’minlash ishchilarning sog‘lig‘ini saqlash, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish hamda favqulodda holatlarning oldini olishda
muhim ahamiyatga ega.
Rux keklarini qayta ishlash jarayonida asosiy xavfli omillardan biri sulfat
kislotadir. Sulfat kislota kuchli korrozion va kimyoviy faol modda bo‘lib, inson
organizmiga tushganda og‘ir kuyishlarni keltirib chiqaradi. Kislota bug‘lari nafas
olish organlariga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli kislotali eritmalar bilan
ishlashda maxsus himoya kiyimlari, rezina qo‘lqoplar, himoya ko‘zoynaklari va
respiratorlardan foydalanish majburiy hisoblanadi.
Gidrometallurgik sexlarda eritmalarni tayyorlash va tashish jarayonlari
mexanizatsiyalashgan bo‘lishi kerak. Kislotali eritmalar maxsus korroziyaga
chidamli quvurlar orqali uzatiladi. Nasoslar va reaktorlarning germetikligi doimiy
nazorat qilinadi. Eritmalarning to‘kilishi yoki sizib chiqishi ishlab chiqarish
maydonida xavfli holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli texnologik
uskunalar muntazam texnik ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Avtoklavlarda olib boriladigan gidrometallurgik jarayonlar yuqori bosim va
yuqori harorat bilan bog‘liq bo‘lib, bu qurilmalar alohida xavf manbai hisoblanadi.
Avtoklavlarda bosimning ortib ketishi portlash xavfini tug‘diradi. Shu sababli
apparatlar avtomatik bosim nazorati tizimlari, xavfsizlik klapanlari va
signalizatsiya qurilmalari bilan jihozlanadi. Har bir avtoklavning ishchi bosimi va
harorati belgilangan me’yorlardan oshmasligi kerak.
Texnologik jarayon davomida zaharli gazlar va aerozollar hosil bo‘lishi
mumkin. Ayniqsa sulfat kislotaning bug‘lari hamda tarkibida kadmiy, qo‘rg‘oshin
va mishyak bo‘lgan changlar inson organizmi uchun juda xavfli hisoblanadi.
Ushbu moddalar nafas olish yo‘llari orqali organizmga tushganda zaharlanishni
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026keltirib chiqaradi. Shu sababli ishlab chiqarish sexlari kuchli ventilyatsiya tizimlari
bilan ta’minlanadi. Havoni tozalash uchun chang tutgichlar, skrubberlar va gaz
tozalash qurilmalari qo‘llaniladi.
Rux keklarini maydalash va quritish jarayonlarida chang hosil bo‘lishi
kuzatiladi. Metall changlari uzoq muddat nafas orqali organizmga tushishi kasb
kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli maydalash bo‘limlarida
aspiratsiya tizimlari o‘rnatiladi va ishchilar respiratorlardan foydalanishi shart
bo‘ladi.
Elektr toki bilan ishlovchi uskunalar ham gidrometallurgik sexlarda xavf
manbai hisoblanadi. Elektroliz vannalari katta elektr kuchlanishi ostida ishlaydi.
Tok urishining oldini olish uchun barcha elektr jihozlari yerga ulanadi va maxsus
himoya vositalari bilan jihozlanadi. Nam muhitda ishlash sababli elektr xavfsizligi
qoidalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Ishlab chiqarish jarayonida yong‘in xavfsizligini ta’minlash ham muhim
hisoblanadi. Ayrim reagentlar va yordamchi materiallar yonuvchan xususiyatga
ega bo‘lishi mumkin. Sexlarda yong‘inga qarshi avtomatik signalizatsiya tizimlari,
ko‘chma o‘t o‘chirgichlar va suv ta’minoti vositalari mavjud bo‘lishi kerak.
Ishchilar yong‘in sodir bo‘lganda harakatlanish tartibi bo‘yicha muntazam
o‘qitiladi.
Gidrometallurgik ishlab chiqarishda sanitariya-gigiyena talablariga ham
qat’iy rioya qilinadi. Ish joylarida zararli moddalar konsentratsiyasi belgilangan
me’yorlardan oshmasligi kerak. Ishchilar uchun maxsus maishiy xonalar, dush va
kiyim almashtirish xonalari tashkil qilinadi. Ishlab chiqarish binolarida tabiiy va
sun’iy yoritish tizimlari me’yoriy talablar asosida tashkil etiladi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish gidrometallurgik ishlab chiqarishning muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Texnologik jarayon natijasida hosil bo‘ladigan oqava
suvlar va qattiq chiqindilar maxsus tozalash tizimlaridan o‘tkaziladi.
Oqartirilmagan eritmalarni ochiq suv havzalariga tashlash qat’iyan man etiladi.
Oqartirish va neytrallash jarayonlari orqali zararli ionlarning konsentratsiyasi
kamaytiriladi.
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qattiq chiqindilar tarkibida og‘ir metallar mavjud bo‘lishi mumkinligi
sababli ular maxsus poligonlarda saqlanadi yoki qayta ishlanadi. Atmosferaga
chiqarilayotgan gazlar esa chang va zaharli komponentlardan tozalanadi.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida ekologik monitoring tizimlari joriy etilgan
bo‘lib, ular atrof-muhit holatini doimiy nazorat qilib boradi.
Ishlab chiqarish korxonalarida mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha
yo‘riqnomalar ishlab chiqiladi va barcha ishchilar texnika xavfsizligi bo‘yicha
muntazam o‘qitiladi. Har bir xodim favqulodda vaziyatlarda birinchi yordam
ko‘rsatish qoidalarini bilishi zarur. Ishlab chiqarish hududida tibbiy punktlar
faoliyat yuritadi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonida texnika xavfsizligi
talablariga qat’iy amal qilish ishchilar sog‘lig‘ini saqlash, ishlab chiqarish
jarayonining uzluksizligini ta’minlash hamda ekologik xavfsizlikni oshirishda
muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy himoya vositalari, avtomatlashtirilgan nazorat
tizimlari va ekologik tadbirlarni qo‘llash gidrometallurgik ishlab chiqarishning
xavfsiz va samarali ishlashini ta’minlaydi.
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari hamda ishlab
chiqarishdagi amaliy ahamiyati batafsil o‘rganildi. Tadqiqot davomida rux
metallurgiyasi korxonalarida hosil bo‘ladigan texnogen chiqindilar tarkibida katta
miqdorda qimmatbaho metall komponentlari mavjudligi va ularni qayta ishlash
iqtisodiy hamda ekologik jihatdan muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi.
Kurs ishida rux keklarining tarkibi, ularda ruxning asosan ferrit, oksid va
sulfat shaklida uchrashi, shuningdek mis, kadmiy, temir va boshqa yo‘ldosh
komponentlarning mavjudligi ko‘rib chiqildi. Ushbu komponentlarni qayta ishlab
chiqarishga jalb qilish xomashyo resurslaridan kompleks foydalanish imkonini
berishi bilan bir qatorda metall yo‘qotilishlarini kamaytirishi ham asoslab berildi.
Nazariy qismda gidrometallurgik qayta ishlash jarayonining ilmiy asoslari
tahlil qilindi. Jarayon metall birikmalarining sulfat kislotali eritmalarda eritmaga
o‘tishi, keyinchalik eritmalarni tozalash va foydali komponentlarni ajratib olish
qonuniyatlariga asoslanishi ko‘rsatib berildi. Rux ferritining qiyin eruvchi birikma
ekanligi va uni parchalanishi uchun yuqori harorat hamda bosim talab qilinishi
ilmiy jihatdan yoritildi. Gidrometallurgik usullarning pirometallurgik
texnologiyalarga nisbatan energiya sarfining kamligi, yuqori selektivligi va
ekologik xavfsizligi bilan ustunlik qilishi tahlil qilindi.
Jarayon kimyosi bo‘limida rux, mis, kadmiy va temir birikmalarining sulfat
kislota bilan reaksiyalari hamda eritmaga o‘tish mexanizmlari ko‘rib chiqildi.
Eritish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalar, oksidlanish-
qaytarilish jarayonlari va temirni eritmadan cho‘ktirish usullari o‘rganildi. Eritma
muhiti, harorat, bosim va reagent konsentratsiyasining kimyoviy reaksiyalar
tezligiga ta’siri tahlil qilindi.
Amaliy qismda rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash
texnologiyasining asosiy bosqichlari — maydalash, eritish, filtrlash, eritmalarni
tozalash, sementatsiya va elektroliz jarayonlari keng o‘rganildi. Jarayonlarda
qo‘llaniladigan avtoklav, reaktor, filtr va elektroliz vannalari kabi asosiy
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026texnologik uskunalarning ishlash prinsiplari yoritildi. Avtoklavli eritish usulining
qiyin eruvchi ferritlarni samarali parchalanishi hamda metallarning eritmaga o‘tish
darajasini oshirishi asoslab berildi.
Texnologik hisob-kitoblar qismida ratsional, material va issiqlik balanslari
bajarildi. Berilgan ishlab chiqarish unumdorligi asosida rux, mis, kadmiy va
temirning ajratib olinishi darajalari hisoblab chiqildi. Hisoblashlar natijasida
ruxning 95 %, mis va kadmiyning 92 %, temirning esa 87 % gacha ajratib olinishi
texnologik jihatdan samarali ko‘rsatkich ekanligi aniqlandi. Material balanslari
orqali jarayondagi mahsulot va chiqindilar miqdori belgilandi hamda texnologik
yo‘qotishlar baholandi.
Kurs ishida gidrometallurgik qayta ishlashning ekologik afzalliklari ham
ko‘rib chiqildi. Jarayonning yopiq tizimda olib borilishi, zararli gazlarning kam
ajralishi va texnogen chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati atrof-muhit
muhofazasida muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlandi. Oqartirish va neytrallash
jarayonlari orqali oqava eritmalar tarkibidagi zararli komponentlarning
kamaytirilishi ekologik xavfsizlikni ta’minlashi ko‘rsatib berildi.
Texnika xavfsizligi bo‘limida sulfat kislotali eritmalar, yuqori bosim va
harorat ostida ishlovchi uskunalar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga qat’iy
rioya qilish zarurligi yoritildi. Ishlab chiqarishda himoya vositalaridan foydalanish,
ventilyatsiya tizimlarini qo‘llash va avtoklavlarni xavfsiz ekspluatatsiya qilish
mehnat muhofazasining asosiy talablaridan biri ekanligi qayd etildi.
Rux keklarini gidrometallurgik qayta ishlash texnologiyasi zamonaviy rangli
metallurgiyada yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan istiqbolli yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi.
Ushbu texnologiyani qo‘llash metallarning ajratib olinishi darajasini
oshirish, texnologik chiqindilarni kamaytirish, ishlab chiqarishning iqtisodiy
samaradorligini yaxshilash hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini
beradi. Kelgusida gidrometallurgik jarayonlarni yanada takomillashtirish, energiya
va reagent sarfini kamaytirish hamda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini
joriy etish ushbu sohaning asosiy rivojlanish yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2022.
2. Gupta C.K., Mukherjee T.K. Hydrometallurgy in Extraction Processes. – New
Delhi: CRC Press, 2018.
3. Sinclair R.J. The Extractive Metallurgy of Zinc. – Australia: Australasian
Institute of Mining and Metallurgy, 2020.
4. Habashi F. Principles of Extractive Metallurgy. – Quebec: Laval University
Press, 2019.
5. Jafarov T.J., Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021.
6. Xudoyarov S., Abdullayev B. Gidrometallurgik jarayonlar nazariyasi. –
Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2020.
7. Павлов Н.Н. Металлургия цинка и кадмия. – Москва: Юрайт, 2021.
8. Агеев Н.Г. Гидрометаллургические процессы в цветной металлургии. –
Москва: Инфра-М, 2022.
9. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper. – Oxford:
Elsevier, 2021.
10. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – Singapore: McGraw-Hill
Education, 2019.
11. www.uzkimyosanoat.uz – O‘zbekiston kimyo sanoati korxonalari haqida
ma’lumotlar.
12. www.almalykmmc.uz – Olmaliq KMK rasmiy sayti.
13. www.researchgate.net – Gidrometallurgiya va rux metallurgiyasi bo‘yicha
ilmiy maqolalar bazasi.
14. www.sciencedirect.com – Metallurgiya va texnologiya bo‘yicha xalqaro ilmiy
maqolalar platformasi.
15. www.cyberleninka.rub – Metallurgiya va gidrometallurgiyaga oid ilmiy
maqolalar elektron bazasi.
28

Sotib olish