Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va diversifikatsiyalash tamoyillari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	192.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va diversifikatsiyalash tamoyillari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
Mavzu : Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va
diversifikatsiyalash tamoyillari
Ilmiy rahbar : _________________________________________________
( lavozim, FISh)
Bajardi: _____________________________________________________
( kurs, guruh, FISh )
Komissiya a’zolari: ____________________________
_________________________
___________________________

Toshkent – 20 __KURS ISHI

Mavzu: Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va
diversifikatsiyalash tamoyillari.
REJA:
Kirish.
Asosiy qism
1. Monopoliyaga qarshi qonunchilik
2. Narx bozorda narx belgilash nazariyasi
3. Qisqa va uzoq davrda ishlab chiqarish harajatlarining
o‘zgarish tamoyillari
Bozorda narx belgilash nazariyasi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Bozor iqtisodiyotining asosiy xususiyati ishlab
chiqaruvchi va xaridor uchun tanlash erkinligidir. Ishlab chiqaruvchi qanday
mahsulot ishlab chiqarishni, iste'molchi - qanday tovar va xizmatlarni sotib olishni,
xodim - qaerda va kim bilan ishlashni erkin tanlashi mumkin. Bunday misollarni
yana ko‘plab keltirish mumkin. Ammo shuni tushunishimiz kerakki, tanlash
erkinligi uning mavjudligi iqtisodiy muvaffaqiyatga avtomatik ravishda erishishni
ta'minlaydi degani emas. Aslida iqtisodiy muvaffaqiyat raqobat orqali erishiladi
[9].
Hozirgi bozor raqobat tamoyillari va monopolistik ishlab chiqarishning
kombinatsiyasidir. Bu yerda esa raqobat bozor iqtisodiyotining asosiy
harakatlantiruvchi kuchi sifatida namoyon bo‘ladi. Aynan raqobat jamiyatning
iqtisodiy rivojlanishi uchun barcha sharoitlarni yaratadi. To'liq va nomukammal
raqobat bozorlari ham iste'mol sifatiga ta'sir qiladi.
Zamonaviy iqtisodiy voqelik sharoitida, jahon amaliyoti jamiyat
taraqqiyotining hozirgi bosqichida eng samaralisi bozor iqtisodiyoti ekanligini
isbotlagan va shu munosabat bilan ko‘pchilik rivojlangan davlatlar unga
o‘tmoqdalar. raqobat va monopoliya eng dolzarb hisoblanadi.
Jamiyat rivojlanishi bilan mehnat taqsimoti kuchayib boradi va natijada
raqobat munosabatlari murakkablashadi. Ular bozorlar, tarmoqlar, hududlar,
mamlakatlar va xalqaro transmilliy korporatsiyalar o‘rtasidagi raqobat kabi yangi
shakllarni egallamoqda. Bu iqtisodiyotga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, ammo bu
mutlaqo to'g'ri emas. Bu jarayonlarning barchasi raqobatning nomukammalligi
darajasiga ta'sir qiluvchi omillar sonining ko'payishiga olib keladi. Masalan,
sanoatga kirishdagi to'siqlar va raqobatbardosh vositalar tobora murakkablashib
bormoqda va doimiy o'zgarib turadigan bozor sharoitida kompaniyaning omon
qolishi uchun katta ahamiyatga ega bo'lishi mumkin bo'lgan yangi, murakkabroq
ma'lumotlarni olish zarurati ortib bormoqda. Shunday qilib, biz ishonch bilan
aytishimiz mumkinki, nomukammal raqobat butun iqtisodiyotning samaradorligiga
juda salbiy ta'sir ko'rsatadi.

Shuningdek, raqobat bozor iqtisodiyotiga xos bo'lgan namuna, ajralmas qism
ekanligi ayon bo'ladi. U butun iqtisodiy tizimga kirib boradi va xo'jalik yurituvchi
sub'ektlar ichida o'z aksini topadi. Bularning barchasi uni o'rganishni nafaqat zarur,
balki majburiy qiladi.
Kurs ishining predmeti. Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va
diversifikatsiyalash tamoyillari hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti . Bozor munosabatlari sharoitida Monopol hokimiyat
sharoitida narx belgilash va diversifikatsiyalash tamoyillari ga oid masalalar bilan
bog’liq bo’lgan masalalar kurs ishining obyekti sanaladi.
Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari. O’zbekiston Respublikasida
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o’tishning o’ziga xos strategiyasi,
tamoyil va ustivorlari, xorijiy va vatanimiz olimlarining olib borgan ilmiy ishlari
ilmiy izlanishning nazariy-uslubiy asosi bo’lib xizmat qiladi.
Kurs ishini tayyorlashda O’zbekiston Respublikasi Qonunlaridan,
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlaridan, O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Maxkamasining karorlaridan, O`zbekiston Respublikasi Makroiktisodiyot
va Statistika Vazirligi, O`zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi me’yoriy
xujjatlari, kursatmalari, buyruklari va xisobotlaridan manba sifatida foydalanildi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi . Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatlaridan tarkib topgan.

1. Monopoliyaga qarshi qonunchilik
Bu yerda biz monopol hokimiyatga ega bo`lgan monopolistlar to`g`risida
gap yuritamiz. Lekin, hozirgi vaqtda monopoliyaning ijobiy tomonlari borligini
hech kim inkor qila olmaydi.
Yiriklashgan korxonalarda ilmiy-texnik rivojlanish imkoniyati katta bo`ladi,
nima uchun deganda, bunday korxonalarning moliyaviy imkoniyatlari ham katta
bo`lganligi uchun, ular ilmiy izlanishlarga ko`proq mablag` ajratishlari mumkin.
Yirik korxonalargina masshtab samarasidan yaxshiroq foydalana oladilar,
chunki ularda ilmiy-tadqiqot ishlarini, tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlarni
keng masshtabda yo`lga qo`yish mumkin bo`ladi. Bu o`z navbatida mahsulot
tannarxini pasaytirish va sifatini oshirishga imkon yaratadi. Lekin, bozor
munosabatlarining rivojlanganligi, jahon bozorining shakllanganligi, xalqaro
iqtisodiy aloqalarning kengayib borishi sharoitida kuchli bozor hokimiyatiga ega
monopolistni topish qiyin.
Monopolistlarning jamiyatga ta`sir qiluvchi salbiy tomonlari borligini ham
esdan chiqarmaslik lozim. Yiriklashgan firmalar o`z mahsuloti sifatini oshirishga
va uni tez-tez yangilashga alohida e`tibor beradi, deb bo`lmaydi. Ushbu firmalarda
yaratilgan yangiliklarni ishlab chiqarishga joriy qilish ko`p hollarda to`xtab qolishi
ham mumkin.
Monopolist narxni chekli xarajatdan yuqori qilib belgilaydi, ya`ni P ¿
MC .
Natijada resurslarning taqsimlanishi samarali bo`lmaydi. Monopol narxning
o`rnatilishi jamiyatda yo`qotishlarga olib keladi. Narx qanchalik yuqori bo`lsa,
jamiyatning yo`qotishi ham shunchalik ko`p bo`ladi. Shuning uchun ham bozor
iqtisodiyoti rivojlangan davlatlarda monopoliyaga qarshi qonunlar ishlab
chiqarilgan.
Monopoliyaga qarshi qonun firmalarda jamiyat uchun xavfli bo`lgan
monopolistik hokimiyatni to`planishini cheklashga qaratilgan. Monopolistik
hokimiyat yuqorida aytganimizdek, monopolistning bozor narxiga ta`sir qilish

kuchini bildiradi. Qaysi firma bozor narxiga ko`proq ta`sir qila olsa, u ko`proq
monopolistik hokimiyatga ega bo`ladi.
Ko`pchilik adabiyotlarda monopoliyaga qarshi qonunga klassik misol
sifatida AQShning trestlarga qarshi qonuni keltiriladi. 1890 yilda birinchi bo`lib
Sherman qonuni deb ataluvchi qonun qabul qilingan bo`lib, u asosan savdoni va
tijoratni monopollashtirishga qarshi qaratilgan edi. Ushbu qonun savdo erkinligini
cheklovchi har qanday kelishuvni taqiqlar edi va raqobatchilarni adolatsiz yo`l
bilan yo`qotishni jinoyat deb qarar edi. Ushbu qonunni buzganlar jarima to`lashdan
tortib, firmani tarqatib yuborish va hatto jinoiy javobgarlikkacha jazolanishni
nazarda tutar edi.
1914 yilda Kleyton va federal savdo komissiyasi qonuni qabul qilindi.
Ushbu qonun Sherman qonuniga qaraganda ancha mukammallashgan qonun
bo`lib, u qonunni bajarilishini nazorat qilishni federal savdo komissiyasi
zimmasiga yuklagan edi. Bundan tashqari ushbu qonunda monopoliyani vujudga
kelishini oldini olish bo`yicha qilinadigan chora-tadbirlar belgilandi. 1938 yildagi
Uiler qonuni iste′molchilar huquqini himoya qilishga qaratildi (tovar to`g`risida
noto`g`ri axborot berish va noto`g`ri reklama berishga qarshi). Keyingi yillarda
ham trestlarga qarshi qonunchilik AQSHda rivojlandi. AQSHning trestlarga qarshi
qonuni boshqa davlatlarda monopoliyaga qarshi qonunlarni ishlab chiqishda va
rivojlantirishda muhim rol o`ynadi.
Narxlarni nazorat qilish va ularni muvofiqlashtirish ko`proq tabiiy
monopoliyalarga qo`llaniladi. Eslasak, raqobatlashgan bozorda narx chekli
xarajatga teng bo`lar edi ( P¿ MC )(1.1-rasm).

Q
e Q
Q
m Q
1

1.1- rasm . Tabiiy monopoliyada narxni muvofiqlashtirish 1
Lekin , bunday narxni tabiiy monopoliyalarga qo ` llab bo ` lmaydi , chunki bu
narxda bir qator ishlab chiqaruvchilar zarar bilan ishlab ishdan chiqadilar . Nima
uchun deganda , ishlab chiqaruvchilarning xarajatlari har xil bo ` lgani uchun narxlar
ham har xil bo ` ladi .
Rasmdan ko ` rinib turibdiki , Pe narx raqobatlashgan bozor narxiga to ` g ` ri
keladi va u chekli xarajat bilan o ` rtacha daromad chiziqlari kesishgan nuqta bilan
aniqlanadi . Narx davlat tomonidan muvofiqlashtirilmasa , monopolist narxni P
m
darajada belgilab , Q
m miqdorda mahsulot ishlab chiqaradi . Davlat esa narxni
barcha uchun o ` rtacha xarajat darajasida ( o ` rtacha xarajat chizig ` i bilan daromad
chizig ` i kesishgan nuqta ) belgilaydi , ya ` ni P
1
. Bu narxga to ` g ` ri keladigan ishlab
chiqarish hajmi Q
1 ga teng . P
1 = AC bo ` lishi tabiiy monopolistlarga ( uzoq muddatli
raqobatlashgan bozordagi firmalar kabi ) normal foyda olish imkonini beradi .
P
1 narxda ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori optimal hajmdan kichik ( Q
1 ¿
Q
e ) bo ` lsa ham iste ′ molchilar monopolist narxi tartiblashtirilmagandagiga
qaraganda ( Q
m ¿
Q
1 ) ko ` proq mahsulot sotib olish imkoniyatiga ega bo ` ladi .
O ` rtacha xarajat darajasida o ` rnatiladigan narx P
1 ni ― adolatli foyda olishni
1
Sаlimov B.T., Muхitdinovа U.S., Mustаfаkulov Sh.I., Sаlimov B.B. Mikroiqtisodiyot. Dаrslik. – T.: TDIU, 2005. -
230 b.

D
P
m P
AC
P
1
M
C P
e
A
MR

ta ` minlaydigan narx deb ataydilar . AQShda ― adolatli ‖ narxni ta ` minlanishini
juda ko ` p federal komissiyalar kuzatib boradi .

2. Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilashda iste′molchi
ortiqchaligini egallash
Monopol yoki bozor hokimiyatiga ega bo`lgan firmalar rahbarlari oldida
turadigan asosiy masalalardan biri - bu qanday qilib bozor hokimiyatidan samarali
foydalanishdir. Ular oldida narxlarni qanday belgilash, qancha ishlab chiqarish
omillari olish kerak, uzoq va qisqa muddatli oraliqlarda ishlab chiqarish hajmini
qancha qilib belgilash kabi masalalarni echish turadi.
Raqobatlashgan bozordagi firmalarni boshqarishga qaraganda bozor
hokimiyatiga ega bo`lgan firmalarni boshqarish qiyinroq. Raqobatlashgan bozorda
narx berilgani uchun firma rahbarlari o`z e`tiborlarini ko`proq xarajatlarni
kamaytirishga va sotish bilan bog`liq masalalarni echishga qaratadi. Ishlab
chiqarish hajmini esa narxni chekli xarajatlarga tenglashtiradigan hajmda
belgilaydi. Monopol hokimiyatga ega firmalar ishlab chiqarish hajmini va
mahsulot narxini aniqlashi uchun hech bo`lmaganda talab elastikligining taqribiy
qiymatini bilishlari kerak bo`ladi.
Monopol hokimiyatga ega bo`lgan firmalarning narxni belgilash
strategiyasining asosini iste′molchi ortiqchaligini egallash orqali qo`shimcha foyda
olish usullari tashkil qiladi.
Faraz qilaylik, firma barcha ishlab chiqargan mahsulotlarini bir narxda
sotsin (2.2-rasm).

Q
Q m Q
e

2.2- rasm . Iste ′ molchi ortiqchaligining narx va ishlab chiqarish hajmiga
bog ` liqligi 2
U foydasini maksimallashtirish uchun narx P
m ni unga mos keluvchi ishlab
chiqarish hajmi Q
m ni chekli xarajat chizig ` i bilan chekli daromad chizig ` i
kesishgan nuqtaga ko ` ra belgilaydi . Firma Q
m ishlab chiqarish hajmida maksimal
foyda bilan ishlaydi , lekin firma rahbarlari foydani yanada oshirish to ` g ` risida
o ` ylaydi . Iste ′ molchi ortiqchaligi sohasida ko ` rish mumkinki ( NM oraliqda ) ba ` zi
bir iste ′ molchilar tovarni P
m narxdan yuqori narxda ham sotib olishi mumkin .
Lekin , narx P
m dan yuqori qilib qo ` yilsa , sotish hajmi kamayadi , bir qator iste
′ molchilar yo ` qotiladi va olinadigan foyda kamayadi . Narx monopol P
m bo ` lganda
ham iste ′ molchilarning bir qismi tovarni sotib olaolmaydi , lekin ular narx P
m dan
kichik ( ammo chekli xarajatdan yuqori bo ` lgan ) bo ` lgan holda tovarni sotib
oladilar . Bunday xaridorlar ME sohaga qarashli bo ` lib , ularning ortiqchaligi DME
soha yuzasiga teng . Firma narxni tushirsa , u ME oraliqqa qarashli xaridorlarga ham
tovarni sotishi mumkin . Biroq , bu holda uning daromadi va shu bilan birga foydasi
ham kamayib ketadi .
2
S а limov B . T ., Mu х itdinov а U . S ., Must а f а kulov Sh . I ., S а limov B . B . Mikroiqtisodiyot . D а rslik . – T .: TDIU , 2005. -
230 b .

A
MR P
N
P
max
MC
M
P
m
E
P
e
D

Firma NM oraliqqa qarashli iste ′ molchilar ortiqchaligini ( P
m MN yuzaga teng
ortiqchalikni ) va ME oraliqdagi iste ′ molchilar ortiqchaligini ( DME yuzaga teng
ortiqchalikni ) qo ` lga kiritish uchun har xil guruhdagi iste ′ molchilarning talab
chizig ` ida joylashuviga qarab har xil narx belgilashi mumkin . Yuqorida ko ` rdikki ,
bu ortiqchaliklarni bir xil narx belgilash orqali egallash mumkin emas .
Masalan , firma NM oraliqdagi iste ′ molchilar uchun P
1 ( P
1 ¿ P
m ) narx , ME
oraliqdagilar uchun P
2 ( P
2
¿ P
m ) va ikkala guruh orasidagilar uchun P
m narxni
belgilashi mumkin . Narxlarni bunday qo ` yilishiga , ya ` ni har xil guruhdagi iste
′ molchilar uchun har xil darajadagi narxlarning qo ` yilishiga narx diversifikatsiyasi
( differentsiatsiyasi yoki diskriminatsiyasi ) deyiladi . Masalaning muhim tomoni
shundaki , xaridorlarni topib , ularni har xil narxlarda xaridorlar guruhiga bo ` lib
chiqish , ya ` ni bozorni segmentlashtirish kerak bo ` ladi .

3. Narxlar diversifikatsiyasi
Narxlar diversifikatsiyasi ( narxlarni iste ′ molchilarning imkoniyatiga qarab
har xil darajalarda belgilash ) uch xil bo ` lishi mumkin : iste ′ molchi daromadiga
ko ` ra , iste ` mol hajmiga va tovarlar turiga ko ` ra .
Iste ′ molchilar daromadiga ko ` ra narxlarni belgilashning ideal varianti
har bir xaridorning imkoniyatidan kelib chiqib , u sotib oladigan har bir tovarga
maksimal narx belgilashdir . Ushbu maksimal narxni xaridorning rezerv narxi deb
qaraladi . Har bir xaridor uchun rezerv narx belgilashga iste ′ molchilarning
daromadiga ko ` ra narxlarni ideal diversifikatsiyalash deyiladi .
Ideal diversifikatsiyalashda firma daromadi qanday bo`lishini ko`rib
chiqamiz. Birinchi navbatda firma monopol narx
Pm da qancha foyda olishni
aniqlaymiz (3.3-rasm).

0 Q m Q e Q
3.3- rasm . Narxlar diversifikatsiyalanmagandagi foydani ifodalovchi grafik 3

Buning uchun umumiy ishlab chiqarilgan va sotilgan tovar hajmi Q
m ning
har bir qo ` shimcha ishlab chiqarilgan va sotilgan birlik mahsulotdan olinadigan
qo ` shimcha foydani qo ` shib chiqamiz . Bu qo`shimcha foyda
∆ π
har bir birlik mahsulot uchun ∆ π = ¿
MR - MC ga teng. Ushbu chekli
daromad MR birinchi mahsulot uchun maksimal bo`lib, uning chekli xarajati MC
eng minimaldir. Keyingi har bir qo`shimcha mahsulot uchun chekli daromad
kamayib boradi, chekli xarajat esa ortib boradi. Firmaning ishlab chiqarish hajmi
Q
m ga teng bo`lganda oxirgi Q
m -mahsulotdan olinadigan foyda ∆ π Q m = ¿
MR - MC
bo`ladi va MR = MC .
Q
m hajmdan ko`p ishlab chiqarilgan har qanday mahsulot hajmidagi chekli
xarajat uning chekli daromadidan yuqori bo`ladi va bu firma foydasini
kamaytiradi. Umumiy foyda har bir sotilgan mahsulotdan tushadigan foydalarning
yig`indisiga teng. Rasmda umumiy foyda chekli daromad chizig`i bilan chekli
xarajat o`rtasidagi ( NDF ) shtirxlangan yuza bilan ifodalangan.
3
B.T.Salimov. Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot. Darslik. "Iqtisodiyot". Toshkent - 2019

B P
N
P
max
MC
M
P
m
E
P
e
F
MR D

Endi firma ideal diversifikatsiyadan foydalanadi deylik. U mahsulot narxini
har bir xaridor uchun u to`lashi mumkin bo`lgan maksimal darajada qilib
belgilaydi va natijada chekli daromad chizig`i firma foydasini
maksimallashtiradigan ishlab chiqarish hajmi bilan bog`liq bo`lmay qoladi. Har bir
birlik qo`shimcha mahsulotni sotishdan tushadigan qo`shimcha foyda tovarga
to`lanadigan narxga bog`liq funktsiya bo`lib, chekli daromad chizig`i
talab chizig`i bilan ustma-ust tushadi
( D = MR ) (3.3-rasm).
Masalan, agar har bir xaridor bittadan mahsulot sotib olsa, birinchi ishlab
chiqarilgan tovardan olinadigan daromad TR
1 = P
1 * 1 = P
1 ga, ikkita tovardan
tushadigan umumiy daromad TR
2 = R
1+ P
2 * 1 = P
1 + P
2 ga, uchta tovardan TR
3 = P
1 +
P
2 + P
3 ga teng. Har bir tovar uchun alohida narx belgilangani uchun umumiy
daromad har bir sotilgan tovarlar narxlarining yig`indisi bilan aniqlanadi. Chekli
daromadni quyidagicha topamiz:
MR
1 = P
1 ; MR
2 = R
2 - R
1 = P
1 + P
2 - P
1 = P
2 ;
MR
3 = R
3 - R
2 = P
1 + P
2 + P
3 - P
1 - P
2 = P
3 ,
Demak, har bir qo`shimcha sotilgan tovarning chekli daromadi ideal
diversifikatsiyalashda ushbu tovar uchun belgilangan narxga teng.
Ko`rinib turibdiki, narx diversifikatsiyasi firmaning xarajatlari tarkibiga
ta`sir qilmaydi. Shunday qilib, har bir birlik qo`shimcha ishlab chiqarilgan va
sotilgan mahsulotdan tushadigan qo`shimcha foyda talabdan chekli xarajatni
ayrilganiga teng. Masalan, agar yuqoridagi misolni qarasak, uchinchi qo`shimcha
mahsulotni sotishdan olinadigan qo`shimcha foydani ∆π
3 deb belgilasak, ∆π
3 =
MR
3 - MC
3 = P
3 - MC
3 ko`rinishida aniqlanadi.
Talab ( MR ) chekli xarajatdan ustun bo`lganda firma ishlab chiqarish hajmini
oshirib o`z foydasini orttiradi. Ishlab chiqarishni kengaytirish ishlab chiqarish
hajmi Q
e *
hajmga etguncha davom ettiriladi. Q
e *
hajmda chekli daromad, ya`ni
talab chekli xarajatga teng bo`ladi va ishlab chiqarish yanada oshirilsa chekli

xarajat talabdan, ya`ni MR dan yuqori bo`lgani uchun firma foydasi qisqaradi.
Umumiy foydaga endi chekli xarajat chizig`i bilan talab chizig`i o`rtasidagi
shtrixlangan FEN yuzaga teng bo`ladi. Har bir iste′molchi uchun u to`lashi
mumkin bo`lgan narxni o`rnatilishi firma tomonidan iste′molchi ortiqchaligining
hammasini egallashga imkon beradi. Bu o`z navbatida ishlab chiqaruvchi
daromadini oshiradi. 3.4-rasmdan ko`rish mumkinki, firma daromadi ancha
oshgan.

Q e * Q
4.4-rasm. Ideal diversifikatsiyalashda foydani ifodalovchi grafik 4
Ammo, xaridorlar juda ko`p bo`lsa, firma ularning har biri uchun alohida
narx belgilashi qiyin. Bu erda asosiy muammo, xaridorlar sotib olishi mumkin
bo`lgan narxni aniqlashdir. Firma xaridorlar bilan so`rov o`tkazishi mumkin, lekin
xaridor ushbu sotib olishi mumkin bo`lgan maksimal narxni to`g`ri aytadi deb hech
kim kafolat bera olmaydi. Shunga qaramasdan, xaridorlar kamroq bo`lganda, real
hayotda narx differentsiatsiyasidan foydalanuvchi firmalar ham yo`q emas.
Masalan, gazga, elektroenergiyaga aholi va korxonalar to`laydigan narxlar,
hayvonot bog`iga, muzeyga kirish chiptalarining yosh bolalarga, katta
yoshdagilarga va guruhlarga har xil narxlarda bo`lishi. Bunday hollarda narxni
differetsiatsiyalovchi firma iste′molchi ortiqchaligining bir qismini o`zlashtiradi.
4
B.T.Salimov. Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot. Darslik. "Iqtisodiyot". Toshkent - 2019

N
P
max
MC
E
P
e *
D=MR
F

Yana bir misol tariqasida poyafzal sotuvchi firmani ko`rib chiqaylik.
Sotuvchi har bir poyafzal sotilishidan 20 foiz foyda oladi deylik. Sotuvchi ba`zi bir
xaridorlarga tovarni o`z narxida sotsa, boshqa biriga sotganda o`z ulushining bir
qismidan voz kechadi, nima uchun deganda, foyda olmagandan ko`ra har bir
poyafzaldan 10 foizdan (20 foiz o`rniga) foyda olish uning uchun afzalroq.
Agar narxlar differentsiatsiyasi xaridorlar sonini oshishiga olib kelsa,
bundan sotuvchilar ham, xaridorlar ham manfaat ko`radi. Demak, umumiy
farovonlik oshadi. Quyidagi 3.5-rasmda ana shu vaziyat tasvirlangan (3.5-rasm).

Q 3 Q m Q 2 Q 1 Q
3.5-rasm. Daromadga bog`liq narxlar differentsiatsiyasi

Rasmdan ko`rish mumkinki, monopol narx
Pm va undan yuqori bo`lgan
narxlarda tovar sotib olishga qurbi etmagan xaridorlar
Pm dan kichik bo`lgan
P 1 va
P 2
narxlarda tovarni sotib olishi mumkin bo`ladi va ma`lum iste′molchi ortiqchaligiga
ega bo`ladilar.
Iste`mol hajmiga ko`ra narxlar diversifikatsiyasi. Ba′zi bir tovarlarga
bo`lgan talab u tovarni ishlab chiqarish va sotish oshgan sari kamayib boradi.
Bunday tovarga elektr energiyasi misol bo`la oladi. Har bir iste′molchi bir oyda

P
3 S
MC
P
m
P
2
P
1
D
MR P

ma`lum miqdordagi (kilovatt/soat) elektroenergiyaga pul to`lab, undan
ortiqchasiga to`lash qobiliyati pasayib boradi.
Iste′molchi mablag`i etmagani uchun eng kerakli miqdordagi (uyni minimal
yoritish uchun, muzlatgich, televizor ishlashi uchun zarur bo`lgan)
elektroenergiyaga pul to`laydi, lekin bu miqdordagi minimal elektroenergiyaning
qimmati qushimcha olishi mumkin bo`lgan elektroenergiya qiymatidan ancha
yuqori bo`ladi. Musbat masshtab samarasi bo`lganda elektroenergiya ishlab
chiqarish hajmining oshishi uni ishlab chiqarish uchun sarflanadigan o`rtacha va
chekli xarajatlarni kamayishiga olib keladi. Bunday holatda elektroenergiya narxini
differentsiatsiya qilinishi maqsadga muvofiqdir. Ya`ni, har xil miqdorda iste`mol
qilingan bir xil tovarga (elektroenergiyaga) xar xil narx belgilash.
Birinchi bosqichda ma`lum miqdorgacha iste`mol qilingan
elektroenergiyaga alohida narx, ikkinchi bosqichda qo`shimcha miqdordagi
iste`mol qilingan elektroenergiyaga oldingi bosqichdagiga nisbatan kamroq narx
belgilanadi. Ushbu vaziyat quyidagi 3 .6-rasmda ifodalangan.

0 Q
1 Q
e Q
2 Q
3 Q

MR P
P
1
P
e
P
2
ATC
P
3
MC
D

3.6-rasm. Elektroenergiyani iste`mol qilish hajmiga ko`ra narxni
differentsiatsiyalash 5
Haqiqatan ham, elektroenergiyani ishlab chiqarish hajmini oshirganda (agar
masshtab samarasi yuqori bo`lsa) uning xarajatlari kamayadi va narxlar
differentsiatsiyasi bir tomondan iste′molchilarning turmush farovonligini oshirsa
(ular ko`proq elektroenergiyadan foydalanish imkoniyatiga ega bo`ladilar),
ikkinchi tomondan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi kompaniyaning umumiy
foydasini oshiradi.
Rasmdan ko`rish mumkinki, elektroenergiya ishlab chiqarish hajmi
oshganda ATC va MC lar kamaymoqda. Birinchi bosqichda Q
1 hajmdagi
elektroenergiya eng yuqori P
1 narxda iste`mol qilinadi. Ikkinchi bosqichda
qo`shimcha ( Q
2 - Q
1) miqdordagi elektroenergiya P
2 narxda
( P
2 ¿ P
1 ) iste`mol qilinadi. Agar elektroenergiyaga bir xil P
e narx
o`rnatilganda Q
e hajmda elektroenergiya ishlab chiqarilgan bo`lar edi.
Narx differentsiatsiyasida ishlab chiqarish hajmi Q
3 ga oshadi.
Tovarlar kategoriyasiga ko`ra narx differentsiasiyasi. Ushbu turdagi narx
differentsiatsiyasi xaridorlarni ularning talab chizig`iga ko`ra ikki yoki undan ortiq
guruhlarga bo`ladi, demak, har bir guruhning o`z talab chizig`i bo`lib, bu talab
chizig`i boshqa guruhlarnikiga qaraganda yotiqligi bilan farq qiladi. Bunga misol
tariqasida samolyotga, paroxodga sotiladigan chiptalarning klasslarga bo`linib, har
xil yo`lovchilarga turli narxlarda sotilishini, bir xil spirtli ichimliklarning ham har
xil sortlari turli xil narxlarda sotilishini, muzqaymoqlar (bolalar uchun, kattalar
uchun), talabalar, nafaqadagilar va nogironlar uchun qilinadigan imtiyozlarni
keltirish mumkin.
Iste′molchilarni kategoriyalarga bo`lish turli xil mezonlarga asoslanadi.
Bularning ichida asosiy mezon xaridorlarning daromadlaridir. Masalan, shahar
transportiga sotiladigan kartochkalar narxi oddiy fuqarolar uchun bir xil, talabalar
uchun narxi pastroq, o`quvchilar uchun esa yanada pastroq. Xuddi shunday
5
B.T.Salimov. Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot. Darslik. "Iqtisodiyot". Toshkent - 2019

hayvonot bog`iga kiruvchilar ham: bolalarga sotiladigan chipta narxi kattalarga
sotiladigan chipta narxidan ancha past. Yoki spirtli ichimliklarni olsak, ularning
etiketkalarining o`zi xaridorlarni kategoriyaga bo`ladi (bir xil turdagi ichimlikni
har xil etiketkali shishalarga quyilishi va ularga har xil narxlarni o`rnatilishi:
―O`zbekiston arog`i, ―Ekstra arog`i, ―Kristall aroqlari). ‖ ‖ ‖
Endi biz tovarlar kategoriyasiga qarab ularga narx belgilashni ko`rib
chiqamiz. Buning uchun quyidagi ikkita shart bajarilishi zarurdir.
Birinchi shartga ko`ra ishlab chiqarish hajmidan qat`iy nazar, umumiy
hajmdagi tovarni xaridorlar guruhlariga shunday taqsimlash kerakki, har bir birlik
tovarni sotishdan olinadigan chekli daromad
MR ning qiymati bir xil bo`lsin. Masalan, ikki xil sortdagi mahsulotni sotish
kerak bo`lsin. Birinchi guruhga sotiladigan har bir mahsulotning chekli daromadini
MR
1 va ikkinchi guruhnikini MR
2 deylik. Agar
MR
1
¿ MR
2 bo`lsa, firma birinchi sortdagi mahsulotni ishlab chiqarishni
oshiradi va ikkinchi sortdagi mahsulotni kamaytiradi. Nima uchun deganda,
birinchi sort mahsulotni bir birligidan tushadigan foyda ikkinchi sortdagi
mahsulotnikidan katta. Bunday holda ( MR
1
¿ MR
2 bo`lganda) firma umumiy
foydani oshirish uchun birinchi sort mahsulot narxini tushirib, ikkinchi sort
mahsulotnikini ko`taradi. Chekli daromadlar birbiriga teng bo`lmaganda firma o`z
foydasini maksimallashtira olmaydi. Shuning uchun firma mahsulot
kategoriyalariga narxlarni shunday tanlash kerakki har xil kategoriyadagi
mahsulotlarni sotishdan tushadigan chekli daromadlar teng bo`lsin.
Ikkinchi shart - har bir sort bo`yicha ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi
foydani maksimallashtiradigan hajmga teng bo`lsin. Biz bilamizki, ishlab chiqarish
hajmi foydani maksimallashtiradi, qachonki u chekli daromadni chekli xarajatga
tenglashtirsa. Demak, har bir sort bo`yicha sotiladigan mahsulotning chekli
daromadi uni ishlab chiqarishdagi chekli xarajatga teng bo`lsa. Ikki xil sortdagi
mahsulot uchun ikkinchi shart quyidagicha yoziladi: MR
1 = MC
1 va MR
2 = MC
2 .
Agar bu tenglik bajarilmasa firma o`z foydasini maksimallashtirish uchun umumiy

ishlab chiqarish hajmini ko`taradi yoki pasaytiradi (mahsulotlar narxini oshirish
yoki kamaytirish). Endi matematik jihatdan bu qanday bo`lishini ko`rib
chiqamiz.
Faraz qilaylik birinchi sort mahsulot narxi P
1 va ikkinchi sortniki - P
2
bo`lsin. TC ( Q
C ) - bu Q
C = Q
1 + Q
2 hajmdagi mahsulotni ishlab chiqarishning
umumiy xarajatlari. U holda umumiy foyda quyidagiga teng: π = ¿
P
1 ∙
Q
1 + P
2 ∙
Q
2 -
TC ( Q ) ( 1 ).

Foydani maksimallashtirish uchun har bir sort bo`yicha qo`shimcha bir
birlik mahsulotni sotishdan tushadigan qo`shimcha foydalarni nolga
tenglashtiramiz. Nima uchun deganda, firma ikkala sortdagi mahsulotlarning
oxirgisini sotishdan tushadigan qo`shimcha foyda nolga teng bo`lguncha birinchi
sort mahsulot hajmini ham, ikkinchi sort mahsulot hajmini ham oshirib boradi.
Demak, {
∆ π
∆ Q 1 = ∆ ( P 1 ∙ Q 1 )
∆ Q 1 − ∆ C
∆ Q 1 = 0
∆ π
∆ Q 2 = ∆ ( P 2 ∙ Q 2 )
∆ Q 2 − ∆ C
∆ Q 2 = 0
Ko`rinib turibdiki bu erda:
∆ ( P 1 ∙ Q 1 )
∆ Q 1 = ∆ R
∆ Q 1 = MR 1 va ∆ ( P 2 ∙ Q 2 )
∆ Q 2 = ∆ R
∆ Q 2 = MR 2 ∆ C
∆ Q 1 = MC va ∆ C
∆ Q 2 = MC
Bu erda
MC - qo`shimcha bir birlik mahsulotni ishlab chiqarishdagi qo`shimcha umumiy
xarajatlar.
Ikkinchi shartga ko`ra quyidagini yozamiz: MR
1 = MC va
MR
2 = MC (3).
Ikkalasini birlashtirib, ishlab chiqarish hajmi quyidagi

MR
1 = MR
2 = MC tenglikni bajarilishini ta`minlaydigan ishlab chiqarish
hajmiga teng bo`lishi kerakligini aniqlaymiz.
Endi firma rahbarlari narxlarni o`rnatishda talab elastikligidan foydalansin
deylik. Eslasak, chekli daromadni quyidagicha yozish mumkin edi:
MR=P(1+1
E0 )
Bu holda har bir mahsulot sorti uchun MR
1 =P
1 (1+ 1
E
1 ) va MR
2 =P
2 (1+ 1
E
2 )
bu erda E 1 va E 2 lar birinchi va ikkinchi sort mahsulotlarning narx bo`yicha
talab elastiklari. Endi birinchi shartga ko`ra quyidagini yozamiz: MR 1 = MR 2 yoki
P(1+ 1
E
1 )= P(1+ 1
E
2 ) , yuqoridagi tenglikdan narxlar o`rtasida bajarilishi zarur
bo`lgan munosabatni olamiz: P 1
P 2 = ( 1 + 1
E
1 )
( 1 + 1
E
2 ) (4)
(4)-dan ko`rinib turibdiki, firma talab elastikligi kam bo`lgan mahsulot
sortiga yuqori narx belgilashi kerak. Masalan, birinchi sort mahsulot elastikligi -3
va ikkinchi sort mahsulot elastikligi -6 bo`lsin. U holda birinchi sort mahsulot
narxi (4) ga ko`ra quyidagiga teng:
P
1 = 1,25 * P
2 , birinchi sort mahsulot narxi ikkinchi sort mahsulot narxidan
1,25 marta ortiq qilib belgilanishi kerak.
IE 1I= IE 2I
bo`lgani uchun, ya`ni birinchi sort mahsulot talab elastikligi
ikkinchi sort mahsulot elastikligidan kichik bo`lgani uchun, ikkinchi sort
mahsulotning talab chizig`i birinchi sort mahsulotning talab chizig`iga ko`ra
yotiqroq bo`ladi.
Misol . Hayvonot bog`iga kirish chiptasiga bo`lgan narx kattalar va bolalar
uchun har xil bo`lsin. Kattalarning chiptaga bo`lgan talab chizig`i quyidagicha:
P
k =10-(1+ 1
8000 ) Q
k ,

bu erda P
k - kattalar uchun chipta narxi; Q
k - kattalarning chiptaga talabi.
Bolalarning talabi: P
b =6-(1+ 1
8000 ) Q
b , bu erda P b - bolalar uchun chipta
narxi; Q
b - bolalarning chiptaga talabi.
Hayvonot bog`iga 56000 kishi bir vaqtda kirishi mumkin. Hayvonot bog`i
rahbariyati 5600 ta chiptani sotish uchun narx differentsiatsiyasidan
foydalanmoqchi. Rahbariyat kattalar va bolalar uchun qanday narx belgilaydi?
Yechish . Kattalardan va bolalardan tushadigan daromadlarni yozamiz:
TR
k = P
k * Q
k va TR
b = P
b * Q
b (1)
P
k va P
b larni yuqoridagi formulalarga qo`yamiz va natijada quyidagilarni
olamiz:
TR
k =10 Q
k - 1
8000 Q 2
k (2)
TR
k =6 Q
b - 1
8000 Q 2
b
Endi kattalarga va bolalarga sotiladigan chiptalar uchun chekli daromadlarni
aniqlaymiz:
MR
k =10 Q
k -1
4000 Q 2
k
(3)
MR
k =6 Q
k -
1
4000 Q 2
k
Chekli daromadlarni birinchi shartga ko`ra tenglashtiramiz
MR
k = MR
b dan 10 Q
k - 1
4000 Q 2
k = 6 Q
k -
1
4000 Q 2
k (4) munosabatni olib, uni
ixchamlashtirsak, kattalarning talabini bolalar talabiga bog`iliqligini aniqlaymiz:
Q
k = 16000 + Q
b (5)

Masalaning shartiga ko`ra Q
k + Q
b = 56000 chipta sotilishi kerak, bundan
bolalar talabini aniqlaymiz: Q
b = 56000 - Q
k ,
bolalar talabini (5) - munosabatga
quyib kattalarni chiptaga bo`lgan talabini aniqlaymiz va u Q
k = 36000 ga teng.
Endi bolalarning talabini aniqlaymiz: Q
b = 56000 - 36000 = 20000.
Demak, bolalarning talabi 20000 ta chipta teng ekan.
Rahbariyat ushbu talablarga ko`ra kattalar va bolalar uchun chiptalarning
narxlarini quyidagicha aniqlaydi:
P
k =10 - 1
8000 3600=5,5 so’m
P
b =6- 1
8000 2000=3,5 so’m .
Rahbariyat chipta narxini kattalar uchun 4,5 so`m va bolalar uchun 2,5 so`m
qilib belgilaydi va umumiy daromad
TR = TR
k + TR
b = 5,5 * 36000 + 3,5 * 20000 = 268000 so`mni tashkil qiladi.
Bordi-yu, rahbariyat hamma uchun chipta narxini 5,5 so`m qilib belgilasa,
bolalarning ko`pchiligi chiptani sotib olaolmay qolardi va bu o`z navbatida
umumiy foydani kamayishiga olib kelardi.

XULOSA
Yuqorida aytilganlardan kelib chiqqan holda, zamonaviy, asosan bozor
mamlakatlarida iqtisodiyotning samarali ishlashini monopoliya va raqobat
o'rtasidagi doimiy muvozanatsiz, iqtisodiy rivojlanish samaradorligining ushbu eng
muhim tamoyillarining u yoki bu kombinatsiyasini ta'minlamasdan turib amalga
oshirish mumkin emas degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Bozorning eng muhim belgilaridan biri bu bozor sub'ektlari o'rtasidagi
o'zaro raqobat shakli va ijtimoiy ishlab chiqarishni tartibga solish mexanizmi
sifatida raqobatdir.
Raqobat - bozor iqtisodiyoti sub'ektlari o'zlarining shaxsiy iqtisodiy
manfaatlarini amalga oshirish jarayonida o'zaro to'qnashuvning ijtimoiy shakli.
Raqobat orqali nafaqat ishlab chiqarish omillari, balki daromadlar ham
tadbirkorlik subyektlarining hissasi va samaradorligiga muvofiq taqsimlanadi.
Resurslardan samarali foydalanish ishlab chiqaruvchilarga yuqori daromad olish
imkonini beradi, agar resurslar samarasiz ishlatilsa, ular yo'qotishlarga duchor
bo'ladi va bozordan majburan chiqarib yuborilishi mumkin;
Raqobat ishlab chiqarish kontsentratsiyasining kuchli omili bo'lib, uning
tabiati ishlab chiqarishning rivojlanishi va monopollashuv darajasiga bog'liq.

Monopoliyalar - bu ishlab chiqarish va kapitalning yuqori darajada
kontsentratsiyasi, monopol narxlarni o'rnatish va monopol foyda olish tufayli
sanoat va bozorlarni nazorat qiluvchi yirik iqtisodiy birlashmalar.
Monopoliya deganda bir sub'ektga tegishli bo'lgan ishlab chiqarish, savdo va
boshqa faoliyatning mutlaq huquqi tushuniladi.
Monopoliyalarga boshqacha munosabatda bo'lish mumkin, jamiyat ular
bilan yuz yildan ortiq kurash olib boradi, lekin monopoliyani dunyoning barcha
yomonliklari sifatida ko'rish yoki ularni faqat iqtisodiy farovonlikning asosi deb
hisoblash mumkin emas. Monopol hokimiyatga ega bo`lgan firmalarning narxni
belgilash strategiyasining asosini iste′molchi ortiqchaligini egallash orqali
qo`shimcha foyda olish usullari tashkil qiladi. Monopolistlarning jamiyatga ta`sir
qiluvchi salbiy tomonlari borligini ham esdan chiqarmaslik lozim. Yiriklashgan
firmalar o`z mahsuloti sifatini oshirishga va uni tez-tez yangilashga alohida e`tibor
beradi, deb bo`lmaydi. Ushbu firmalarda yaratilgan yangiliklarni ishlab
chiqarishga joriy qilishni ko`p hollarda to`xtab qolishini ham ko`rish mumkin.
Narxlar diversifikatsiyasi (narxlarni iste′molchilarning imkoniyatlariga
qarab har xil darajalarda belgilash) uch xil bo`lishi mumkin: iste′molchi
daromadiga ko`ra, iste`mol hajmiga va tovarlar turiga ko`ra.
Iste′molchilar daromadiga ko`ra narxlarni belgilashning ideal varianti har bir
xaridorning imkoniyatidan kelib chiqib, u sotib oladigan har bir tovarga maksimal
narx belgilashdir. Ushbu maksimal narxni xaridorning rezerv narxi deb qaraladi.
Har bir xaridor uchun rezerv narx belgilashga iste′molchilarning daromadiga ko`ra
narxlarni ideal diversifikatsiyalash deyiladi.
Iste`mol hajmiga ko`ra narxlar diversifikatsiyasi. Ba′zi bir tovarlarga bo`lgan
talab u tovarni ishlab chiqarish va sotish oshgan sari kamayib boradi. Bunday
tovarga elektr energiyasi misol bo`la oladi. Har bir iste′molchi bir oyda ma`lum
miqdordagi (kilovatt/soat) elektroenergiyaga pul to`lab, undan ortiqchasiga to`lash
qobiliyati pasayib boradi.

Tovarlar kategoriyasiga ko`ra narx differentsiasiyasi. Ushbu turdagi narx
differentsiatsiyasi xaridorlarni ularning talab chizig`iga ko`ra ikki yoki undan ortiq
guruhlarga bo`ladi, demak, har bir guruhning o`z talab chizig`i bo`lib, bu talab
chizig`i boshqa guruhlarnikiga qaraganda yotiqligi bilan farq qiladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
I. O’zbekiston Respublikasi qonunlari. O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti farmonlari va qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi qarorlari va boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar, O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti asarlari.
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil 30-aprel kuni
o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali
qabul qilingan)
2. O’zbekiston Respublikаsi Prezidentining 2022-yil 28-yаnvаrdаgi “2022-
2026-yillаrgа mo’ljаllаngаn yаngi O’zbekistonning tаrаqqiyot strаtegiyаsi
to’g’risidа”gi PF-5853-son Fаrmoni .
3. O’zbekiston Respublikаsi Prezidenti Shаvkаt Mirziyoyevning Oliy Mаjlisgа
vа O’zbekiston xаlqigа murojааtnomаsi// Xаlq so’zi, 20.12.2022-yil
4. O’zbekiston Respublikаsi Prezidentining 2019-yil 23-oktаbrdаgi
“O’zbekiston Respublikаsi qishloq xo’jаligini rivojlаntirishning 2020-2030-
yillаrgа mo’ljаllаngаn strаtegiyаsini tаsdiqlаsh to’g’risidа”gi PF-5853-son
fаrmoni// Xаlq so’zi, 24.10.2019-yil

5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 4 martdagi PF-4707-sonli
“2015-2019 yillarda ishlab chiqarishni tarkibiy o‘zgartirish, modernizatsiya va
diversifikatsiya qilishni ta’minlash chora-tadbirlari dasturi” to‘g‘risidagi farmoni.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 6 martdagi PQ-2313-sonli
“2015-2019 yillarda ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish va
modernizatsiya qilish dasturi” to‘g‘risidagi qarori.
7. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga
Murojatnomasi. // Xalq so‘zi. 2023-yil.
8. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – T.: O‘zbekiston, 2016. - 56 b.478
9. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –
48 b.
10. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T.: O‘zbekiston, 2017. – 488 b.
11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 4-martdagi PF-4707-sonli
“2015-2019 yillarda ishlab chiqarishni tarkibiy o‘zgartirish, modernizasiya va
diversifikasiya qilishni ta'minlash chora-tadbirlari dasturi” to‘g‘risidagi farmoni
12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 14.12.2018
yildagi 1013-son
13. O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni
rivojlantirish davlat qo‘mitasining, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
Boshqaruvining, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi qarori, 13.01.2011
yilda ro‘yxatdan o‘tgan, ro‘yxat raqami 2181
Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar.
1. E.I.Ergashev. Makroiqtisodiyot. O'quv qo'llanma. "Iqtisod-Moliya"
nashriyoti. Toshkent – 2018.
2. M.T.Asqarova. Makroiqtisodiy siyosat. Darslik. "Innovatsion rivojlanish"
NMU. Toshkent – 2019

3. B.T.Salimov. Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot. Darslik. "Iqtisodiyot".
Toshkent - 2019
4. H.Nabiyev, M.Ahmedova. Iqtisodiy statistika Darslik. T.: " Innovatsion
rivojlanish nashriyot-matbaa uyi" 2018. 377 betlar
5. T.R.Raximov. Moliyaviy menejment: Darslik. Tomsk. 2016. 264 betlar (rus
tilida).
I. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasining 2023-yilgi statistik
hisoboti
IV. Internet saytlari.
1. www.lex.uz
2. www.stat.uz
3. www.openinfo.uz
4. www.uzland.uz

Monopol hokimiyat sharoitida narx belgilash va diversifikatsiyalash tamoyillari

Sotib olish