Mustaqillik yillarida Amir Temur shaxsi va tarixining tiklanishi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	48.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	04 Yanvar 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Mirzobek

Ro'yxatga olish sanasi 17 Dekabr 2024

8 Sotish

Mustaqillik yillarida Amir Temur shaxsi va tarixining tiklanishi

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
IJTIMOIY-IQTISODIY FANLAR
FAKULTETI
O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Mustaqillik yillarida Amir Temur
shaxsi va tarixining tiklanishi
Bajardi:_____________________
Ilmiy rahbar:________________
2024-yil
1

REJA:
KIRISH
ASOSIY QISM
I BOB. AMIR TEMUR SHAXSI: TARIXIY VA MADANIY AHAMIYAT
1.1 Temuriylar davrining ilm-fan, madaniyat va davlat boshqaruvidagi o‘rni.
1.2 Amir Temur haqida mustaqillikdan oldingi qarashlar va sovet davri siyosati.
II BOB. AMIR TEMUR SHAXSINI TIKLASHNING IJTIMOIY VA
MA’NAVIY AHAMIYATI
2.1. Amir Temurga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar va asarlar
2.2. Amir Temur haqida filmlar, badiiy asarlar va ommaviy madaniyatdagi aks
etishlari.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2

KIRISH
Markaziy Osiyo mintaqasining o‘ziga xos o‘tmishi, uning hududida ko‘plab davlat
birlashmalarining, xususan, buyuk Amir Temur saltanatining tashkil topishi va taraqqiy
etganligi, bu yerda sodir bo‘lgan jarayonlarning jahon tarixidagi ahamiyati turli
mamlakat tarixchilarining katta qiziqishiga sabab bo‘lmoqda.
Bugungi kunda tarixiy meros, tarixiy xotiraning qayta tiklanishi nafaqat
O‘zbekiston Respublikasi rahbariyati va tarixchilarining, shu bilan birga keng
jamoatchilikning diqqat e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Bu esa, O‘zbekiston Respublikasi
Birinchi Prezidenti I.A. Karimov tomonidan bir necha marta ta’kidlangan va
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlari bilan belgilanishi
tarix fani oldiga katta mas’uliyatni yuklaydi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.
Karimov Amir Temur nomini tiklash va abadiylashtirish masalalariga katta e’tibor
qaratdi. Bu -yillar uning shaxsi va tarixini qayta tiklash -yillari bo‘ldi. Amir Temur
tavalludining 660 yilligini nishonlash va 1996-yilni “Amir Temur -yili” deb e’lon qilish
to‘g‘risida, “Temuriylar tarixi” davlat muzeyini tashkil etish to‘g‘risida”, “Amir Temur
ordenini ta’sis etish to‘g‘risida” kabi qator farmon va qarorlar, hamda ularning ijrosi
muhim tarixiy voqea bo‘lib, ushbu mavzuni davlat miqyosida ko‘tarilishi uning yanada
dolzarbligini ko‘rsatadi.
Dunyo ilmiy jamoatchiligining Amir Temur shaxsiga bo‘lgan e’tiborini hisobga
olib, YUNESKO tomonidan Parijda “Temuriylar davrida ilm-fan, madaniyat va
maorifning gullab yashnashi” haftaligi o‘tkazildi.
Bu tadbirlar samarasi o‘laroq, Amir Temur hayoti va faoliyatiga oid yangi
tadqiqotlar, manbalar ilmiy muomilaga kiritildi. Prezident I.A. Karimov
ta’kidlaganidek: “bizning tariximizda Amir Temurday ulug‘ siymo bor ekan, uning
qoldirgan merosi, pandu-o‘gitlari bugungi hayotimizga hamohang ekan, oldimizda
turgan bugungi muammolarni yechishda bizga qo‘l kelayotgan ekan, bizning bu
merosni o‘rganmasdan, ta’riflamasdan, targ‘ibot qilmasdan haqqimiz yo‘q”.
3

Mustaqillik -yillarida Amir Temur shaxsi va davriga oid shu qadar ko‘plab
manbalar tarjimasi amalga oshirildi, tarixiy-ilmiy, ilmiy-ommabop adabiyotlar
yaratildiki, bu ularni tarixshunoslik nuqtai nazaridan tizimlashtirish, ilmiy tahlil etish,
yutuq va kamchiliklarini aniqlash zarurligini ko‘rsatadi. Bu esa zamonaviy tarix fani
uchun dolzarb hisoblandi.
Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, Amir Temur va
Temuriylar davriga oid mustaqillik -yillarida bir necha tarixshunoslik ishlari amalga
oshirildi. Xususan, B.V. Lunin “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 1
nomli kollektiv
monografiyada “Temur va uning davrini o‘rganishga oid asosiy manbalar, hamda ilmiy
adabiyotlarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilib berdi.
E.V. Rtveladze va A.X. Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir Temur dunyo
fani ko‘zgusida” (“Amir Temur v zerkale mirovoy nauki” 2
) nomli bibliografik nashrda
chet tillarda chop etilgan Temur va uning davri tarixini o‘rgangan xorijiy adabiyotlarni
tizimga solinishini mukammallikka yetkazishga harakat qildilar.
Amir Temur hayoti, davri va davlatchilik faoliyatini tarixshunoslik nuqtai
nazaridan tahlil etuvchi dissertatsiya ishlari himoya qilindi. Jumladan, Sh.
O‘ljayevaning nomzodlik dissertatsiyasi XX asrning 50-60 -yillarida Amir Temur va
Temuriylar davri tarixshunosligiga bag‘ishlangan bo‘lsa, D. Abidjanovaning “XX asr
60-90 -yillari ingliz tarixshunosligida Movarounnahrda Amir Temur hukmronligi
davri” mavzusidagi nomzodlik ishida va B. Usmonovning “Amir Temur hayoti va
davlatchilik faoliyatining Rossiya tarixshunosligida yoritilishi” nomli tarixshunoslik
yo‘nalishidagi tadqiqotida Rossiyada Amir Temur hayoti davlatchilik faoliyatining
o‘rganilish bosqichlari, ularga ta’sir etgan ijtimoiy-siyosiy omillar tahlil etilgan holda,
yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklar ko‘rsatib berilgan.
1 Темур ва Улуғбек даври тарихи. – Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O.Oдилxoн. Т.: Қомуслар
Бош таҳририяти, 1996. – Б. 28-42.
2 Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой науки. – Т.: Издательский дом Мир
экономики и права, 1999. – 112 с.
4

I BOB. AMIR TEMUR SHAXSI: TARIXIY VA MADANIY AHAMIYAT
1.1. Temuriylar davrining ilm-fan, madaniyat va davlat boshqaruvidagi o‘rni.
Amir Temurning siyosiy faoliyati haqida so‘z borar ekan, eng avvalo, uning
hokimiyatga kelgunga qadar bo‘lgan davriga katta e’tibor qaratilganligini aytish lozim.
Chunki tadqiqotlarning aksariyatida Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi
muammolari XIV asrning 60−70-yillarida Movarounnahrdagi siyosiy ahvol, Amir
Temurning amir Husayn bilan ittifoqi, sarbadorlar harakatiga Amir Temurning
munosabati, Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi kabi masalalar bilan bog‘liq
holda o‘rganishni taqozo etadi. Temuriylar davri tarixiga oid yozma manbalarning
ko‘pchiligida Amir Temurning hayotiga daxldor tarixiy voqealar, ayniqsa uning siyosiy
maydonga kelishi sabablarini bayon qilib, ularda muarrihlarning shaxsiy munosabatlari
bildirilgan. Shuni qayd etish kerakki, ularda bildirilgan umumiy fikrlar Amir
Temurning yoshlik -yillariga va uning 1344-1347-yillarda Movarounnahrda Chig‘atoy
ulusining oxirgi mo‘g‘ul xoni Qozon Sultonxon (1332 − 1347) bilan amir Qazog‘on
o‘rtasida yakka hukmronlik uchun bo‘lgan janglardagi ishtiroki, hokimiyat amir
Qazog‘on qo‘liga o‘tib, bu bilan boshqaruvda amirlar hukmdorligi davri boshlangani
masalalariga qaratilgan.
Qozonxon davrida Movarounnahrda itoatsizlik boshlangan bo‘lib, xon har kuni
yuzlab odamlarni oliy jazoga hukm qilardi. A. Ziyo bu ahvolni sharhlar ekan,
Chig‘atoy ulusi xonlarining Movarounnahrdagi mavqei zaiflashib, mahalliy amirlar
ularga o‘z hukmlarini o‘tkazish va xonlik bilan raqobatlashish qudratiga ega bo‘lgani
bois, amir Qazog‘on ulus hukmdori Qozon Sultonxonni jangda yengib qatl etdi, degan
fikrni bildirdi 3
. Ba’zi tadqiqotlarda amirlardan Bayon Sulduz bilan Hoji Barlos Amir
Qazog‘onning o‘g‘li amir Abdullohga qarshi chiqib, Samarqandga yurish qilgani va
Movarounnahrni o‘z tasarrufiga olib, chingiziy Yasun Temurxonning o‘g‘li Temurshoh
o‘g‘lonni (1358−1359) xon qilib ko‘targani ham ta’kidlangan 4
. Demak, davlatda
3 Зиеp А. Амир Темур ва Туғлуқ Темур // Шарқшунослик. – Т.: 1996. − № 6. – Б. 83.
4 Темур ва Улуғбек даври тарихи ... – Б. 72; Бўриев О. Темурийлар даври манбаларида Чағони
еpн. – Т.: Фан, 2001. –
Б. 5-7; Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур.– С. 19-20.
5

amirlar boshqaruvi chog‘ida nomiga xon tayinlash an’anasi Amir Temurgacha ham
bo‘lgan.
Nizomiddin Shomiy bu haqda shunday yozadi: “Amir Bayon Sulduz va amir Hoji
Barlos mamlakatni va viloyatlarni o‘z tasarrufiga oldi. Amir Bayon mamlakatni
boshqarish ishida g‘ofillikda sharobxo‘rlik va aysh−ishrat bilan mashg‘ul bo‘ldi…
siyosat maqomiga kelganda sustlik va beparvolik qilardi. Donishmandlar demishlarki:
“Mulk (podshohlik) siyosatsiz barqaror turmas va qilichsiz mustahkam bo‘lmas”.
Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” sida ham shu mazmundagi so‘zlarni o‘qiymiz.
Natijada ular davrida o‘lkada tartibsizliklar boshlandi. Barlos amirlari Shaxrisabzni,
jaloyirlardan amir Boyazid Xo‘jandni, amir Qazog‘on xonadonidan bo‘lgan amir
Husayn Balxni, naymonlardan bo‘lgan amir Hamidxoja Shibirg‘onni, amir
Shohmuhammad Badaxshoniy Ko‘histonni, amirlar Kayxisrav va O‘ljoytu Aperdi
ittifoq bo‘lib Xatlonni o‘ziga bo‘ysundirdilar. Shunday bo‘linish oqibatida fitnafasodlar
ko‘payib, mamlakatda tartibsizliklar boshlandi. Bunday tartibsizliklardan foydalanib,
Movarounnahrga mo‘g‘ul xoni Tug‘luq Temur bostirib keladi 5
.
Tadqiqotlarda amirlar o‘rtasidagi munosabatlar ham yoritilib, mazkur voqealar
o‘sha davrda yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq edi. A. Ziyo o‘z
ilmiy izlanishlarida amir Qazog‘onning nabirasi amir Husayn, bobo meros yurtiga
da’vo bilan chiqqan va amakisi Qazog‘onning o‘g‘li Abdullohning o‘chini olish
bahonasida amir Bayon Sulduzga qarshi kurash boshlagan 6
, deb yozsa, boshqa bir
tadqiqotida uning amirlardan Xizr, Boyazid va Temurga suyanib, bobosi davridagi
mavqeni tiklab olmoqchi edi 7
, degan fikrni bildiradi. Amirlarning ittifoqlikdagi
faoliyati, ularning oqibatlari B.Ahmedov tadqiqotlarida ham tahlil etilgan. Muallif,
amirlarning 1363 − 1364-yillarda Chig‘atoyxon naslidan bo‘lgan darveshlikda yurgan
Qobulshohni xonlik taxtiga ko‘targanlari va shu voqea (1364) amirlar ittifoqining
buzilishiga olib kelganligini qayd etib, deb uning sababini esa shunday ko‘rsatadi:
“Amir Husayn Amir Temurni uning nomzodini taxtga loyiq ko‘rib, qo‘llab-
5 Натанзий Муиниддин. Соҳибқирон ҳаеpтидан лавҳалар … – Б. 5 .
6 Зи
еp Азамат. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Т.: Шарқ, 2000. – Б. 156.
7 Зи
еp А. Амир Темур ва Туғлуқ Темур … − Б. 84-85.
6

quvvatlamaganida ayblaydi. U xon bilan Amir Temurning orasiga rahna solish uchun,
Tarmashirinxonning qizi to‘g‘risida Temur nomidan mish-mishlar tarqatdi” 8
.
Tadqiqotlarda Movarounnahrning 1340−1360-yillardagi siyosiy ahvoli yozma
manbalardagi ma’lumotlarni qayd etish bilan kifoyalanilganini ko‘ramiz. Bu esa o‘z
navbatida voqeliklarni o‘sha davr manbalari bilan qiyosiy o‘rganib, so‘ngra yoritishni
taqozo etadi. Shuningdek, mahalliy hokimiyatning amalda amirlar qo‘liga o‘tib,
nomiga Chingiz avlodi vakillari xon qilib ko‘tarilishi an’anasi dastlab amir Qazog‘on
tomonidan boshlangani, keyinchalik Amir Temur saltanatida ham davom etganini
ko‘rsatish lozim, deb o‘ylaymiz. Shu bilan birga, Amir Temurning Tug‘luq Temurxon
xizmatiga kirishi tadqiqotlarda turlicha izohlangan.
B. Ahmedov sarbadorlar harakatini manbalarga tayanib ob’ektiv yondashgan holda
ijobiy baholaydi. Olimning fikricha, mamlakat mo‘g‘ullarning oyog‘i ostida qolishi
xavfi tug‘ilganda “menman degan beklar” uni himoya qilishga qodir bo‘lmagan bir
sharoitda sarbadorlar xalqning joniga oro kirdilar 9
. Sarbadorlar mustahkam himoya
qilgan Samarqand shahri ostonasida mo‘g‘ullar katta talofatga uchrab, chekinishga
majbur bo‘lganlar. Buning sabablaridan biri sifatida Ilyosxo‘ja qo‘shinidagi otlarga
vabo tarqalgani ham qayd etilgan 10
. Boshqa tadqiqotlarda ham ushbu fikrlarni kuzatish
mumkin. Jumladan, “Amir Temur jahon tarixida” kitobida “Shahar qamali uzoqqa
cho‘zilib, shaharliklar Samarqandni mardona muhofaza qilayotgan edilar, dushman ham
shaharni ololmay, holdan toygan edi. Shu payt, kutilmaganda, dushman otlari orasida
vabo tarqaldi va ko‘p “ot o‘ldikim, to‘rt kishi arosida bir ot qolmadi. Va bu jihatdin
barcha (mo‘g‘ul) parishon bo‘lib qaytdilar. Ko‘pi egarlarini orqalariga solib,
tirkashlarini qo‘ltiqlarig‘a tutub ketdilar” 11
, deb yoritilgan.
B. Ahmedov fikricha, sarbadorlar g‘alabasidan amir Husayn foydalanib, hiyla
ishlatib, harakatning boshliqlarini qo‘lga tushiradi va Abubakr Kalaviy bilan Xurdak
Buxoriyni osib o‘ldiradi. Mavlonzodani esa Temurbek dor ostidan qutqarib qoldi 59
.
A.Yu. Yakubovskiy, I. Mo‘minov tadqiqotlarida sarbadorlar harakati rahnamolari
bilan Amir Temur o‘rtasida oldindan munosabatlar bo‘lganligiga ishora qilingan, biroq
8 Аҳмедов Б. Амир Темур ҳақида ҳикоялар … Б. 54.
9 Аҳмедов Б. Амир Темур ҳақида ҳикоялар … – Б. 32-35.
10 Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур ... – С. 23-26.
11 Амир Темур жаҳон тарихида Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaмедoв вa бoшқ. … 2001. – Б. 62. 59
Аҳмедов Б. Амир
Темур ҳақида ҳикоялар … Б. 54.
7

aloqalar qanday vujudga kelgani aniqlanmagan edi. T. Fayziyev bu munosabatlarni
avvaldan bo‘lganligi dalili sifatida sarbadorlar qirg‘in qilingandan so‘ng, Amir Temur
bilan Husayn o‘rtasida dushmanlik avjiga chiqqanini fakt sifatida keltiradi 12
.
Umuman olganda sarbadorlar harakati tadqiqotlarda turlicha izohlangan: Ba’zi
tadqiqotchilar sarbadorlar harakatini salbiy baholab, ularning rahnamolarini
avantyurachilar, deb ayblashlarini, ularning qatl etilishini ma’qullashlarini xato deb
o‘ylaymiz. Qayd etish kerak, bu harakat mo‘g‘ullarga qarshi ko‘tarilgan Mahmud
Tarobiy qo‘zg‘olonining mantiqiy davomidir. Sarbadorlar harakati masalasining to‘liq
bahosi fanda hali o‘zining uzil-kesil yechimini olmagan va harakatning tarixiy
ahamiyati xususida yaxlit bir to‘xtamga kelinmagan. Fikrimizcha, keyingi yangi
tadqiqotlarda birlamchi manbalarga tayangan holda izlanishlarni davom ettirish
maqsadga muvofiq. Shu o‘rinda Muiniddin Natanziy “Muntaxab ut-tavorixi Muiniy”
asaridagi mavzuga doir ma’lumotlar hanuzgacha tadqiqotlarga jalb qilinmaganligini
aytish lozim.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, 1340−1360-yillardagi Movarounnahr siyosiy
hayoti, 1360−1370-yillarda Amir Temurning siyosiy faoliyati ham fanda kam
o‘rganilgan, voqeliklar ko‘proq axborot shaklida bayon etilgan va tadqiqotlarning
aksariyatida mualliflar asosan 1370-yildan keyingi siyosiy voqealarga e’tibor berganlar.
12 Файзиев Т. Темурийлар шажараси. – Т.: Ёзувчи, 1995. − Б. 22.
8

1.2. Amir Temur haqida mustaqillikdan oldingi qarashlar va sovet davri
siyosati
Amir Temur hayoti va faoliyati har bir davrda dunyo olimlarining diqqat markazida
bo‘lib keldi. G‘arb tarixshunosligida Amir Temur shaxsiga e’tibor XVIII asrdanoq
boshlangan va kelgusi davrlarda uning hayoti, faoliyatiga qiziqish doimo ortib borgan
edi. Jahon tarixshunosligida Amir Temur to‘g‘risida ko‘plab monografiya va maqolalar
yozilib nashr etildi. Ularda Sohibqironning davlat, ijtimoiy-siyosiy qurilishi, ijtimoiy-
iqtisodiy munosabatlar, ma’muriy tizim, harbiy yurishlar, diplomatiya, din, fan,
madaniyat, san’at sohalaridagi ko‘p qirrali faoliyati yoritilgan. XX asr jahon
sharqshunosligida mustaqil ilmiy yo‘nalish–“Temurshunoslik” shakllandi va ular
orasida R. Grosse, L. Keren, Ye.Rose, X.Xukxem, F. Mans, G. Golombek, A. Derg, K.
Yenoki, Ye. Manu, M. Rossati va boshqalarning asarlarini qayd etish o‘rinli. Bugungi
kunga kelib Amir Temur haqidagi o‘rta asrlarga oid ko‘plab yozma manbalar Yevropa
tillarida bosilib chiqqan. 1996-yilboshlarida chet el tadqiqotchilarining Parijda e’lon
qilingan Amir Temur va Temuriylar haqidagi tadqiqotlari bibliografiyasi ro‘yxatiga
450 dan ortiq asar kiritilgan edi 13
. 2000 -yillarga kelib o‘tgan vaqt mobaynida yana 50
dan ziyod tadqiqot mavjudligi aniqlandi 14
. Amir Temurning bunyodkorlik, ilm-fanga
e’tibori V.V.Bartold, A.Yu.Yakubovskiy asarlarida ma’lum bir ma’noda o‘z aksini
topgan edi 15
.
Yirik bibliograf B.V. Lunin mustaqillikkacha bo‘lgan davrda Amir Temur va
Temuriylar davri tarixnavisligini tadqiq etgan. Olim Temuriylar davri tarixi bo‘yicha
bibliografik ko‘rsatkich ham tuzgan 16
.
1968-yilda akademik I. Mo‘minovning “Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida
tutgan o‘rni va roli” 17
haqidagi risolasining nashr etilishi keng jamoatchilikning bu
mavzuga qiziqishini avj oldirib yubordi.
13 Ртвеладзе Э.В, Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой истории. Библиография.–Париж, 1996. − 28 с.
14 Амир Темур жаҳон тарихида. Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaмедoв вa бoшқ. 2001. – Б. 213.
15 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. – М.: 1963. Том II. Ч. I. – С. 109-166; Якубовский
А.Ю. Мастера Ирана и Средней Азии при Тимуре. Иранское искусство и археология. III Международный конгресс.
– М.–Л., 1939.
16 Лунин Б.В. История, культура и искусство времени тимуридов в советской литературе (библиографический
указатель) // ОНУ. – Т.: 1969. − № 8-9. – С. 100-145.
17 Мўминов И.М. Амир Темурнинг Ўрта Осиеp тарихида тутган ўрни ва роли еpзма манбалар маълумотлари асосида.
– Т.: 1968. – 51 б.
9

Amir Temur hayoti va faoliyatiga qiziqish hamda xolis yoritishga intilish
O‘zbekistonda 1980-yil oxirlaridan boshlandi. Bu ilm-fandagi oshkoralik to‘lqini tarix
fanida nisbatan erkin fikrlash, xolis ilmiy xulosalarni o‘rtaga tashlash imkoniyatini
tug‘dirdi va mavzuga taalluqli sanoqli maqolalar e’lon qilindi. 1990 -yillar boshlarida
B.V. Lunin, A. Ahmedov, B. Ahmedov kabi olimlar Amir Temur tarixini qayta, xolis
o‘rganish masalasini ko‘tarib chiqib, uning shaxsiga yuqori baho berdilar.
Amir Temur shaxsini xolis o‘rganish masalasi shubhasiz, O‘zbekiston Respublikasi
Birinchi Prezidenti I.A. Karimov nomi bilan chambarchas bog‘liq. Zero, uning
tashabbusi bilan Amir Temur tarixini har tomonlama chuqur o‘rganish va tadqiq qilish
kerakligi, tarixiy adolatni qaror toptirish zamonaviy temurshunoslikning muhim
vazifalaridan biri ekanligi e’tirof etildi. 1993-yil 31-avgustda Toshkentda Amir Temur
xaykalining ochilish marosimidagi nutqida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Birinchi I.A. Karimov: “Amir Temur mamlakat qudratini har sohada yuksaklikka
ko‘tarib, dunyoga mashhur qildi. Amir Temur davlati qurilishi, harbiy san’ati ko‘p
asrlar davomida Sharqu G‘arb davlatlariga o‘rnak va andoza bo‘ldi. Uning zamonida
madaniyat, ilmu-fan me’morchilik, tasviriy san’at, musiqa, she’riyat beqiyos rivoj
topdi, xalqimizning ko‘p an’analari takomiliga yetdi” 18
, – deb juda to‘g‘ri ta’kidladi.
Amir Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash to‘g‘risida va 1996-yilni “Amir
Temur yili” deb e’lon qilish to‘g‘risida hukumat qarorlari temurshunoslik sohasining
keyingi taraqqiyoti uchun katta zamin yaratdi. Amir Temurning dunyo sivilizatsiyasi
rivojiga qo‘shgan hissasi, tarixdagi buyuk xizmatlari YUNESKO tomonidan e’tirof
etilib, uning 660 yillik yubileyi Parijda keng nishonlandi.
1998-yilda Birinchi Prezident I.A. Karimovning tarixchilar bilan uchrashuvi, eng
muhimi “O‘zbek xalqi davlatchiligi tarixi konsepsiyasi”ning yaratilishi, hamda unda
Amir Temur va Temuriylar davri alohida bosqich etib belgilanganligi kelgusi
tadqiqotlar uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Tabiiyki, mazkur tadbirlar O‘zbekistonda
Amir Temur hayoti va faoliyatiga oid ilmiy bilimlarning rivojiga, yangicha
yondoshuvlarning shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qildi.
18 Каримов И.А. Тошкентда Амир Темур хайкалини очилишига бағишланган тантанада сўзланган нутқ 1993 йил
31 август… – Б. 360-362.
10

Turli yozma manbalar o‘zbek, fors, arab tilida bitilgan manbalardan olingan faktik
ma’lumotlar asosida O‘zbekiston davlatchiligi tarixiga borib taqaluvchi o‘zbek
davlatchiligi tarixi, ayniqsa, yirik davlat arbobi Amir Temur davridagi rivojini yoritgan
ko‘pgina tadqiqotlar yaratildi.
Ayniqsa, Parijda o‘tkazilgan “Temuriylar davrida ilm-fan, madaniyat va maorifning
gullab yashnashi” mavzudagi konferensiyada o‘zbek olimlarining mavzuni asosiy
manbalar yordamida yoritib berishi muhim ahamiyat kasb etdi.
Bu o‘rinda “Amir Temur jahon tarixida” 19
nomli asarni alohida ko‘rsatib o‘tish
lozim. Unda juda jonli, asosli tarzda Amir Temur davlati tarixi, Sohibqironning
mamlakatni chet el bosqinchilari hukmronligidan ozod qiluvchi xalqlarning kurashi,
Amir Temur davlatining iqtisodiy o‘sishi va savdo aloqalari, xalqaro aloqalar va
diplomatiya, ilm-fan va madaniyati har tomonlama ochib berilgan. Ushbu kitobga
bo‘lgan qiziqish bu asarni 2001-yilda qayta nashr etishga olib keldi.
1996-yili chop etilgan yana bir yirik asar “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 20
dir.
Unda Amir Temur va Temuriylar davrini o‘rganishga bag‘ishlangan manbalar, bu
davrni o‘rganishga xizmat qiluvchi adabiyotlar, Temur obrazining folklorda aks etishi,
Temur va Ulug‘bekning tarjimai holi, Temur va Ulug‘bek davridagi ijtimoiyiqtisodiy,
siyosiy va madaniy hayot masalalari atroflicha yoritilgan.
Eng avvalo Amir Temur bibliografiyasi tuzish ishlariga katta e’tibor qaratildi.
1995-yil R. Alimov tomonidan “Sohibqiron Amir Temur” metodik tavsiyanomasi,
1999-yilakademik E.V. Rtveladze va professor A.X. Saidovlar tomonidan “Amir
Temur dunyo fani ko‘zgusida” bibliografiyasi nashr etildi.
2003-yilda “Amir Temur bibliografiyasi” nashr etilib, unda qo‘lyozmalar,
yozishmalar; MDH davlatlari xalqlari; Yevropa va Sharq tillaridagi kitoblar keltirilgan.
Ammo bibliografiyaning adabiyotlar ro‘yxatida ayrim xatoliklar, qaytarishlar borligi,
shoshma-shosharlikda chop etilganligi va ilmiy tahrirga muhtojligi ko‘zga tashlanadi.
Shu o‘rinda G.A. Pugachenkova, R.G. Mukminova, E.V. Rtveladze, B.V. Lunin, A.
O‘rinboyev, D. Yusupova, O. Bo‘riyev kabi olimlarning mustaqillikkacha bo‘lgan
davrda ham temurshunoslikning rivojiga tamal toshini qo‘yganliklarini yana bir bor
19 Амир Темур жаҳон тарихида. Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaмедoв вa бoшқ. 2001. – Б. 213.
20 Темур ва Улуғбек даври тарихи. – Бoш муҳaррир: A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O.Oдилxoн Т.: Қомуслар Бош
таҳририяти, 1996.
11

ta’kidlash zarur. Zero, aynan ularning mustaqillik -yillarida chop etilgan yirik
nashrlarda Amir Temur hayoti va faoliyati tarixini mukammal yoritishdagi xizmatlarini
e’tirof etish zarur.
Amir Temur davri tarixshunosligiga katta hissa qo‘shgan olimlardan biri B.
Ahmedovdir. B. Ahmedovning maxsus tadqiqotlarida XIV asr o‘rtalarida Chig‘atoy
ulusidagi ijtimoiy-siyosiy ahvol; amirlar o‘rtasidagi nizoning chuqurlashuvi; davlatning
tashkil topishi; qonun ustuvorligi; harbiy yurishlar va uning sabablari, Amir Temur ilm-
fan va madaniyat homiysi kabi mavzularga e’tibor qaratilgan 21
. Aytish joizki, Amir
Temurning shaxsi, hayoti, madaniy hayot masalalariga mavjud adabiyotlarda ko‘p
hollarda umumiy axborot shaklida qisqa to‘xtalib o‘tilgan edi.
B. Ahmedovning G.A. Pugachenkova va R.G. Mukminova bilan hamkorlikdagi
“Amir Temur” nomli kollektiv monografiyada Amir Temurning Yevropa va Osiyo
tarixidagi buyuk xizmatlari, Buyuk ipak yo‘lini tiklagani, bunyodkorlik faoliyati,
ilm−fan va madaniyatga homiyligi xususida so‘z boradi 22
.
E.V. Rtveladze mustaqillikkacha davrda arxeologik izlanishlar olib bordi,
mustaqillik -yillarida u bibliografik tadqiqotlari bilan temurshunoslikning rivojiga katta
hissa qo‘shdi 23
.
A. O‘rinboyevning yozma manbalarni tarjima qilish va izohlar bilan nashrga
tayyorlash sohasidagi xizmati temurshunoslikning rivojida yetakchi o‘rin egallaydi. Bu
sohada u Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”sining ilmiy tanqidiy matni nashrini 24
amalga oshirdi; Nizomiddin Shomiy “Zafarnoma” asari tarjimasini F.Tauer nashriga
solishtirib, unga tuzatishlar kiritib, ayrim sahifalarini qayta tarjima qilib nashr ettirdi.
O. Bo‘riyevning Amir Temur saltanati tarixiga oid ilmiy izlanishlarida “Amir
Temur ajdodlari” nomi bilan Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” sining
“Muqaddima”si va 1360 − 1370-yilMovarounnahr voqealari bayoni qismlaridan
lavhalar tarjima qilib, izohlar bilan alohida kitob holida hamda bunyodkorlikka oid
21 Аҳмедов Б. Соҳибқирон Темур (ҳаеpти ва ижтимоий-си еpсий фаолияти). – Т.: Абдулла Қодирий номидаги
халқ мероси нашри
еpти, 1996. – 136 б. Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур – 263 б.
22 Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур... – С.18-59.
23 Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х. Амир Темур в зеркале мировой истории … – 28 с.; Ўша муаллифлар. Амир Темур в
зеркале мировой науки – 112 с.
24 Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома / Нашрга тай
еpрловчи, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифи А. Ўринбоев. –
Т.: Фан, 1972. – 1270 б.
12

ba’zi ma’lumotlarni chop etgan. Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” asari
tarjimasiga geografik nomlar izohini tuzgan 25
.
O. Bo‘riyev tadqiqotlarida 26
esa, o‘lkaning XIV − XV asrlar tarixiy geografiyasi
o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy voqealari bilan bog‘liq holda mavzuni tarixiy aspektda
to‘ldirgan.
A. Ahmedov mustaqillikning dastlabki -yillarida Amir Temur shaxsi va saltanati
tarixini qayta, xolis o‘rganib baho berish masalasini ko‘tarib chiqib, Sohibqiron
haqidagi tuhmat va xato fikrlarning asossizligini ko‘rsatdi.
H. Bobobekov Amir Temur davri tarixining ayrim munozarali masalalariga
o‘zining munosabatini bildirib, XIX asrda yaratilgan “Qissai Temur”ni “Temur
tuzuklari” ning to‘la varianti 27
degan fikrni bildirdi.
T. Fayziyev Temuriylar shajarasini yozma manbalarga tayanib o‘rgangan, 300 dan
ortiq malika va 192 ta shahzodalar taqdirini aniqlagan olimdir 28
.
Mustaqillik -yillarida amalga oshirilgan ijobiy yutuqlardan yana biri, xorij
tadqiqotchilarining asarlarini o‘zbek va rus tiliga tarjima qilinishidir. Chunonchi, ingliz
olimasi X. Xukxem bir joyda “Temur o‘zining favqulodda nodir salohiyati va izzat-
nafsi tufayli o‘ta tolei kulgan shaxs edi, u O‘rta Osiyo tarixida chuqur ildiz otgan
imperiyaviylik va madaniy an’analarning davomchisi edi. Temurning tarix sahnasiga
chiqishi tasodifiy hol emasdi” 29
, deb yozadi.
Fransuz temurshunosi L. Kerenning esa o‘z tadqiqotlarida: “Agar Amir Temur
faqatgina jangu jadal, yohud ashaddiy istilolar ishqida yongan buyuk fotih bo‘lganida,
u tarixni ko‘p ham qiziqtirmasdi” 30
, deb yozadi. Albatta mazkur fikrlar Sohibqiron
shaxsiga baho berishda shubhasiz katta ahamiyatga ega.
25 Низомиддин Шомий. Зафарнома. Ҳофизи Абрунинг "Зафарнома"га еpзган "Зайл"и… − Б. 380-404, 445-448.
26 Бўриев О. Темурийлар даври
еpзма манбаларида Марказий Оси еp (Тарихий-географик лавҳалар). – Т.:
Ўзбекистон, 1997. − Б. 168.; Ўша муаллиф. Темурийлар даври манбаларида Чағони
еpн. – Т.: Фан, 2001. − Б. 5−7. 22
Аҳмедов А. Амир Темур: уйдирма ва ҳақиқат // Фан ва турмуш. – Т.: 1990. – № 8. – Б. 15-16; – № 9. – Б. 8-9; – №
10. – Б. 20-22; Ўша муаллиф. Сомон йўли. – Т.: Камалак, 1992. − Б. 24-43.
27 Қиссаи Темур. Малфузоти Темурий / Сўз боши, табдил ва изоҳлар Ҳ. Бобоев, Ҳ. Бобобеков,
А.Қуронбековники. – Т.: Махпират номидаги Ўрта Оси
еp халқлари институти, 2000.− Б. 6.
28 Файзиев Т. Темурий маликалар. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адаби
еpт ва санъат нашри еpти, 1994. − 40 б.; Ўша
муаллиф. Темурийлар шажараси масаласига доир // Амир Темур ва унинг жаҳон тарихидаги ўрни. Халқаро
конференция тезислари…. − Б. 22-24.
29 Ҳукхем Ҳ. Етти иқлим султони / Рус тилидан Ҳ. Тўрабеков, Ш. Сокин таржимаси. – Т.: Адолат, 1999. – Б.
30 Кэрэн Л. Амир Темур салтанати / Б. Эрматов таржимаси. – Т.: Маънавият, 1999. – Б. 7; Керен Л., Саидов
А. Амир Темур ва Франция. – Т.: Адолат, 1996. – 84 б.
13

Movarounnahrning XIV asr 50-yillaridagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotining
yoritilishi masalasida B. Spuller, R. Grosse, X. Xukxem, B.Mans, S.Jamoliddinning
fikrlari V.V. Bartold, A.Yu.Yakubovskiy, I.P. Petrushevskiy, A.A. Semyonov, I.M.
Mo‘minov, B. Ahmedovning xulosalari bilan mazmunan to‘g‘ri kelishi aytilgan. Biroq
tadqiqotchi maqsadiga mazkur masalalar kirmaganligi sababli Rossiya sharqshunoslari
asarlaridagi metodologik jihatlarga e’tibor qaratilmagan.
Mustaqillik davrida Amir Temur davlati boshqaruv tizimi, iqtisodiy hayot, soliqlar
masalasi shuningdek, saltanatning huquqiy asoslari bo‘lgani, islom dini, Qur’oni karim
va hadislarda bayon etilgan tartib-qoidalarga tayanilgani ilmiy asoslanilganligini
ta’kidlash zarur. Chunki “Temur tuzuklari” ning nashr etilishi huquqshunoslarning
ushbu asarni huquqiy jihatdan tahlil qilishlariga xizmat qildi.
Xususan, H. Boboyev tomonidan Sohibqiron va uning avlodlari davridagi siyosiy,
huquqiy ta’limotlar tadqiq etilib, unda davlatni idora qilish tadbirlari, kengashlar,
vazirlar va amirlarni qo‘yish masalalariga e’tibor qaratilsa, Z. Muqimov ilmiy ishida
O‘zbekiston tarixining VIII-XIX asrlariga oid tarixiy-huquqiy manbalari qatorida
“Temur tuzuklari” ham tahlil etilib, huquqshunoslik nuqtai-nazaridan baholandi.
Mustaqillik -yillarida yaratilgan ilmiy tadqiqotlarda saltanat boshqaruvida qonun
ustuvorligi, raiyat manfaati va davlat ravnaqi ko‘zda tutilgan masalalarining tafsilotlari
manbalar asosida yoritildi. Davlatda qonun barchaga – vazirlar, amirlar, hokimlar,
raiyat, hatto shahzoda uchun ham barobar bo‘lgani, davlat mansabini su’iste’mol
qilganlik uchun jazolar berilgani ta’kidlandi.
1. Davlat boshqaruvi tizimining tarix fanida yoritilishi.
Mustaqillik yillari ilmiy tadqiqotlarida Amir Temur saltanatida davlat
boshqaruvining ma’muriy, harbiy va mahkama (sud) tizimi ma’lum darajada
o‘rganilgan. Ma’lumki, ma’muriy boshqaruv tizimi 1370-yili Amir Temurning
hukmdor deb tan olinishidan boshlanadi. Odatda davlat boshqaruvida eng oliy
mansabga Chingizxon avlodidan nomiga xon tayinlangan. Amir Temur tomonidan
qo‘-yilgan dastlabki xonning taxtga o‘tkazilgan sanasi va joyi xususida tadqiqotlarda
turli fikrlar bildirilgan. Masalan, bu voqea hijriy 771-yil ramazon oyining boshida,
14

ya’ni 29-mart 1370-yil Amudaryo bo‘yidagi Elburz qal’asida 31
chaqirilgan qurultoyda
yuz bergani aytiladi. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasida 32
esa, 1370-yilning 11-
aprelida Balxda Chig‘atoy ulusining barcha beklari, amirlari, viloyat va tumanlarning
dorug‘alari hamda Termizning sayidlari, shuningdek, Amir Temurning yoshlikdan
birga bo‘lgan quroldosh do‘stlari va piri Sayid Baraka ishtirokida o‘tkazilgan
qurultoyda an’anaga ko‘ra chingiziylardan Suyurg‘atmishxon mamlakat hukmdori
deb e’lon qilingan, deb yozilganini ko‘ramiz.
Boshqa tadqiqotlarda birinchi qurultoy Samarqandda 1370-yil iyun oyida
o‘tkazilgani, Amir Temur hokimiyati ixtiyoriy ravishda tan olingani va unda
markaziy davlat tizimini shakllantirish, qo‘shinni tuzish kabi masalalar ko‘rib
chiqilgani haqida aytiladi 33
. Mazkur tadqiqotlarda mashvarat, kengashlar “qurultoy”
deb chalkashtirilib, xatoga yo‘l qo‘-yilgan. Qurultoy hukmronning farmoniga binoan
o‘tkaziladigan, oliy yuridik kuchga ega bo‘lgan siyosiy tadbirdir. Nizomiddin Shomiy
va Sharafiddin Ali Yazdiylarning asarlarida birinchi qurultoy Amir Temur farmoniga
binoan 1370-yili 22 iyulda Keshda bo‘lib o‘tganligi qayd etiladi 34
. Ulardagi
ma’lumotlarga ko‘ra, Amir Temur Balxni zabt etishidan oldin O‘rpuz qal’asi
yaqinida bo‘lgan mashvaratda esa, Suyurg‘atmishni xon lavozimiga ko‘targan va
Balxdagi mashvaratda hukmdor sifatida tan olingan edi.
Ma’lumki, Markaziy Osiyo davlatchiligini yoritish masalasiga sovet davri
tarixshunosligida salbiy qarashlar mavjud edi. Bunday qarashlar Amir Temur
tomonidan tashkil etilgan o‘zbek davlatchiligi masalasiga ham tegishli edi, albatta.
D.Abidjanova o‘z dissertatsiyasi doirasida fransuz sharqshunosi R. Grossening
Markaziy Osiyoda Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning tashkil
topishini tasodifiy hol, deb yozgan noto‘g‘ri fikrlarini isbotlashga urindi va bunda
yozma manbalarga tayangan holda asoslab berdi. D. Abidjanova shuningdek, X.
Xukxem va A.J. Toynbilarning Markaziy Osiyoda davlatchilikning an’anaviy
taraqqiyoti xususida aytgan fikrlariga qo‘shiladi 35
. “Temur qissasi” asarida esa Amir
31 Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур ... − С. 27.
32 Муҳаммаджонов А. Амир Темур // Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Т.: ЎМЭ Давлат илмий нашриеpти,
2000. Жилд. I. − Б. 276.
33 Аҳмедов Б. Соҳибқирон Темур ... − Б. 15; Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур ... − С. 29; Зи
еp
А. Ўзбек давлатчилиги тарихи ... − Б. 156.
34 Яздий. Зафарнома. Мовароуннаҳр воқеалари … − Б. 228; Шомий. Зафарнома ... − Б. 86-87; Яздий. Зафарнома.
35 Абиджанова Д. Маверауннахр эпохи правления Амира Темура в англоязычной историографии… − С. 61.
15

Temurning hokimiyatga kelishi xususida “Abul Barakotning tashabbusi bilan to‘y
bahonasida taxt da’vogarlari bo‘lmish Shoh Mahmud Badaxshiy, Shayx Muhammad
Bayon Sulduz, Amir Kayxusrav va Amir Temurni ham taklif etib, muzokara olib
boradi va Amir Kayxusravning taklifi bo‘yicha qur’a tashlanib Amir Temur shohlik
mansabiga saylanadi” 36
, deyilgan. Qur’a tashlanishi natijasida Amir Temurning
tasodifiy ravishda hokimiyat tepasiga kelishi to‘g‘risidagi fikr shubhalidir. Chunki
bunday ma’lumot o‘sha davr yozma manbalarining birortasida uchramaydi.
B. Ahmedov, A. Muhammadjonov, A. Ziyo tadqiqotlarida Amir Temur
markazlashgan saltanatni ma’muriy, harbiy va mahkama tizimlari yaratish orqali
boshqarganligi masalalari umumiy tarzda yoritib berildi.
B. Ahmedov Amir Temurning vazirlarga qo‘ygan talablarini sanab o‘tar ekan,
vazirlar saltanat ustunlari, ular mamlakat obodonchiligi, raiyatning tinchligi,
sipohning ittifoqligi va xazina boyligini doimo nazorat qiluvchilar ekanligini
ta’kidlaydi 37
. Shu talablar asosida Sohibqironning amirlardan Dovud, Sorbug‘a,
Husayn Barlos, Oqbug‘a, Hoji Mahmudshoh, Elchibug‘a bahodir va Davlatshoh
baxshilarning vazirlikka tayinlangani haqida ma’lumot mavjud 38
. A.Muhammadjonov
monografiyasida davlat tuzilishi qonun-qoidalari musulmon Sharqi davlatlaridan
deyarli farq qilmay, uning boshqaruv tizimida mahalliy davlatchilik asriy an’analari
o‘rin olgani, qo‘shni mamlakatlarning madaniy ta’siri asosida yangi tartib va
qonunlar bilan takomillashgani 39
, to‘g‘risida fikrlar bildirildi. Shuningdek, asarda
markaziy ma’muriyat devonbegi − bosh vazir va yana yettita vazirdan iborat arkoni
davlat−vazirlar mahkamasidan tashkil topgani, vazirlik nomlari, vazifalari
yoritilgan 40
.
“O‘zbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti” kitobida Amir Temur
davlatining siyosiy tuzumi va dargoh, bosh vazir, unga qarashli bo‘lgan vazirliklar
36 Амир Темур Кўрагон. Темур қиссаси / Бобобеков Ҳ., Бобоев Ҳ., Қуронбеков А., Бобокалонов З., Мирзаев Т. –
Т.: Фан, 2004. − Б. 10.
37 Аҳмедов Б. Сўз бошиси / Темур тузуклари / Форсчадан А. Соғуний ва Ҳ. Кароматов тарж. – Т.: Адабиеpт ва
санъат нашри
еpти, 1991.− Б. 8.
38 Ўша жойда. − Б. 53-56; Аҳмедов Б. Соҳибқирон Темур ... – Б. 15-17.
39 Муҳаммаджонов А. Темур ва темурийлар салтанати ... − Б. 25.
40 Ўша жойда. – Б. 25-26; Бу шахсларнинг исмлари ва эгаллаган лавозимлари ҳақида тўлиқ қаранг: Амир Темур
жаҳон тарихида Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaмедoв вa бoшқ … 2001. − Б. 84.
16

boshqaruv tizimi chizmasida ko‘rsatilgan 41
. Ammo ularning vazifalari haqida tafsilotlar
berilmagan.
A. Ziyo esa boshqaruv ikki idora − dargoh va devonlar (vazirliklar)ga bo‘lingani,
dargoh eng Oliy davlat idorasi bo‘lib, uning boshida amalda Amir Temur turgani,
Oliy devonga esa devonbegi boshchilik qilganini qayd etgan 42
. Amir Temur dargoh
qoshida maxsus kengash tuzgan. Bu kengashda ichki va tashqi siyosatning eng
muhim masalalari, mansabdor shaxslar tayinlash va boshqa masalalar muhokama
qilingan. Kengash yig‘inlari kotib tomonidan yozib borilgan 43
.
Ma’lumki, dargoh boshida rasman Chingizxon avlodlari bo‘lgan (1370-yildan
Suyurg‘otmish, 1388-yildan Sulton Maxmud) bo‘lsa-da, ammo amalda barcha
hokimiyat Amir Temur qo‘lida edi. Tadqiqotlarda bu masalalar ham e’tibordan
chetda qolmadi. Ayniqsa “yasoq”, ya’ni mo‘g‘ullar davridagi qonun-qoidalar majmui,
haqida fikrlar bildirilgan.
Sh. O‘ljayeva o‘z monografiyasida “Amir Temur va temuriylar davlatining sud
tizimi”ni tahlil qilar ekan, “bu davrda jinoyatga jazo berishni kuchaytirishga emas,
balki uning oldini olishga katta e’tibor berilgan”, degan fikrga keldi. Tadqiqotchi
“Tuzuklar”ga suyangan holda, shariatga bog‘liq bo‘lmagan jinoyatlarga “Yaso”
qonunlari bo‘yicha jazo berilgan 44
, deb qayd etadi. Chunki Amir Temur va
Temuriylar davlatida o‘g‘rilik, zo‘ravonlik, sharob ichish, zino va boshqa jinoyatlar
uchun eng og‘ir jazolar tayinlanar edi.
Amir Temur davlati harbiy boshqaruv tizimini o‘rganilishi masalasiga
O‘zbekistonda asosan, mustaqillik -yillarida e’tibor qaratildi. Bu xususda
A.Muhammadjonov, B. Ahmedov, H. Dadaboyev, A. Ziyo tadqiqotlarida ayrim
mulohazalar bildirilgan. A. Muhammadjonov davlatdagi yuqori harbiy unvonlar,
mansabdorlarning vazifalari, maoshi, ularga berilgan in’omlar haqida yozib, qisman
qo‘shinning tuzilishi va qo‘mondonlik darajalari tizimi, Amir Temurning harbiy
41 Сагдуллаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиеpти. – Т.:
Академия, 2000. I қисм. − 143 б.
42 Зи
еp А. Ўзбек давлатчилиги тарихи ... – Б. 175-177.
43 Зи
еpев А. Амир Темур даврида давлат қурилиши // Амир Темур ва унинг жаҳон тарихидаги ўрни. Халқаро
конференция тезислари. (1996 йил 23-26 октябрь). – Т.: Ўзбекистон, 1996.− Б. 12-13.
44 Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. – Т.: Фан, 2005.
− Б. 162.
17

san’ati xususida to‘xtalgan. 45
. Aytish kerakki, barcha tadqiqotchilar Amir Temurning
yirik sarkarda sifatidagi harbiy mahorati va bu sohaga kiritgan yangiliklarini
“Tuzuklar”ga tayanib yoritganlar 46
.
H. Dadaboyev risolasida Amir Temurning harbiy mahorati, jahon harbiy san’ati
rivojiga qo‘shgan hissasi to‘g‘risida mulohaza yuritar ekan, uning qo‘shin tuzilmasi
va undagi boshqaruv tizimining Chingizxon qo‘shini tizimidan farqli jihatlari
keltiriladi 47
. Jumladan, unda davlatdagi mashvarat (harbiy kengash)ning faoliyati,
harbiy mansablar, ya’ni, qo‘shinning o‘n, yuz, ming va tumanlarga taqsimlangani,
ularga o‘nbegi, yuzbegi, mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilganliklari
ta’kidlanadi. Amir Temurning farmoniga binoan atoqli lashkarboshilardan to‘rttasi
birinchi darajali sarkarda, ya’ni beklarbegi tayinlangan, dongdor amirlardan biriga
“ amir ul-umaro” lavozimi berilgan va u oliy bosh qo‘mondon, ya’ni Amir Temurning
noibi vazifasini ado etgan. Qo‘shinning turli bo‘linmalariga uch yuz o‘n uch bek
boshchilik qilgani, ularning dastlabki yuztasi o‘nbegilik, ikkinchi yuztasi yuzbegilik,
uchinchi yuztasi esa mingbegilik lavozimlarini egallagani, tumanlarga
Sohibqironning farzandlari, nabiralari hamda amirlar Shayx Nuriddin, Hoji
Sayfuddin, Shohmalik, Allohdod, Jahonshoh singari nomdor lashkarboshilar
rahbarlik qilgani “Tuzuklar” asosida yoritilgan.
45 Муҳаммаджонов А. Темур ва темурийлар салтанати ... – Б. 28-35.
46 Ахмедов Б., Мукминова Р., Пугаченкова Г. Амир Темур ... – С. 53-55.
47 Дадабоев Ҳ. Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати. – Т.: Ёзувчи, 1996. – Б. 8-9.
18

II BOB. AMIR TEMUR SHAXSINI TIKLASHNING IJTIMOIY VA
MA’NAVIY AHAMIYATI
2.1. Amir Temurga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar va asarlar
Chop etilgan ba’zi bir tadqiqotlarda harbiy lavozim masalasida ayrim chalkashliklar
ko‘zga tashlanadi. Masalan, “tavochi” mansabi xususidagi mulohazalar bahslidir.
“Tavochi” harbiy ishlar vaziri emas, mansabni anglatuvchi atama hisoblanadi 48
. H.
Dadaboyevning fikricha, tavochilar zimmasiga farmonni kerakli joylarga tezlik bilan
yetkazish, askar jamlash, qo‘shinlarning qarorgohi yoki safardagi o‘rni, jangovar tartibi
– yasolini, bir joydan ikkinchi joyga ko‘chishini nazorat qilishdan iborat bir qancha
vazifalar yuklatilgan 49
. A. Ziyo “tavochi” atamasiga dargohdagi muhim lavozimlardan
biri, yuqori darajadagi davlat mansabi deb izoh beradi 50
. B. Ahmedov “tavochi” va
“jarchi” atamalarining yozma manbalarda yonmayon kelishini ta’kidlagan, bu mansab
haqida A.Yu. Yakubovskiy, A.A. Semyonov, M. Abduraimov tarafidan aytilgan
fikrlarni ijobiy baholab, ularga qo‘shimcha qilib tavochilar zimmasiga yuklatilgan bir
qancha vazifalarni sanab o‘tgan 51
.
“O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti” nomli qo‘llanmadagi chizmada
Temuriylarning harbiy boshqaruv tizimi–amir ul-umaro, qo‘shin boshliqlari (amirlar,
mingboshi, yuzboshi, o‘nboshi, bahodirlar) va turli mansabdagi amaldorlar (tavochi,
dorug‘a, qutvol, qorovulbegi, tunqotar, mirshab) aks ettirilgan, lekin yozma tafsilotlar
berilmagan 52
. Mavjud ishlarda amaldorlarning vazifalarini ko‘rsatish bilan
cheklanilgan va ularning faoliyati e’tibordan chetda qolgan.
Tadqiqotlarda davlatdagi huquqiy munosabatlar islom dini, Qur’oni karim va
hadislarda bayon etilgan tartib-qoidalarga asoslanilgani, shu jumladan, shariatga oid
ishlarni islom qozisi, dunyoviy ishlarni ahdos qozisi, sipohiylar va askarlar orasida
yuz beradigan huquqiy nizolarni qozi askar ko‘rib hal qilgani aytiladi. “Temur va
Ulug‘bek davri tarixi” nomli kollektiv monografiyada shayxulislom, qozi al-quzzot
48 Темур ва Улуғбек даври тарихи ... Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O. Oдилxoн. – Т.: Қoмуслaр
Бoш тaҳририйaти, 1996. − Б. 88.
49 Дадабоев Ҳ. Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати … − Б. 13.
50 Зиеp А. Ўзбек давлатчилиги тарихи ... − Б. 178.
51 Аҳмедов Б. “Тавочи” ва “жарчи” атамалари ҳақида // Тарихдан сабоқлар. – Т.: Ўқитувчи, 1994. − Б. 414.
52 Сагдуллаев А, Аминов Б, Мавлонов Ў, Норқулов Н. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққи
еpти .− Б. 144.
19

(oliy sudya), qoziyi ahdos (odat bo‘yicha hukm chiqaruvchi sudya), qozi askar
(harbiy sudya), sadri a’zam (oliy sadr), dodxoh (shikoyatlarni ko‘rib chiquvchi),
muhtasib (shariat qoidalari ijrosi hamda bozorlarda narx navo, tarozilar to‘g‘riligini
tekshiruvchi mansabdor) kabi huquqiy boshqaruv tizimiga oid atamalar keltirilgan,
ammo ularning vazifalari borasida tafsilotlar berilmagan 53
.
Qoziliklar to‘g‘risidagi ma’lumotlar A. Ziyo va Sh. O‘ljayeva tadqiqotlarida
batafsilroq, ya’ni Amir Temur saltanatida huquqiy boshqaruvda qozilikning uch xil
turi mavjudligi aytilgan: birinchisi − harbiy sohadagi jinoyat va nizoli masalalar
bo‘yicha; ikkinchisi − islom shariati bilan bog‘liq jinoyat va nizolarga muammolarga
tegishli; uchinchisi kundalik, fuqarolik va davlatga tegishli masalalar (o‘g‘rilik,
moliyaviy va ma’muriy sohalar)ga oid 54
. Shuningdek, Sh. O‘ljayeva tomonidan
markaziy, mahalliy, sud-huquq, harbiy va diniy boshqaruv tizimidagi mansab va
unvonlar, ularning vazifalari kengroq yoritib berilganini ta’kidlash zarur 55
.
Qoziliklar faoliyati haqidagi ma’lumotlar devon orqali shaxsan Sohibqironga
muntazam ravishda hisobot tartibida berib turilgan. “Tuzuklar”da qayd etilishiga
ko‘ra, saltanatda dunyoviy va harbiy jihatlarni Sohibqironning o‘zi nazorat qilgan,
hamda kerakli jazoni ham aynan uning o‘zi bergan. B. Ahmedov davlatda qonun
barchaga − vazirlar, amirlar, hokimlar, shahzodalar va raiyat uchun barobar bo‘lgan,
deydi hamda bunga Amir Temur 1393-yildan boshlab Eronzamin va Ozarbayjonni
idora qilib turgan amirzoda Mironshohni davlat ishlarini o‘z holiga tashlab qo‘ygani
uchun mansabidan olib tashlaganini, yetti yillik yurish chog‘ida nabirasi
Pirmuhammad Sultonning (Fors hokimi vazifasida) yo‘l qo‘ygan sustkashligi uchun
ham xuddi shunday jazoga tortilganini misol qilib ko‘rsatadi 89
.
Mustaqillik yillari tarixshunosligida “Amir Temur davlati”, “Temuriylar davlati”
kabi iboralarga munosabat bildirildi. Xususan A. Ziyo “davlatchilik asoslari yagona
bo‘lgach, o‘zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargan bosqichi” de-yilsa
haqiqatga mos tushadi”, degan fikrni ilgari suradi. Amir Temur davlati tushunchasi
53 Темур ва Улуғбек даври тарихи ... Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O. Oдилxoн. – Т.: Қoмуслaр
Бoш тaҳририйaти, 1996. − Б. 88.
54 Зиеp А. Ўзбек давлатчилиги тарихи ... − Б. 180; Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий
давлатчиликнинг ривожланиши … − Б. 159.
55 Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши … – Б. 157-169. 89

Аҳмедов Б. Соҳибқирон Темур ... − Б. 23.
20

o‘zbek davlatchiligining alohida taraqqiyot davri bo‘lib, tarixchilar tadqiqotlarida 56
“mustaqil davlat barpo etish − Amir Temurning buyuk tarixiy xizmati” sifatida
birinchi qatorga olib chiqildi. Tarix Amir Temurga Markaziy Osiyoni birlashtirishdek
tarixiy burchni yukladi; hamda u o‘z davlatining tuzilishi, qonun−qoidalarini tartibga
solish bilan bir qatorda; oliy dargoh hayoti bilan bog‘liq an’analarni yanada boyitdi.
Yozma manbalar va ba’zi tadqiqotlarda Amir Temurning 1391-yili mart oyida
To‘xtamishxon ustiga yurish qilib, Ulug‘ Tog‘da toshga uyg‘ur alifbosida o‘yib
yozdirgan matnda o‘zini “Turon sultoni” deb 57
atagani e’tiborga loyiq 58
. Bu bitik
yozilgan xarsangtoshni A. Ahmedov va H. Bobobekov yo‘qolgan deb, xato
hisoblaydilar 59
. A. O‘rinboyev esa xarsangtosh hozir Rossiya davlat Ermitaj muzeyida
saqlanayotgani, unga o‘n bir satr yozuv bitilgan, yozuvning sakkiz satri qadimgi uyg‘ur
va uch satri arab harfidadir, deb aniq ma’lumot bergan 60
.
Amir Temurning davlat boshqaruv mohiyati to‘g‘risida mustaqillikning dastlabki
yillarida amalga oshirilgan ishlarda Chingizxon davlatining davomchisi sifatida
baholash sezilsa, keyingi tadqiqotlarda esa Amir Temurning an’anaviy davlatchilikni
qayta tiklagani yoritildi. Sh. O‘ljayevaning tadqiqotida Amir Temur davlat
boshqaruvining chingiziy an’analardan farq qiluvchi qator jihatlarini asoslab
ko‘rsatishga harakat qilingan 61
.
56 Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари ... − Б. 93−103; 95
Шомий. Зафарнома ... − Б. 158; Яздий. Зафарнома
… 1997. − Б. 130.
57 Муҳаммаджонов А. Темур ва темурийлар салтанати ... − Б. 15.
58 Битикда ўн бир сатр еpзув битилган ва турон султони Темурбек 200 минг кишилик ўрдуси билан Тўхтамишхонга
қарши отлангани айтилган. Шомий. Зафарнома ... – Б. 429.
59 Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома … 1997. − Б. 336.
60 Ўринбоев А. Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома” асарига кириш сўзи / Шомий. Зафарнома.Б. 429.
61 Ўлжаева Ш.М. Амир Темур ва темурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши … − Б. 107-108.
21

XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, Amir Temur hayoti va faoliyatiga oid
mustaqillik -yillarida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar, yozma manbalar nashrlari,
tarjimalari tarixshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq va tahlil etildi. Ta’kidlash joizki,
mazkur -yillarda O‘zbekistonda, qisqa muddat ichida, Amir Temur saltanati tarixiga oid
yozma manbalarning bir qismi ilmiy muomalaga kiritilgan va salmoqli tadqiqotlar
amalga oshirilgan.
Sovet tarixshunosligida esa o‘z davrining xos mafkuraviy yondashuviga qaramay,
ma’lum ishlar amalga oshirilgan. Xususan, B.V. Lunin, I.M. Mo‘minov, A. O‘rinboyev,
R. Mukminova, D. Yusupova, P. Zohidov, N. Norqulov, O‘. Alimov kabi olimlarning
mustaqillikkacha bo‘lgan davrda ham temurshunoslikning rivojiga tamal toshini
qo‘yganliklarini ta’kidlash zarur va ularning ilmiy tadqiqotlarini tom ma’noda
mustaqillik davrida Amir Temur saltanati tarixini yoritishda, temurshunoslik sohasida
amalga oshirilgan ishlarni rivojlanishida manbaviy asos bo‘lib xizmat qildi, deb aytish
mumkin. Zero, aynan ular mustaqillik -yillarida chop etilgan yirik fundamental
nashrlarda Amir Temur hayoti va faoliyati tarixini mukammal yoritishdagi xizmatlarini
e’tirof etish zarur.
Mustaqillik -yillari tarixshunosligida Amir Temurning davlatchilik faoliyatini
dolzarb mavzu darajasiga olib chiqishda, birinchi navbatda O‘zbekiston Birinchi
Prezidenti I.A. Karimovning asarlari, nutq va ma’ruzalari muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Zero, ular Amir Temur hayoti va faoliyatini yoritishda uslubiy asos bo‘lib xizmat qildi
va mavzuni yangi mazmunda o‘rganishga imkon yaratdi. 1996-yili Sohibqiron
tavalludining 660 yilligining xalqaro miqyosda nishonlanishi esa yangi tadqiqotlar
uchun keng imkoniyatlarni yaratdi. Izchil munosabatning shakllangani tufayli, fanda
sovet davrida Amir Temur shaxsiga nisbatan hukm surgan salbiy xulosa barham topib,
mavzu yangi chizgilar bilan yoritildi. Hozirda Amir Temur tarixini har tomonlama
o‘rganish va tadqiq qilish borasidagi tarixchilar oldiga qo‘-yilgan vazifalarning hal etilib
borayotganini ko‘rsatishimiz mumkin.
Mustaqillik davri tarixshunosligining yutuqli jihatlaridan yana biri, tadqiqotlarda
Amir Temur saltanatining xalqaro munosabatlari tarixi va diplomatiya munosabatlari
tarixining eng yorqin sahifasi bo‘lgani, bunda diplomatiya etiketlariga qat’iy amal
22

qilingani, Sohibqironning mazkur sohadagi mahorati yuqori baholanganligidir.
Tadqiqotlarda Amir Temurning jahon tarixidagi xizmatlaridan biri sifatida dunyo
xaritasiga siyosiy, geografik o‘zgarishlar kiritib, yagona siyosiy va iqtisodiy hudud
yuzaga keltirgani va diplomatik munosabatlarni rivojlantirishga katta ahamiyat bergani
alohida ta’kidlangan. Xususan, Xorazm, Mo‘g‘uliston, Oltin O‘rda Misr, Turkiya,
Xitoy, Yevropa davlatlari bilan olib borilgan diplomatik munosabatlardan ko‘zlangan
asosiy maqsad savdo−sotiqni rivojlantirish ekanligi e’tirof etilgan.
Keng ko‘lamda amalga oshirilgan tadqiqotlar Amir Temurning tarixiy shaxs
sifatida jahon tarixi va madaniyatida tutgan o‘rnini aniqlashga imkon yaratdi va bunda
o‘zbek olimlari bilan bir qatorda jahon temurshunoslarining ilmiy hamkorligi ham
kuzatiladi.
23

XULOSA
Mustaqillik yillarida Amir Temur shaxsi va tarixining tiklanishi nafaqat
milliy o‘zlikni anglashda, balki davlat mustaqilligini mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etdi. Amir Temur shaxsiga bo‘lgan e’tibor, avvalo, uning milliy
qahramon sifatida tan olinishi va buyuk davlat arbobi sifatidagi xizmatlarining
qayta baholanishi bilan namoyon bo‘ldi. Bu davrda Amir Temur faoliyati tarixiy
haqiqat asosida tadqiq etilib, uning nafaqat o‘zbek xalqi, balki jahon tarixidagi
o‘rni va ahamiyati keng jamoatchilikka tanitildi.
Mustaqillik yillarida Amir Temurga bag‘ishlangan muhim chora-tadbirlar
amalga oshirildi. Xususan, uning tug‘ilgan kuni davlat miqyosida nishonlandi,
Toshkent shahrida Amir Temur haykali o‘rnatildi va unga bag‘ishlangan muzey
tashkil qilindi. Samarqand va Shahrisabz kabi tarixiy shaharlar jahon merosi
obidalari sifatida qayta tiklandi va rivojlantirildi. Bu esa nafaqat milliy
madaniyatni yuksaltirishga, balki xalqaro miqyosda turizmning rivojlanishiga ham
xizmat qildi.
Amir Temur shaxsining tiklanishi milliy o‘zlikni anglash, yosh avlodni
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash va jamiyatda ma’naviy qadriyatlarni
mustahkamlashda alohida o‘rin tutdi. Uning shaxsiyati nafaqat tarixiy qahramon
sifatida, balki xalq birligini ta’minlagan, kuchli davlat barpo etgan va adolatli
boshqaruv tamoyillarini amalga oshirgan ulug‘ siymo sifatida ulug‘landi.
Ushbu tadbirlar nafaqat xalqimiz o‘tmishini chuqur o‘rganishga, balki
kelajakda Amir Temur shaxsini ilmiy tadqiq qilish va jahon miqyosida targ‘ib etish
uchun mustahkam poydevor yaratdi. Kelgusida bu boradagi tadqiqotlar yanada
kengayib, Amir Temur merosi o‘zbek xalqining madaniy va siyosiy merosidagi
o‘rnini yanada yuksak darajaga olib chiqishi kutilmoqda.
24

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Rahbariy adabiyotlar:
1.1. Mirziyoyev.Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – То shkent: O‘zbekiston, 2017
1.2. К a рим o в И .A. Т o шкентд a A мир Темур xa йк a лини o чилишиг a б a ғишл a нг a н
т a нт a н a д a сўзл a нг a н нутқ // К a рим o в И .A. Еҳтир o м . 1993 йил 31 a вгуст //
Ўзбекист o н : Миллий истиқл o л , иқтис o д , сиеpс a т , м a фкур a.– Т .: Ўзбекист o н , 1996.
Жилд II.
1.3. К a рим o в И .A. A мир Темур − ф ax римиз , ғуруримиз (A мир Темур
т a в a ллудининг 660 йиллигиг a б a ғишл a нг a н xa лқ a р o илмий к o нференсияд a ги
м a ъруз a. 1996 йил 24 o кт a бр ) // Xa лқ сўзи . 1996, 25 o кт a бр .
1.4. К a рим o в И . Т a ри x ий xo тир a сиз кел a ж a к йўқ .− Т .: Ш a рқ , 1998
1.5. К a рим o в И .A. Юкс a к м a ън a вият – енгилм a с куч . – Т .: М a ън a вият , 2008.
II. O‘zbekiston Respublikasi Rasmiy hujjatlari:
2.1. “A мир Темур т a в a ллудининг 660 йиллигини ниш o нл a ш тўғрисид a” ги
Ўзбекист o н Республик a си В a зирл a р М a ҳк a м a сининг қ a р o ри . 1994 йил 29 дек a бр //
Xa лқ сўзи . 1994, 30 дек a бр .
2.2. Ўзбекист o н Республик a си Президентининг “1996 йилни A мир Темур йили
деб эъл o н қилиш тўғрисид a” ги Ф a рм o ни . Т .: 1995 йил 26 дек a бр // Xa лқ сўзи .
1995, 27 дек a бр .
2.3. Ўзбекист o н Республик a си В a зирл a р М a ҳк a м a сининг “ Ўзбекист o н Ф a нл a р
A к a демияси Т a ри x институти ф ao лиятини т a к o милл a штириш тўғрисид a” ги
қ a р o ри . Т o шкент . 1998 йил 27 ийул // Xa лқ сўзи . 1998, 28 июлъ .
III. Kitob va monografiyalar:
3.1. A мир Темур в a Улуғбек з a м o нд o шл a ри xo тир a сид a / Б . A ҳмед o в , У . Ув a т o в , Ғ .
К a рим o в , A. Зи
еpйев , Д . Юсуп o в a, O. Ж a лил o в , A. Ҳ a бибулл a йев , М . Ҳ a с a н o в . – Т .:
Ўқитувчи , 1996.
3.2. A мир Темур ж a ҳ o н т a ри x ид a. / Муҳ a ррирл a р : Ҳ . Нурмуҳ a мед o в в a б o шқ . −
П a риж − Т .: Ш a рқ , 1996.
25

3.3. A мир Темур ж a ҳ o н т a ри x ид a / М a съул муҳ a ррир Ҳ . К a р o м a т o в . Илмий
муҳ a ррир O. Бўрийев . Тўлдирилг a н в a қ a йт a ишл a нг a н иккинчи н a шри . – Т .:
Ш a рқ , 2001.
3.4. A мир Темур библи o гр a фияси / Б . A ҳмед o в , Б . Қ o сим o в , И . Нияз o в ,
Б . Б a нн o п o в , М . Зикрулл a йев , Я . Муҳ a ммед o в . М a рк a зий Осиеpни т a дқиқ қилиш
Фр a нсуз Институти . – Т .: 2003.
3.5. A ҳмед o в Б .A. Ўзбекист o н xa лқл a ри т a ри x и м a нб a л a ри ( Қ a димги з a м o н в a
ўрт a a срл a р ). – Т .: Ўқитувчи , 1991.
3.6. A ҳмед o в Б .A. Т a ри x д a н с a б o қл a р . − Т .: Ўқитувчи , 1994.
3.7. A ҳмед o в Б .A. A мир Темур . Т a ри x ий р o м a н . – Т .: Xa лқ мер o си нашри
еpти ,
1995.
3.8. A ҳмед o в Б .A. A мир Темурни е
pд етиб . – Т .: Ўзбекист o н , 1996.
3.9. A ҳмед o в Б .A. С o ҳибқир o н Темур ( ҳа
еpти в a ижтим o ий − си еpсий фаолияти ). –
Т .: A бдулл a Қ o дирий н o мид a ги xa лқ мер o си нашри
еpти , 1996.
3.10. A ҳмед o в Б .A. A мир Темур ҳ a қид a ҳик o ял a р . – Т .: Ёзувчи , 1998.
3.11. A ҳмед o в Б .A. A мир Темур д a рсл a ри ( Умумий ўрт a т a ълим м a кт a бл a ри ,
лицей в a к o ллеж ўқувчил a ри учун қўлл a нм a). – Т .: Ш a рқ , 2000.
3.12. A ҳмед o в Б .A. Ўзбекист o н т a ри x и м a нб a л a ри ( Қ a димги з a м o н в a ўрт a
a срл a р ). – Т .: Ўқитувчи , 2001.
3.13. A ҳмед o в Б .A. Ўзбекист o ннинг a т o қли т a ри x шун o с o лимл a ри
( би o библи o гр a фик м a ълум o тн o м a). – Т .: Чўлп o н , 2003.
3.14. A шр a фий Муқ a ддим a. Темур в a Улуғбек д a ври С a м a рқ a нд мини a тюр a си . –
Т .: Адаби
еpт в a с a нъ a т нашри еpти , 1996.
3.15. Б o б o йев Ҳ . Б . A мир Темур в a темурийл a р с a лт a н a ти . – Т .: К a м a л a к , 1996.
3.16. Бўрийев O. Темурийл a р д a ври е
pзма м a нб a л a рид a М a рк a зий Оси еp ( Т a ри x ий
ге o гр a фик л a вҳ a л a р ). – Т .: Ўзбекист o н , 1996.
3.17. Бўрийев O. Темурийл a р д a ври м a нб a л a рид a Ч a ғ o ни
еpн .– Т .: Ф a н , 2001.
3.18. Д a д a б o йев Ҳ . A мир Темурнинг ҳ a рбий м a ҳ o р a ти . – Т .: Ёзувчи , 1996.
3.19. Зий o йев Ҳ . O лимнинг илмий ж a с o р a ти // Буюк A мир Темур с a лт a н a ти в a
унинг т a қдири . – Т .: 2008.
26

Sotib olish