Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 101.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 09 Апрель 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

Bohodir Jalolov

Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI TOSHKENT IQTISODIYOT VA
PEDAGOGIKA INSTITUTI
“Tillar va maktabgacha ta’lim” fakulteti
“O’zbek tili va adabiyoti” yo’nalishi
4-kurs 22/7-guruh talabasi
 “O zbek adabiyotini o qitish metodikasi” ʻ ʻ fanidan
KURS ISHI
MAVZU:  “Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya” MUNDARIJA
KIRISH .............................................................................................................................................................................. 3
I BOB. MOTIVATSIYA TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY ASOSLARI ............................................................................. 5
1.1. Motivatsiya tushunchasi: mohiyati va ta’riflari ....................................................................................................... 5
1.2. Motivatsiya turlari va ularning xususiyatlari .......................................................................................................... 10
II BOB. MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISH VA AMALIY TATBIQI ................................................................................... 15
2.1. Motivatsiyani shakllantirishning nazariy va pedagogik asoslari ............................................................................ 15
2.2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari .................................................................................... 22
XULOSA ......................................................................................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................................... 30
2 3 KIRISH
                    Kurs ishi mavzusining dolzarblidi:   Bugungi  zamonaviy psixologiya va
pedagogika   fanida   motivatsiya   tushunchasi   alohida   ilmiy   ahamiyatga   ega   bo’lib,
inson   faoliyatining   mazmuni,  maqsadi   va   natijasini   belgilovchi   asosiy   omillardan
biridir.   Har   qanday   o’quv   jarayonida   o’quvchining   yoki   talabning   bilim   olishga
bo’lgan   ishtiyoqi,   ichki   ehtiyoji   yoki   tashqi   rag’batlantiruvchi   omillar   uning
muvaffaqiyatiga   bevosita   ta’sir   ko’rsatadi.   Shu   bois   motivatsiya   nazariy   jihatdan
ham,   amaliy   jihatdan   ham   ta’limning   ajralmas   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.
Motivatsiyaning   intrinzik   (ichki)   va   ekstrinzik   (tashqi)   turlari   insonning   o’quv
faoliyati,   mehnatga   munosabati,   shaxs   sifatida   shakllanishida   muhim   o’rin   tutadi.
Ichki motivatsiya shaxsning o’z-o’zidan bilimga intilishi, qiziqishi va maqsad sari
ongli   harakatini   anglatadi.   Tashqi   motivatsiya   esa   mukofot,   baho,   rag’bat   kabi
tashqi   omillar   ta’sirida   yuzaga   keladi.   Har   ikki   motivatsiya   turi   o’quv   jarayonida
bir-birini   to’ldirib,   ta’lim   samaradorligini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Shu   sababli,
motivatsiya   tushunchasi,   uning   turlari   va   ularning   o’quv   jarayonidagi   roli,
shuningdek,   o’quvchilarda   motivatsiyani   shakllantirish   usullari   mazkur
tadqiqotning   dolzarbligini   belgilab   beradi.   Bugungi   kunda   ta’lim   jarayonida
motivatsiyani   oshirishga   qaratilgan   interfaol   metodlar,   rag’batlantiruvchi
strategiyalar,   innovatsion   texnologiyalar   va   psixologik   yondashuvlar   amaliyotda
keng qo’llanilmoqda.
          Motivatsiya bu insonning faoliyatga kirishishi, maqsad sari intilishi va uning
davomiyligini   ta’minlovchi   ichki   va   tashqi   kuchlar   majmui   sifatida   tushuniladi.
Har   bir   insonning   harakatlari,   qarorlari   va   ijtimoiy   faoliyati   motivatsiya   bilan
chambarchas   bog’liq   bo’lib,   shaxsning   muvaffaqiyatga   erishishida   muhim   rol
o’ynaydi.   Shu   sababli   motivatsiya   masalalari   psixologiya,   pedagogika   va
menejment   fanlarida   alohida   o’rganiladi.   Zamonaviy   pedagogik   jarayonda
o’quvchilarning   o’z-o’zini   rivojlantirishga   bo’lgan   intilishlarini   shakllantirish,
bilim   olish   jarayonida   faollik   va   qiziqishni   oshirish   masalalari   motivatsiya
nazariyasining   amaliy   ahamiyatini   oshirmoqda.   Motivatsiya   turlari   ko’p   bo’lib,
ularni   ikki   asosiy   turga   –   intrinzik   (ichki)   va   ekstrinzik   (tashqi)   motivatsiyaga 4ajratish   mumkin.   Intrinzik   motivatsiya   o’quvchining   ichki   qiziqishi,   o’z-o’zini
rivojlantirish   istagi   bilan   bog’liq   bo’lsa,   ekstrinzik   motivatsiya   tashqi   rag’batlar,
mukofotlar   yoki   baholar   orqali   shakllanadi.   Mazkur   ishning   ilmiy   yangiligi
shundaki, u motivatsiya nazariyasining pedagogik jarayondagi amaliy ahamiyatini
integrativ yondashuv orqali o’rganadi va intrinzik hamda ekstrinzik motivatsiyani
samarali shakllantirish usullarini ko’rsatadi. Ish pedagogika, psixologiya va ta’lim
fanlari talabalariga nazariy va amaliy qo’llanma sifatida xizmat qilishi mumkin.
          Kurs ishi mavzusining maqsadi:  Ushbu kurs ishining maqsadi motivatsiya
tushunchasini   o’rganish,   intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiya   xususiyatlarini
aniqlash hamda  ularni  pedagogik  jarayonda  amaliy qo’llash  imkoniyatlarini  tahlil
qilishdir.
          Kurs ishi mavzusining vazifalari:
1. Motivatsiya tushunchasi va uning nazariy asoslarini o’rganish;
2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya xususiyatlarini aniqlash va ularni taqqoslash;
3. Motivatsiyani shakllantirishning pedagogik usullarini ko’rib chiqish;
4. Amaliy   misollar   orqali   motivatsiya   nazariyasining   ta’lim   jarayonida
qo’llanishini tahlil qilish.
                    Kurs   ishi   mavzusining   obyekti:   Ushbu   ishning   ibyekti   O’quvchi
shaxsining o’quv faoliyatidagi motivatsion jarayonlari.
                    Kurs   ishi   mavzusining   predmeti:   Ushbu   ishning   predmeti   Intrinzik   va
ekstrinzik motivatsiya tushunchalari hamda ularni shakllantirishning pedagogik va
psixologik metodlari.
Kurs   ishning   tuzilishi:   Kirish,   2   asosiy   bob,   4   fasl,   umumiy   xulosalar   va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.ʻ 5I BOB.  MOTIVATSIYA TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Motivatsiya tushunchasi: mohiyati va ta’riflari
          Motivatsiya psixologiya va pedagogikada markaziy o’rin egallaydi, chunki u
inson   faoliyati,   xatti-harakatlari   va   qarorlarining   asosiy   harakatlantiruvchi   kuchi
sifatida   namoyon   bo’ladi.   Motivatsiya   –   bu   shaxsning   ma’lum   bir   maqsad   sari
intilishini,   faoliyatga   kirishishini   va   uni   davom   ettirishini   ta’minlovchi   ichki   va
tashqi   omillar   majmuidir.   Shu   orqali   motivatsiya   insonning   harakatlarini   tartibga
soladi,   ularni   maqsadga   yo’naltiradi   va   faoliyat   davomida   qat’iyatlilikni
ta’minlaydi. Turli olimlar motivatsiya tushunchasini  turlicha ta’riflagan. Masalan,
amerikalik   psixologlar   E.   Deci   va   R.   Ryan   motivatsiyani   shunday   izohlaydilar:
“Motivatsiya – bu insonning faoliyatni ichki qiziqish va shaxsiy  qoniqish asosida
amalga   oshirishga   bo’lgan   intilishi.”   Shu   bilan   birga,   nemis   psixologi   V.   Vundt
motivatsiyani   inson   xatti-harakatini   shakllantiruvchi   ichki   psixologik   kuchlar
sifatida   ko’radi.   Ularning   ta’riflari   motivatsiyaning   inson   faoliyatidagi   markaziy
ahamiyatini,   shuningdek,   ichki   va   tashqi   omillar   bilan   chambarchas   bog’liqligini
ko’rsatadi.
                    Motivatsiya   nazariyalari   psixologiya   va   pedagogika   fanlarida   keng
o’rganilgan   va   ularni   klassik   va   zamonaviy   yo’nalishlarga   ajratish   mumkin.
Klassik   nazariyalar   motivatsiyani   insonning   asosiy   ehtiyojlarini   qondirishga
qaratilgan   faoliyat   sifatida   tushuntiradi.   Masalan,   A.   Maslouning   ehtiyojlar
ierarxiyasi   nazariyasi   motivatsiyani   biologik   va   psixologik   ehtiyojlarning   tartib
bilan   qondirilishi   orqali   tushuntiradi.   Maslouga   ko’ra,   inson   birinchi   navbatda
fiziologik ehtiyojlarni qondirishi kerak, keyin xavfsizlik, ijtimoiy aloqalar, hurmat
va   o’zini   anglash   ehtiyojlariga   intiladi 1
.   Bu   nazariya   motivatsiyaning   tartibli   va
bosqichma-bosqich shakllanishini ko’rsatadi.
                   Zamonaviy motivatsiya nazariyalari esa shaxsning  ijtimoiy va psixologik
kontekstdagi o’zaro ta’sirini hisobga oladi. Masalan, E. Deci va R. Ryanning o’zini
anglash   nazariyasi   (Self-Determination   Theory)   motivatsiyani   intrinzik   va
1
 Axmedov A. Pedagogika asoslari. – Toshkent:, 2018. 6ekstrinzik   omillar   orqali   tushuntiradi.   Intrinzik   motivatsiya   shaxsning   ichki
qiziqishi, o’zini rivojlantirish istagi va faoliyatdan zavq olish bilan bog’liq bo’lsa,
ekstrinzik   motivatsiya   tashqi   rag’batlar,   mukofotlar   yoki   baholar   orqali
shakllanadi. Shu tarzda, motivatsiya nafaqat ehtiyojlarni qondirish, balki shaxsning
ichki   istaklari   va   tashqi   sharoitlar   bilan   o’zaro   aloqasi   natijasida   ham   yuzaga
keladi.
1-jadval. “Motivatsiya” tushunchasining turli mualliflar tomonidan berilgan
ta’riflari
Muallif Ta’rif mazmuni Asosiy urg’u
A. Maslow Motivatsiya — bu inson ehtiyojlaridan kelib
chiqib, uni maqsad sari harakat qilishga undovchi
ichki kuchdir Ehtiyojlar
iyerarxiyasi
S. Freud Motivatsiya shaxsning ongsiz istaklari va
instinktlariga asoslangan psixik jarayondir Ongsiz omillar
D.
McClelland Motivatsiya — bu yutuqqa erishish, hokimiyat va
ijtimoiy aloqalarga bo’lgan ehtiyojlar
majmuasidir Ijtimoiy
ehtiyojlar
V. Vroom Motivatsiya — shaxsning kutilayotgan natija va
mukofotga bo’lgan ishonchiga asoslangan
jarayondir Kutilma va natija
A.N.
Leontyev Motivatsiya faoliyatni yo’naltiruvchi va
boshqaruvchi ichki psixologik omillar tizimidir Faoliyat
nazariyasi
E. Deci, R.
Ryan Motivatsiya — shaxsning ichki qiziqishi va tashqi
rag’batlar ta’siri ostida shakllanuvchi jarayondir Ichki va tashqi
motivatsiya
Izoh:
Mazkur   jadvalda   motivatsiya   tushunchasi   psixologik,   ijtimoiy   va   boshqaruv
nuqtayi   nazaridan   yoritilgan.   Ta’riflar   shuni   ko’rsatadiki,   motivatsiya   faqat
rag’bat   emas,   balki   inson   xulq-atvorini   boshqaruvchi   murakkab   ichki
mexanizm  hisoblanadi. 72-jadval. Motivatsiya tushunchasining asosiy tarkibiy elementlari
Element Mazmuni Motivatsiyadagi roli
Ehtiyoj Insonda mavjud bo’lgan ichki talab yoki
yetishmovchilik Motivatsiyaning boshlang’ich
manbai
Motiv Ehtiyojni qondirishga yo’naltirilgan ichki
sabab Harakatni faollashtiradi
Maqsad Inson erishmoqchi bo’lgan aniq natija Faoliyat yo’nalishini belgilaydi
Rag’bat Tashqi ta’sir vositalari (mukofot, baho) Motivatsiyani kuchaytiradi
Qiziqish Faoliyatga nisbatan ijobiy munosabat Barqaror motivatsiyani
ta’minlaydi
Natija Faoliyat yakuni Motivatsiyaning samaradorligini
ko’rsatadi
Izoh:
Motivatsiya jarayoni  ehtiyojdan boshlanib, natija bilan yakunlanadigan
uzluksiz tizim dir. Har bir element bir-biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, ulardan
birining sustligi motivatsiyaning pasayishiga olib keladi.
3-jadval. Motivatsiya tushunchasining ilmiy yondashuvlar bo’yicha talqini
Yondashuv Vakillar Motivatsiya mohiyati
Psixologik yondashuv Freud, Maslow Ichki ehtiyoj va instinktlar asosida
Faoliyat yondashuvi Leontyev Faoliyatni harakatga keltiruvchi omil
Boshqaruv yondashuvi Vroom,
Herzberg Mehnat samaradorligini oshirish
vositasi
Gumanistik yondashuv Rogers, Maslow Shaxsiy o’sish va o’zini namoyon
qilish 8Yondashuv Vakillar Motivatsiya mohiyati
Ijtimoiy-psixologik
yondashuv McClelland Jamiyat va ijtimoiy ehtiyojlar bilan
bog’liq
Izoh:
Turli ilmiy yondashuvlar motivatsiyani  turlicha talqin qilsa-da , ularning barchasi
motivatsiyani  inson faoliyatining asosiy harakatlantiruvchi kuchi  sifatida e’tirof
etadi.
Motivatsiya   tushunchasi   ko’p   qirrali   bo’lib,   u   shaxsning   ehtiyojlari,   maqsadlari,
qiziqishlari   va   tashqi   rag’batlar   bilan   chambarchas   bog’liq.   Ilmiy   yondashuvlar
tahlili   shuni   ko’rsatadiki,   motivatsiya   inson   xulq-atvorini   boshqarishda   asosiy
psixologik   mexanizm   hisoblanadi   va   ta’lim,   mehnat   hamda   boshqaruv
jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etadi.
                    Motivatsiyaning   tarkibiy   elementlarini   ham   ajratish   mumkin.   Ular
quyidagilardan   iborat:   Ma’lumot   va   qiziqish   –   faoliyatga   kirishishning
boshlang’ich   sababi;   Shuningdek,   motivatsiya   psixologik   va   pedagogik   nuqtai
nazardan  o’rganilganda  uning  tarkibiy  elementlari  ham   aniqlanadi.  Bu  elementlar
motivatsiya   jarayonining   har   bir   bosqichida   shaxsning   faoliyatga   kirishishidan
tortib,   uni   davom   ettirishigacha   bo’lgan   barcha   jarayonlarni   tushunishga   yordam
beradi.   Birinchidan,   ma’lumot   va   qiziqish   motivatsiyaning   boshlang’ich   omili
hisoblanadi.   U   faoliyatga   kirishishning   asosiy   sababi   bo’lib,   shaxsning   mavzuga
bo’lgan   ichki   qiziqishi   va   yangi   bilimlarni   o’rganishga   bo’lgan   intilishini   aks
ettiradi.   Qiziqish   va   ma’lumot   motivatsiyaning   “yonilg’i”si   vazifasini   bajaradi,
chunki   u   shaxsni   faoliyatga   rag’batlantiradi   va   faoliyat   davomida   diqqatini
jamlashga   yordam   beradi.   Intilish   va   maqsad   –   faoliyat   natijasida   erishiladigan
natija yoki qoniqish istagi; Ikkinchidan, intilish va maqsad motivatsiyaning muhim
tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Bu   element   shaxsning   faoliyatga   kirishishidagi   asosiy
yo’naltiruvchi   kuch   bo’lib,   u   erishiladigan   natija   yoki   maqsadga   intilish   bilan
bog’liq. Intilish shaxsning ichki motivatsiyasi  bilan yaqin aloqada bo’lib, faoliyat 9davomida qat’iyatlilik va izchillikni ta’minlaydi. Maqsad esa faoliyatni ma’noli va
aniq   yo’naltirishga   yordam   beradi,   shuningdek,   shaxsni   natijaga   erishish   uchun
zarur   bo’lgan   resurslarni   va   harakatlarni   yo’naltiradi.   Masalan,   o’quvchi   darsni
o’zlashtirishga   qiziqishi   bilan   kirishganida,   uning   intilishi   va   maqsadi   shaxsiy
o’sish,   bilimni   kengaytirish   yoki   baholarda   yaxshilanish   kabi   aniq   natijalarga
intilish   orqali   namoyon   bo’ladi 2
.   Shu   tarzda,   intilish   va   maqsad   motivatsiya
jarayonida faoliyatni strukturaviy ravishda yo’naltiruvchi omil vazifasini bajaradi.
Harakat   va   faollik   –   motivatsiya   orqali   shakllanadigan   xatti-harakatlar;
Uchinchidan,   harakat   va   faollik   motivatsiyaning   muhim   tarkibiy   qismi   sifatida
namoyon   bo’ladi.   Bu   element   shaxsning   ichki   qiziqishi   va   maqsadga   intilish
natijasida yuzaga keladigan amaliy faoliyatni ifodalaydi. Harakat va faollik orqali
motivatsiya   o’zini   tashqi   ko’rinishda   namoyon   qiladi:   shaxs   maqsad   sari   harakat
qiladi, qarorlar qabul qiladi va faoliyatni davom ettirishga harakat qiladi.
                    Pedagogik  nuqtai   nazardan,   harakat   va   faollik   o’quvchilarning   o’rganish
jarayonida   faol   ishtirok   etishini   ta’minlaydi.   Masalan,   dars   davomida   o’quvchi
mavzuni   o’rganish,   savollarga   javob   berish,   mustaqil   ishlarni   bajarish   orqali
motivatsiyaning   harakatga   yo’naltirilgan   qismi   —   faollikni   namoyon   qiladi.   Shu
bilan   birga,   harakat   va   faollik   motivatsiyani   kuchaytiruvchi   va   mustahkamlovchi
omil   sifatida   ham   xizmat   qiladi,   chunki   faoliyat   davomida   shaxs   o’zining
qobiliyatlarini sinab ko’radi va maqsadga erishish motivatsiyasi mustahkamlanadi.
                    Davomiylik   –   maqsad   sari   intilishning   barqarorligi   va   davomiyligi.
To’rtinchidan, davomiylik motivatsiyaning muhim tarkibiy qismi bo’lib, shaxsning
maqsad   sari   intilishi   va   faoliyatni   uzluksiz   davom   ettirish   qobiliyatini   ifodalaydi.
Faoliyat boshlanishi bilan motivatsiya yuzaga keladi, lekin uning samarali bo’lishi
va natijaga erishishi uchun davomiylik zarur. Davomiylik shaxsni qiyinchiliklarga
qaramay, maqsad sari harakat qilishga undaydi va motivatsiya jarayonini barqaror
qiladi.   Pedagogik   nuqtai   nazardan,   davomiylik   o’quvchilarning   bilim   va
ko’nikmalarni   mustahkamlash,   murakkab   vazifalarni   bajarishda   sabr-toqat
ko’rsatish va o’zini rivojlantirish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Masalan, dars
2
  Xasanov Sh. Psixologiya va pedagogik motivatsiya. – Toshkent: 2020. 10davomida   o’quvchi   yangi   mavzuni   o’zlashtirish,   mustaqil   ishlarni   bajarish   va
topshiriqlarni   to’liq   amalga   oshirish   orqali   motivatsiyaning   davomiyligini
namoyon   qiladi 3
.   Shu   tarzda,   davomiylik   motivatsiyaning   faollik   va   intilish
elementlarini   mustahkamlab,   shaxsni   maqsadga   erishish   jarayonida   barqaror
faoliyat   ko’rsatishga   yo’naltiradi.   Ushbu   to’rt   tarkibiy   element   —   ma’lumot   va
qiziqish,   intilish   va   maqsad,   harakat   va   faollik,   shuningdek   davomiylik   —
birgalikda   motivatsiya   jarayonining   mukammal   ishlashini   ta’minlaydi   va
pedagogik   amaliyotda   o’quvchilarning   bilim   olish   faoliyatini   samarali   tashkil
etishda asosiy rol o’ynaydi.
Pedagogik   nuqtai   nazardan   motivatsiya   o’quvchilarning   bilim   olish   jarayonidagi
faoliyati   va   qiziqishini   oshirishda   muhim   vosita   hisoblanadi.   Motivatsiya   kuchli
bo’lgan   shaxs   faoliyatga   faol   kirishadi,   qiyinchiliklarga   bardosh   beradi   va   o’z
maqsadlariga   erishishda   qat’iylik   ko’rsatadi.   Shu   sababli   pedagogik   jarayonda
o’quvchilarning   ichki   va   tashqi   motivatsiyasini   uyg’unlashtirib   rivojlantirish
muhim   ahamiyatga   ega.   Ushbu   bo’lim   motivatsiya   tushunchasining   mohiyatini
aniqlash,   olimlarning   nazariy   yondashuvlarini   ko’rib   chiqish   va   motivatsiya
elementlarini   aniqlash   orqali   pedagogik   amaliyotga   tayyorlaydi.   Bu   esa,   o’z
navbatida,   o’quvchilarning   bilim   olish   jarayonida   faolligini   oshirish   va   ularni
maqsad sari intilishga yo’naltirish imkonini beradi.
1.2. Motivatsiya turlari va ularning xususiyatlari
                    Motivatsiya   inson   faoliyatini   rag’batlantiruvchi   ichki   va   tashqi   kuchlar
majmui   sifatida   shakllanishi   mumkin.   Psixologik   va   pedagogik   tadqiqotlar
motivatsiyani ikki asosiy turga ajratadi: intrinzik (ichki) motivatsiya va ekstrinzik
(tashqi)  motivatsiya.   Har   ikki   tur  o’ziga  xos  xususiyatlarga  ega   bo’lib,  shaxsning
faoliyatga   kirishishi   va   uni   davom   ettirishidagi   rolini   aniqlaydi.   Intrinzik
motivatsiya   intrinzik   motivatsiya   shaxsning   faoliyatni   ichki   qiziqish,   shaxsiy
qoniqish   va   o’zini   rivojlantirish   istagi   asosida   amalga   oshirishga   bo’lgan   intilishi
sifatida   ta’riflanadi.   Bu   motivatsiya   turi   tashqi   rag’batlardan   mustaqil   bo’lib,
3
 Yoqubov B. Umumiy pedagogika. – Toshkent:  2017. 11shaxsning   ichki   ehtiyojlari,   qiziqishlari   va   shaxsiy   maqsadlariga   bog’liq.   Ichki
rag’bat   –   intrinzik   motivatsiyaning   eng   muhim   xususiyati   bo’lib,   u   shaxsning
faoliyatga   bo’lgan   ichki   qiziqishi   va   o’zini   rivojlantirish   istagidan   kelib   chiqadi.
Faoliyat shaxsga nafaqat ma’lum natijaga erishish, balki jarayondan zavq olish va
o’z   qobiliyatlarini   sinab   ko’rish   imkonini   beradi.   Ichki   rag’bat   shaxsni   faoliyatga
mustaqil   ravishda   kirishga   undaydi   va   uni   tashqi   rag’batlarga   bog’liq   bo’lmagan
holda barqaror saqlaydi. Shu sababli intrinzik motivatsiya bilan amalga oshirilgan
faoliyat   ko’pincha   ijodiy,   innovatsion   va   uzluksiz   bo’ladi.   Yo’naltirilganlik   –
ekstrinzik   motivatsiyaning   asosiy   xususiyati   bo’lib,   shaxsning   faoliyatini   ma’lum
natija   yoki   tashqi   mukofotga   erishish   maqsadida   yo’naltiradi 4
.   Bu   turdagi
motivatsiya   shaxsni   tashqi   rag’batlar,   masalan,   baho,   mukofot,   maqtov   yoki
ijtimoiy   tan   olish   orqali   faoliyatga   jalb   qiladi.   Yo’naltirilganlik   shaxsning
harakatlarini   maqsadga   mos   ravishda   tartibga   soladi   va   natijaga   erishishni
rag’batlantiradi.   Pedagogik   jarayonda   bu   element   o’quvchilarni   qisqa   muddatli
maqsadlar sari yo’naltirish, intizom va tartibni mustahkamlashda keng qo’llaniladi.
Masalan,   dars   davomida   o’quvchilarning   baholar,   sovrinlar   yoki   maqtov   orqali
rag’batlantirilishi ularning faol ishtirokini ta’minlaydi.
                   O’zgaruvchanlik – ekstrinzik motivatsiyaning yana bir  muhim xususiyati
bo’lib,   u   tashqi   sharoitlar   o’zgarishiga   qarab   motivatsiya   darajasining   ham
o’zgarishini anglatadi. Agar tashqi rag’batlar mavjud bo’lmasa yoki kamayib ketsa,
shaxsning   faoliyatga   bo’lgan  qiziqishi   va  intilishi   pasayishi  mumkin.  Shu  sababli
ekstrinzik   motivatsiya   ko’pincha   qisqa   muddatli   va   vaziyatga   bog’liq   bo’ladi.
Pedagogik amaliyotda  o’qituvchilar   tashqi   rag’batlarni  samarali  boshqarish  orqali
o’quvchilarning   motivatsiyasini   barqaror   saqlashga   harakat   qiladilar.   Masalan,
mukofot   tizimi,   baholar   va   ijtimoiy   tan   olish   elementlarini   doimiy   ravishda
qo’llash orqali o’quvchilarni faoliyatga jalb qilish mumkin 5
. Shu tarzda, ekstrinzik
motivatsiya   shaxsni   faoliyatga   yo’naltiruvchi   va   rag’batlantiruvchi   kuch   sifatida
xizmat   qiladi,   lekin   uning   samaradorligi   tashqi   sharoitlar   bilan   chambarchas
bog’liq   bo’ladi.   Intrinzik   motivatsiya   esa   shaxsning   ichki   qiziqishi   va   o’zini
4
  Sobirov R. Ta’limda motivatsiya va rag‘batlantirish usullari. – Toshkent:  2019.
5
  Qodirov S. Ta’lim nazariyasi. – Toshkent: 2016. 12rivojlantirish   istagiga   asoslanganligi   sababli   ko’proq   barqaror   va   mustahkam
hisoblanadi.
                   Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani  taqqoslash va pedagogik amaliyotda
uyg’unlashtirish   intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiya   bir-birini   to’ldiruvchi
xususiyatga   ega   bo’lib,   pedagogik   jarayonda   ularni   uyg’unlashtirish
o’quvchilarning faoliyatini barqaror, samarali va maqsadga yo’naltirilgan qilishga
yordam beradi. Intrinzik motivatsiya shaxsning ichki qiziqishi, o’zini rivojlantirish
istagi   va   faoliyatdan   zavq   olishiga   asoslanadi.   U   faoliyatni   barqaror   va   izchil
qiladi,   ijodiy   fikrlash   va   mustaqil   qarorlar   qabul   qilish   imkoniyatini   oshiradi.
Masalan,   o’quvchi   yangi   mavzuni   o’z   qiziqishi   bilan   o’rganadi,   mashqlarni
bajarishda o’zini  sinab ko’radi  va bilim  olish  jarayonidan  zavq oladi. Shu tarzda,
intrinzik   motivatsiya   o’quvchining   mustaqil   o’rganish   qobiliyatini   va   ijodiy
faolligini   rivojlantiradi.   Ekstrinzik   motivatsiya   esa   faoliyatni   tashqi   rag’batlar
orqali   rag’batlantiradi.   U   qisqa   muddatli   maqsadlar   sari   yo’naltiruvchi,   tartib-
intizomni mustahkamlovchi va tashqi mukofotlar bilan bog’liq bo’lgan motivatsiya
manbai   hisoblanadi.   Masalan,   o’quvchilar   baholar,   sovrinlar   yoki   o’qituvchining
maqtovi   orqali   darslarda   faol   ishtirok   etishga   rag’batlantiriladi.   Ekstrinzik
motivatsiya   o’quvchilarning   tashqi   talablar   va   ijtimoiy   kontekstga   moslashishini
ta’minlaydi.
                   Pedagogik jarayonda eng samarali  natijalarga erishish  uchun intrinzik va
ekstrinzik   motivatsiyani   uyg’unlashtirish   muhimdir.   Shu   bilan   birga,   intrinzik
motivatsiya bilan faoliyatni boshlash va davom ettirish shaxsni barqaror faoliyatga
rag’batlantiradi,   ekstrinzik   motivatsiya   esa   qisqa   muddatli   natijalar   va   tashqi
rag’batlar   orqali   faoliyatni   qo’llab-quvvatlaydi.   Misol   sifatida,   o’quvchi   yangi
mavzuni   ichki   qiziqishi   bilan   o’rganadi   (intrinzik   motivatsiya),   shu   bilan   birga
yaxshi   baho   olishni   ham   maqsad   qiladi   (ekstrinzik   motivatsiya) 6
.   Bu   ikki   turdagi
motivatsiya   birgalikda   ishlaganda,   shaxs   faoliyati   yanada   samarali   va   barqaror
bo’ladi.   Pedagogik   amaliyotda   intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiyani
uyg’unlashtirish   quyidagi   usullar   orqali   amalga   oshiriladi:   Ichki   qiziqishni
6
  Vahobov A., Tursunov D. Psixologiya va pedagogik nazariya. – Toshkent:  2021. 13uyg’otish  – bu pedagogik jarayonda intrinzik motivatsiyani  rivojlantirishning eng
samarali   usullaridan   biridir.   Ushbu   yondashuv   orqali   o’quvchilarning   faoliyatga
bo’lgan   ichki   qiziqishi   oshiriladi   va   mavzu   yoki   topshiriqlar   ularga   qiziqarli   va
ma’noli tarzda taqdim etiladi. Mavzu o’quvchilarning kundalik hayotiy tajribalari,
qiziqishlari   va   shaxsiy   intilishlari   bilan   bog’langanida,   ular   faoliyatga   ko’proq
kirishadi va mustaqil fikrlashga intiladi.
                    Pedagogik   amaliyotda   ichki   qiziqishni   uyg’otishning   bir   necha   yo’llari
mavjud:   topshiriqlarni   qiziqarli   va   ijodiy   shaklda   tashkil   etish,   mavzuni   real
hayotiy   misollar   bilan   bog’lash,   o’quvchilarga   o’z   fikrlarini   erkin   ifoda   etish
imkoniyatini   berish   va   o’quv   jarayonini   interaktiv   usullarda   tashkil   etish.   Shu
tarzda,   o’quvchi   faoliyatdan   nafaqat   tashqi   mukofot   uchun,   balki   jarayonning
o’zidan   zavq   olish   orqali   qatnashadi.   Ichki   qiziqishni   uyg’otish   orqali
o’quvchilarda   mustaqil   o’rganish,   ijodkorlik   va   mas’uliyat   hissi   rivojlanadi.   Bu
usul intrinzik motivatsiyani kuchaytiradi va ularni bilim olish jarayonida barqaror
va faol ishtirok etishga rag’batlantiradi. Tashqi rag’batlardan oqilona foydalanish –
ekstrinzik motivatsiyani samarali qo’llash pedagogik jarayonning muhim qismidir.
Bu usul orqali o’quvchilarning faoliyati baholar, mukofotlar, maqtov yoki ijtimoiy
tan   olish   orqali   rag’batlantiriladi.   Shu   bilan   birga,   tashqi   rag’batlarni   doimiy   va
me’yorida   qo’llash   motivatsiya   darajasini   barqaror   saqlashga   yordam   beradi.
Masalan,   topshiriqlarni   bajargan   o’quvchilarga   baho   berish,   yaxshi   ishlari   uchun
maqtov   yoki   mukofot   taqdim   etish   orqali   ularning   faoliyatga   bo’lgan   intilishi
kuchaytiriladi.   Muhimi,   bu   rag’batlar   shaxsning   ichki   qiziqishi   bilan
uyg’unlashganda,   motivatsiyaning   yanada   mustahkam   va   barqaror   bo’lishi
ta’minlanadi. Mustaqillikni rag’batlantirish – o’quvchilarga topshiriqlarni mustaqil
bajarish   imkoniyatini   berish   intrinzik   motivatsiyani   rivojlantirishning   samarali
usuli hisoblanadi. Mustaqillik shaxsga  o’z qarorlarini qabul qilish, fikrlarini ifoda
etish   va   o’zini   anglash   imkonini   beradi.   Pedagogik   jarayonda   o’qituvchi
o’quvchilarga   topshiriqni   bajarishda   tanlov   va   ijodiy   yondashuv   imkoniyatini
berib,   ularni   faollikka   rag’batlantiradi.   Shu   tarzda,   o’quvchilar   faoliyatni   nafaqat
tashqi rag’batlar, balki ichki qoniqish va qiziqish asosida amalga oshiradi. 14                    Davomiylikni  ta’minlash  – motivatsiyani  barqarorlashtirish  va  shaxsning
faoliyatga   uzluksiz   intilishini   qo’llab-quvvatlash   uchun   muhim   usul   hisoblanadi.
Bu, o’z navbatida, motivatsiyaning  ichki  va tashqi  omillarini  muntazam  va izchil
tarzda   uyg’unlashtirish   orqali   amalga   oshiriladi.   Masalan,   o’quvchilarning
qiziqishi   va   intilishini   mustahkamlash   uchun   mavzularni   izchil   tarzda   davom
ettirish, rag’bat tizimini doimiy qo’llash va faoliyatni qiziqarli shaklda tashkil etish
zarur.   Shu   bilan   faoliyat   davomiy   va   barqaror   bo’ladi,   o’quvchilar   o’zini
rivojlantirishga doimiy intiladi 7
. Shunday qilib, pedagogik jarayonda motivatsiyani
shakllantirishda   intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiyani   uyg’unlashtirish   quyidagi
asosiy   yo’llar   orqali   amalga   oshiriladi:   Ichki   qiziqishni   uyg’otish;   tashqi
rag’batlardan   oqilona   foydalanish;   Mustaqillikni   rag’batlantirish;   Davomiylikni
ta’minlash.   Ushbu   yondashuvlar   o’quvchilarning   faoliyatga   bo’lgan   intilishi,
qiziqishi va qat’iyatini oshiradi, shuningdek, ularni bilim olish jarayonida barqaror
va samarali faoliyat ko’rsatishga yo’naltiradi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani
uyg’unlashtirish,   pedagogik   jarayonni   shaxsga   mos,   qiziqarli   va   ma’noli   qilishga
imkon   yaratadi.   Shunday   qilib,   intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiya   pedagogik
jarayonda   bir-birini   to’ldiruvchi   va   mustahkamlovchi   vosita   sifatida   ishlatiladi.
Ularni   uyg’unlashtirish   o’quvchilarning   bilim   olish   jarayonida   faollik,   ijodiy
yondashuv   va   barqaror   intilishlarni   rivojlantirishga   yordam   beradi,   shuningdek,
ularni maqsad sari yo’naltirilgan, mustaqil va samarali faoliyatga rag’batlantiradi.
                    Motivatsiya   tushunchasi,   uning   mohiyati,   nazariy   asoslari   va   turlari   –
intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiya   batafsil   ko’rib   chiqildi.   Motivatsiya   inson
faoliyatini rag’batlantiruvchi ichki va tashqi kuchlar majmui sifatida tushuntirildi,
uning tarkibiy elementlari  – ma’lumot  va  qiziqish, intilish va maqsad,  harakat  va
faollik hamda davomiylik – aniqlandi. Ushbu elementlar motivatsiya jarayonining
mukammal   ishlashini   ta’minlaydi   va   pedagogik   jarayonda   o’quvchilarning
faoliyatini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Shuningdek, motivatsiyaning ikki
asosiy turi – intrinzik va ekstrinzik motivatsiya tahlil qilindi. Intrinzik motivatsiya
shaxsning   ichki   qiziqishi   va   o’zini   rivojlantirish   intilishiga   asoslangan   bo’lsa,
7
  Akmalov M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: , 2018. 15ekstrinzik motivatsiya faoliyatni tashqi  rag’batlar orqali rag’batlantiradi. Ularning
xususiyatlari,   o’zaro   taqqoslanishi   va   pedagogik   jarayonda   uyg’unlashtirish
imkoniyatlari   ko’rsatildi.   Pedagogik   amaliyotda   motivatsiyani   shakllantirishda
intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiyani   uyg’unlashtirishning   to’rtta   asosiy   yo’li
aniqlandi:   ichki   qiziqishni   uyg’otish,   tashqi   rag’batlardan   oqilona   foydalanish,
mustaqillikni rag’batlantirish va davomiylikni ta’minlash. Shu yondashuvlar orqali
o’quvchilarning faoliyatga bo’lgan intilishi, qiziqishi va qat’iyati oshiriladi, ularni
bilim   olish   jarayonida   barqaror   va   samarali   faoliyat   ko’rsatishga   yo’naltiradi 8
.
Shunday   qilib,     motivatsiyaning   nazariy   asoslarini   tushunish   va   pedagogik
jarayonda uni samarali qo’llashning ilmiy poydevorini yaratdi, bu esa kurs ishining
keyingi boblari uchun zamin tayyorlaydi.
II BOB. MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISH VA AMALIY TATBIQI
2.1. Motivatsiyani shakllantirishning nazariy va pedagogik asoslari
                   Motivatsiyani shakllantirish psixologiya va pedagogika fanlarida markaziy
o’rin   egallaydi,   chunki   bu   jarayon   shaxsning   faoliyatini   rag’batlantirish,   uning
intilish   va   qobiliyatlarini   rivojlantirishga   xizmat   qiladi.   Motivatsiyani
shakllantirish   tushunchasi   faqatgina   shaxsni   faoliyatga   jalb   qilish   bilan
cheklanmay,   balki   uning   maqsad   sari   intilishlarini   barqarorlashtirish   va   izchil
natijalar   olishga   qaratilgan.   Motivatsiyani   shakllantirish   nazariy   asoslari
motivatsiyani   shakllantirishning   nazariy   asoslari   turli   psixologik   va   pedagogik
nazariyalarga tayangan holda ishlab chiqilgan. Ularni quyidagi yo’nalishlar orqali
tushuntirish mumkin: Ehtiyojlar nazariyasi A. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi orqali
motivatsiyani   shaxsning   ehtiyojlarini   bosqichma-bosqich   qondirish   jarayoni
sifatida   tushuntiradi.   Maslou   nazariyasiga   ko’ra,   insonning   motivatsiyasi   uning
asosiy   ehtiyojlarini   qondirishdan   boshlanadi   va   yuqori   darajadagi   ehtiyojlar   sari
rivojlanadi. 
8
  Karimov N. O‘qituvchilik va motivatsiya. – Toshkent: , 2019. 16                   Ehtiyojlar ierarxiyasi  besh asosiy bosqichdan iborat: fiziologik ehtiyojlar,
xavfsizlik   ehtiyojlari,   ijtimoiy   ehtiyojlar,   hurmatga   bo’lgan   ehtiyojlar   va   o’zini
anglash   ehtiyojlari.   Har   bir   bosqichning   qondirilishi   shaxsni   keyingi   darajadagi
ehtiyojlarga   intilishiga   rag’batlantiradi.  Pedagogik   nuqtai   nazardan   qaraganda,   bu
nazariya o’quvchilarning motivatsiyasini  shakllantirishda  muhim  ahamiyatga  ega.
Masalan, dars jarayonida o’quvchilarning fiziologik ehtiyojlari – ovqatlanish, dam
olish va qulay o’quv muhitining ta’minlanishi – asosiy shart sifatida ko’riladi.
Motivatsiyani shakllantirish pedagogika va psixologiya fanlarining markaziy
muammolaridan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida o’quvchilarning bilim olishga
bo’lgan   ichki   ehtiyoji,   qiziqishi   va   faolligini   rivojlantirish   samarali   ta’limning
muhim   sharti   sanaladi.   Shu   sababli   motivatsiyani   shakllantirish   masalasi   nazariy
yondashuvlar  hamda  pedagogik amaliyot  nuqtayi nazaridan chuqur o’rganiladi.
1-jadval. Motivatsiyani shakllantirishning asosiy nazariy yondashuvlari
Nazariya nomi Vakillari Asosiy g’oya Pedagogik ahamiyati
Ehtiyojlar
iyerarxiyasi
nazariyasi A. Maslow Inson ehtiyojlari
bosqichma-bosqich
qondiriladi O’quvchining asosiy
ehtiyojlari qondirilgandagina
o’qishga qiziqish ortadi
Faoliyat
nazariyasi A.N.
Leontyev Faoliyat motiv orqali
boshqariladi Ta’lim faoliyatini maqsadli
tashkil etish zarur
Kutilma
nazariyasi V. Vroom Natijaga bo’lgan
ishonch motivatsiyani
belgilaydi O’quvchi muvaffaqiyatga
erishishiga ishonsa, faolligi
oshadi 17Nazariya nomi Vakillari Asosiy g’oya Pedagogik ahamiyati
Ikki omilli
nazariya F.
Herzberg Ichki va tashqi omillar
motivatsiyani
shakllantiradi Rag’bat va qiziqishni
uyg’unlashtirish muhim
O’z-o’zini
aniqlash
nazariyasi E. Deci, R.
Ryan Ichki motivatsiya asosiy
harakatlantiruvchi kuch Mustaqillik va tanlov
motivatsiyani kuchaytiradi
Izoh:
Nazariy   yondashuvlar   motivatsiyaning   psixologik   ildizlari ni   ochib   beradi.
Ularning   barchasi   ta’lim   jarayonida   o’quvchining   shaxsiy   ehtiyojlari   va   ichki
qiziqishlari ni inobatga olish zarurligini ta’kidlaydi.
2-jadval. Motivatsiyani shakllantirishning pedagogik asoslari
Pedagogik omil Mazmuni Ta’limdagi roli
Maqsadga
yo’naltirilganlik Dars maqsadining aniq
belgilanishi O’quvchi faoliyatining
mazmunini anglaydi
Rag’batlantirish Baholash, maqtov, mukofot Faollik va ishonchni oshiradi
Qiziqarli metodlar Interfaol va innovatsion
yondashuvlar Ichki motivatsiyani kuchaytiradi
Individual yondashuv O’quvchining qobiliyatini
hisobga olish Shaxsiy rivojlanishni
ta’minlaydi
O’z-o’zini baholash Refleksiya va tahlil Mustaqil fikrlashni rivojlantiradi
Izoh:
Pedagogik asoslar  motivatsiyani   amaliy jihatdan shakllantirish ga xizmat  qiladi.
Ta’lim   jarayonida   samarali   metodlar   qo’llanilganda   o’quvchilar   o’z   bilimiga
mas’uliyat bilan yondashadi. 18 3-jadval. Motivatsiyani shakllantirish bosqichlari
Bosqich Mazmuni Natija
Dastlabki motivatsiya Qiziqish va ehtiyojni uyg’otish O’quv faoliyatiga kirish
Barqaror motivatsiya Ichki rag’batni kuchaytirish Faollikning oshishi
Mustahkamlash Muvaffaqiyatni tan olish O’ziga ishonch
O’zini rivojlantirish Mustaqil maqsad qo’yish Doimiy ta’limga intilish
Izoh:
Motivatsiya   bir   martalik   jarayon   emas ,   balki   uzluksiz   rivojlanib   boruvchi
pedagogik   tizimdir.   Har   bir   bosqich   oldingisiga   tayanadi   va   shaxs   kamolotiga
xizmat qiladi.
Motivatsiyani   shakllantirishning   nazariy   va   pedagogik   asoslari   shuni
ko’rsatadiki,   ta’lim   samaradorligi   bevosita   o’quvchining   ichki   ehtiyojlari,
qiziqishlari   va   shaxsiy   faolligiga   bog’liq.   Nazariy   yondashuvlar   motivatsiyaning
psixologik   mohiyatini   yoritib   bersa,   pedagogik   asoslar   uni   amaliyotda   samarali
tashkil etish imkonini yaratadi. Shu bois, ta’lim jarayonida motivatsiyani ongli va
tizimli ravishda shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xavfsizlik  ehtiyojlarini  qondirish  esa,  o’quvchilarning  o’zini  himoyalangan
his qilishi, tartibli va intizomli dars muhiti orqali amalga oshiriladi. Shundan so’ng,
pedagoglar   ijtimoiy   ehtiyojlarni   qondirishga   e’tibor   qaratadilar.   Bu   o’quvchilarga
guruhda   ishlash,   jamoaviy   loyihalarda   qatnashish   va   do’stona   munosabatlar
o’rnatish  imkoniyatini  berishni   o’z  ichiga  oladi 9
. Shu  tarzda,  ijtimoiy integratsiya
motivatsiyani yanada kuchaytiradi va o’quvchilarni faoliyatga jalb qiladi. Keyingi
bosqich   –   hurmatga   bo’lgan   ehtiyojlar.   O’quvchilarning   o’z   ishlariga   baho
berilishi,   muvaffaqiyatlari   uchun   maqtov   va   e’tibor   ko’rsatilishi   ularning   shaxsiy
qadr-qimmatini oshiradi va motivatsiyani mustahkamlaydi. Nihoyat, o’zini anglash
ehtiyojlari   –   shaxsning   o’z   imkoniyatlarini   to’liq   ro’yobga   chiqarishi,   ijodiy   va
intellektual   salohiyatini   rivojlantirishga   intilishi   –   motivatsiyaning   eng   yuqori
9
  Rustamov A. Pedagogik innovatsiyalar va motivatsiya nazariyasi. – Toshkent: 2021. 19darajasini   tashkil   qiladi.   Shu   tariqa,   Maslou   ehtiyojlar   ierarxiyasi   pedagogik
jarayonda motivatsiyani shakllantirishda tizimli yondashuvni ta’minlaydi.
          Pedagoglar o’quvchilarning har bir ehtiyoj darajasini hisobga olib, faoliyatni
shaxsiy ehtiyojlar bilan uyg’unlashtirsa, motivatsiya barqaror va samarali  bo’ladi.
Bu   esa,   o’z   navbatida,   o’quv   jarayonida   ijobiy   natijalarga   erishishga,
o’quvchilarning   faol   ishtirokini   va   ijodiy   faolligini   oshirishga   yordam   beradi.
O’zini   anglash   va   ichki   motivatsiya   nazariyasi   o’zini   anglash   nazariyasi   (Self-
Determination   Theory)   E.   Deci   va   R.   Ryan   tomonidan   ishlab   chiqilgan   bo’lib,
motivatsiyani  shaxsning  ichki  qiziqishi,   mustaqilligi   va  o’zini  rivojlantirish   istagi
orqali  tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko’ra, shaxs  faoliyatni  tashqi  mukofot  yoki
bosim   bilan   emas,   balki   o’z   ichki   qoniqishi,   qiziqishi   va   shaxsiy   maqsadlari
asosida   amalga   oshirganda,   uning   motivatsiyasi   yanada   barqaror   va   samarali
bo’ladi.   Intrinzik   motivatsiya   –   bu   shaxsning   ichki   rag’bati   bilan   bog’liq   bo’lib,
faoliyatdan   zavq   olish,   o’zini   rivojlantirish   va   shaxsiy   maqsadlariga   erishishga
intilish   orqali   yuzaga   keladi.   Pedagogik   jarayonda   intrinzik   motivatsiyani
shakllantirish   o’quvchilarning   ichki   qiziqishini   uyg’otishga   va   ularni   mustaqil
faoliyatga   jalb   qilishga   qaratilgan.   Masalan,   dars   jarayonida   o’quvchilarga
mavzuni o’z qiziqishlariga moslashtirish, topshiriqlarni interaktiv va ijodiy shaklda
taqdim etish, ularni guruhda ham, individual tarzda ham ishlashga undash intrinzik
motivatsiyani oshiradi 10
. Shu bilan birga, o’quvchilarga o’z qarorlarini qabul qilish
va   o’zini   sinab   ko’rish   imkoniyatini   berish   ularning   mustaqillik   hissini
rivojlantiradi va o’zini anglash ehtiyojini qondiradi.
          O’zini anglash nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, shaxsning ichki motivatsiyasi
tashqi   rag’batlar   bilan   uyg’unlashganda   eng   samarali   natijalarga   erishiladi.   Misol
uchun,   o’quvchi   yangi   mavzuni   o’rganishda   ichki   qiziqish   bilan   faol   qatnashadi,
shu   bilan   birga,   baho   yoki   maqtov   orqali   qo’shimcha   rag’batlanadi.   Bu   holat
intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiyaning   uyg’un   ishlashini   ko’rsatadi.   Pedagogik
amaliyotda o’zini anglash va ichki motivatsiyani shakllantirishning asosiy yo’llari
quyidagilar:   Faoliyatni   qiziqarli   va   ma’noli   qilish   –   o’quvchilarni   mavzu   bilan
10
  Mirzayev B. Ta’lim jarayonida intrinzik va ekstrinzik motivatsiya. – Toshkent:  2020. 20bog’lash,   real   hayotiy   misollarni   kiritish,   interaktiv   va   ijodiy   topshiriqlar   berish.
Mustaqillikni   rag’batlantirish   –   o’quvchilarga   o’z   qarorlarini   qabul   qilish,   o’z
yo’nalishida   ish   yuritish   imkoniyatini   berish.   Ichki   qoniqishni   ta’minlash   –
o’quvchilarning   o’z   muvaffaqiyatlarini   anglashlari   va   o’zini   rivojlantirish   hissini
uyg’otish.   Shaxsiy   maqsadlarni   qo’llab-quvvatlash   –   o’quvchilarning   o’z
maqsadlarini   aniqlashlariga   yordam   berish   va   ularni   amalga   oshirishga
rag’batlantirish 11
.   Shu   tarzda,   o’zini   anglash   va   ichki   motivatsiya   nazariyasi
pedagogik   jarayonda   motivatsiyani   shakllantirishning   muhim   nazariy   asosini
tashkil etadi. U o’quvchilarning ichki qiziqishini rivojlantiradi, ularni mustaqil  va
ijodiy   faoliyatga   yo’naltiradi,   shuningdek,   bilim   olish   jarayonida   barqaror   va
samarali natijalarga erishish imkonini beradi. 
                    Behavioristik   yondashuv   motivatsiyani   shaxsning   tashqi   rag’batlarga
bo’lgan reaksiyasi  orqali tushuntiradi. Ushbu yondashuv asoschilari  J. Watson  va
B.   Skinner   bo’lib,   ular   motivatsiya   shaxsning   xatti-harakatlarini   tashqi   omillar   –
mukofot,   jazolar   va   ijtimoiy   tan   olish   orqali   shakllantiradi,   deb   hisoblashadi.
Behaviorizmga   ko’ra,   o’quvchining   faoliyati   tashqi   rag’batlar   bilan
mustahkamlanadi.   Masalan,   topshiriqni   muvaffaqiyatli   bajargan   o’quvchiga   baho
berish,   maqtov   yoki   mukofot   taqdim   etish   uning   kelajakdagi   faoliyatga   bo’lgan
intilishini   kuchaytiradi.   Shu   bilan   birga,   bu   yondashuv   motivatsiyani   tizimli   va
barqaror shakllantirishga imkon beradi, chunki rag’batlar muntazam qo’llanilganda
shaxs   faoliyatni   doimiy   amalga   oshirishga   odatlanadi.   Pedagogik   jarayonda
behavioristik   yondashuvdan   foydalanishning   bir   nechta   afzalliklari   mavjud:
O’quvchilarning   tashqi   rag’batlar   orqali   faoliyatga   jalb   qilinishi;
Mashg’ulotlarning qat’iy va tartibli o’tishi;  Baholar, mukofotlar va maqtov tizimi
orqali   motivatsiyaning   barqarorligi   ta’minlanishi 12
.   Shu   bilan   birga,   behavioristik
yondashuvning   cheklanishi   ham   bor:   faqat   tashqi   rag’batga   tayangan   holda,
shaxsning   ichki   qiziqishi   va   ijodiy   intilishi   rivojlanmasligi   mumkin.   Shu   sababli
pedagoglar   behavioristik   yondashuvni   intrinzik   motivatsiya   bilan   uyg’unlashtirib
qo’llashlari tavsiya etiladi.
11
  Zohidov A. Pedagogik psixologiya asoslari. – Toshkent, 2019.
12
  G‘aniyev R. Motivatsiya nazariyalari va ta’lim. – Toshkent, 2020. 21                    Ma’lumot   va   qiziqish   nazariyasi   motivatsiyani   shaxsning   bilim   olish   va
faoliyatni   amalga   oshirishga   bo’lgan   ichki   qiziqishidan   kelib   chiqadi,   deb
tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko’ra, shaxs faqat o’zi uchun ma’no kasb etadigan
va qiziqarli bo’lgan faoliyatni amalga oshirishga intiladi. Pedagogik amaliyotda bu
nazariyani   qo’llashning   asosiy   yo’li   –   darslarni   qiziqarli   va   ma’noli   qilishdir.
Masalan   mavzuni   real   hayotiy   misollar   bilan   boyitish;   Interaktiv   mashg’ulotlar,
rolli o’yinlar va tajribaviy faoliyatni qo’llash; O’quvchilarga mavzuni o’rganishda
mustaqil   izlanish   va   qaror   qabul   qilish   imkoniyatini   berish.   Bu   yondashuv
o’quvchilarda   ichki   motivatsiyani   kuchaytiradi,   ularni   mustaqil   faoliyatga   jalb
qiladi   va   o’z   bilimlarini   mustahkamlashga   rag’batlantiradi 13
.   Shu   bilan   birga,
o’quvchilarning   qiziqishi   va   intilishi   mustahkam   bo’ladi,   ular   faoliyatdan   tashqi
mukofot  emas,  balki  ichki  qoniqish uchun zavq  olishga intiladi. Pedagogik misol
sifatida,   matematika   darsida   masalalarni   real   hayotiy   vaziyatlarga   moslashtirish
orqali   o’quvchilarning   qiziqishi   uyg’otilishi   mumkin.   Yoki   tarix   darsida   tarixiy
shaxslar   va   hodisalarni   dramatizatsiya   orqali   o’rganish   intrinzik   motivatsiyani
rivojlantiradi.   Shu   tarzda,   ma’lumot   va   qiziqish   nazariyasi   pedagogik   jarayonda
motivatsiyani shakllantirishning samarali vositasi hisoblanadi.
                    Pedagogik   asoslar   motivatsiyani   shakllantirish   pedagogik   asoslari   o’quv
jarayonida   motivatsiya   manbalarini   qanday   qo’llash   va   uyg’unlashtirishni   o’z
ichiga   oladi.   Pedagogik   nazariya   va   amaliyot   motivatsiyani   shakllantirishda
quyidagi   prinsiplarga   asoslanadi:   Shaxsga   moslashtirilganlik.   O’quvchilarning
qiziqishlari,   ehtiyojlari   va   individual   xususiyatlari   inobatga   olinishi   motivatsiyani
shakllantirishda   asosiy   shart   hisoblanadi.   Har   bir   o’quvchiga   mos   mavzu   va
topshiriqlarni   tanlash   orqali   ichki   qiziqish   uyg’otiladi   va   faoliyatga   intilish
barqarorlashtiriladi.   Rag’batlantirishning   uyg’unligi.   Intrinzik   va   ekstrinzik
motivatsiyani   uyg’unlashtirish   pedagogik   jarayonning   samaradorligini   oshiradi.
Masalan, o’quvchi mavzuni ichki qiziqishi bilan o’rganadi, shu bilan birga yaxshi
baho olishni ham maqsad qiladi. Shu tarzda motivatsiya jarayoni barqaror va izchil
bo’ladi.   Faollik   va   mustaqillikni   rag’batlantirish.   O’quvchilarga   mustaqil   ishlash
13
  Tojiyev M. Psixologiya va shaxs rivoji. – Toshkent, 2018. 22imkoniyatini   berish,   ularni   o’z   qarorlarini   qabul   qilishga   undash   intrinzik
motivatsiyani   shakllantirishga   xizmat   qiladi.   Mustaqil   faoliyat   o’quvchilarda
mas’uliyat   va   o’zini   rivojlantirish   hissini   rivojlantiradi.   Davomiylikni   ta’minlash.
Motivatsiyani   shakllantirish   doimiy   jarayon   bo’lib,   faoliyatni   uzluksiz
rag’batlantirishni  talab  qiladi.  Bu   pedagogik  jarayonda   izchil   topshiriqlar,  rag’bat
tizimi va faoliyatni qiziqarli tarzda tashkil etish orqali amalga oshiriladi.
                    Motivatsiyani   shakllantirishning   usullari   pedagogik   amaliyotda
motivatsiyani   shakllantirishning   samarali   usullari   quyidagilardan   iborat:   Ichki
qiziqishni   uyg’otish   –   mavzu   va   topshiriqlarni   o’quvchilarning   qiziqishlariga
moslashtirish, jarayonni interaktiv va ma’noli qilish. Tashqi rag’batlardan oqilona
foydalanish – baholar, mukofotlar va maqtov orqali o’quvchilarni rag’batlantirish.
Mustaqillikni   rag’batlantirish   –   o’quvchilarga   ijodiy   va   mustaqil   ishlash
imkoniyatini berish. Davomiylikni ta’minlash – motivatsiya manbalarini izchil va
muntazam   ravishda   qo’llash.   Pedagogik   nazariyalar   va   amaliy   misollar   Masalan,
dars   jarayonida   o’quvchilarga   yangi   mavzuni   o’rganish   topshirig’i   berilganda,
o’quvchilar   avvalo   ichki   qiziqish   orqali   faoliyatga   kiradi 14
.   Shu   bilan   birga,   baho
olish   yoki   maqtov   olish   imkoniyati   ularni   faoliyatni   to’liq   bajarishga
rag’batlantiradi.   Ularning   mustaqil   ishlash   imkoniyati   intrinzik   motivatsiyani
mustahkamlaydi,   topshiriqlarni   bosqichma-bosqich   bajarish   esa   davomiylikni
ta’minlaydi.   Shu   tarzda,   pedagog   motivatsiyani   shakllantirishning   nazariy
asoslarini amaliyotga samarali tatbiq qiladi.
2.2. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani shakllantirish usullari
                    Motivatsiyani   shakllantirishning  samarali  jarayoni  intrinzik  va  ekstrinzik
motivatsiyani   uyg’unlashtirishga   asoslanadi.   Har   ikkala   turning   o’ziga   xos
xususiyatlari   va   pedagogik   qo’llanilish   usullari   mavjud   bo’lib,   ularni   to’g’ri
qo’llash   o’quvchilarning   bilim   olish   va   faoliyatga   bo’lgan   intilishlarini   maksimal
darajada   oshiradi.   Intrinzik   motivatsiyani   shakllantirish   usullari   intrinzik
motivatsiya shaxsning ichki qiziqishi va faoliyatdan zavq olish istagiga asoslangan.
14
  Karimov B. Ta’lim jarayonida rag‘batlantirishning nazariy asoslari. – Toshkent, 2021. 23Pedagogik   amaliyotda   intrinzik   motivatsiyani   shakllantirishning   asosiy   yo’llari
quyidagilar:   Ichki   qiziqishni   uyg’otish   o’quvchilarning   motivatsiyasini
shakllantirishda   eng   muhim   intrinzik   strategiyalardan   biri   hisoblanadi.   Bu   usul
o’quvchilarning   faoliyatga   bo’lgan   ichki   rag’batini   kuchaytirishga,   ularning   dars
jarayonida   faol   va   mustaqil   bo’lishiga   yordam   beradi.   Ichki   qiziqishni
uyg’otishning   asosiy   pedagogik   yo’llari   quyidagilardan   iborat:   Mavzuni
o’quvchilarning qiziqishlariga moslashtirish
O’quvchilarning   individual   qiziqishlari,   tajribasi   va   bilim   darajasini   hisobga   olib,
mavzularni   ularga   qiziqarli   va   ma’noli   shaklda   taqdim   etish   motivatsiyani
kuchaytiradi. Masalan, tarix darsida mavzularni shaxsiy qiziqishlariga mos tarixiy
voqealar   bilan   bog’lash,   yoki   biologiya   darsida   tajriba   va   kuzatuvlarni   amaliy
misollar   orqali   o’rgatish   o’quvchilarni   faol   ishtirok   etishga   undaydi 15
.   Darsni
interaktiv   va   ijodiy   shaklda   tashkil   etish   faoliyatni   interaktiv   tarzda   olib   borish
o’quvchilarning diqqatini jamlash va faoliyatga intilishini oshiradi. Bu yerda guruh
ishlari,   rolli   o’yinlar,   viktorinalar,   muammoli   vaziyatlarni   hal   qilish   kabi
metodlardan foydalanish mumkin. Interaktiv dars o’quvchilarga faqat bilim olishni
emas, balki fikrlash, muhokama qilish va ijodiy yondashish imkonini beradi.
          Real hayotiy misollar, tajribalar va amaliy mashqlar orqali mavzuni qiziqarli
qilish   o’quvchilar   mavzuni   hayotiy   kontekstda   o’rganish   orqali   uning   amaliy
ahamiyatini   tushunadilar.   Masalan,   matematika   darsida   formulalar   va   masalalarni
real   hayotiy   vaziyatlar   bilan   bog’lash,   kimyo   yoki   biologiya   darsida   tajribalarni
o’quvchilar   o’zi   bajarishi,   yoki   adabiyot   darsida   shaxsiy   hikoya   va   insho
yaratishga rag’bat berish – bularning barchasi ichki qiziqishni uyg’otadi. Shu bilan
birga, ichki  qiziqishni  uyg’otish o’quvchilarning mustaqillik hissini  rivojlantiradi,
ularni   o’z   faoliyati   natijalarini   baholashga,   o’z   xatolarini   tahlil   qilishga   va   ijodiy
yechimlar topishga undaydi. Bu pedagogik usul motivatsiyani shakllantirishda eng
samarali   vositalardan   biri   sifatida   qabul   qilinadi.   Mustaqillik   va   ijodiy   faoliyatni
rag’batlantirish   mustaqillik   va   ijodiy   faoliyatni   rag’batlantirish   –   intrinzik
motivatsiyani   shakllantirishning   eng   samarali   usullaridan   biridir.   Bu   yondashuv
15
  Ergashev L. O‘quv faoliyatida motivatsiyaning roli. – Toshkent, 2017. 24o’quvchilarga   o’z   qarorlarini   qabul   qilish,   mustaqil   faoliyat   yuritish   va   ijodiy
yondashuvni   rivojlantirish   imkoniyatini   beradi.   Natijada   o’quvchilar   o’z
faoliyatiga mas’uliyat bilan yondashadi va bilim olish jarayonida faollik ko’rsatadi.
          Mustaqillikni rag’batlantirishning pedagogik yo’llari topshiriqlarni mustaqil
bajarish   imkoniyatini   berish   o’quvchilarga   mavzuni   o’rganishda   va   masalalarni
yechishda   mustaqil   ishlash   imkoniyati   berilishi   ularning   ichki   motivatsiyasini
oshiradi.   Masalan,   matematika   yoki   fizika   darslarida   o’quvchilarga   murakkab
masalalarni   mustaqil   yechish   topshirig’i   beriladi,   ularning   natijasi   baholanadi   va
xatolar   tahlil   qilinadi.   Bu   jarayon   o’quvchilarda   mas’uliyat   hissini   kuchaytiradi.
Ijodiy   faoliyatni   rag’batlantirish   o’quvchilarga   mavzuni   ijodiy   shaklda   o’rganish
imkoniyatini   yaratish   motivatsiyani   kuchaytiradi.   Masalan,   adabiyot   darsida
shaxsiy hikoya, insho yoki drama yaratish, tarix darsida voqealarni dramatizatsiya
qilish, biologiya darsida yangi tajribalar o’tkazish kabi faoliyatlar o’quvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi va ularda shaxsiy qoniqish hissini uyg’otadi.
                    Guruh   va   individual   loyihalarda   faol   qatnashish   mustaqillik   va   ijodiy
faoliyatni   rag’batlantirish   shuningdek   guruh   ishlari   orqali   ham   amalga   oshiriladi.
O’quvchilar   o’zaro   fikr   almashadi,   muammolarni   hal   qilishda   bir-birini   qo’llab-
quvvatlaydi   va   natijada   faoliyat   jarayonida   shaxsiy   ijodiy   hissalarini   namoyon
etadi.   Xatolar   orqali   o’rganish   imkoniyati   o’quvchilarni   xatolar   qilishdan
qo’rqmaslikka   o’rgatish,   ularni   tahlil   qilish   va   to’g’ri   qarorlar   qabul   qilishga
rag’batlantirish   ham   mustaqillik   va   ijodiy   faoliyatni   rivojlantiradi.   Bu   yondashuv
ularni mustaqil fikrlashga, muammolarni yechishda ijodiy yondashuvni qo’llashga
o’rgatadi.   Pedagogik   misollar   adabiyot   darsida:   O’quvchilar   hikoya   yoki   she’r
yozish   bilan   shug’ullanadi,   uni   sinfda   taqdim   qiladi   va   guruh   muhokamasida
ishtirok etadi 16
. Shu bilan ular o’z ijodiy fikrlarini  ifodalaydi  va mustaqil  faoliyat
orqali   ichki  qoniqish  hosil  qiladi. Matematika   darsida:   O’quvchilarga  masalalarni
mustaqil   yechish   imkoniyati   beriladi,   natijalar   esa   baho   yoki   sinfdoshlar   bilan
muhokama qilinadi. Bu mustaqillik va shaxsiy qoniqishni uyg’otadi.
16
  Azizxo‘jayeva N. Pedagogik texnologiya va ta’lim metodlari. – Toshkent, 2020. 25Biologiya   laboratoriyasida:   O’quvchilar   yangi   tajribalarni   mustaqil   tashkil   qiladi
va natijalarni tahlil qiladi, bu jarayon ularning ijodiy fikrlash va mas’uliyat hissini
oshiradi.   Shu   tarzda,   mustaqillik   va   ijodiy   faoliyatni   rag’batlantirish   pedagogik
jarayonda   motivatsiyani   shakllantirishning   eng   samarali   vositalaridan   biri   bo’lib,
o’quvchilarda   ichki   rag’batni   kuchaytiradi,   ularni   faol   va   mustaqil   bilim   olishga
yo’naltiradi.   O’zini   anglash   va   shaxsiy   maqsadlarni   qo’llab-quvvatlash   o’zini
anglash   va   shaxsiy   maqsadlarni   qo’llab-quvvatlash   intrinzik   motivatsiyani
shakllantirishning   muhim   pedagogik   yo’nalishidir.   Bu   yondashuv   o’quvchilarga
o’z imkoniyatlarini to’liq anglash, shaxsiy maqsadlarini aniqlash va faoliyatni o’z
qoniqishlari   asosida   amalga   oshirish   imkonini   beradi.   Shu   orqali   o’quvchilar
mustaqil fikrlashga, ijodiy yechimlar topishga va o’zini rivojlantirishga intiladi.
                   O’zini anglashni  rag’batlantirish usullari shaxsiy  maqsadlarni aniqlash va
belgilash o’quvchilarga o’z maqsadlarini belgilashga yordam berish motivatsiyani
oshiradi. Masalan, dars boshida o’quvchi haftalik yoki oylik shaxsiy maqsadlarini
belgilaydi:   yangi   mavzuni   o’rganish,   loyihani   yaratish   yoki   murakkab   topshiriqni
bajarish 17
.   Shu   tarzda,   o’quvchi   faoliyatni   o’z   ehtiyojlari   va   qiziqishlariga
moslashtiradi. O’z muvaffaqiyatlarini  anglash  imkoniyatini  yaratish  o’quvchilarni
o’z   natijalarini   baholashga,   muvaffaqiyatlarini   tahlil   qilishga   va   o’z-o’zini
rag’batlantirishga   o’rgatish   ichki   qoniqish   va   shaxsiy   motivatsiyani   kuchaytiradi.
Masalan,   o’quvchi   muvaffaqiyatli   topshiriqni   bajarganidan   so’ng,   o’z   yutuqlarini
qayd   etadi   va   bu   jarayon   motivatsiyasini   oshiradi.   Faoliyatni   shaxsiy   qoniqish
bilan   bog’lash   o’quvchilarning   faoliyati   faqat   tashqi   mukofot   emas,   balki   ichki
qoniqish   bilan   bog’langanida   motivatsiya   barqaror   bo’ladi.   Masalan,   adabiyot
darsida o’quvchilar shaxsiy  hikoya yozib, uni yaratish jarayonidan zavq oladi, bu
ularning ichki rag’batini kuchaytiradi. 
          Ijodiy va mustaqil faoliyatni rag’batlantirish o’quvchilarga yangi g’oyalarni
sinab ko’rish, o’z qarorlarini amalga oshirish va muammolarni hal qilish imkonini
berish   shaxsiy   maqsadlarni   qo’llab-quvvatlaydi.   Shu   tarzda,   o’quvchilar   o’zini
rivojlantirishga, ijodiy yechimlar topishga va faoliyatni mustaqil amalga oshirishga
17
  Rasulov Sh. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent, 2016. 26rag’batlanadi.   Pedagogik   misollar   adabiyot   darsida:   O’quvchilar   shaxsiy   insho,
hikoya yoki she’r yaratadi va uni sinfda taqdim etadi. Shu jarayonda ular o’z ijodiy
imkoniyatlarini   anglaydi   va   o’z   maqsadlariga   erishadi.   Matematika   darsida:
O’quvchi murakkab masalani mustaqil yechish orqali o’z qobiliyatini sinab ko’radi
va   natijani   baholaydi,   bu   esa   shaxsiy   qoniqish   hissini   uyg’otadi.   Biologiya
laboratoriyasida: O’quvchilar tajribalarni mustaqil rejalashtiradi va natijalarni tahlil
qiladi, bu jarayon ularning shaxsiy maqsadlari bilan bog’liq intrinzik motivatsiyani
oshiradi.   Shu   tarzda,   o’zini   anglash   va   shaxsiy   maqsadlarni   qo’llab-quvvatlash
o’quvchilarning  ichki  rag’batini   kuchaytiradi, ularni  mustaqil  va  ijodiy  faoliyatga
yo’naltiradi  hamda dars jarayonida barqaror  va  samarali  motivatsiyaga  erishishga
yordam   beradi.   Intrinzik   va   ekstrinzik   motivatsiyani   shakllantirish   nazariyasi   va
pedagogik usullari batafsil tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko’ra, motivatsiyani
rivojlantirishda   shaxsning   ichki   qiziqishi,   mustaqilligi,   ijodiy   faoliyati   va   shaxsiy
maqsadlari   hamda   tashqi   rag’batlar   o’zaro   uyg’un   ishlatilishi   muhim   ahamiyatga
ega. Intrinzik motivatsiya o’quvchilarning faoliyatga ichki qiziqishi, o’zini anglash
istagi   va   shaxsiy   qoniqish   hissi   orqali   shakllanadi.   Pedagogik   jarayonda   ichki
motivatsiyani  rivojlantirish uchun  quyidagi  yo’llar  samarali  hisoblanadi:  mavzuni
o’quvchilarning   qiziqishlariga   moslashtirish,   darsni   interaktiv   va   ijodiy   shaklda
tashkil   etish,   real   hayotiy   misollar   va   amaliy   mashqlar   orqali   mavzuni   qiziqarli
qilish, shuningdek, mustaqil va ijodiy faoliyatni rag’batlantirish 18
. Shu bilan birga,
o’quvchilarga   shaxsiy   maqsadlarni   belgilash   va   o’z   muvaffaqiyatlarini   anglash
imkoniyatini   berish   intrinzik   motivatsiyani   barqarorlashtiradi   va   dars   jarayonida
faoliyatga yanada ko’proq jalb qiladi.
                    Ekstrinzik   motivatsiya   esa   faoliyatni   tashqi   rag’batlar,   baho,   maqtov,
mukofot   va   ijtimoiy   tan   olish   orqali   shakllantiradi.   Pedagogik   amaliyotda
ekstrinzik   motivatsiyani   qo’llashning   samarali   yo’llari:   baholar   va   mukofotlar
tizimi,   sinfda   maqtov   va   ijtimoiy   tan   olish,   tashqi   maqsadlarni   aniqlash   va
bosqichma-bosqich   rag’batlantirish.   Shu   tarzda   o’quvchilar   faoliyatdan   tashqi
natija olish orqali rag’batlanadi, bu esa ularning motivatsiyasini mustahkamlaydi.
18
  Deci E., Ryan R. Self-Determination Theory and Motivation. – New York, 2000. 27Eng samarali natijalarga erishish uchun intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani
uyg’unlashtirish   zarur.   Pedagoglar   faoliyatni   qiziqarli,   ma’noli   va   shaxsiy
maqsadlar   bilan   bog’liq   qilgan   holda   tashqi   rag’batlar   bilan   qo’shimcha
rag’batlantirishni amalga oshirsa, o’quvchilarning bilim olishga bo’lgan intilishi va
ijodiy   faolligi   sezilarli   darajada   oshadi 19
.   Shu   bilan,   tahlil   qilingan   intrinzik   va
ekstrinzik   motivatsiyani   shakllantirish   usullari   pedagogik   amaliyotda   keng
qo’llanilishi   mumkin   bo’lgan   samarali   vositalardir.   Ular   o’quvchilarning   faol
ishtirokini  rag’batlantiradi, mustaqil  va ijodiy fikrlashni  rivojlantiradi  hamda dars
jarayonida barqaror va samarali motivatsiya hosil bo’lishini ta’minlaydi.
19
  Schunk D. Learning Theories: Motivation and Education. – Boston, 2012. 28 XULOSA
                   Xulosa qilib aytganda, Ushbu kurs ishida motivatsiya tushunchasi, uning
psixologiya   va   pedagogikadagi   roli,   shuningdek   intrinzik   va   ekstrinzik
motivatsiyani   shakllantirish   nazariyalari   va   pedagogik  usullari   keng  tahlil   qilindi.
Tadqiqot   natijalari   shuni   ko’rsatadiki,   motivatsiya   o’quvchilarning   faoliyati   va
xatti-harakatlarining   asosiy   harakatlantiruvchi   kuchi   bo’lib,   dars   jarayonida
samarali bilim olish va shaxsiy rivojlanish uchun markaziy ahamiyatga ega. 
                   I bobda motivatsiya tushunchasi, uning psixologik va pedagogik jihatlari,
shuningdek   motivatsiyaning   tarkibiy   elementlari   batafsil   ko’rib   chiqildi.
Motivatsiya   shaxsning   maqsad   sari   intilishi,   faoliyatga   kirishishi   va   uni   davom
ettirishini   ta’minlovchi   ichki   va   tashqi   omillar   majmui   ekanligi   ta’kidlandi.
Shuningdek,   klassik   va   zamonaviy   nazariyalar   asosida   motivatsiya   inson
ehtiyojlari,   shaxsiy   maqsadlari,   ijtimoiy   muhit   bilan   o’zaro   ta’siri   orqali
shakllanishi tushuntirildi. 
                   II bobda intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani  shakllantirish nazariyasi  va
pedagogik   usullari   tahlil   qilindi.   Intrinzik   motivatsiya   o’quvchilarning   ichki
qiziqishi, mustaqilligi, ijodiy faoliyati va shaxsiy qoniqishi orqali rivojlanadi. Shu
bilan birga, ekstrinzik motivatsiya tashqi rag’batlar, baholar, maqtov va mukofotlar
orqali   mustahkamlanadi.   Tadqiqot   natijalari   shuni   ko’rsatadiki,   motivatsiyani
samarali shakllantirish uchun intrinzik va ekstrinzik motivatsiyani uyg’unlashtirish
zarur. Bu usullar o’quvchilarning darsga bo’lgan qiziqishini  oshiradi, mustaqil  va
ijodiy faoliyatini rag’batlantiradi hamda bilim olish jarayonida barqaror natijalarga
erishishni ta’minlaydi.
                    Pedagogik   amaliyotda   motivatsiyani   shakllantirishning   asosiy   yo’llari
quyidagilarni   o’z   ichiga   oladi:   mavzuni   o’quvchilarning   qiziqishlariga
moslashtirish, darsni interaktiv va ijodiy shaklda tashkil etish, real hayotiy misollar
va   tajribalar   orqali   mavzuni   qiziqarli   qilish,   o’quvchilarga   mustaqil   faoliyat   va
ijodiy   topshiriqlar   berish,   shaxsiy   maqsadlarni   belgilash   va   natijalarni   baholash
imkoniyatini   yaratish,   shuningdek   tashqi   rag’batlar   –   baholar,   maqtov   va
mukofotlar   orqali   qo’shimcha   rag’batlantirish.   Shu   tarzda,   motivatsiyani 29shakllantirish   pedagogik   jarayonda   o’quvchilarning   faol   ishtirokini   ta’minlash,
bilim   olishga   bo’lgan   qiziqishi   va   intilishini   kuchaytirish,   shaxsiy   rivojlanish   va
ijodiy   faoliyatini   rag’batlantirish   uchun   samarali   vosita   bo’lib   xizmat   qiladi.
Tadqiqotning   natijalari   pedagogik   amaliyotda   motivatsiya   bilan   ishlashning
samarali   strategiyalarini   ishlab   chiqishga   va   dars   jarayonini   yanada   qiziqarli,
ma’noli va natijali qilishga imkon yaratadi. 30FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A. Pedagogika asoslari. – Toshkent:, 2018.
2. Xasanov Sh. Psixologiya va pedagogik motivatsiya. – Toshkent: 2020.
3. Yoqubov B. Umumiy pedagogika. – Toshkent:  2017.
4. Sobirov R. Ta’limda motivatsiya va rag’batlantirish usullari. – Toshkent:  2019.
5. Qodirov S. Ta’lim nazariyasi. – Toshkent: 2016.
6. Vahobov   A.,   Tursunov   D.   Psixologiya   va   pedagogik   nazariya.   –   Toshkent:
2021.
7. Akmalov M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: , 2018.
8. Karimov N. O’qituvchilik va motivatsiya. – Toshkent: , 2019.
9. Mirzayev B. Ta’lim jarayonida intrinzik va ekstrinzik motivatsiya. – Toshkent:
2020.
10.   Rustamov A. Pedagogik innovatsiyalar va motivatsiya nazariyasi. – Toshkent:
2021.
11.  Zohidov A. Pedagogik psixologiya asoslari. – Toshkent, 2019.
12.  G’aniyev R. Motivatsiya nazariyalari va ta’lim. – Toshkent, 2020.
13.  Tojiyev M. Psixologiya va shaxs rivoji. – Toshkent, 2018.
14.   Karimov   B.   Ta’lim   jarayonida   rag’batlantirishning   nazariy   asoslari.   –
Toshkent, 2021.
15.  Ergashev L. O’quv faoliyatida motivatsiyaning roli. – Toshkent, 2017.
16.   Azizxo’jayeva   N.   Pedagogik   texnologiya   va   ta’lim   metodlari.   –   Toshkent,
2020.
17.  Rasulov Sh. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent, 2016.
18.   Deci   E.,   Ryan   R.   Self-Determination   Theory   and   Motivation.   –   New   York,
2000.
19.  Weiner B. Motivation: Theory and Practice. – London, 2014.
20.  Schunk D. Learning Theories: Motivation and Education. – Boston, 2012.
21. Maslow   A.   Motivation   and   Personality .   –   New   York:   Harper   &   Row,   1954.
https://www.simplypsychology.org/maslow.html 3122. Deci   E.L.,   Ryan   R.M.   Intrinsic   and   Extrinsic   Motivations .   –   Academic   Press,
1985.
https://selfdeterminationtheory.org
23. Vroom   V.H.   Work   and   Motivation .   –   Wiley,   1964.
https://www.sciencedirect.com
24. Leontyev   A.N.   Activity,   Consciousness,   and   Personality .   –   Moscow,   1975.
https://www.marxists.org
25. Maslow   A.   Motivation   and   Personality .   –   Harper   &   Row,   1954.
https://www.simplypsychology.org/maslow.html
26. Leontyev   A.N.   Activity,   Consciousness,   and   Personality .   –   Moscow,   1975.
https://www.marxists.org
27. Deci   E.L.,   Ryan   R.M.   Self-Determination   Theory .   –   University   of   Rochester,
2000.
https://selfdeterminationtheory.org
28. Herzberg   F.   Work   and   the   Nature   of   Man .   –   Cleveland,   1966.
https://www.sciencedirect.com

Motivatsiya tushunchasi. Intrinzik va ekstrinzik motivatsiya

Купить
  • Похожие документы

  • Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari
  • O’zbek xalq afsun – duolar folklor janri sifatida
  • Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini
  • Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi
  • 70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha