Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	101.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI TOSHKENT IQTISODIYOT VA
PEDAGOGIKA INSTITUTI
“Tillar va maktabgacha ta’lim” fakulteti
“O’zbek tili va adabiyoti” yo’nalishi
4-kurs 22/7-guruh talabasi
“O zbek adabiyotini o qitish metodikasi” ʻ ʻ fanidan
KURS ISHI
MAVZU: “Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya”

MUNDARIJA
KIRISH .............................................................................................................................................................................. 3
I BOB. MOTIVATSIYA TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY ASOSLARI ............................................................................. 5
1.1. Motivatsiya tushunchasi: mohiyati va ta’riflari ....................................................................................................... 5
1.2. Motivatsiya turlari va ularning xususiyatlari .......................................................................................................... 10
II BOB. MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISH VA AMALIY TATBIQI ................................................................................... 15
2.1. Motivatsiyani shakllantirishning nazariy va pedagogik asoslari ............................................................................ 15
2.2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari .................................................................................... 22
XULOSA ......................................................................................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................................... 30
2

3 KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarblidi: Bugungi zamonaviy psixologiya va
pedagogika fanida motivatsiya tushunchasi alohida ilmiy ahamiyatga ega bo’lib,
inson faoliyatining mazmuni, maqsadi va natijasini belgilovchi asosiy omillardan
biridir. Har qanday o’quv jarayonida o’quvchining yoki talabning bilim olishga
bo’lgan ishtiyoqi, ichki ehtiyoji yoki tashqi rag’batlantiruvchi omillar uning
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Shu bois motivatsiya nazariy jihatdan
ham, amaliy jihatdan ham ta’limning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi.
Motivatsiyaning intrinzik (ichki) va ekstrinzik (tashqi) turlari insonning o’quv
faoliyati, mehnatga munosabati, shaxs sifatida shakllanishida muhim o’rin tutadi.
Ichki motivatsiya shaxsning o’z-o’zidan bilimga intilishi, qiziqishi va maqsad sari
ongli harakatini anglatadi. Tashqi motivatsiya esa mukofot, baho, rag’bat kabi
tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Har ikki motivatsiya turi o’quv jarayonida
bir-birini to’ldirib, ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli,
motivatsiya tushunchasi, uning turlari va ularning o’quv jarayonidagi roli,
shuningdek, o’quvchilarda motivatsiyani shakllantirish usullari mazkur
tadqiqotning dolzarbligini belgilab beradi. Bugungi kunda ta’lim jarayonida
motivatsiyani oshirishga qaratilgan interfaol metodlar, rag’batlantiruvchi
strategiyalar, innovatsion texnologiyalar va psixologik yondashuvlar amaliyotda
keng qo’llanilmoqda.
Motivatsiya bu insonning faoliyatga kirishishi, maqsad sari intilishi va uning
davomiyligini ta’minlovchi ichki va tashqi kuchlar majmui sifatida tushuniladi.
Har bir insonning harakatlari, qarorlari va ijtimoiy faoliyati motivatsiya bilan
chambarchas bog’liq bo’lib, shaxsning muvaffaqiyatga erishishida muhim rol
o’ynaydi. Shu sababli motivatsiya masalalari psixologiya, pedagogika va
menejment fanlarida alohida o’rganiladi. Zamonaviy pedagogik jarayonda
o’quvchilarning o’z-o’zini rivojlantirishga bo’lgan intilishlarini shakllantirish,
bilim olish jarayonida faollik va qiziqishni oshirish masalalari motivatsiya
nazariyasining amaliy ahamiyatini oshirmoqda. Motivatsiya turlari ko’p bo’lib,
ularni ikki asosiy turga – intrinzik (ichki) va ekstrinzik (tashqi) motivatsiyaga

4ajratish mumkin. Intrinzik motivatsiya o’quvchining ichki qiziqishi, o’z-o’zini
rivojlantirish istagi bilan bog’liq bo’lsa, ekstrinzik motivatsiya tashqi rag’batlar,
mukofotlar yoki baholar orqali shakllanadi. Mazkur ishning ilmiy yangiligi
shundaki, u motivatsiya nazariyasining pedagogik jarayondagi amaliy ahamiyatini
integrativ yondashuv orqali o’rganadi va intrinzik hamda ekstrinzik motivatsiyani
samarali shakllantirish usullarini ko’rsatadi. Ish pedagogika, psixologiya va ta’lim
fanlari talabalariga nazariy va amaliy qo’llanma sifatida xizmat qilishi mumkin.
Kurs ishi mavzusining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi motivatsiya
tushunchasini o’rganish, intrinzik va ekstrinzik motivatsiya xususiyatlarini
aniqlash hamda ularni pedagogik jarayonda amaliy qo’llash imkoniyatlarini tahlil
qilishdir.
Kurs ishi mavzusining vazifalari:
1. Motivatsiya tushunchasi va uning nazariy asoslarini o’rganish;
2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya xususiyatlarini aniqlash va ularni taqqoslash;
3. Motivatsiyani shakllantirishning pedagogik usullarini ko’rib chiqish;
4. Amaliy misollar orqali motivatsiya nazariyasining ta’lim jarayonida
qo’llanishini tahlil qilish.
Kurs ishi mavzusining obyekti: Ushbu ishning ibyekti O’quvchi
shaxsining o’quv faoliyatidagi motivatsion jarayonlari.
Kurs ishi mavzusining predmeti: Ushbu ishning predmeti Intrinzik va
ekstrinzik motivatsiya tushunchalari hamda ularni shakllantirishning pedagogik va
psixologik metodlari.
Kurs ishning tuzilishi: Kirish, 2 asosiy bob, 4 fasl, umumiy xulosalar va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.ʻ

5I BOB. MOTIVATSIYA TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Motivatsiya tushunchasi: mohiyati va ta’riflari
Motivatsiya psixologiya va pedagogikada markaziy o’rin egallaydi, chunki u
inson faoliyati, xatti-harakatlari va qarorlarining asosiy harakatlantiruvchi kuchi
sifatida namoyon bo’ladi. Motivatsiya – bu shaxsning ma’lum bir maqsad sari
intilishini, faoliyatga kirishishini va uni davom ettirishini ta’minlovchi ichki va
tashqi omillar majmuidir. Shu orqali motivatsiya insonning harakatlarini tartibga
soladi, ularni maqsadga yo’naltiradi va faoliyat davomida qat’iyatlilikni
ta’minlaydi. Turli olimlar motivatsiya tushunchasini turlicha ta’riflagan. Masalan,
amerikalik psixologlar E. Deci va R. Ryan motivatsiyani shunday izohlaydilar:
“Motivatsiya – bu insonning faoliyatni ichki qiziqish va shaxsiy qoniqish asosida
amalga oshirishga bo’lgan intilishi.” Shu bilan birga, nemis psixologi V. Vundt
motivatsiyani inson xatti-harakatini shakllantiruvchi ichki psixologik kuchlar
sifatida ko’radi. Ularning ta’riflari motivatsiyaning inson faoliyatidagi markaziy
ahamiyatini, shuningdek, ichki va tashqi omillar bilan chambarchas bog’liqligini
ko’rsatadi.
Motivatsiya nazariyalari psixologiya va pedagogika fanlarida keng
o’rganilgan va ularni klassik va zamonaviy yo’nalishlarga ajratish mumkin.
Klassik nazariyalar motivatsiyani insonning asosiy ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan faoliyat sifatida tushuntiradi. Masalan, A. Maslouning ehtiyojlar
ierarxiyasi nazariyasi motivatsiyani biologik va psixologik ehtiyojlarning tartib
bilan qondirilishi orqali tushuntiradi. Maslouga ko’ra, inson birinchi navbatda
fiziologik ehtiyojlarni qondirishi kerak, keyin xavfsizlik, ijtimoiy aloqalar, hurmat
va o’zini anglash ehtiyojlariga intiladi 1
. Bu nazariya motivatsiyaning tartibli va
bosqichma-bosqich shakllanishini ko’rsatadi.
Zamonaviy motivatsiya nazariyalari esa shaxsning ijtimoiy va psixologik
kontekstdagi o’zaro ta’sirini hisobga oladi. Masalan, E. Deci va R. Ryanning o’zini
anglash nazariyasi (Self-Determination Theory) motivatsiyani intrinzik va
1
Axmedov A. Pedagogika asoslari. – Toshkent:, 2018.

6ekstrinzik omillar orqali tushuntiradi. Intrinzik motivatsiya shaxsning ichki
qiziqishi, o’zini rivojlantirish istagi va faoliyatdan zavq olish bilan bog’liq bo’lsa,
ekstrinzik motivatsiya tashqi rag’batlar, mukofotlar yoki baholar orqali
shakllanadi. Shu tarzda, motivatsiya nafaqat ehtiyojlarni qondirish, balki shaxsning
ichki istaklari va tashqi sharoitlar bilan o’zaro aloqasi natijasida ham yuzaga
keladi.
1-jadval. “Motivatsiya” tushunchasining turli mualliflar tomonidan berilgan
ta’riflari
Muallif Ta’rif mazmuni Asosiy urg’u
A. Maslow Motivatsiya — bu inson ehtiyojlaridan kelib
chiqib, uni maqsad sari harakat qilishga undovchi
ichki kuchdir Ehtiyojlar
iyerarxiyasi
S. Freud Motivatsiya shaxsning ongsiz istaklari va
instinktlariga asoslangan psixik jarayondir Ongsiz omillar
D.
McClelland Motivatsiya — bu yutuqqa erishish, hokimiyat va
ijtimoiy aloqalarga bo’lgan ehtiyojlar
majmuasidir Ijtimoiy
ehtiyojlar
V. Vroom Motivatsiya — shaxsning kutilayotgan natija va
mukofotga bo’lgan ishonchiga asoslangan
jarayondir Kutilma va natija
A.N.
Leontyev Motivatsiya faoliyatni yo’naltiruvchi va
boshqaruvchi ichki psixologik omillar tizimidir Faoliyat
nazariyasi
E. Deci, R.
Ryan Motivatsiya — shaxsning ichki qiziqishi va tashqi
rag’batlar ta’siri ostida shakllanuvchi jarayondir Ichki va tashqi
motivatsiya
Izoh:
Mazkur jadvalda motivatsiya tushunchasi psixologik, ijtimoiy va boshqaruv
nuqtayi nazaridan yoritilgan. Ta’riflar shuni ko’rsatadiki, motivatsiya faqat
rag’bat emas, balki inson xulq-atvorini boshqaruvchi murakkab ichki
mexanizm hisoblanadi.

72-jadval. Motivatsiya tushunchasining asosiy tarkibiy elementlari
Element Mazmuni Motivatsiyadagi roli
Ehtiyoj Insonda mavjud bo’lgan ichki talab yoki
yetishmovchilik Motivatsiyaning boshlang’ich
manbai
Motiv Ehtiyojni qondirishga yo’naltirilgan ichki
sabab Harakatni faollashtiradi
Maqsad Inson erishmoqchi bo’lgan aniq natija Faoliyat yo’nalishini belgilaydi
Rag’bat Tashqi ta’sir vositalari (mukofot, baho) Motivatsiyani kuchaytiradi
Qiziqish Faoliyatga nisbatan ijobiy munosabat Barqaror motivatsiyani
ta’minlaydi
Natija Faoliyat yakuni Motivatsiyaning samaradorligini
ko’rsatadi
Izoh:
Motivatsiya jarayoni ehtiyojdan boshlanib, natija bilan yakunlanadigan
uzluksiz tizim dir. Har bir element bir-biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, ulardan
birining sustligi motivatsiyaning pasayishiga olib keladi.
3-jadval. Motivatsiya tushunchasining ilmiy yondashuvlar bo’yicha talqini
Yondashuv Vakillar Motivatsiya mohiyati
Psixologik yondashuv Freud, Maslow Ichki ehtiyoj va instinktlar asosida
Faoliyat yondashuvi Leontyev Faoliyatni harakatga keltiruvchi omil
Boshqaruv yondashuvi Vroom,
Herzberg Mehnat samaradorligini oshirish
vositasi
Gumanistik yondashuv Rogers, Maslow Shaxsiy o’sish va o’zini namoyon
qilish

8Yondashuv Vakillar Motivatsiya mohiyati
Ijtimoiy-psixologik
yondashuv McClelland Jamiyat va ijtimoiy ehtiyojlar bilan
bog’liq
Izoh:
Turli ilmiy yondashuvlar motivatsiyani turlicha talqin qilsa-da , ularning barchasi
motivatsiyani inson faoliyatining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida e’tirof
etadi.
Motivatsiya tushunchasi ko’p qirrali bo’lib, u shaxsning ehtiyojlari, maqsadlari,
qiziqishlari va tashqi rag’batlar bilan chambarchas bog’liq. Ilmiy yondashuvlar
tahlili shuni ko’rsatadiki, motivatsiya inson xulq-atvorini boshqarishda asosiy
psixologik mexanizm hisoblanadi va ta’lim, mehnat hamda boshqaruv
jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etadi.
Motivatsiyaning tarkibiy elementlarini ham ajratish mumkin. Ular
quyidagilardan iborat: Ma’lumot va qiziqish – faoliyatga kirishishning
boshlang’ich sababi; Shuningdek, motivatsiya psixologik va pedagogik nuqtai
nazardan o’rganilganda uning tarkibiy elementlari ham aniqlanadi. Bu elementlar
motivatsiya jarayonining har bir bosqichida shaxsning faoliyatga kirishishidan
tortib, uni davom ettirishigacha bo’lgan barcha jarayonlarni tushunishga yordam
beradi. Birinchidan, ma’lumot va qiziqish motivatsiyaning boshlang’ich omili
hisoblanadi. U faoliyatga kirishishning asosiy sababi bo’lib, shaxsning mavzuga
bo’lgan ichki qiziqishi va yangi bilimlarni o’rganishga bo’lgan intilishini aks
ettiradi. Qiziqish va ma’lumot motivatsiyaning “yonilg’i”si vazifasini bajaradi,
chunki u shaxsni faoliyatga rag’batlantiradi va faoliyat davomida diqqatini
jamlashga yordam beradi. Intilish va maqsad – faoliyat natijasida erishiladigan
natija yoki qoniqish istagi; Ikkinchidan, intilish va maqsad motivatsiyaning muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu element shaxsning faoliyatga kirishishidagi asosiy
yo’naltiruvchi kuch bo’lib, u erishiladigan natija yoki maqsadga intilish bilan
bog’liq. Intilish shaxsning ichki motivatsiyasi bilan yaqin aloqada bo’lib, faoliyat

9davomida qat’iyatlilik va izchillikni ta’minlaydi. Maqsad esa faoliyatni ma’noli va
aniq yo’naltirishga yordam beradi, shuningdek, shaxsni natijaga erishish uchun
zarur bo’lgan resurslarni va harakatlarni yo’naltiradi. Masalan, o’quvchi darsni
o’zlashtirishga qiziqishi bilan kirishganida, uning intilishi va maqsadi shaxsiy
o’sish, bilimni kengaytirish yoki baholarda yaxshilanish kabi aniq natijalarga
intilish orqali namoyon bo’ladi 2
. Shu tarzda, intilish va maqsad motivatsiya
jarayonida faoliyatni strukturaviy ravishda yo’naltiruvchi omil vazifasini bajaradi.
Harakat va faollik – motivatsiya orqali shakllanadigan xatti-harakatlar;
Uchinchidan, harakat va faollik motivatsiyaning muhim tarkibiy qismi sifatida
namoyon bo’ladi. Bu element shaxsning ichki qiziqishi va maqsadga intilish
natijasida yuzaga keladigan amaliy faoliyatni ifodalaydi. Harakat va faollik orqali
motivatsiya o’zini tashqi ko’rinishda namoyon qiladi: shaxs maqsad sari harakat
qiladi, qarorlar qabul qiladi va faoliyatni davom ettirishga harakat qiladi.
Pedagogik nuqtai nazardan, harakat va faollik o’quvchilarning o’rganish
jarayonida faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Masalan, dars davomida o’quvchi
mavzuni o’rganish, savollarga javob berish, mustaqil ishlarni bajarish orqali
motivatsiyaning harakatga yo’naltirilgan qismi — faollikni namoyon qiladi. Shu
bilan birga, harakat va faollik motivatsiyani kuchaytiruvchi va mustahkamlovchi
omil sifatida ham xizmat qiladi, chunki faoliyat davomida shaxs o’zining
qobiliyatlarini sinab ko’radi va maqsadga erishish motivatsiyasi mustahkamlanadi.
Davomiylik – maqsad sari intilishning barqarorligi va davomiyligi.
To’rtinchidan, davomiylik motivatsiyaning muhim tarkibiy qismi bo’lib, shaxsning
maqsad sari intilishi va faoliyatni uzluksiz davom ettirish qobiliyatini ifodalaydi.
Faoliyat boshlanishi bilan motivatsiya yuzaga keladi, lekin uning samarali bo’lishi
va natijaga erishishi uchun davomiylik zarur. Davomiylik shaxsni qiyinchiliklarga
qaramay, maqsad sari harakat qilishga undaydi va motivatsiya jarayonini barqaror
qiladi. Pedagogik nuqtai nazardan, davomiylik o’quvchilarning bilim va
ko’nikmalarni mustahkamlash, murakkab vazifalarni bajarishda sabr-toqat
ko’rsatish va o’zini rivojlantirish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Masalan, dars
2
Xasanov Sh. Psixologiya va pedagogik motivatsiya. – Toshkent: 2020.

10davomida o’quvchi yangi mavzuni o’zlashtirish, mustaqil ishlarni bajarish va
topshiriqlarni to’liq amalga oshirish orqali motivatsiyaning davomiyligini
namoyon qiladi 3
. Shu tarzda, davomiylik motivatsiyaning faollik va intilish
elementlarini mustahkamlab, shaxsni maqsadga erishish jarayonida barqaror
faoliyat ko’rsatishga yo’naltiradi. Ushbu to’rt tarkibiy element — ma’lumot va
qiziqish, intilish va maqsad, harakat va faollik, shuningdek davomiylik —
birgalikda motivatsiya jarayonining mukammal ishlashini ta’minlaydi va
pedagogik amaliyotda o’quvchilarning bilim olish faoliyatini samarali tashkil
etishda asosiy rol o’ynaydi.
Pedagogik nuqtai nazardan motivatsiya o’quvchilarning bilim olish jarayonidagi
faoliyati va qiziqishini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Motivatsiya kuchli
bo’lgan shaxs faoliyatga faol kirishadi, qiyinchiliklarga bardosh beradi va o’z
maqsadlariga erishishda qat’iylik ko’rsatadi. Shu sababli pedagogik jarayonda
o’quvchilarning ichki va tashqi motivatsiyasini uyg’unlashtirib rivojlantirish
muhim ahamiyatga ega. Ushbu bo’lim motivatsiya tushunchasining mohiyatini
aniqlash, olimlarning nazariy yondashuvlarini ko’rib chiqish va motivatsiya
elementlarini aniqlash orqali pedagogik amaliyotga tayyorlaydi. Bu esa, o’z
navbatida, o’quvchilarning bilim olish jarayonida faolligini oshirish va ularni
maqsad sari intilishga yo’naltirish imkonini beradi.
1.2. Motivatsiya turlari va ularning xususiyatlari
Motivatsiya inson faoliyatini rag’batlantiruvchi ichki va tashqi kuchlar
majmui sifatida shakllanishi mumkin. Psixologik va pedagogik tadqiqotlar
motivatsiyani ikki asosiy turga ajratadi: intrinzik (ichki) motivatsiya va ekstrinzik
(tashqi) motivatsiya. Har ikki tur o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, shaxsning
faoliyatga kirishishi va uni davom ettirishidagi rolini aniqlaydi. Intrinzik
motivatsiya intrinzik motivatsiya shaxsning faoliyatni ichki qiziqish, shaxsiy
qoniqish va o’zini rivojlantirish istagi asosida amalga oshirishga bo’lgan intilishi
sifatida ta’riflanadi. Bu motivatsiya turi tashqi rag’batlardan mustaqil bo’lib,
3
Yoqubov B. Umumiy pedagogika. – Toshkent: 2017.

11shaxsning ichki ehtiyojlari, qiziqishlari va shaxsiy maqsadlariga bog’liq. Ichki
rag’bat – intrinzik motivatsiyaning eng muhim xususiyati bo’lib, u shaxsning
faoliyatga bo’lgan ichki qiziqishi va o’zini rivojlantirish istagidan kelib chiqadi.
Faoliyat shaxsga nafaqat ma’lum natijaga erishish, balki jarayondan zavq olish va
o’z qobiliyatlarini sinab ko’rish imkonini beradi. Ichki rag’bat shaxsni faoliyatga
mustaqil ravishda kirishga undaydi va uni tashqi rag’batlarga bog’liq bo’lmagan
holda barqaror saqlaydi. Shu sababli intrinzik motivatsiya bilan amalga oshirilgan
faoliyat ko’pincha ijodiy, innovatsion va uzluksiz bo’ladi. Yo’naltirilganlik –
ekstrinzik motivatsiyaning asosiy xususiyati bo’lib, shaxsning faoliyatini ma’lum
natija yoki tashqi mukofotga erishish maqsadida yo’naltiradi 4
. Bu turdagi
motivatsiya shaxsni tashqi rag’batlar, masalan, baho, mukofot, maqtov yoki
ijtimoiy tan olish orqali faoliyatga jalb qiladi. Yo’naltirilganlik shaxsning
harakatlarini maqsadga mos ravishda tartibga soladi va natijaga erishishni
rag’batlantiradi. Pedagogik jarayonda bu element o’quvchilarni qisqa muddatli
maqsadlar sari yo’naltirish, intizom va tartibni mustahkamlashda keng qo’llaniladi.
Masalan, dars davomida o’quvchilarning baholar, sovrinlar yoki maqtov orqali
rag’batlantirilishi ularning faol ishtirokini ta’minlaydi.
O’zgaruvchanlik – ekstrinzik motivatsiyaning yana bir muhim xususiyati
bo’lib, u tashqi sharoitlar o’zgarishiga qarab motivatsiya darajasining ham
o’zgarishini anglatadi. Agar tashqi rag’batlar mavjud bo’lmasa yoki kamayib ketsa,
shaxsning faoliyatga bo’lgan qiziqishi va intilishi pasayishi mumkin. Shu sababli
ekstrinzik motivatsiya ko’pincha qisqa muddatli va vaziyatga bog’liq bo’ladi.
Pedagogik amaliyotda o’qituvchilar tashqi rag’batlarni samarali boshqarish orqali
o’quvchilarning motivatsiyasini barqaror saqlashga harakat qiladilar. Masalan,
mukofot tizimi, baholar va ijtimoiy tan olish elementlarini doimiy ravishda
qo’llash orqali o’quvchilarni faoliyatga jalb qilish mumkin 5
. Shu tarzda, ekstrinzik
motivatsiya shaxsni faoliyatga yo’naltiruvchi va rag’batlantiruvchi kuch sifatida
xizmat qiladi, lekin uning samaradorligi tashqi sharoitlar bilan chambarchas
bog’liq bo’ladi. Intrinzik motivatsiya esa shaxsning ichki qiziqishi va o’zini
4
Sobirov R. Ta’limda motivatsiya va rag‘batlantirish usullari. – Toshkent: 2019.
5
Qodirov S. Ta’lim nazariyasi. – Toshkent: 2016.

12rivojlantirish istagiga asoslanganligi sababli ko’proq barqaror va mustahkam
hisoblanadi.
Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani taqqoslash va pedagogik amaliyotda
uyg’unlashtirish intrinzik va ekstrinzik motivatsiya bir-birini to’ldiruvchi
xususiyatga ega bo’lib, pedagogik jarayonda ularni uyg’unlashtirish
o’quvchilarning faoliyatini barqaror, samarali va maqsadga yo’naltirilgan qilishga
yordam beradi. Intrinzik motivatsiya shaxsning ichki qiziqishi, o’zini rivojlantirish
istagi va faoliyatdan zavq olishiga asoslanadi. U faoliyatni barqaror va izchil
qiladi, ijodiy fikrlash va mustaqil qarorlar qabul qilish imkoniyatini oshiradi.
Masalan, o’quvchi yangi mavzuni o’z qiziqishi bilan o’rganadi, mashqlarni
bajarishda o’zini sinab ko’radi va bilim olish jarayonidan zavq oladi. Shu tarzda,
intrinzik motivatsiya o’quvchining mustaqil o’rganish qobiliyatini va ijodiy
faolligini rivojlantiradi. Ekstrinzik motivatsiya esa faoliyatni tashqi rag’batlar
orqali rag’batlantiradi. U qisqa muddatli maqsadlar sari yo’naltiruvchi, tartib-
intizomni mustahkamlovchi va tashqi mukofotlar bilan bog’liq bo’lgan motivatsiya
manbai hisoblanadi. Masalan, o’quvchilar baholar, sovrinlar yoki o’qituvchining
maqtovi orqali darslarda faol ishtirok etishga rag’batlantiriladi. Ekstrinzik
motivatsiya o’quvchilarning tashqi talablar va ijtimoiy kontekstga moslashishini
ta’minlaydi.
Pedagogik jarayonda eng samarali natijalarga erishish uchun intrinzik va
ekstrinzik motivatsiyani uyg’unlashtirish muhimdir. Shu bilan birga, intrinzik
motivatsiya bilan faoliyatni boshlash va davom ettirish shaxsni barqaror faoliyatga
rag’batlantiradi, ekstrinzik motivatsiya esa qisqa muddatli natijalar va tashqi
rag’batlar orqali faoliyatni qo’llab-quvvatlaydi. Misol sifatida, o’quvchi yangi
mavzuni ichki qiziqishi bilan o’rganadi (intrinzik motivatsiya), shu bilan birga
yaxshi baho olishni ham maqsad qiladi (ekstrinzik motivatsiya) 6
. Bu ikki turdagi
motivatsiya birgalikda ishlaganda, shaxs faoliyati yanada samarali va barqaror
bo’ladi. Pedagogik amaliyotda intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani
uyg’unlashtirish quyidagi usullar orqali amalga oshiriladi: Ichki qiziqishni
6
Vahobov A., Tursunov D. Psixologiya va pedagogik nazariya. – Toshkent: 2021.

13uyg’otish – bu pedagogik jarayonda intrinzik motivatsiyani rivojlantirishning eng
samarali usullaridan biridir. Ushbu yondashuv orqali o’quvchilarning faoliyatga
bo’lgan ichki qiziqishi oshiriladi va mavzu yoki topshiriqlar ularga qiziqarli va
ma’noli tarzda taqdim etiladi. Mavzu o’quvchilarning kundalik hayotiy tajribalari,
qiziqishlari va shaxsiy intilishlari bilan bog’langanida, ular faoliyatga ko’proq
kirishadi va mustaqil fikrlashga intiladi.
Pedagogik amaliyotda ichki qiziqishni uyg’otishning bir necha yo’llari
mavjud: topshiriqlarni qiziqarli va ijodiy shaklda tashkil etish, mavzuni real
hayotiy misollar bilan bog’lash, o’quvchilarga o’z fikrlarini erkin ifoda etish
imkoniyatini berish va o’quv jarayonini interaktiv usullarda tashkil etish. Shu
tarzda, o’quvchi faoliyatdan nafaqat tashqi mukofot uchun, balki jarayonning
o’zidan zavq olish orqali qatnashadi. Ichki qiziqishni uyg’otish orqali
o’quvchilarda mustaqil o’rganish, ijodkorlik va mas’uliyat hissi rivojlanadi. Bu
usul intrinzik motivatsiyani kuchaytiradi va ularni bilim olish jarayonida barqaror
va faol ishtirok etishga rag’batlantiradi. Tashqi rag’batlardan oqilona foydalanish –
ekstrinzik motivatsiyani samarali qo’llash pedagogik jarayonning muhim qismidir.
Bu usul orqali o’quvchilarning faoliyati baholar, mukofotlar, maqtov yoki ijtimoiy
tan olish orqali rag’batlantiriladi. Shu bilan birga, tashqi rag’batlarni doimiy va
me’yorida qo’llash motivatsiya darajasini barqaror saqlashga yordam beradi.
Masalan, topshiriqlarni bajargan o’quvchilarga baho berish, yaxshi ishlari uchun
maqtov yoki mukofot taqdim etish orqali ularning faoliyatga bo’lgan intilishi
kuchaytiriladi. Muhimi, bu rag’batlar shaxsning ichki qiziqishi bilan
uyg’unlashganda, motivatsiyaning yanada mustahkam va barqaror bo’lishi
ta’minlanadi. Mustaqillikni rag’batlantirish – o’quvchilarga topshiriqlarni mustaqil
bajarish imkoniyatini berish intrinzik motivatsiyani rivojlantirishning samarali
usuli hisoblanadi. Mustaqillik shaxsga o’z qarorlarini qabul qilish, fikrlarini ifoda
etish va o’zini anglash imkonini beradi. Pedagogik jarayonda o’qituvchi
o’quvchilarga topshiriqni bajarishda tanlov va ijodiy yondashuv imkoniyatini
berib, ularni faollikka rag’batlantiradi. Shu tarzda, o’quvchilar faoliyatni nafaqat
tashqi rag’batlar, balki ichki qoniqish va qiziqish asosida amalga oshiradi.

14 Davomiylikni ta’minlash – motivatsiyani barqarorlashtirish va shaxsning
faoliyatga uzluksiz intilishini qo’llab-quvvatlash uchun muhim usul hisoblanadi.
Bu, o’z navbatida, motivatsiyaning ichki va tashqi omillarini muntazam va izchil
tarzda uyg’unlashtirish orqali amalga oshiriladi. Masalan, o’quvchilarning
qiziqishi va intilishini mustahkamlash uchun mavzularni izchil tarzda davom
ettirish, rag’bat tizimini doimiy qo’llash va faoliyatni qiziqarli shaklda tashkil etish
zarur. Shu bilan faoliyat davomiy va barqaror bo’ladi, o’quvchilar o’zini
rivojlantirishga doimiy intiladi 7
. Shunday qilib, pedagogik jarayonda motivatsiyani
shakllantirishda intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani uyg’unlashtirish quyidagi
asosiy yo’llar orqali amalga oshiriladi: Ichki qiziqishni uyg’otish; tashqi
rag’batlardan oqilona foydalanish; Mustaqillikni rag’batlantirish; Davomiylikni
ta’minlash. Ushbu yondashuvlar o’quvchilarning faoliyatga bo’lgan intilishi,
qiziqishi va qat’iyatini oshiradi, shuningdek, ularni bilim olish jarayonida barqaror
va samarali faoliyat ko’rsatishga yo’naltiradi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani
uyg’unlashtirish, pedagogik jarayonni shaxsga mos, qiziqarli va ma’noli qilishga
imkon yaratadi. Shunday qilib, intrinzik va ekstrinzik motivatsiya pedagogik
jarayonda bir-birini to’ldiruvchi va mustahkamlovchi vosita sifatida ishlatiladi.
Ularni uyg’unlashtirish o’quvchilarning bilim olish jarayonida faollik, ijodiy
yondashuv va barqaror intilishlarni rivojlantirishga yordam beradi, shuningdek,
ularni maqsad sari yo’naltirilgan, mustaqil va samarali faoliyatga rag’batlantiradi.
Motivatsiya tushunchasi, uning mohiyati, nazariy asoslari va turlari –
intrinzik va ekstrinzik motivatsiya batafsil ko’rib chiqildi. Motivatsiya inson
faoliyatini rag’batlantiruvchi ichki va tashqi kuchlar majmui sifatida tushuntirildi,
uning tarkibiy elementlari – ma’lumot va qiziqish, intilish va maqsad, harakat va
faollik hamda davomiylik – aniqlandi. Ushbu elementlar motivatsiya jarayonining
mukammal ishlashini ta’minlaydi va pedagogik jarayonda o’quvchilarning
faoliyatini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Shuningdek, motivatsiyaning ikki
asosiy turi – intrinzik va ekstrinzik motivatsiya tahlil qilindi. Intrinzik motivatsiya
shaxsning ichki qiziqishi va o’zini rivojlantirish intilishiga asoslangan bo’lsa,
7
Akmalov M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: , 2018.

15ekstrinzik motivatsiya faoliyatni tashqi rag’batlar orqali rag’batlantiradi. Ularning
xususiyatlari, o’zaro taqqoslanishi va pedagogik jarayonda uyg’unlashtirish
imkoniyatlari ko’rsatildi. Pedagogik amaliyotda motivatsiyani shakllantirishda
intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani uyg’unlashtirishning to’rtta asosiy yo’li
aniqlandi: ichki qiziqishni uyg’otish, tashqi rag’batlardan oqilona foydalanish,
mustaqillikni rag’batlantirish va davomiylikni ta’minlash. Shu yondashuvlar orqali
o’quvchilarning faoliyatga bo’lgan intilishi, qiziqishi va qat’iyati oshiriladi, ularni
bilim olish jarayonida barqaror va samarali faoliyat ko’rsatishga yo’naltiradi 8
.
Shunday qilib, motivatsiyaning nazariy asoslarini tushunish va pedagogik
jarayonda uni samarali qo’llashning ilmiy poydevorini yaratdi, bu esa kurs ishining
keyingi boblari uchun zamin tayyorlaydi.
II BOB. MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISH VA AMALIY TATBIQI
2.1. Motivatsiyani shakllantirishning nazariy va pedagogik asoslari
Motivatsiyani shakllantirish psixologiya va pedagogika fanlarida markaziy
o’rin egallaydi, chunki bu jarayon shaxsning faoliyatini rag’batlantirish, uning
intilish va qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Motivatsiyani
shakllantirish tushunchasi faqatgina shaxsni faoliyatga jalb qilish bilan
cheklanmay, balki uning maqsad sari intilishlarini barqarorlashtirish va izchil
natijalar olishga qaratilgan. Motivatsiyani shakllantirish nazariy asoslari
motivatsiyani shakllantirishning nazariy asoslari turli psixologik va pedagogik
nazariyalarga tayangan holda ishlab chiqilgan. Ularni quyidagi yo’nalishlar orqali
tushuntirish mumkin: Ehtiyojlar nazariyasi A. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi orqali
motivatsiyani shaxsning ehtiyojlarini bosqichma-bosqich qondirish jarayoni
sifatida tushuntiradi. Maslou nazariyasiga ko’ra, insonning motivatsiyasi uning
asosiy ehtiyojlarini qondirishdan boshlanadi va yuqori darajadagi ehtiyojlar sari
rivojlanadi.
8
Karimov N. O‘qituvchilik va motivatsiya. – Toshkent: , 2019.

16 Ehtiyojlar ierarxiyasi besh asosiy bosqichdan iborat: fiziologik ehtiyojlar,
xavfsizlik ehtiyojlari, ijtimoiy ehtiyojlar, hurmatga bo’lgan ehtiyojlar va o’zini
anglash ehtiyojlari. Har bir bosqichning qondirilishi shaxsni keyingi darajadagi
ehtiyojlarga intilishiga rag’batlantiradi. Pedagogik nuqtai nazardan qaraganda, bu
nazariya o’quvchilarning motivatsiyasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Masalan, dars jarayonida o’quvchilarning fiziologik ehtiyojlari – ovqatlanish, dam
olish va qulay o’quv muhitining ta’minlanishi – asosiy shart sifatida ko’riladi.
Motivatsiyani shakllantirish pedagogika va psixologiya fanlarining markaziy
muammolaridan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida o’quvchilarning bilim olishga
bo’lgan ichki ehtiyoji, qiziqishi va faolligini rivojlantirish samarali ta’limning
muhim sharti sanaladi. Shu sababli motivatsiyani shakllantirish masalasi nazariy
yondashuvlar hamda pedagogik amaliyot nuqtayi nazaridan chuqur o’rganiladi.
1-jadval. Motivatsiyani shakllantirishning asosiy nazariy yondashuvlari
Nazariya nomi Vakillari Asosiy g’oya Pedagogik ahamiyati
Ehtiyojlar
iyerarxiyasi
nazariyasi A. Maslow Inson ehtiyojlari
bosqichma-bosqich
qondiriladi O’quvchining asosiy
ehtiyojlari qondirilgandagina
o’qishga qiziqish ortadi
Faoliyat
nazariyasi A.N.
Leontyev Faoliyat motiv orqali
boshqariladi Ta’lim faoliyatini maqsadli
tashkil etish zarur
Kutilma
nazariyasi V. Vroom Natijaga bo’lgan
ishonch motivatsiyani
belgilaydi O’quvchi muvaffaqiyatga
erishishiga ishonsa, faolligi
oshadi

17Nazariya nomi Vakillari Asosiy g’oya Pedagogik ahamiyati
Ikki omilli
nazariya F.
Herzberg Ichki va tashqi omillar
motivatsiyani
shakllantiradi Rag’bat va qiziqishni
uyg’unlashtirish muhim
O’z-o’zini
aniqlash
nazariyasi E. Deci, R.
Ryan Ichki motivatsiya asosiy
harakatlantiruvchi kuch Mustaqillik va tanlov
motivatsiyani kuchaytiradi
Izoh:
Nazariy yondashuvlar motivatsiyaning psixologik ildizlari ni ochib beradi.
Ularning barchasi ta’lim jarayonida o’quvchining shaxsiy ehtiyojlari va ichki
qiziqishlari ni inobatga olish zarurligini ta’kidlaydi.
2-jadval. Motivatsiyani shakllantirishning pedagogik asoslari
Pedagogik omil Mazmuni Ta’limdagi roli
Maqsadga
yo’naltirilganlik Dars maqsadining aniq
belgilanishi O’quvchi faoliyatining
mazmunini anglaydi
Rag’batlantirish Baholash, maqtov, mukofot Faollik va ishonchni oshiradi
Qiziqarli metodlar Interfaol va innovatsion
yondashuvlar Ichki motivatsiyani kuchaytiradi
Individual yondashuv O’quvchining qobiliyatini
hisobga olish Shaxsiy rivojlanishni
ta’minlaydi
O’z-o’zini baholash Refleksiya va tahlil Mustaqil fikrlashni rivojlantiradi
Izoh:
Pedagogik asoslar motivatsiyani amaliy jihatdan shakllantirish ga xizmat qiladi.
Ta’lim jarayonida samarali metodlar qo’llanilganda o’quvchilar o’z bilimiga
mas’uliyat bilan yondashadi.

18 3-jadval. Motivatsiyani shakllantirish bosqichlari
Bosqich Mazmuni Natija
Dastlabki motivatsiya Qiziqish va ehtiyojni uyg’otish O’quv faoliyatiga kirish
Barqaror motivatsiya Ichki rag’batni kuchaytirish Faollikning oshishi
Mustahkamlash Muvaffaqiyatni tan olish O’ziga ishonch
O’zini rivojlantirish Mustaqil maqsad qo’yish Doimiy ta’limga intilish
Izoh:
Motivatsiya bir martalik jarayon emas , balki uzluksiz rivojlanib boruvchi
pedagogik tizimdir. Har bir bosqich oldingisiga tayanadi va shaxs kamolotiga
xizmat qiladi.
Motivatsiyani shakllantirishning nazariy va pedagogik asoslari shuni
ko’rsatadiki, ta’lim samaradorligi bevosita o’quvchining ichki ehtiyojlari,
qiziqishlari va shaxsiy faolligiga bog’liq. Nazariy yondashuvlar motivatsiyaning
psixologik mohiyatini yoritib bersa, pedagogik asoslar uni amaliyotda samarali
tashkil etish imkonini yaratadi. Shu bois, ta’lim jarayonida motivatsiyani ongli va
tizimli ravishda shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xavfsizlik ehtiyojlarini qondirish esa, o’quvchilarning o’zini himoyalangan
his qilishi, tartibli va intizomli dars muhiti orqali amalga oshiriladi. Shundan so’ng,
pedagoglar ijtimoiy ehtiyojlarni qondirishga e’tibor qaratadilar. Bu o’quvchilarga
guruhda ishlash, jamoaviy loyihalarda qatnashish va do’stona munosabatlar
o’rnatish imkoniyatini berishni o’z ichiga oladi 9
. Shu tarzda, ijtimoiy integratsiya
motivatsiyani yanada kuchaytiradi va o’quvchilarni faoliyatga jalb qiladi. Keyingi
bosqich – hurmatga bo’lgan ehtiyojlar. O’quvchilarning o’z ishlariga baho
berilishi, muvaffaqiyatlari uchun maqtov va e’tibor ko’rsatilishi ularning shaxsiy
qadr-qimmatini oshiradi va motivatsiyani mustahkamlaydi. Nihoyat, o’zini anglash
ehtiyojlari – shaxsning o’z imkoniyatlarini to’liq ro’yobga chiqarishi, ijodiy va
intellektual salohiyatini rivojlantirishga intilishi – motivatsiyaning eng yuqori
9
Rustamov A. Pedagogik innovatsiyalar va motivatsiya nazariyasi. – Toshkent: 2021.

19darajasini tashkil qiladi. Shu tariqa, Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi pedagogik
jarayonda motivatsiyani shakllantirishda tizimli yondashuvni ta’minlaydi.
Pedagoglar o’quvchilarning har bir ehtiyoj darajasini hisobga olib, faoliyatni
shaxsiy ehtiyojlar bilan uyg’unlashtirsa, motivatsiya barqaror va samarali bo’ladi.
Bu esa, o’z navbatida, o’quv jarayonida ijobiy natijalarga erishishga,
o’quvchilarning faol ishtirokini va ijodiy faolligini oshirishga yordam beradi.
O’zini anglash va ichki motivatsiya nazariyasi o’zini anglash nazariyasi (Self-
Determination Theory) E. Deci va R. Ryan tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib,
motivatsiyani shaxsning ichki qiziqishi, mustaqilligi va o’zini rivojlantirish istagi
orqali tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko’ra, shaxs faoliyatni tashqi mukofot yoki
bosim bilan emas, balki o’z ichki qoniqishi, qiziqishi va shaxsiy maqsadlari
asosida amalga oshirganda, uning motivatsiyasi yanada barqaror va samarali
bo’ladi. Intrinzik motivatsiya – bu shaxsning ichki rag’bati bilan bog’liq bo’lib,
faoliyatdan zavq olish, o’zini rivojlantirish va shaxsiy maqsadlariga erishishga
intilish orqali yuzaga keladi. Pedagogik jarayonda intrinzik motivatsiyani
shakllantirish o’quvchilarning ichki qiziqishini uyg’otishga va ularni mustaqil
faoliyatga jalb qilishga qaratilgan. Masalan, dars jarayonida o’quvchilarga
mavzuni o’z qiziqishlariga moslashtirish, topshiriqlarni interaktiv va ijodiy shaklda
taqdim etish, ularni guruhda ham, individual tarzda ham ishlashga undash intrinzik
motivatsiyani oshiradi 10
. Shu bilan birga, o’quvchilarga o’z qarorlarini qabul qilish
va o’zini sinab ko’rish imkoniyatini berish ularning mustaqillik hissini
rivojlantiradi va o’zini anglash ehtiyojini qondiradi.
O’zini anglash nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, shaxsning ichki motivatsiyasi
tashqi rag’batlar bilan uyg’unlashganda eng samarali natijalarga erishiladi. Misol
uchun, o’quvchi yangi mavzuni o’rganishda ichki qiziqish bilan faol qatnashadi,
shu bilan birga, baho yoki maqtov orqali qo’shimcha rag’batlanadi. Bu holat
intrinzik va ekstrinzik motivatsiyaning uyg’un ishlashini ko’rsatadi. Pedagogik
amaliyotda o’zini anglash va ichki motivatsiyani shakllantirishning asosiy yo’llari
quyidagilar: Faoliyatni qiziqarli va ma’noli qilish – o’quvchilarni mavzu bilan
10
Mirzayev B. Ta’lim jarayonida intrinzik va ekstrinzik motivatsiya. – Toshkent: 2020.

20bog’lash, real hayotiy misollarni kiritish, interaktiv va ijodiy topshiriqlar berish.
Mustaqillikni rag’batlantirish – o’quvchilarga o’z qarorlarini qabul qilish, o’z
yo’nalishida ish yuritish imkoniyatini berish. Ichki qoniqishni ta’minlash –
o’quvchilarning o’z muvaffaqiyatlarini anglashlari va o’zini rivojlantirish hissini
uyg’otish. Shaxsiy maqsadlarni qo’llab-quvvatlash – o’quvchilarning o’z
maqsadlarini aniqlashlariga yordam berish va ularni amalga oshirishga
rag’batlantirish 11
. Shu tarzda, o’zini anglash va ichki motivatsiya nazariyasi
pedagogik jarayonda motivatsiyani shakllantirishning muhim nazariy asosini
tashkil etadi. U o’quvchilarning ichki qiziqishini rivojlantiradi, ularni mustaqil va
ijodiy faoliyatga yo’naltiradi, shuningdek, bilim olish jarayonida barqaror va
samarali natijalarga erishish imkonini beradi.
Behavioristik yondashuv motivatsiyani shaxsning tashqi rag’batlarga
bo’lgan reaksiyasi orqali tushuntiradi. Ushbu yondashuv asoschilari J. Watson va
B. Skinner bo’lib, ular motivatsiya shaxsning xatti-harakatlarini tashqi omillar –
mukofot, jazolar va ijtimoiy tan olish orqali shakllantiradi, deb hisoblashadi.
Behaviorizmga ko’ra, o’quvchining faoliyati tashqi rag’batlar bilan
mustahkamlanadi. Masalan, topshiriqni muvaffaqiyatli bajargan o’quvchiga baho
berish, maqtov yoki mukofot taqdim etish uning kelajakdagi faoliyatga bo’lgan
intilishini kuchaytiradi. Shu bilan birga, bu yondashuv motivatsiyani tizimli va
barqaror shakllantirishga imkon beradi, chunki rag’batlar muntazam qo’llanilganda
shaxs faoliyatni doimiy amalga oshirishga odatlanadi. Pedagogik jarayonda
behavioristik yondashuvdan foydalanishning bir nechta afzalliklari mavjud:
O’quvchilarning tashqi rag’batlar orqali faoliyatga jalb qilinishi;
Mashg’ulotlarning qat’iy va tartibli o’tishi; Baholar, mukofotlar va maqtov tizimi
orqali motivatsiyaning barqarorligi ta’minlanishi 12
. Shu bilan birga, behavioristik
yondashuvning cheklanishi ham bor: faqat tashqi rag’batga tayangan holda,
shaxsning ichki qiziqishi va ijodiy intilishi rivojlanmasligi mumkin. Shu sababli
pedagoglar behavioristik yondashuvni intrinzik motivatsiya bilan uyg’unlashtirib
qo’llashlari tavsiya etiladi.
11
Zohidov A. Pedagogik psixologiya asoslari. – Toshkent, 2019.
12
G‘aniyev R. Motivatsiya nazariyalari va ta’lim. – Toshkent, 2020.

21 Ma’lumot va qiziqish nazariyasi motivatsiyani shaxsning bilim olish va
faoliyatni amalga oshirishga bo’lgan ichki qiziqishidan kelib chiqadi, deb
tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko’ra, shaxs faqat o’zi uchun ma’no kasb etadigan
va qiziqarli bo’lgan faoliyatni amalga oshirishga intiladi. Pedagogik amaliyotda bu
nazariyani qo’llashning asosiy yo’li – darslarni qiziqarli va ma’noli qilishdir.
Masalan mavzuni real hayotiy misollar bilan boyitish; Interaktiv mashg’ulotlar,
rolli o’yinlar va tajribaviy faoliyatni qo’llash; O’quvchilarga mavzuni o’rganishda
mustaqil izlanish va qaror qabul qilish imkoniyatini berish. Bu yondashuv
o’quvchilarda ichki motivatsiyani kuchaytiradi, ularni mustaqil faoliyatga jalb
qiladi va o’z bilimlarini mustahkamlashga rag’batlantiradi 13
. Shu bilan birga,
o’quvchilarning qiziqishi va intilishi mustahkam bo’ladi, ular faoliyatdan tashqi
mukofot emas, balki ichki qoniqish uchun zavq olishga intiladi. Pedagogik misol
sifatida, matematika darsida masalalarni real hayotiy vaziyatlarga moslashtirish
orqali o’quvchilarning qiziqishi uyg’otilishi mumkin. Yoki tarix darsida tarixiy
shaxslar va hodisalarni dramatizatsiya orqali o’rganish intrinzik motivatsiyani
rivojlantiradi. Shu tarzda, ma’lumot va qiziqish nazariyasi pedagogik jarayonda
motivatsiyani shakllantirishning samarali vositasi hisoblanadi.
Pedagogik asoslar motivatsiyani shakllantirish pedagogik asoslari o’quv
jarayonida motivatsiya manbalarini qanday qo’llash va uyg’unlashtirishni o’z
ichiga oladi. Pedagogik nazariya va amaliyot motivatsiyani shakllantirishda
quyidagi prinsiplarga asoslanadi: Shaxsga moslashtirilganlik. O’quvchilarning
qiziqishlari, ehtiyojlari va individual xususiyatlari inobatga olinishi motivatsiyani
shakllantirishda asosiy shart hisoblanadi. Har bir o’quvchiga mos mavzu va
topshiriqlarni tanlash orqali ichki qiziqish uyg’otiladi va faoliyatga intilish
barqarorlashtiriladi. Rag’batlantirishning uyg’unligi. Intrinzik va ekstrinzik
motivatsiyani uyg’unlashtirish pedagogik jarayonning samaradorligini oshiradi.
Masalan, o’quvchi mavzuni ichki qiziqishi bilan o’rganadi, shu bilan birga yaxshi
baho olishni ham maqsad qiladi. Shu tarzda motivatsiya jarayoni barqaror va izchil
bo’ladi. Faollik va mustaqillikni rag’batlantirish. O’quvchilarga mustaqil ishlash
13
Tojiyev M. Psixologiya va shaxs rivoji. – Toshkent, 2018.

22imkoniyatini berish, ularni o’z qarorlarini qabul qilishga undash intrinzik
motivatsiyani shakllantirishga xizmat qiladi. Mustaqil faoliyat o’quvchilarda
mas’uliyat va o’zini rivojlantirish hissini rivojlantiradi. Davomiylikni ta’minlash.
Motivatsiyani shakllantirish doimiy jarayon bo’lib, faoliyatni uzluksiz
rag’batlantirishni talab qiladi. Bu pedagogik jarayonda izchil topshiriqlar, rag’bat
tizimi va faoliyatni qiziqarli tarzda tashkil etish orqali amalga oshiriladi.
Motivatsiyani shakllantirishning usullari pedagogik amaliyotda
motivatsiyani shakllantirishning samarali usullari quyidagilardan iborat: Ichki
qiziqishni uyg’otish – mavzu va topshiriqlarni o’quvchilarning qiziqishlariga
moslashtirish, jarayonni interaktiv va ma’noli qilish. Tashqi rag’batlardan oqilona
foydalanish – baholar, mukofotlar va maqtov orqali o’quvchilarni rag’batlantirish.
Mustaqillikni rag’batlantirish – o’quvchilarga ijodiy va mustaqil ishlash
imkoniyatini berish. Davomiylikni ta’minlash – motivatsiya manbalarini izchil va
muntazam ravishda qo’llash. Pedagogik nazariyalar va amaliy misollar Masalan,
dars jarayonida o’quvchilarga yangi mavzuni o’rganish topshirig’i berilganda,
o’quvchilar avvalo ichki qiziqish orqali faoliyatga kiradi 14
. Shu bilan birga, baho
olish yoki maqtov olish imkoniyati ularni faoliyatni to’liq bajarishga
rag’batlantiradi. Ularning mustaqil ishlash imkoniyati intrinzik motivatsiyani
mustahkamlaydi, topshiriqlarni bosqichma-bosqich bajarish esa davomiylikni
ta’minlaydi. Shu tarzda, pedagog motivatsiyani shakllantirishning nazariy
asoslarini amaliyotga samarali tatbiq qiladi.
2.2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari
Motivatsiyani shakllantirishning samarali jarayoni intrinzik va ekstrinzik
motivatsiyani uyg’unlashtirishga asoslanadi. Har ikkala turning o’ziga xos
xususiyatlari va pedagogik qo’llanilish usullari mavjud bo’lib, ularni to’g’ri
qo’llash o’quvchilarning bilim olish va faoliyatga bo’lgan intilishlarini maksimal
darajada oshiradi. Intrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari intrinzik
motivatsiya shaxsning ichki qiziqishi va faoliyatdan zavq olish istagiga asoslangan.
14
Karimov B. Ta’lim jarayonida rag‘batlantirishning nazariy asoslari. – Toshkent, 2021.

23Pedagogik amaliyotda intrinzik motivatsiyani shakllantirishning asosiy yo’llari
quyidagilar: Ichki qiziqishni uyg’otish o’quvchilarning motivatsiyasini
shakllantirishda eng muhim intrinzik strategiyalardan biri hisoblanadi. Bu usul
o’quvchilarning faoliyatga bo’lgan ichki rag’batini kuchaytirishga, ularning dars
jarayonida faol va mustaqil bo’lishiga yordam beradi. Ichki qiziqishni
uyg’otishning asosiy pedagogik yo’llari quyidagilardan iborat: Mavzuni
o’quvchilarning qiziqishlariga moslashtirish
O’quvchilarning individual qiziqishlari, tajribasi va bilim darajasini hisobga olib,
mavzularni ularga qiziqarli va ma’noli shaklda taqdim etish motivatsiyani
kuchaytiradi. Masalan, tarix darsida mavzularni shaxsiy qiziqishlariga mos tarixiy
voqealar bilan bog’lash, yoki biologiya darsida tajriba va kuzatuvlarni amaliy
misollar orqali o’rgatish o’quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi 15
. Darsni
interaktiv va ijodiy shaklda tashkil etish faoliyatni interaktiv tarzda olib borish
o’quvchilarning diqqatini jamlash va faoliyatga intilishini oshiradi. Bu yerda guruh
ishlari, rolli o’yinlar, viktorinalar, muammoli vaziyatlarni hal qilish kabi
metodlardan foydalanish mumkin. Interaktiv dars o’quvchilarga faqat bilim olishni
emas, balki fikrlash, muhokama qilish va ijodiy yondashish imkonini beradi.
Real hayotiy misollar, tajribalar va amaliy mashqlar orqali mavzuni qiziqarli
qilish o’quvchilar mavzuni hayotiy kontekstda o’rganish orqali uning amaliy
ahamiyatini tushunadilar. Masalan, matematika darsida formulalar va masalalarni
real hayotiy vaziyatlar bilan bog’lash, kimyo yoki biologiya darsida tajribalarni
o’quvchilar o’zi bajarishi, yoki adabiyot darsida shaxsiy hikoya va insho
yaratishga rag’bat berish – bularning barchasi ichki qiziqishni uyg’otadi. Shu bilan
birga, ichki qiziqishni uyg’otish o’quvchilarning mustaqillik hissini rivojlantiradi,
ularni o’z faoliyati natijalarini baholashga, o’z xatolarini tahlil qilishga va ijodiy
yechimlar topishga undaydi. Bu pedagogik usul motivatsiyani shakllantirishda eng
samarali vositalardan biri sifatida qabul qilinadi. Mustaqillik va ijodiy faoliyatni
rag’batlantirish mustaqillik va ijodiy faoliyatni rag’batlantirish – intrinzik
motivatsiyani shakllantirishning eng samarali usullaridan biridir. Bu yondashuv
15
Ergashev L. O‘quv faoliyatida motivatsiyaning roli. – Toshkent, 2017.

24o’quvchilarga o’z qarorlarini qabul qilish, mustaqil faoliyat yuritish va ijodiy
yondashuvni rivojlantirish imkoniyatini beradi. Natijada o’quvchilar o’z
faoliyatiga mas’uliyat bilan yondashadi va bilim olish jarayonida faollik ko’rsatadi.
Mustaqillikni rag’batlantirishning pedagogik yo’llari topshiriqlarni mustaqil
bajarish imkoniyatini berish o’quvchilarga mavzuni o’rganishda va masalalarni
yechishda mustaqil ishlash imkoniyati berilishi ularning ichki motivatsiyasini
oshiradi. Masalan, matematika yoki fizika darslarida o’quvchilarga murakkab
masalalarni mustaqil yechish topshirig’i beriladi, ularning natijasi baholanadi va
xatolar tahlil qilinadi. Bu jarayon o’quvchilarda mas’uliyat hissini kuchaytiradi.
Ijodiy faoliyatni rag’batlantirish o’quvchilarga mavzuni ijodiy shaklda o’rganish
imkoniyatini yaratish motivatsiyani kuchaytiradi. Masalan, adabiyot darsida
shaxsiy hikoya, insho yoki drama yaratish, tarix darsida voqealarni dramatizatsiya
qilish, biologiya darsida yangi tajribalar o’tkazish kabi faoliyatlar o’quvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi va ularda shaxsiy qoniqish hissini uyg’otadi.
Guruh va individual loyihalarda faol qatnashish mustaqillik va ijodiy
faoliyatni rag’batlantirish shuningdek guruh ishlari orqali ham amalga oshiriladi.
O’quvchilar o’zaro fikr almashadi, muammolarni hal qilishda bir-birini qo’llab-
quvvatlaydi va natijada faoliyat jarayonida shaxsiy ijodiy hissalarini namoyon
etadi. Xatolar orqali o’rganish imkoniyati o’quvchilarni xatolar qilishdan
qo’rqmaslikka o’rgatish, ularni tahlil qilish va to’g’ri qarorlar qabul qilishga
rag’batlantirish ham mustaqillik va ijodiy faoliyatni rivojlantiradi. Bu yondashuv
ularni mustaqil fikrlashga, muammolarni yechishda ijodiy yondashuvni qo’llashga
o’rgatadi. Pedagogik misollar adabiyot darsida: O’quvchilar hikoya yoki she’r
yozish bilan shug’ullanadi, uni sinfda taqdim qiladi va guruh muhokamasida
ishtirok etadi 16
. Shu bilan ular o’z ijodiy fikrlarini ifodalaydi va mustaqil faoliyat
orqali ichki qoniqish hosil qiladi. Matematika darsida: O’quvchilarga masalalarni
mustaqil yechish imkoniyati beriladi, natijalar esa baho yoki sinfdoshlar bilan
muhokama qilinadi. Bu mustaqillik va shaxsiy qoniqishni uyg’otadi.
16
Azizxo‘jayeva N. Pedagogik texnologiya va ta’lim metodlari. – Toshkent, 2020.

25Biologiya laboratoriyasida: O’quvchilar yangi tajribalarni mustaqil tashkil qiladi
va natijalarni tahlil qiladi, bu jarayon ularning ijodiy fikrlash va mas’uliyat hissini
oshiradi. Shu tarzda, mustaqillik va ijodiy faoliyatni rag’batlantirish pedagogik
jarayonda motivatsiyani shakllantirishning eng samarali vositalaridan biri bo’lib,
o’quvchilarda ichki rag’batni kuchaytiradi, ularni faol va mustaqil bilim olishga
yo’naltiradi. O’zini anglash va shaxsiy maqsadlarni qo’llab-quvvatlash o’zini
anglash va shaxsiy maqsadlarni qo’llab-quvvatlash intrinzik motivatsiyani
shakllantirishning muhim pedagogik yo’nalishidir. Bu yondashuv o’quvchilarga
o’z imkoniyatlarini to’liq anglash, shaxsiy maqsadlarini aniqlash va faoliyatni o’z
qoniqishlari asosida amalga oshirish imkonini beradi. Shu orqali o’quvchilar
mustaqil fikrlashga, ijodiy yechimlar topishga va o’zini rivojlantirishga intiladi.
O’zini anglashni rag’batlantirish usullari shaxsiy maqsadlarni aniqlash va
belgilash o’quvchilarga o’z maqsadlarini belgilashga yordam berish motivatsiyani
oshiradi. Masalan, dars boshida o’quvchi haftalik yoki oylik shaxsiy maqsadlarini
belgilaydi: yangi mavzuni o’rganish, loyihani yaratish yoki murakkab topshiriqni
bajarish 17
. Shu tarzda, o’quvchi faoliyatni o’z ehtiyojlari va qiziqishlariga
moslashtiradi. O’z muvaffaqiyatlarini anglash imkoniyatini yaratish o’quvchilarni
o’z natijalarini baholashga, muvaffaqiyatlarini tahlil qilishga va o’z-o’zini
rag’batlantirishga o’rgatish ichki qoniqish va shaxsiy motivatsiyani kuchaytiradi.
Masalan, o’quvchi muvaffaqiyatli topshiriqni bajarganidan so’ng, o’z yutuqlarini
qayd etadi va bu jarayon motivatsiyasini oshiradi. Faoliyatni shaxsiy qoniqish
bilan bog’lash o’quvchilarning faoliyati faqat tashqi mukofot emas, balki ichki
qoniqish bilan bog’langanida motivatsiya barqaror bo’ladi. Masalan, adabiyot
darsida o’quvchilar shaxsiy hikoya yozib, uni yaratish jarayonidan zavq oladi, bu
ularning ichki rag’batini kuchaytiradi.
Ijodiy va mustaqil faoliyatni rag’batlantirish o’quvchilarga yangi g’oyalarni
sinab ko’rish, o’z qarorlarini amalga oshirish va muammolarni hal qilish imkonini
berish shaxsiy maqsadlarni qo’llab-quvvatlaydi. Shu tarzda, o’quvchilar o’zini
rivojlantirishga, ijodiy yechimlar topishga va faoliyatni mustaqil amalga oshirishga
17
Rasulov Sh. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent, 2016.

26rag’batlanadi. Pedagogik misollar adabiyot darsida: O’quvchilar shaxsiy insho,
hikoya yoki she’r yaratadi va uni sinfda taqdim etadi. Shu jarayonda ular o’z ijodiy
imkoniyatlarini anglaydi va o’z maqsadlariga erishadi. Matematika darsida:
O’quvchi murakkab masalani mustaqil yechish orqali o’z qobiliyatini sinab ko’radi
va natijani baholaydi, bu esa shaxsiy qoniqish hissini uyg’otadi. Biologiya
laboratoriyasida: O’quvchilar tajribalarni mustaqil rejalashtiradi va natijalarni tahlil
qiladi, bu jarayon ularning shaxsiy maqsadlari bilan bog’liq intrinzik motivatsiyani
oshiradi. Shu tarzda, o’zini anglash va shaxsiy maqsadlarni qo’llab-quvvatlash
o’quvchilarning ichki rag’batini kuchaytiradi, ularni mustaqil va ijodiy faoliyatga
yo’naltiradi hamda dars jarayonida barqaror va samarali motivatsiyaga erishishga
yordam beradi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish nazariyasi va
pedagogik usullari batafsil tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko’ra, motivatsiyani
rivojlantirishda shaxsning ichki qiziqishi, mustaqilligi, ijodiy faoliyati va shaxsiy
maqsadlari hamda tashqi rag’batlar o’zaro uyg’un ishlatilishi muhim ahamiyatga
ega. Intrinzik motivatsiya o’quvchilarning faoliyatga ichki qiziqishi, o’zini anglash
istagi va shaxsiy qoniqish hissi orqali shakllanadi. Pedagogik jarayonda ichki
motivatsiyani rivojlantirish uchun quyidagi yo’llar samarali hisoblanadi: mavzuni
o’quvchilarning qiziqishlariga moslashtirish, darsni interaktiv va ijodiy shaklda
tashkil etish, real hayotiy misollar va amaliy mashqlar orqali mavzuni qiziqarli
qilish, shuningdek, mustaqil va ijodiy faoliyatni rag’batlantirish 18
. Shu bilan birga,
o’quvchilarga shaxsiy maqsadlarni belgilash va o’z muvaffaqiyatlarini anglash
imkoniyatini berish intrinzik motivatsiyani barqarorlashtiradi va dars jarayonida
faoliyatga yanada ko’proq jalb qiladi.
Ekstrinzik motivatsiya esa faoliyatni tashqi rag’batlar, baho, maqtov,
mukofot va ijtimoiy tan olish orqali shakllantiradi. Pedagogik amaliyotda
ekstrinzik motivatsiyani qo’llashning samarali yo’llari: baholar va mukofotlar
tizimi, sinfda maqtov va ijtimoiy tan olish, tashqi maqsadlarni aniqlash va
bosqichma-bosqich rag’batlantirish. Shu tarzda o’quvchilar faoliyatdan tashqi
natija olish orqali rag’batlanadi, bu esa ularning motivatsiyasini mustahkamlaydi.
18
Deci E., Ryan R. Self-Determination Theory and Motivation. – New York, 2000.

27Eng samarali natijalarga erishish uchun intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani
uyg’unlashtirish zarur. Pedagoglar faoliyatni qiziqarli, ma’noli va shaxsiy
maqsadlar bilan bog’liq qilgan holda tashqi rag’batlar bilan qo’shimcha
rag’batlantirishni amalga oshirsa, o’quvchilarning bilim olishga bo’lgan intilishi va
ijodiy faolligi sezilarli darajada oshadi 19
. Shu bilan, tahlil qilingan intrinzik va
ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari pedagogik amaliyotda keng
qo’llanilishi mumkin bo’lgan samarali vositalardir. Ular o’quvchilarning faol
ishtirokini rag’batlantiradi, mustaqil va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi hamda dars
jarayonida barqaror va samarali motivatsiya hosil bo’lishini ta’minlaydi.
19
Schunk D. Learning Theories: Motivation and Education. – Boston, 2012.

28 XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Ushbu kurs ishida motivatsiya tushunchasi, uning
psixologiya va pedagogikadagi roli, shuningdek intrinzik va ekstrinzik
motivatsiyani shakllantirish nazariyalari va pedagogik usullari keng tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, motivatsiya o’quvchilarning faoliyati va
xatti-harakatlarining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo’lib, dars jarayonida
samarali bilim olish va shaxsiy rivojlanish uchun markaziy ahamiyatga ega.
I bobda motivatsiya tushunchasi, uning psixologik va pedagogik jihatlari,
shuningdek motivatsiyaning tarkibiy elementlari batafsil ko’rib chiqildi.
Motivatsiya shaxsning maqsad sari intilishi, faoliyatga kirishishi va uni davom
ettirishini ta’minlovchi ichki va tashqi omillar majmui ekanligi ta’kidlandi.
Shuningdek, klassik va zamonaviy nazariyalar asosida motivatsiya inson
ehtiyojlari, shaxsiy maqsadlari, ijtimoiy muhit bilan o’zaro ta’siri orqali
shakllanishi tushuntirildi.
II bobda intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish nazariyasi va
pedagogik usullari tahlil qilindi. Intrinzik motivatsiya o’quvchilarning ichki
qiziqishi, mustaqilligi, ijodiy faoliyati va shaxsiy qoniqishi orqali rivojlanadi. Shu
bilan birga, ekstrinzik motivatsiya tashqi rag’batlar, baholar, maqtov va mukofotlar
orqali mustahkamlanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, motivatsiyani
samarali shakllantirish uchun intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani uyg’unlashtirish
zarur. Bu usullar o’quvchilarning darsga bo’lgan qiziqishini oshiradi, mustaqil va
ijodiy faoliyatini rag’batlantiradi hamda bilim olish jarayonida barqaror natijalarga
erishishni ta’minlaydi.
Pedagogik amaliyotda motivatsiyani shakllantirishning asosiy yo’llari
quyidagilarni o’z ichiga oladi: mavzuni o’quvchilarning qiziqishlariga
moslashtirish, darsni interaktiv va ijodiy shaklda tashkil etish, real hayotiy misollar
va tajribalar orqali mavzuni qiziqarli qilish, o’quvchilarga mustaqil faoliyat va
ijodiy topshiriqlar berish, shaxsiy maqsadlarni belgilash va natijalarni baholash
imkoniyatini yaratish, shuningdek tashqi rag’batlar – baholar, maqtov va
mukofotlar orqali qo’shimcha rag’batlantirish. Shu tarzda, motivatsiyani

29shakllantirish pedagogik jarayonda o’quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash,
bilim olishga bo’lgan qiziqishi va intilishini kuchaytirish, shaxsiy rivojlanish va
ijodiy faoliyatini rag’batlantirish uchun samarali vosita bo’lib xizmat qiladi.
Tadqiqotning natijalari pedagogik amaliyotda motivatsiya bilan ishlashning
samarali strategiyalarini ishlab chiqishga va dars jarayonini yanada qiziqarli,
ma’noli va natijali qilishga imkon yaratadi.

30FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A. Pedagogika asoslari. – Toshkent:, 2018.
2. Xasanov Sh. Psixologiya va pedagogik motivatsiya. – Toshkent: 2020.
3. Yoqubov B. Umumiy pedagogika. – Toshkent: 2017.
4. Sobirov R. Ta’limda motivatsiya va rag’batlantirish usullari. – Toshkent: 2019.
5. Qodirov S. Ta’lim nazariyasi. – Toshkent: 2016.
6. Vahobov A., Tursunov D. Psixologiya va pedagogik nazariya. – Toshkent:
2021.
7. Akmalov M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: , 2018.
8. Karimov N. O’qituvchilik va motivatsiya. – Toshkent: , 2019.
9. Mirzayev B. Ta’lim jarayonida intrinzik va ekstrinzik motivatsiya. – Toshkent:
2020.
10. Rustamov A. Pedagogik innovatsiyalar va motivatsiya nazariyasi. – Toshkent:
2021.
11. Zohidov A. Pedagogik psixologiya asoslari. – Toshkent, 2019.
12. G’aniyev R. Motivatsiya nazariyalari va ta’lim. – Toshkent, 2020.
13. Tojiyev M. Psixologiya va shaxs rivoji. – Toshkent, 2018.
14. Karimov B. Ta’lim jarayonida rag’batlantirishning nazariy asoslari. –
Toshkent, 2021.
15. Ergashev L. O’quv faoliyatida motivatsiyaning roli. – Toshkent, 2017.
16. Azizxo’jayeva N. Pedagogik texnologiya va ta’lim metodlari. – Toshkent,
2020.
17. Rasulov Sh. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent, 2016.
18. Deci E., Ryan R. Self-Determination Theory and Motivation. – New York,
2000.
19. Weiner B. Motivation: Theory and Practice. – London, 2014.
20. Schunk D. Learning Theories: Motivation and Education. – Boston, 2012.
21. Maslow A. Motivation and Personality . – New York: Harper & Row, 1954.
https://www.simplypsychology.org/maslow.html

3122. Deci E.L., Ryan R.M. Intrinsic and Extrinsic Motivations . – Academic Press,
1985.
https://selfdeterminationtheory.org
23. Vroom V.H. Work and Motivation . – Wiley, 1964.
https://www.sciencedirect.com
24. Leontyev A.N. Activity, Consciousness, and Personality . – Moscow, 1975.
https://www.marxists.org
25. Maslow A. Motivation and Personality . – Harper & Row, 1954.
https://www.simplypsychology.org/maslow.html
26. Leontyev A.N. Activity, Consciousness, and Personality . – Moscow, 1975.
https://www.marxists.org
27. Deci E.L., Ryan R.M. Self-Determination Theory . – University of Rochester,
2000.
https://selfdeterminationtheory.org
28. Herzberg F. Work and the Nature of Man . – Cleveland, 1966.
https://www.sciencedirect.com

Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya

Купить