Mustaqillik yillarida maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish tamoyillari va asosiy yo‘nalishlar - Дошкольное и начальное образование - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	768.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Mustaqillik yillarida maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish tamoyillari va asosiy yo‘nalishlar

Купить

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT , SPORT VA MAKTABGACHA
TA’LIM FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU: MUSTAQILLIK YILLARIDA MAKTABGACHA TA'LIM
TIZIMINI RIVOJLANTIRISH TAMOILLLARI VA ASOSIY
YO’NALISHLAR
Bajardi: _____________________
Ilmiy rahbar: _________________
Samarqand – 20 24
1

MUNDARIJA:
Kirish……………………………………………………………...……………
3 I-bob. M aktabgacha pedagogikaning tarixi…….…………………..………
5
1.1 Mustaqillik yillarida maktabgacha ta'lim…………………….………..…..5
1.2 Maktabgacha pedogogikaning kelib chiqish tarixi………………………..8
1.3 M aktabgacha pedagogikaning maqsadi va vazifalari…………..………17
II - bob . Barkamol shaxsni tarbiyalashda maktabgacha pedagogikaning
o’rni va roli …………………………………………………………………..21
2.1 Maktabgacha pedogogikaning boshqa fanlar bilan òzaro boģliqligi……..21
2.2. Maktabgacha ta'lim tarixi,maktabgacha pedagogika fan sifatida……… 30
Xulosa …………..……………………………………………………………34
Foydalanilgan adabiyotlar ro ’ yxati …………….…………………………….36
2

Kirish .
Mavzuning dolzarbligi : Mamlakatimizda ta’lim tizimiga,xususan
maktabgacha ta’lim tizimiga davlat siyosati darajasida e’tibor qaratilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil ,30-sentyabrdagi
“Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi 3955-sonli qarorida ta’kidlanganidek: Maktabgacha ta’lim
tizimini yaxlit uzluksiz ta’lim tizimining muhim bo‘g‘ini sifatida yanada
takomillashtirish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish
hamda moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, ularni malakali pedagog
kadrlar bilan ta’minlash, bolalarni har tomonlama intellektual, ma’naviy-
estetik va jismoniy rivojlantiruvchi zamonaviy ta’lim dasturlari va
texnologiyalarini ta’lim-tarbiya jarayoniga joriy etish, ularning maktabga
tayyorgarlik darajasini tubdan oshirish maqsadida keng ko’lamli islohatlar
amalga oshirilib kelinmoqda.
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2020-
yil 29-yanvardagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida ta’kidlaganidek:”Kelgusi
yillarda maktabgacha ta’lim sohasini rivojlantirish borasidagi strategik
maqsadimiz ijtimoiy axvolidan qat’iy nazar, bog’cha yoshidagi har bir bolani
ushbu ta’lim yo’nalishi bilan to’liq qamrab olish uchun zarur sharoitlarni
yaratishdan iborat.Shuningdek,2021-yilda maktabga tayyorlashning bepul
tizimi bilan 560 ming nafar 6 yoshli bolalar yoki ularning 82 foizi qamrab
olinadi .Uzoq qishloqlarda maktabgacha ta’limning muqobil shakllari yanada
kengaytiriladi”
Bu maqsadlarni amalga oshirishda maktabgacha ta’lim
sohasida,xususan tizimning boshqaruv siyosatini isloh qilish muhim ahamiyat
kasb kasb etadi. Maktabgacha ta’limni boshqarishning zamonaviy
mexanizmlarini joriy etish, tarbiya va o’quv jarayonini takomillashtirish,
3

maktabgacha ta’lim tashkilotlarini yuqori malakali mutaxasisslar bilan
to’ldirish, ularning infratuzilmasi va moddiy-texnik jihozlanishini
yaxshilash,maktabgacha ta’lim tashkilotlari o’rtasida sog’lom raqobat muhitini
yaratish maqsadida qator vazifalar amalga oshirilmoqda.O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining “2017-2021 yillarda maktabgacha ta’lim tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’tisida”gi, “Maktabgacha ta’lim
tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
“O’zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil
etish to’g’risida”gi farmon va qarorlarning ijrosini ta’minlash bugungi kunda
ushbu yo’nalishning qanchalik darajada dolzarbligidan dalolat beradi.
Kurs ishining maqsadi : Maktabgacha pedagogika fanining
maqsadi,vazifasi, uning shaxs kamolotidagi ahamiyatini o’rganish.
Kurs ishining vazifalari: Ushbu maqsadni amalga oshirish quyidagi
vazifalarning bajarilishini taqozo etdi:
1. Mavzuga oid ilmiy, huquqiy-normativ manbalarni
o`rganish, tahlil qilish va umumlashtirish;
2. Maktabgacha pedagogika fanining maqsad va vazifalarining
nazariy-amaliy jihatlarini o’rganish;
3. Kurs ishi materiallari doirasida tavsiyalar ishlab chiqish;
Kurs ishining obyekti : Termiz shahar Maktabgacha ta’lim bo’limiga
qarashli 24-MTT.
Kurs ishining predmeti: Maktabgacha pedagogika fanining ilmiy
asoslarini va umumiy tamoyillarini o’rganish.
Kurs ishining metodologik asosi: O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarorlari “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonuni, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari,
4

“O’zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil
etish to’g’risida”gi farmon,sohaga oid qarorlar,farmonlar.
Kurs ishining metodlari :
-mavzuga oid normativ me’yoriy hujjatalarni o’rganish , pedagogik tahlil,
kontent tahlil, so’rov, anketa.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi . Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rtta
paragraf, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va
ilovalardan iborat.
5

I-bob. M aktabgacha pedagogikaning tarixi
Davlatimizning mustaqillikka erishuvi ta’lim va Maktabgacha ta’lim
yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlarining milliy shakllarini
rivojlantirishga keng imkoniyatlar ochib berdi. Maktabgacha ta’lim yoshidagi
bolalarning qiziqish va qobiliyatlari - ma’naviy manbalar va hozirgi zamon
talablari va ehtiyojlari nazarda to‘tgan xolda, tarbiyachilarning tarbiyalanuvchi
bilan aniq bir maqsadga qaratilgan o‘zaro amaliy va nazariy muloqatidir.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar
asosida tarbiyalashda uning mohiyatini tushunib yetish kerak. Qadriyatlar
o‘zining mohiyatiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi. Jumladan, inson va uning
hayoti eng oliy qadriyat hisoblanadi. Inson yuq joyda biron narsaning qadr
qimmati haqida so‘zlash bema’nilikdir. Shuning uchun ham inson qadr
qimmatini e’zozlash, uning turmushini yaxshilash, bilimi va madaniy
saviyasini rivojlantirish, sog‘lig‘ini saqlash, hayotini himoya qilish davlatimiz
siyosatining asosiy yo‘nalishini tashkil etadi. Jamiyatimizda ro‘y berayotgan
tub o‘zgarishlarning, islohotlarning barchasi kishilar hayoti to‘q, boy, go‘zal
bo‘lishi, inson o‘zini chinakam erkin his etishi, o‘z mehnati natijasining, o‘z
taqdirining, o‘z mamlakatining egasi bo‘lishini ta’minlashga qaratilgandir.
Inson ehtiyojlarini qondirishda tabiiy qadriyatlar katta ahamiyat kasb
etadi. Tabiiy qadriyatlarga yer va yer osti boyliklari, suv, xavo, o‘rmonlar,
o‘simliklar, xayvonot dunyosi va boshqalar kiradi.
Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston zamini xilma xil qazilmalarga
boy. Yer yuzasiga yaqin yotgan qazilmalarning aksariyati ochilgan va ular xalq
xo‘jaligi, fan va texnika tarakqiyoti uchun xizmat qilmoqda. Shu bilan birga
xali ochilmagan, ruyobga chiqmagan konlar ham ko‘p. Bu konlarning juda oz
qismi bevosita yer yuziga chiqqan bo‘lsa, aksariyati yer ichkarisida yashirinib
yotibdi. Iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan tabiiy xom ashyo uyumlari «foydali
qazilmalar» O‘zbekiston Respublikasining milliy boyligi, uning asosiy
6

qadriyatlaridandir. O‘zbekiston behisob tabiiy boyliklarga, qulay jug‘rofik
muxitga ega.
Tabiat tabiiy resurslar manbaidir. Tabiiy resurslar, ya’ni yonilg‘i, har xil
metallar, rudalar, havo, suv, o‘simliklar, xayvonot dunyosi bo‘lmasa insoniyat
yashay olmaydi. Tabiat biz uchun moddiy ne’matlarning bosh manbai sifatida
ham, cog‘lik, shodlik, turmushga mehr-muxabbatning va har bir kishidagi
ma’naviy boyliklarning bitmas tuganmas omili sifatida ham o‘zining g‘oyat
zo‘r ahamiyatini hech qachon yuqotmaydi.
Ona Yer kishilar uchun moddiy ne’matlar manbai, dastlabki mehnat
vositalarining xazinasidir, inso niyat taraqqiyotining beshigidir. Yerdan inson
o‘zi uchun zarur narsalarni undiradi. Yer insonni boqadi. Taniqli ingliz
iqtisodchi olimi Vilzm Petti aytganideq, mehnat boylikning otasi bo‘lsa, Yer
uning onasidir. Insonning kundalik hayoti va sevinchlari ham Yer tufaylidir.
Shunday ekan, inson uchun g‘oyat darajada muxim va zarur bo‘lgan hayot
manbai Yerni qadrlamaslik e’zozlamaslik mumkin emas!
Zotan, O‘zbekistan Konstitutsiyasining 55-moddasida yozib qo‘yilgan:
«Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa
tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va
ular davlat muxofazasidadir»
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar
asosida tarbiyalashda ularga birinchi navbatda inson mehnati, xatti-harakati,
aql zakovati bilan yaratilgan «ikkinchi tabiat», ya’ni turli tuman moddiy
boyliklar, zavod va fabrikalar, ishlab chiqarish kuchlari, transport vositalari,
asbob-uskunalar, turar joy, mol-mulk, noz-ne’mat va shu qabilar moddiy
qadriyatlar ekanligini tushuntirish lozim.
Ma’lumki, moddiy qadriyatlarning asosini jamiyatimizning moddiy
texnika bazasi tashkil qiladi. Insoniyat jamiyatining har biri o‘ziga xos moddiy
texni ka bazasiga ega. Ular bir-biridan sifat jihatidangina emas, balki miqdor
jihatdan ham farq qiladi. Tosh va yog‘ochdan yasalgan sodda qurollarni
7

ishlatish, yoyning ixtiro qilinishi va ov qilish, olovdan foydalanishning kashf
etilishi, metalldan mehnat qurollarini yasash va boshqa shu qabilar
hammasi ibtidoiy jamiyat moddiy texnika bazasi uchun harakterlidir. Biroz
takomillashgan mehnat qurollarini dexqonchilik, hunarmandchilik va qurilish
ishlarida qo‘llash, og‘ir jismoniy mehnat talab qiladigan barcha sohalarda
qullarning mehnatidan shafqatsizlarcha foydalanish quldorlik jamiyatining
moddiiy texnika bazasi uchun xos belgilardir. Shamol va suv
tegirmonlaridan foydalanish, metallarni eritish va ularni qayta ishlash
yo‘llarini yaxshilash feodal jamiyatiga taalluqli moddiy texnika bazadir. Yirik
va kuchli mashinalarni ixtiro qilish, ijtimoiy ishlab chiqarishda fan-texnika
yutuqlaridan keng foydalanish, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish
va mexanizatsiyalashtirish, yangi texnologiyani joriy etish, tabiiy, moddiy va
mehnat resurslaridan har tomonlama foydalanish indo‘strial jamiyatning
moddiy texnik bazasini tashkil etadi.
1.2. Maktabgacha pedogogikaning kelib chiqish tarixi
Maktab uyda o'qish va yozishni o'rgangan bolalar uchun cheklangan
davrda yetim bolalar yoki fabrikalarda ishlaydigan ayollarning bolalari uchun
o'quv maskanini ochishga urinishlar ko'p bo'lgan.
1779-yilda Iogann Fridrix Oberlin va Luiza Scheppler Strassburgda ota-
onalari kun davomida bo'lmagan maktabgacha yoshdagi bolalarga g'amxo'rlik
qilish va o'qitish uchun dastlabki muassasaga asos solishdi. Taxminan bir
vaqtning o'zida, 1780-yilda, xuddi shunday chaqaloqlar
muassasalari Bavariyada tashkil etilgan 1802-yilda Pauline zur
Lippe Detmoldda maktabgacha ta'lim markazini tashkil etdi.
1816-yilda faylasuf va pedagog Robert Ouen Shotlandiyaning Nyu-
Lanark shahrida birinchi ingliz va ehtimol global miqyosda birinchi
chaqaloqlar maktabini ochdi. Ouen tegirmon kooperativlari bilan birgalikda
bolalaring har qanday mehnatga layoqatli bo'lishlari uchun bolalarga yaxshi
8

axloqiy ta'lim berishni xohladi. Uning tizimi asosan savodxonlik va hisob-
kitoblarga ega bo'lgan itoatkor bolalarni voyaga yetkazishda muvaffaqiyat
qozondi.
Samuel Uilderspin 1819-yilda Londonda o zining birinchi bolalarʻ
maktabini ochdi
va yana yuzlab maktablarni tashkil etdi. U ushbu mavzu
bo'yicha ko'plab asarlar nashr etdi va uning ishi butun Angliya va undan
uzoqdagi bolalar maktablari uchun namuna bo'ldi. O'yin Vilderspin ta'lim
tizimining muhim qismi edi. U o'yin maydonchasini ixtiro qilgan. 1823-yilda
Uilderspin maktabga asoslanib, " On the Importance of Educating the Infant
Poor " ("K ambag'al go'daklarni tarbiyalashning ahamiyati to'g'risida ") kitobini
nashr etdi. U keyingi yili chaqaloqlar maktabi jamiyatida ishlay boshladi va
boshqalarga o'z qarashlari haqida ma'lumot berdi.
Iogan Geynrix Pestalotsini tanigan va undan ta'sirlangan grafinya Tereza
Brunsvik (1775–1861) 1828-yil 27-mayda Budadagi qarorgohida Angyalkert
(vengriyacha "farishta bog'i")ni ochilishidan ilhomlandi va yosh bolalar uchun
o'n bitta parvarishlash markaziga asos soldi.1836-yilda u maktabgacha ta'lim
muassasalarini tashkil etish institutiga asos soldi. Bu g'oya zodagonlar va o'rta
sinflar orasida mashhur bo'ldi va butun Vengriya qirolligiga tarqaldi. Fridrix
Fro’bel (1782-1852) 1837-yilda Tyuringiyaning Shvartsburg-Rudolshtadt
knyazligidagi Bad Blankenburg qishlog'ida O'yin va Faoliyat institutini ochdi
va uni 1840-yil 28-iyunda bolalar bog'chasi deb nomini o'zgartirdi.
Fro’bel tomonidan o'qitilgan ayollar barcha Yevropa mamlakatlarida va
butun dunyoda bolalar bog'chalarini ochdilar. Qo'shma Shtatlardagi birinchi
bolalar bog'chasi 1856- yilda Viskonsin shtatidagi Uotertaun shahrida tashkil
etilgan va nemis tilida olib borilgan. Elizabet Peabodi 1860-yilda Amerikadagi
birinchi ingliz tilidagi bolalar bog'chasiga asos solgan va Amerikadagi birinchi
bepul bolalar bog'chasiga 1870-yilda nemis sanoatchisi va filantropi Konrad
Poppenxusen tomonidan asos solingan. Syuzan Blow tomonidan 1873-
9

yilda Sent-Luisda yangi maktabgacha ta'lim muassasiga asos solingan.
Kanadadagi birinchi xususiy bolalar bog'chasi 1870-yilda Sharlottaun
shahridagi Uesliyan metodist cherkovi tomonidan ochilgan va o'n yillikning
oxiriga kelib ular Kanadaning yirik shaharlari va shaharlarida keng tarqalgan
edi. Mamlakatdagi birinchi davlat maktab bolalar bog'chalari 1882-yilda
Ontario, Berlinda Markaziy maktabda tashkil etilgan. 1885-yilda Toronto
Oddiy maktabida (o'qituvchilar tayyorlash) bolalar bog'chasida o'qitish bo'limi
ochildi.
Elizabet Xarrison erta bolalik ta'limi nazariyasi bo'yicha ko'p yozgan va
1886-yilda Milliy ta'lim kollejini tashkil etish orqali bolalar bog'chasi
o'qituvchilari uchun ta'lim standardlarini oshirish ustida ishlagan.
Head Start AQShda davlat tomonidan moliyalashtiriladigan birinchi
maktabgacha ta'lim dasturi bo'lib, 1965-yilda Prezident Jonson tomonidan kam
ta'minlangan oilalar uchun yaratilgan - o'sha paytda bolalarning atigi 10 foizi
maktabgacha ta'lim muassasalariga qamrab olingan. Katta talab tufayli turli
davlatlar 1980-yillarda kam ta'minlangan oilalar uchun maktabgacha ta'lim
muassasalarini subsidiya qilgan.
XIX asming ikkinchi yarmi-XX asrda Shveysarya, Angliya va boshqa
Yevropa mamlakatlarida nemis pedagogi Fridrix Frebelning maktabgacha
tarbiya nazariyasi keng ommalashdi. Pedagogika tarixida Frebelning
ahamiyati shu bilan belgilanadiki, u maktabgacha tarbiya nazariyotchisi
bo‘lgani holda maktabgacha pedagogikani mustaqil fan tarmog’iga
ajratilishiga ko‘maklashdi. Ayni paytda u ilk bor «bolalar bog’chasi»
tushunchasini muomalaga kiritdi.
Fridrix Frebelning pedagogik tizimi Bolalar bog’chasining paydo
bo‘lishi tarixi 1837-yilga borib taqaladi, bolalar bog’chasining asoschisi deb
taniqli nemis pedagogi - Fridrix Frebel hisoblanadi. Aynan u Germaniyaning
Bad- Blankenburg shahrida bolalar uchun tashkil qilingan muassasasini
10

“bolalar bog’ chasi” deb atadi va ushbu atama butun dunyoda umumiy tarzda
qabul qilindi. Shunday savol tug’iladi: Nima sababdan muassasa “bolalar
bog’chasi” deb ataladi? Taxminlardan biriga ko‘ra, F.Frebel bolalarni “Olloh
ekinlari” deb hisoblagan, ya’ni ular g’amxo‘rlik va parvarishga muhtoj
o‘simliklar bog’i hisoblanadi. Yana bir taxmin shundan iboratki, nemis
pedagogi Sorbixdagi “Saroy bog’ida” deb nomlangan sobiq mehmonxonada
“bolalarni parvarishlash bo‘yicha birinchi muassasa”ni ochgan. Farzandlarini
muassasaga olib borar ekan, shaharcha aholisi boqqa ketayapmiz, deb aytgan.
Chunki bolalar bog’chasi o‘zining dizayniga ko‘ra gullar va daraxtlarga
o‘ralgan bog’ bo‘lgan. Bolalar bog’chasi tarbiyachilarini nemis pedagogi
“bog’bon qizlar” deb atagan, bu bilan u bolalarga bo‘lgan mehrini ifodalagan,
pedagoglarni bolalarga voyaga yetishi va rivojlanishi uchun ko‘maklashishga
da’vat etgan. Frebelning bolalar bog’chalari shuningdek, vaqtincha oila
o‘mini bosish va ota-onalarga tarbiya ishlariga yordamlashish uchun tashkil
qilingan: onalar bilan bolalar birga kelishi, ular bilan o‘ynashi va bog’bon
qizlardan o‘rganishi mumkin bo‘lgan.
Shu tarzda, F.Frebelning katta xizmati bolalar bog’chasining ochilishi,
shuningdek maktabgacha ta’lim uslubiyotining yaratilishi bo‘ldi. Uning
asosini bolalarga boigan cheksiz mehr tashkil qiladi. Ushbu uslubiyotning
asosiy jihatlarini sanab o‘taylik: o‘yin, nutqni rivojlantirish, jamoaviy tarbiya,
mehr-muhabbat bilan o‘rab olish, jazolaming yo‘qligi va tarixda qolib ketgan
«Frebel tuhfalari».
Bolalar tarbiyasiga katta e’tibor qaratar ekan, Frebel o‘yinlami o‘z
uslubiyotining asosi deb bilgan, bular: ijodiy, harakatli, fantaziyali, taqlidli va
h.z. o‘yinlar. Shuni ta’kidlash kerakki, aynan Frebel didaktik o‘yinlar tizimini
yaratishga asos solgan. U didaktik o‘yinlar va turli tuman mashg’ulotlami
o‘tkazish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalami ishlab chiqqan. Olim olib borgan
ishlar unda shunday e’tiqodni shakllantirdiki, «bolalar o‘yini-bu turmush
ko‘zgusi va ichki olamning erkin namoyishi»dir.
11

F.Frebel mayda motorika yordamida bolalar nuqtini rivojlantirishni taklif
qilgan. U ilk yoshdagi va maktabgacha yoshdagi bolalar nutqining rivojlanish
bosqichlarini batafsil ko‘rsatib bergan hamda buyum bilan tanishishni uning
nomini atashdan boshlash kerak, degan talabni ilgari surgan.
Nemis pedagogining fikricha, turli materiallar bilan ko‘plab mashqlar
bajaruvchi bolalar boshqa bolalardan ancha avval so‘zlay boshlaydi.
Frebel xilma-xil bolalar faoliyati turlari va mashg’ulotlami taklif etgan,
bular: mozaika, munchoqlar, cho‘plar, qog’ozlar, bo‘yoqlar bilan ishlash,
rasm chizish, qog’ozdan to‘qish, qog’ozni qirqish, loydan narsalar yasash.
Origamiga katta e’tibor qaratilgan (ya’ni qaychidan foydalanmasdan turib,
qog’ozdan shakllar yasash). Shuningdek, olimning bog’chasida arqonli
o‘yinlar; qum o‘ynash, konstruksiyalar yasash uzviy mashg’ulotlar
hisoblagan. Bular ijodiy qobiliyatni o‘stirish, intellektni shakllantirish,
dunyoni abstrakt holda qabul qila olish, noan’anaviy qarorlar qabul qilish
layoqatini rivojlantirishga ko‘maklashadi. 0‘yin jarayonida bolalar bilan
suhbatlashish ham ko‘zda tutilgan. Suhbat mavzusi Frebelning fikricha,
avvaldan tayyorlanib, bolaning faoliyat bilan shug’ullanish va boshqa bolalar
bilan muloqot qilishga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun, uni tengdoshlari
jamoasida tarbiyalash kerak. Ushbu g’oyani u chuqur pedagogik asos bilan
mustahkamladi va uni keng ommalashtirish bo‘yicha ko‘p ishlami amalga
oshirdi.
F.Frebel jamoaviy tarbiyani insoniyat asosi, deb bilgan. Shu sababli u
bolani majburiy tartibda jamoaviy faoliyatga jalb qilish, ya’ni uning bolalar
bog’chasiga qatnashi zarur, deb hisoblagan. U bolaning tanasini rivojlantirish
zarur, tashqi hissiyot sezgilarini mashq qildirish, ularni odamlar va tabiat
bilan tanishtirish kerak, deb hisoblagan. Shu kabi o‘yin jarayonida bolani
maktabga tayyorlash,
bog’dagi o‘simliklar kabi, ularga rivojlanishida yordamlashish kerak, deb
bilgan. Ayni paytda har bir bolaning individualligini yodda tutishga da’vat
12

etgan. Shu sababli bog’da katta gullar to‘plami bo‘lgan, bolalar gullami guruh
bo‘lib parvarish qilgan, ayni paytda bitta bolaga biriktirilgan o‘simlik ekilgan
tuvak ham bo‘lgan.
F.Frebel uslubiyotining g‘oyasi - barcha narsalar bolalarga. Olim
bolalarga hayvonlar haqidagi voqealami aytib bergan, zero bolalar
hayvonlami yaxshi ko‘rishini tushungan. So‘ngra bolalarning gullarga mehri
balandligini anglagan. Shu sababli uning tarbiyalanuvchilari gullami mustaqil
parvarishlay boshlagan. Asta-sekin musiqaning bolalarga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini sezgan. Shundan kelib chiqib, bolalar ashula ayta boshlagan va
«bog’bon qizlar»ning (ya’ni, tarbiyachilaming) ashulalarini tinglagan.
Frebel jazolarga, bolalarga nisbatan har qanday shafqatsizlik
namoyishlariga qarshi bo‘lgan. Fridrix Frebel haqida so‘z ketganda uning
«tuhfalarini» alohida eslatish kerak. «Frebel tuhfalari» - bu olim tomonidan
ishlab chiqilgan didaktik material bo‘lib, bolani ilk yoshda rivojlanishiga
mo‘ljallangan. Bu bolaning turli ko'nikmalari va layoqatlarini mashq qildiruvi
o‘yinchoqlar tizimidir. Har bir o‘yinchoq bolani rivojlantirishga
ko‘maklashadi hamda undan foydalanishda muayyan qoidalami ko‘zda tutadi.
F.Frebel 6 ta nomdagi “Tuhfalar”ni taklif etdi:
Birinchi tuhfa - bu koptok. Bu birinchi o‘yinchoq, chunki shaming
burchaklari yo‘q, bola uchun qulay. Material sifatida ko‘pincha mayda,
yumshoq, jundan to‘qilgan shar-koptoklar taklif qilingan. Har bir koptokka ip
bog’langan. Bolaga turli rangdagi koptokni ko‘rsatish orqali ona uni ranglami
farqlashga o‘rgatgan. Koptoklar turli ranglarga bo‘yalgan - qizil, yashil, sariq,
to‘q sariq, oq, ko‘k va binafsha rangli koptoklar bo‘lgan. Shar-koptokni turli
tomonga: «yuqoriga-pastga», «chapga-o‘ngga», «oldinga-orqaga» tebratar
ekan, ona harakatlar nomini aytadi va bolani makondagi harakatlar bilan
tanishtiradi. Bolani tasdiq va inkor bilan tanishtirish maqsadida ona shami
kaftiga qo‘yib, so‘ng uni yashirar ekan, «Koptok bor - koptok yo‘q» deb
aytadi.
13

Ikkinchi tuhfa - kichik o‘lchamli: yog’och kub, shar va silindr bo‘lgan.
Aniqlik kiritamiz: shar diametri, silindr asosi va kubik tomonlar bir xil.
Ularning yordamida bola ashyolaming turli shakllari bilan tanishadi. Kubik
o‘z shakli va barqarorligi bilan shaming aksidir. Shar nemis olimi tomonidan
harakatlanish ramzi, kubik esa - barqarorlik ramzi, xilma-xiliikda yagonalik
ramzi hisoblanadi. Shu narsa nazarda tutiladiki, kub yagona, ammo unga
qaysi tomondan qarayotganmgizga ko‘ra ko‘rinishi turlicha bo‘ladi: qirrasi,
tomoni, uchi bilan. Silindr shaming ham, kubning ham xossalarini
birlashtiradi: u asosiga qo‘yilganda barqaror, yotqizilganda harakatlanadi.
Uchinchi tuhfa - bu 8 ta kubikka bo’lingan kub. Ya’ni, kub o‘rtasidan
bo‘lingan, har bir qismi esa - to‘rt bo‘lakka. Buning yordamida, Frebelning
fikricha, bola butun narsa va uning tarkibiy qismlari haqida tasawurga ega
bo‘ladi. Shu tufayli bola o‘z ijodini rivojlantirish, kubiklardan narsalar qurish,
ularni turlicha kombinatsiyalarga birlashtirish lmkoniga ega bo‘ladi.
To‘rtinchi tuhfa - bu o‘sha o‘lchamli kub bo'lib, u 8 ta plitkaga bo ’
lingan.
Ya’ni, kubik o‘rtasidan bo‘linadi, har bir qismi esa - to‘rtta cho‘ziq
plitkaga bo‘linadi. Har bir plitkaning uzunligi kubik tomoniga teng, qalinligi
ushbu tomonning to‘rtdan bir qismiga teng.
Beshinchi tuhfa - bu 27 ta mayda kubiklarga boiingan kub, ulardan
to‘qqiztasi yanada mayda bo‘laklarga bo‘lingan.
Oltinchi tuhfa - bu ham 27 ta kubikka bo‘lingan kub bo'lgan, ularning
aksariyati yana qismlarga: plitkalarga, diagonaliga ko‘ra bo‘lingan.
Shu tarzda Frebel bo'yicha bolalar bog’chasining maqsadi va
tamoyillarini quyidagilar tashkil qiladi:
- faoliyatning 3 ta turiga - o‘yin, o‘quv, mehnatga yo‘naltirilganlik;
- bola hissiyotlarini rivojlantirish;
- bolaning tanasi va ruhini mustahkamlash;
Metodik ishlar (kutubxona, bolalar adabiyoti, metodik qo'llanmalar)
- Chet ellarda Maktabgacha ta’lim tizimi
14

- Ilg'or ish tajribalaridan namunalar
- Maktabgacha ta’lim pedagoglari uchun maslahatlardan iborat
bo'lgan.
Maktabgacha pedagogika sohasi bo'yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini
olib borgan pedagog-psixolog Pavel Petrovich Blons kiy (1884-1941):
- Maktabgacha ta’limga kirish (1913-y)
- Bolalarning yosh xususiyatlari (1934- y ), ko ' nikmalari mu - allifi ,
asosan bolalikning ilk yosh davr xususiyatlari ustida tadqiqotlar olib
borgan olimdir .
Stanislav Teofilovich Shaskiy (1878-1934) pedagog olim , u
Maktabgacha ta ' limning mazmuni va metodlari ustida ilmiy tadqiqot
ishlarini olib borgan . Uning rahbarligida pedagogik texnikum tashkil
etilgan. U tomonidan "Bolalar mehnati va dam olishi” deb nomlangan
jamiyat ish olib borgan. Uning "De- ti - rabotyagi budushego" (1908)
asari bolalar tarbiyasining muhim jihatlarini keng yoritib bergan.
Luiza Karlovna Shleger (1863-1942) - Maktabgacha ta'lim sohasi
bo'yicha ko'zga ko'ringan olima. U tomonidan "Materiali dlya besed s
malenkimi detmi", "Prakticheskaya rabota v detskom sadu” (1915 g)
nomli kitobida bolalarning o'yin va mehnat faoliyatini tashkil etish
masalalari o'rin egallagan. U Maktab gacha ta’lim bo'yicha kadrlar
tayyorlash ishida faol ishtirok etgan.
Lidiya Ivanovna Chulitskaya (1870-1938) taniqli pedagog-
shifokor, ilk yosh davr gigiyenasi bo'yicha olima. Uning "Gigiena
detskogo sada" (1923 g), "Gigiena detskogo vozrasta” (1938 g),
"Razvitie dvijeniy u detey na pervom i vtorom godu”,"Igriv doshkolnom
vozraste" asarlari Maktabgacha ta’lim sohasi rivojida muhim o'rin tutdi.
Shuningdek, u Maktabgacha ta'lim bo'yicha kadrlar tayyorlash; bolalar
bog'chalarining sanitariya holatini saqlash masalalarida faol ishtirok
etgan.
15

Hozirgi bosqichda, maktabgacha yoshdagi bolalarni turli
vaziyatlarda harakatlana olishga, kutilmagan muammolarni hal qilishga,
nafaqat an’anaviy, balki noan'anaviy ijodiy yechimlar topa bilishga va
ularni hayotga joriy etishga o'rgatish kerak. Buning yordamida bolalar
yangi sharoitlarga moslashish va maktabga tayyorlanish, hayotda
yutuqqa erishish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Ta’limning tahlili shuni ta’kidlash imkonini beradiki, zamonaviy
ta’lim kompetentlilik yondashuviga asoslanadi. O'zbekistonning
maktabgacha ta'lim muassasalarida o'quv- ta’lim ishlari «O'zbekiston
Respublikasining ilk va maktab gacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga
qo'yiladigan Davlat ta- lablari» va "Ilk qadam” maktabgacha ta'lim
muassasasining Davlat o'quv dasturi» asosida olib borilmoqda.
"Ilk qadam” MTMsining Davlat o'quv dasturiga muvofiq turli yosh
guruhlarida quyidagi rivojlantiruvchi markazlarida ish olib borilishi
belgilangan: «Til va nutq», «Ilm-fan va tabiat», «Qurish-yasash,
konstruksiyalash va matematika», «San’at markazi», «Syujetli-rolli
o'yinlar va sahnalashtirish». Guruh bolalari o'z istagiga binoan xohlagan
mazkur markazlardan birini tanlab, faoliyat olib borishi mumkin.
Taqqoslash asosida, maktabgacha ta’limning tarixi bilan hozirgi
holati o'rtasida qiziq bir o'xshashlikni qayd etamiz. E’tibor qiling, aynan
F.Frebelning "bolalar bog'chasi”da ta’limga nisbatan yuqorida tilga
olingan yondashuvlarga asos solingan. Xususan, bu jihat bolalar
bog'chasida bolalar faoliyatini tashkillashtirishda namoyon bo'ladi.
Bunda, masalan, xonaning bir burchagida bolalar guruhi yog’och
kublardan minora yasaydi, boshqa burchagida esa - ikkinchi guruh
barmoqlari bilan chizish orqali katta rasmni chizadi. Bunday faoliyat
davomida ular quyidagi turdagi masalalarni hal qiladi: "Qanday qilib
qursak, minora yiqilmaydi? Minoraga nima bo'ladi -yiqiladimi yoki turib
qoladimi? Yana qanday ranglar qo'shish mumkin? Qanday geometrik
16

shakllarni qo'shish mumkin?" va h.z. Hozirgi bosqichda bularning
barchasi jiddiy ravishda boyitilgan va takomillashtirilgan. Ularga
mavzuli tamoyil asos qilib olingan. Butun o'quv yili davomida mavzu
belgilangan va har bir oy uchun mavzuning nomi ko'zda tutilgan. Har bir
oyning nomi o'z nomiga ega mavzuli to'rtta haftaga bo'lingan va h.z.
1.3.M aktabgacha pedagogikaning maqsadi va vazifalari
Insonni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash xalqimiz- ning azaliy
orzusi bo'lib, ajdodlarimiz ma’rifat, ma’naviyat va madaniyatni qanday qilib
yosh avlodga o'rgatish, ularni komil- likka yetaklash yo'llari, qonun-
qoidalarini muttasil izlaganlar. Bu esa pedagogika fanining maydonga
kelishiga sabab bo'lgan. Insonni ma’rifatli va ma'naviy komillikka erishishi
pedagogika fanining yetakchiligida amalga oshiriladi.
Pedagogika - yunoncha so'z bo'lib, «bola yetaklovchi» - ma'nosini
bildiradi. Insonlarni ma’rifiy va ma’naviy barkamol- likka munosabatlarni
o'zgartirib borishi natijasida pedagogi ka fani xalq orasida o'z mavqeyiga ega
bo'ldi. Shu tariqa in- sonnni tarbiyalovchi fan sifatida pedagogika dunyoviy
fanlar tizimi qatoridan alohida o'rin egallagan. Uning bosh masalasi
tarbiyadir. Bundan uch ming yillar ilgari Zardushtiylik dinining muqaddas
kitobi «Avesto»da ta’lim-tarbiya masalalari- ga katta ahamiyat berilgani
holda, uning ibodatxonalari qoshida maktablar tashkil etilib, kohinlar
tomonidan bolalarning ta’lim-tarbiya tizimi ishlab chiqilgan. Bu ta'lim-tarbiya
tizimi quyidagi tartibda amalga oshirilgan: diniy va axloqiy tarbiya, jismoniy
tarbiya, o'qish va yozishga o'rgatish.
Ota-bobolarimiz azal-azaldan bola tarbiyasiga alohida e’tibor
qaratganlar. Imom al-Buxoriy, Iso at-Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Az-
Zamaxshariy, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho'lpon, Abu Ali Ibn Sino,
Alisher Navoiy singari ulug' olim- u adiblar, fozilu-fuzalolar ta’lim-tarbiya
borasida ko'p asarlar bitganlar. Sharq pedagogikasining asoschilari Abu Nasr
17

Farobiyning «Fozil odamlar shahri», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig»
asari, Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub»i, Kaykovus- ning
«Qobusnoma»si kabi asarlar bunga dalildir.
Mazkur ta’limiy asarlarda inson shaxsini ma’naviy kamolga yetkazish
yuksak xulq-odob, ilm-fanni egallash asosidagina amalga oshirish mumkin,
degan g'oya ilgari surilgan. Haqiqiy bilimga asoslangan ta’limiy uslub
shakllanadi, natijada ta’lim- tarbiya olimlar diqqat markazida bo'ldi.
Farobiy ta’lim-tarbiyaga bag'ishlangan asarlarida inson takomilida ta'lim-
tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zarurligi, ta'lim-tarbiya
usul va uslublari haqida fikr yuritilgan. «Fozil odamlar shahri», «Baxt-
saodatga erishuv to'g'risida», «Ilmlarning kelib chiqishi» kabi maorifiy
asarlarida olimning tarbiyaviy qarashlari o'z ifodasini topgan.
Abu Rayhon Beruniyning bilimlarni egallash yo'llari haqidagi fikrlari
hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. O'quvchiga bilim berishda ularni
zeriktirmaslik, uzviylik, izchillik va hokazolarni e'tiborga olish kerakligini
uqtiradi. Beruniy inson kamolotida uch narsa muhimligini ta’kidlaydi. Bu
hozirgi zamon pedagogikasida e’tirof etiluvchi irsiyat, muhit va tarbiyadir.
Ibn Sino insonlarni kamolotga erishishining birinchi mezoni sanalgan
bilim egallashga da'vat etadi. Bilimsiz kishilar johil bo'ladi, ular haqiqatni bila
olmaydilar, ular yetuk bo'lmagan kishilar deydi. Ibn Sino bilim olishda
bolalarni yengildan og'irga borish orqali bilim berish, olib boriladigan
mashqlar bolalar yoshiga mos bo'lishi, bilim berishda bolaning qiziqishi va
qobiliyatlarini hisobga olish, o'qitishni jismoniy mashqlar bilan olib borish
kerakligini uqtiradi.
Pedagogik fikr rivojlanishida rus pedagogi K.D.Ushinskiyning
pedogogik, nazariy qarashlari «Inson tarbiya predmeti sifatida» degan
mukammal asarida bayon qilib berilgan. «Ona tili», «Bolalar dunyosi»
kitoblari barchaga yaxshi ma’lum bo'lib, u ta’limning ko'rgazmaliligi, ongli
va uzviy olib borish masalalarini ishlab chiqdi.
18

Bola tug'ilgan kundan boshlab, maktabga borguniga qadar bo'lgan davrda
har tomonlama yetuk barkamol etib tarbiyalash qonuniyatlarini o'rganish
maktabgacha ta'lim pedagogikasining mavzusidir. U maktabgacha ta’lim
muassasalari va oilaning tarbiyaviy ta’sir ko'rsatishi birligini, maktabgacha
ta’lim muassasasi va maktab ishidagi aloqadorlikni, bolalarni maktabda
o'qishga tayyorlashni ta'minlab, ijtimoiy Maktabga cha ta’lim sharoitida
tarbiya va ta'lim berish ishlarining vazifalarini, tamoyillarini, mazmunini,
metodlarini, shakllarini va uni tashkil etishni ishlab chiqdi. Maktabgacha
ta'lim pedagogi kasi pedagogika fanlar tizimida uning ajralmas qismi bo'lib
shakllandi.
Pedagogika fani tarbiyani pedagogik hodisa sifatida o'rganib, bir qator
tushunchalarni o'z ichiga oladi. Pedagogikada tarbiya, ta'lim, ma’lumot asosiy
tushunchalar hisoblanadi.
Pedagogikaning asosiy tushunchalari.
Tarbiya- pedagogik hodisa bo'lib, yosh avlodga ilmiy bilimlar
sistemasini, malaka ko'nikmalarni maxsus metod va vositalar orqali rejali
ravishda singdirib boorish va uning natijasida har tomonlama shakllangan
kishini tarbiyalashni maqsad qilib qo’yadi.
Ta’lim- Ijtimoiy zarur bilimlar, muayyan ko'nikma va malakalarni
o'quvchilarga singdirish, ularning ongiga, xulqiga ta’sir etish, dunyoqarashi va
bilish faolligini rivojlantirishdir. U insonni mehnatga, hayotga tayyorlashning
asosiy vositasi hisoblanadi.Ta’lim berish jarayonida tarbiya va ma’lumotning
maqsadi amalga oshiriladi.Ta’lim ikki tomonlama jarayon o’qitish va o’qishni
o’z ichiga oladi.
19

II - bob . Barkamol shaxsni tarbiyalashda maktabgacha
pedagogikaning o’rni va roli
2.1 Maktabgacha pedogogikaning boshqa fanlar bilan òzaro
bog’liqligi
Maktabgacha pedagogika fani jamiyat va insonni o'rganuvchi fanlar
bilan chambarchas bog'langan. Pedagogika ijtimoiy hodisa sifatida tarbiyani
o'rganar ekan, sotsiologiya, anatomiya, fiziologiya, psixologiya, umumiy
pedagogika fanlari, falsafa bilan chambarchas bog'liqdir. Chunki mazkur
fanlar tarbiyaning maqsadi va vazifalarini o'rganish metodologiyasini
belgilaydi. Jamiyat to'g'risidagi materialistik falsafa tarbiya masala- siga
asoslangan holda yondashish imkonini beradi.
Tarixiy materializm pedagogika tarbiyaning sinfiy mohiyatini ochib
berish, uning paydo bo'lishi va rivojlanishi ijtimoiy hodisa ekanligini, jamiyat
hayotida va kishi shaxsining rivojlanishida tarbiyaning rolini baholashga
yordam beradi. Didaktik masalalarni ishlab chiqishda pedagogika bilish
nazariyasiga suyanadi, axloqiy tarbiya masalalarini o'rgatishda peda gogika
etikaning axloq to'g'risidagi ta’limotiga, estetik tarbi yaning maqsadini,
yo'llarini, metodlarini belgilashda etika faniga asoslanadi.
Etika axloqni nazariy jihatdan asoslab, yosh avlodni, uning axloqiy
tarbiyasi muammolarini, inson shaxsini shakllantirishda axloqiy g'oyalar
rolini tushunishni chuqurlashtiradi.
Estetika-insonlarni voqelikka, san'atga estetik munosabatlarni
rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini o'rganadi, nafosat tarbiyasining
ilmiy asosi bo'lib xizmat qiladi.
Fiziologiya pedagogikaning tabiiy-ilmiy bazasi bo'lib, u birinchi
navbatda inson oliy nerv faoliyatining rivojlanishi, nerv sistemasining
xususiyatlari, sezgi organlari, tayanch-harakat apparati, yurak-tomir va nafas
olish sistemalari va shu kabilarning rivojlanishi haqidagi ma’lumotlarga
tayanadi. Hozir gi zamon fiziologiyasi eng rnuhim pedagogik muammolarni
21

to'g'ri hal etishda: bola rivojlanishiga, uning qobiliyatlarini shakllantirishga
muhit, irsiyat va tarbiyaning ta'siri va shu singarilarni begilashda
pedagogikaga yordam beradi. O'sib borayotgan organizm tuzilishining va
harakat qilish qonuniyatlarining asosiy tamoyillarini ochib beruvchi yosh
fiziologiya si ta'lim-tarbiya berish masalalarini ishlab chiqish uchun katta
ahamiyatga ega. Fiziologiyaning oliy nerv faoliyati, nerv siste masining
tipologik xususiyatlari to'g'risidagi xulosalarni pe dagogikaga o'quv-tarbiya
jarayoni metodikasini ishlab chiq- ishda, bolalar faoliyatlari uchun yaxshiroq
sharoitlar yaratish- da yordam beradi.
Maktabgacha pedagogika bola tarbiyasida uning yosh va psixologik
xususiyatlarini hisobga olib boradi. Shu bois, pe dagogika uchun pedagogik
psixologiyaning bola xususiyatlari, ularda o'tadigan psixik jarayonlarning
qonuniyatlari haqidagi ma'lumotlar muhimdir. Shunga ko'ra pedagogikaning
psixologiya fani bilan bog'liqligi an’anaviy tus olgan.
Hozirgi zamon pedagogikasi ko'p tarmoqli fan bo'lib, avvalo, u tarbiya
ijtimoiy hodisa ekanligi jihatidan pedagogi ka tarixi bilan bog'lanadi.
Pedagogikaning boshqa fanlar bi lan bog'lanish tizimida etnografiya, xalq
pedagogikasi alohida o'rin tutadi.
Umumiy pedagogika guruhi-uzluksiz ta'lim jarayonining o'ziga xosligini
asoslab beruvchi oila pedagogikasi, maktabga cha pedagogika, maktab
pedagogikasi, kasb-hunar ta’limi pe dagogikasi, oliy ta'lim pedagogikasi,
maxsus pedagogika kabi tarmoqlarga bo'lingan.
Pedagogik fanlar majmuyi. Ta’lim jarayoni va didaktika haqida
tushuncha Ta'lim jarayonining ilmiy, nazariy uslubiy va amaliy asoslarini,
ya'ni ta'lim, bilim berish, o'qitish nazariyasi bilan pedagogi kaning mustaqil
bo'limi didaktika shug'ullanadi.
"Didaktika” grekcha so'z bo'lib, "o'qitish”, "o'rgatuvchi" de gan
ma’nolarni anglatadi. "Didaktika” so'zining lug'aviy tarjimasi "Ta’lim
nazariyasi” demakdir. Ta'lim nazariyasi ta’lim jarayoni tushunchasi va
22

mohiyatini, ta’lim tamoyillarini, ta’lim mazmunini, ta’lim metodlari, shakllari
va vositalari mazmunini aks ettiradi. Ta'lim nazariyasining asosiy mohiyati
ta’limni tashkil etishdan iboratdir. Ta’limni tashkil etishdan asosiy maqsad
yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko'nikma va malakalar tizimi bilan
qurollantirishdan iborat.
Ta’lim-inson bilish faoliyatining eng murakkab turlaridan biri bo'lib,
individual psixik rivojlanishni va bilimlarni o'zlashtirishni ancha tezlashtiradi.
O'qituvchi ta'lim jarayonida faqat bilim berish bilan chegaralanmaydi, balki
bu jarayonda o'quvchi, talabaga ta’sir ko'rsatadi, bu esa ularni bilim olishlarini
yanada faollashtiradi, natijada o'quvchi ta'lim jarayonining faol
ishtirokchisiga aylanadi.
Ta’lim jarayonida o'quvchilar ongiga singdirilayotgan nazariy bilimlar
amaliy faoliyat yordamida yanada mustahkamlanadi. Inson tevarak-atrofdagi
voqelik, narsa va hodisalarning mohiyatini amaliy hayotda ularga to'qnash
kelish yo'li bilan bilib oladi, ularni o'zlashtiradi. Inson amaliy faoliyat
tufayligina ijtimoiy, ishlab chiqarish faoliyati jarayonini tashkil etuvchi
munosabatlar, shuningdek, tabiat hodisalari sirini o'zlashtirib oladi.
Narsalar, buyumlar bilan amaliy muomalada bo'lish nati- jasida
buyumlar sezgi organlariga ta’sir qiladi, sezgilar idrokni keltirib chiqaradi.
Amaliyotda insonning faol fikrlash faoliyati yuzaga keladi. Fikrlash
yordamida u real voqelikni chuqur tushunadi.
Bilim manbayi sanalgan amaliyotning ahamiyati xususida so'z
yuritganda bilish jarayonining mohiyatini ham ta’kidlab o'tish joiz.
Bilish murakkab dialektik jarayon bo'lib, jonli mushohadadan abstrakt
tafakkurga, so'ngra amaliyotga o'tish yo'lidir.
Bilish shaxs uchun mavhum ham o'zlashtirilmagan narsa, voqea va
hodisalar mohiyatining ong yordamida anglash jaray- onidir. Obyektiv
borliqni bilish uni sezishdan boshlanadi. Sezish ongning tashqi olam bilan
bo'ladigan chinakam aloqasidir. Sezish tevarak-atrofdagi voqelik, narsa va
23

hodisalarning sezgi organlari (bizga ma’lumki, ular beshta)ga ta’sir etuvchi
ayrim sifat, belgilarning ongda aks etishidir. Bunda har bir organ, har bir
analizator I.P.Pavlov ta’kidlab o'tganidek, narsalarning ayrim eng muhim
sifatlarini his etadi. Sezish muayyan narsa, voqea-hodisalar mazmunini ongda
idrok etilishiga olib keladi.
Idrok - sezish a'zolari orqali ongga ta’sir etib turilgan nar sa va
hodisalarning unda (ongda) yaxlitligicha aks etish jarayonidir.
Sezish va idrok qilish yordamida bilish jarayonida tasavvur ro'y beradi.
Tasavvur inson ongida uzoq muddat saqlanib qoladigan sezishlar va
idrokning izidir. Yoki boshqacha aytganda, tasavvur sezgi a’zolariga
qachonlardir ta’sir etgan hamda idrok qilingan narsa va voqea-hodisalarning
ongdagi yaqqol hissiy obrazidir. Tajriba vositasida odamda tasavvur zaxirasi
boyib, ko'payib boradi. Tasavvur fikrlashda, tushunchalarning tarkib topishida
muhim rol o'ynaydi. Tasavvur muayyan umumlash- malarning mavjudligi
bilan bog'liq. Sezish, idrok va tasavvur bilishning muhim tarkibiy qismlari
bo‘lsa-da, ular ham haqiqiy voqealikni bilish muammosini to'la hal
etishmaydi. Bilish ja rayonining eng yuqori bosqichida tafakkur yuzaga keladi.
Inson faqat tafakkur yuritish jarayonidagina muayyan jarayon yoki
voqea, hodisa mohiyatini, munosabatlarning sababiy baholanishlarini
aniqlaydi va shu orqali moddiy borliqni chuqur, to'la va to'g'ri aks etishiga
erishadi. Tafakkur I.P.Pavlov ta’limotiga ko'ra, assotsiatsiyalarining hosil
bo'lishidan iborat.
Jonli mushohada uchun birinchi signal tizimi, abstrakt ta fakkur uchun
ikkinchi signal tizimi asosiy ahamiyatga ega.
Abstrakt tafakkur voqealik bilan o'zaro aloqada bo'lgan taqdirdagina
inson bilimlari chuqurlashib boradi. Jonli mu shohada va abstrakt tafakkur
birligigina bilimlarni haqiqiy va chuqur bilimlarga aylantiradi.
Jonli mushohada va tafakkur doimo odamning amaliy faoliyatiga
asoslanishi kerak. Odam tabiat va ijtimoiy jamiyat qonuniyatlarini ochib, o'z
24

faoliyatida ulardan foydalanishga inti- ladi. Har qanday nazariy bilimning
qiymati uning amaliyotga qanchalikxizmat qilishi bilan belgilanadi. Nazariy
amaliy faoli yat mohiyatidan kelib chiqib asoslanadi hamda amaliy
faoliyatning yaxshiroq yo'lga qo'yilishiga xizmat qiladi. Biroq, amaliyot ayni
vaqtda bilimning to'g'riligini tekshirish vositasi hamdir. Nazariy g'oya, fikr
amaliyotda tekshirilgan va u orqali tas- diqlangandagina u inson bilimlarining
muhim tarkibiy qismi- ga aylanadi.
Demak, bizga bilim amaliyotdan sezgi idrok, tasavvur va tafakkur
asosida hosil bo'lishi va yana amaliyotga qaytib borishida namoyon bo'ladi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, bi lim amaliyotga o'zining ilgarigi ko'rinishida
emas, balki ancha boyigan ko'rinishda, ancha yuqori darajada qaytib boradi.
Biz bu holni sxema tarzida quyidagi holatda ko'rishimiz mumkin
Bilish jarayonida bilim hosil bo'ladi. Bilim-odamlarning ijti moiy tarixiy
amaliyot jarayonida to'plagan umumlashgan tajribasidir. Bilim obyektiv
borliqni to'g'ri aks ettiradi. Eng to'g'ri va mukammal bilimlar ham o'z
navbatida doimiy emas, balki ijtimoiy taraqqiyot jarayonida o'zgarib boradi.
Bilimlar asosida o'quvchilarning kuzatuvchanlik, tafakkur, xotira singari
bilish qobiliyatlari rivojlanadi, ularda e’tiqod hosil bo'ladi, ilmiy
dunyoqarashni shakllantiruvchi g'oyalar tizimi tarkib topadi.
Ta’lim jarayonida biror fan sohasida insoniyat tomonidan o'zlashtirilgan
barcha bilimlarni o'rganish mumkin emas. Ta’lim jarayonida eng asosiy, eng
muhim bilimlar, fanlarning asoslari o'rganiladi.
Ta'lim muassasalarida o'rganiladigan o'quv predmetlari soni o'z
vazifalari va xususiyatlariga muvofiq tarzda ortib boradi. Bilimlarning amalda
birnecha bor qo'llanilishi ko'nikmalarining hosil bo'lishiga olib keladi.
Ko'nikma-bu o'zlashtirib olingan bilimlar asosida amalga oshiriladigan va
amaliy jihatdan maqsadga muvofiq harakatlarga tayyorlikda ifodalangan
ongli faoliyatdir. Demak, ko'nikma muayyan faoliyatni tashkil etish yo'llari
va usullarini bilib, o'zlashtirib olish hamda o'z bilimlarini amalda qo'llay
25

olishdir.
Ko'nikmalar muayyan vaziyatdagina emas, balki dastlabki shart-
sharoitlar o'zgargan vaqtda ham ma’lum xatti-harakatlar qilish (hosil bo'lgan
tajriba asosida) qobiliyati bilan tavsiflanadi.
Ko'nikmalarni bilimlar bilan aralashtirib yuborish yaramaydi. Har
qanday ko'nikma asosida bilim yotadi. Bilimlar fikr-mulohazalarda, ko'nikma
esa xatti-harakatlarda ifodalanadi. Xatti-harakatlar aqliy yoki jismoniy
bo'lishi mumkin.
Malaka - muayyan usul bilan bexato bajariladigan, o'rganib qolingan
avtomatlashgan ongli harakatdir.
Malaka bir xatti-harakatning o'zini bir xil sharoitda ko'p marta takrorlash
natijasida hosil qilinadi. Malaka qanchalik puxta bo'lsa, odam ishni
shunchalik tez yo'lga qo'yadi.
Malakalar turlicha bo'ladi, chunonchi, o'quv malakalari- o'qish, sezish,
og'zaki hisoblash va boshqalar; mehnat malaka lari ish qurollari bilan ishlash,
materiallar hamda texnika bilan muomalada bo'lish va hokazolar; harakat
malakalari-yurish, yugurish va boshqalar. Ko'nikma kabi malaka ham
egallangan bilimlar asosida hosil qilinadi. Ko'nikma va malaka o'rtasida farqli
tomonlari ham bor. Xususan, o'quvchilar tomonidan o'zlashtirilgan ko'nikma
va malakalar har xil tavsifida bo'ladi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, bilim, ko'nikma va malaka lar ta’lim
jarayonida tarkib topadi. Ta’lim - dialektik tarzda taraqqiy etib boradigan
ichki ziddiyatli jarayon bo'lib unda ikki tomon o'quvchi va o'qituvchi ishtirok
etadi. Ta’lim berish o'quvchilarga bilimlar berish, ularda ko'nikma va
malakalar hosil qilish, yangi haqiqatlarni ochishga yo'naltirilgan ijodiy,
mantiqiy tafakkurni tarbiyalashdir. Ma’lumot- Asosiy pedagogik tushuncha
bo'lib, uning ijtimoiy hayot voqealarini obyektiv aks ettirishdir. Ma'lumot
kishini bilishga bo'lgan talabini ta'minlab, undagi qobiliyatlarni ma’lum
darajaga ko’taradi va amaliy faoliyatga tayyorlaydi. Ma’lumot ta’limning
26

natijasi bo’lib,u kishi tomondan bilim malaka va konikmalarn mustaqil
egallashdir.
O'qitish - pedagogik faoliyat bo'lib, u bilim, ko'nikma va malakalarni
bolalarga singdirish, ularning bilim va amaliy faoliyatiga rahbarlik qilishdir.
O'qish - bolalarning bilim, malaka, ko'nikmalarni egallashdagi amaliy
faoliyatidir. U o'quvchilarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydi.
M aktabgacha pedagogikaning obeykti m aktabgacha pedagogika
m aktabgacha ta’lim - tarbiyaning umumiy qonuniyatlari, muayyan jamiyatda
yagona ijtimoiy maqsadga muvofiq maktabgacha yoshdagi bolalarni
tarbiyalash va unga ta’lim berishning mohiyati va muommolarini
o’rganadigan fan.
Milliy istiqlol tufayli taraqqiyotning barcha sohalarida jadal rivojlanib
borayotgan mamlakatimizda yosh avlodning bilim darajasini jahon andozalari
talablariga javob beradigan, fan-texnika yangiliklaridan xabardor, mustaqil
fikrlay oladigan, hayotga dadillik bilan kirisha oladigan, tadbirkor, ma`naviy
jihatdan barkamol qilib voyaga etkazish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Bu
esa, avvalo, pedagogika fanini, ta`lim-tarbiya tizimini zamonaviy
texnologiyalar asosida takomillashtirishni taqozo etadi.
Savol tug’iladi: ular ta`lim-tarbiya borasida nima qilishlari, qanday yo`l
tutishlari, nimaga e`tibor berishlari lozim? Bu savollarga ma`lum darajada
pedagogika fani javob beradi. Pedagogika fani nima va u qachon paydo
bo`lgan? Mazkur savolga javob berishdan oldin tarixiy manbalarga murojaat
etaylik. Manbalarda yozilishicha kishilik jamiyati paydo bo`lgach, ijtimoiy
hayotda orttirilgan tajribalarni quyi avlodga o`rgatish ehtiyoji tug’ildi.
Tajribalarning to`planishi natijasida ta`lim-tarbiyaning dastlabki omillari
vujudga keldi. Tabiat, ijtimoiy hayot haqidagi tajribalar asosida ma`lum
bilimlar boyib bordi.
27

Ta`lim-tarbiya ishlari bilan shug’ullanuvchi tarbiyachilar kasb-hunar
homiylari sifatida ajralib chiqa boshlashdi. Ularning ta`lim-tarbiya borasidagi
faoliyatlari va to`plangan tajribalaridan o`rinli foydalanishlari pedagogika
fanining vujudga kelishiga olib keldi. Shu asnoda dastlabki maktab
ko`rinishidagi muassasalar vujudga keldi, taraqqiy etdi. Shunday qilib,
pedagogika ta`lim-tarbiyaning maqsad va vazifalari, ularning mazmuni,
metodlari hamda tashkil etish shakllari haqida ma`lumot beruvchi fanga
aylandi.
Demak, pedagogika fani o`sib kelayotgan yosh avlodni barkamol inson
qilib tarbiyalash uchun ta`lim-tarbiyaning mazmuni, umumiy qonuniyatlari va
amalga oshirish yo`llarini o`rgatuvchi fandir.
Ba`zan, pedagogika fanining nima keragi bor? Pedagogikadan xabari
yo`q, lekin bolalarga yaxshi tarbiya bergan insonlar ko`pku? Yoki aksincha,
pedagogika fanini bilgan holda hatto o`z bolalarini risoladagidek tarbiyalay
olmaganlar ozmunchami? degan savollar eshitilib qoladi.
Shuni unutmaslik kerakki, pedagogika fanining yutuqlarisiz jamiyatni
olg’a siljitish g’oyat mashaqqatli kechadi.
Agar pedagogika fanidan xabarsiz bo`lgan kishilar pedagogika fanini o`z
vaqtida o`rganib, yutuqlaridan samarali foydalanganlarida bolalarni ham
yahshiroq tarbiyalagan bo`lur edilar. Pedagogikadan yaxshi xabardor kishilar
esa o`z bilimlarini tajribada ishlata olmaganliklari uchun bolalarni
tarbiyalashda muvaffaqiyatga erisha olmaganlar.
Pedagogika fanini ham nazariy, ham amaliy jihatdan puxta o`rganish
lozim. Ta`lim tarbiyadan ko`zlangan maqsadni anglash va ular tizimida yangi
bilimlar berish bolalarni to`g’ri tarbiyalash shartidir. Bunda tarbiyachining
beg’araz mehnati, bolalarni sevishi va ularga jon fido aylashlari tarbiya
samaradorligini ta`minlaydi.
Biroq, ijtimoiy jarayonda to`plangan tajribalar tarbiya mazmunini tashkil
etsada, ularning hammasini yosh avlodga o`rgatishning imkoniyati yo`q edi.
28

Faqat xalq ta`limi tizimiga kiruvchi bo`g’inlar orqali orttirilgan tajribaning
muayyan qismini qamrab olish mumkin edi.
Bu yerda ham muammo tug’ildi. Hozirgi kunda barcha xildagi tajriba
shakllari tarbiya mazmunini tashkil eta oladimi? Yosh avlod tarbiyasiga
aloqador tajribalarni qanday ajratish mumkin? Kim bunday ish bilan
shug’ullanadi?
Tabiiyki, barcha xildagi tajriba shakllari ham tarbiya mazmunini tashkil
etavermaydi. Chunki:
Birinchidan, pedagogika, xususan, o`zbek xalq pedagogikasi taraqqiyotida
juda murakkab bo`lgan tomonlar (hatto bu murakkablikning noma`lum
qismlari) mavjudki, ularni yoshlar daf`atan o`zlashtira olmaydilar. Masalan;
sharq falsafasi yoki mutafakkirlarimizning ma`naviy merosini falsafa, tabiiy va
gumanitar fanlar, diniy manbalardan yaxshi xabardor bo`la olmaganligimiz
sababli o`rganishimiz qiyin kechadi;
ikkinchidan, tarbiyalanuvchilarning yosh hususiyatlariga ko`ra va ham
metodik, ham moddiy asosning etishmasligi sababli to`plangan tajribalarning
hammasini olish imkoniyati yo`q va hokazo. Eng muhimi, jamiyat
taraqqiyotining ijtimoiyiqtisodiy ehtiyojlariga va kelajakda kutiladigan
o`zgarishlarni hisobga olib tarbiya mazmunini shakllantirish darkor.
O`zbek pedagogikasining vazifasi Respublikamizda yashovchi turli
millatelatlarning orzu-istaklariga monand ta`lim-tarbiyaning ham nazariy, ham
amaliy muammolarini milliy qadriyatlar asosida to`g’ri hal etib berishdir.
Bunda islom dunyosida qalam tebratgan allomalarimizdan tortib, zamondosh
olimu fuzalolarimizning ta`limotlaridan hamohang ta`lim tarbiyaga oid
qirralarini izlab topishni taqozo etadi. Yosh-avlod dunyoqarashini
shakllantirishda istiqloldan avval qoralangan tasavvuf ilmidan ham foydalanish
joiz. Negaki, bir mafkura yakka hokimliligiga endilikda nuqta qo`yiladi. Erkin
fikrlash tizimi yosh avlod ruhini tarbiyalashdagi bosh omillardan biridir.
29

«Pedagogika» atamasi «Peyne»-«bola»va «aygogeyn»-«etaklamoq»
degan ma`noni bildiruvchi lotincha «daydagogos» so`zlaridan paydo bo`lishi
quyidagicha izohlanadi: eramizdan oldingi I asrlarda Gretsiyada,
quldorlarning bolalalarini ovqatlantiradigan, sayrga olib boruvchi, tarbiyachi-
qullarni «pedagog» deb atalgan. U bolalarning kamolga yetishiga mas`ul
bo`lgan. Quldorning bolasini yetaklab maktabga olib borgan va olib kelgan.
Maktabda ishlovchi o`qituvchilarni «didaskallar» (didayko-men o`qitaman)
deyishgan. Feodalizm jamiyatiga kelib esa har ikki kasbdagi kishilar
hamkorligi natijasida ta`lim-tarbiya bilan maxsus shug’ullanuvchilar vujudga
kelgan. Ularni chex pedagogi Ya.A.Kamenskiy ta`kidlaganidek, «pedagog»
deb nomlaganlar va bu so`z hozir ham ta`lim-tarbiya beruvchi o`qituvchilarga
nisbatan qo`llaniladi.
2.2. Mustaqillik yillarida maktabgacha ta’lim tizimiga yangicha
yondashuv
Mustaqillik yillarida yurtimizda ta’lim-tarbiya tizimini tubdan
takomillashtirish, ertangi kunimizning munosib davomchilarini kamolga
etkazishning mustahkam tashkiliy-huquqiy mexanizmi yaratildi. Sohaga oid
qabul qilingan qator davlat dasturlariga binoan ko‘plab ta’lim muassasalari
yangidan qurildi, eng zamonaviy o‘quv anjomlari bilan ta’minlandi. Bu
boradagi ishlar bugungi kunda yanada jadal tus olmoqda. Dunyo taraqqiyoti
shiddati barcha soha kabi ta’lim-tarbiya jarayoniga ham yangicha
yondashuvni, innovatsion texnologiyalarni tatbiq qilishni taqozo etayapti .
Mustaqillik yillarida ta`lim va tarbiya tizimi davlat siyosatining asosiy
ustuvor yo`nalishi darajasiga ko`tarilgani natijasida mamlakatimizda noyob,
uzluksiz ta`lim tizimi barpo etilmoqda. Biz shunday sharoitda zamonaviy,
teran fikrlaydigan intellectual va madaniy-estetik qadriyatlarga o`zining
mukammal bilimi va tajribasi nuqtai nazaridan yondasha oladigan barkamol
avlodni tarbiyalashni bosh maqsadimiz deb bilar ekanmiz, buning
30

mas`uliyatini astoydil his qilish bizning oldimizda turgan ham murakkab, o`z
o`rnida sharafli vazifa ekanligini unitmasligimiz talab etiladi.
Bolaning xarakterini, tabiati va dunyoqarashini belgilaydigan ma`naviy
mezon va qarashlar-yaxshilik, ezgulik, oliyjanoblik va mehr-oqibat, or-nomus
va andisha kabi tushunchalarning poydevori oila sharoitida qaror topishi
tabiiydir. Shunday ekan, biz oiladan boshlab bolalarga Vatan oldidagi burchi,
ota-ona oldidagi vazifasi, odamiylik fazilatlarini o`rgatishni e`tiborga olsak,
aynan shu davrda bola qalbida va ongida oiladagi va maktagacha ta`lim
muassasasidagi muhit ta`sirida ma`naviyatning ilk kurtaklari namoyon bo`la
boshlaydi.
Ta`limning poydevori qo`yiladigan dastlabki bo`g`ini hisoblanmish,
maktabgacha ta`limda bola bolani sog`lom, har tomonlama kamol topib
shakllanishi ta`minlanadi, bolada o`qishga intilish hissi uyg`onadi, uni
muntazam ta`lim olishga tayyorgarlik jarayoni amalga oshiriladi.
Maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarining ongida g`oyaviy
bo`shliq paydo bo`lishiga yo`l qo`ymaslik, ularni Vatanga muhabbat va
sadoqat ruhida tarbiyalash, Vatanimiz taraqqiyotiga hissa qo`shadigan
barkamol avlodni voyaga yetkazish yo`lidagi dolzarb vazifalarni amalga
oshirish, maktabagacha ta`lim muassasalarida tashkil etilayotgan ta`lim-tarbiya
jarayonlarining barcha jabhalarini qamrab olishi zarur bo`lib, mazkur
jarayonda o`rganilayotgan tushunchalarga nisbatan tarbiyalanuvchining
qiziqishini shakllantirish va rivojlantirishda ularning faolligini oshirishni
ta`minlash aynan biz pedagoglarning zimmamizdagi muhim vazifa
hisoblanadi. Zero, Prezidentimiz ta`kidlaganlaridek, Ta`lim O`zbekiston xalqi
uchun yaratuvchanlik faoliyatini baxsh etadi. O`sib kelayotgan yosh avlodning
barcha eng yaxshi imkoniyatlari unda namoyon bo`ladi, uning qobiliyati
uzluksiz rivojlanadi, kattalar tajribasidan oziqlanib voyaga yetadi.
Pedagogning bilimi, mahorati qizg`in mehnati barkamol avlodni tarbiyalashga,
ularda faollik, tashabbuskorlik, ijodkorlik kabi hislatlarini va ma`naviy ongini
31

shakllantirishga qaratilgan. Aynan bugun tarbiyachi-pedagoglaning mustaqil
izlanishi va o`z ustida tinimsiz ishlashi kechiktirib bo`lmaydigan talablardan
biri ekanligi biz uchun a`yon. Har bir yosh davrining psixologik xususiyatlarini
hisobga olgan holda bolalarga tarbiyaviy ta`sir o`tkazish natijasida o`z vaqtida
o`zini anglash hissi vujudga keladi. Bolada o`zini anglash tuyg`usi qancha erta
uyg`onsa, uning barcha aqliy, ruhiy, ijtimoiy imkoniyatlarini baholash va his
etish tez namoyon bo`ladi. Har qaysi davrda bola rivojlanishining o`ziga xos
qulay holatidan unumli foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bolalarning asosiy
faoliyati o`yin hisoblanishini inobatga olgan holda biz ta`lim-tarbiya jarayonini
albatta o`yin tarzida tashkil etmog`imiz zarur. O`yinning har qaysi turi bolalar
dunyoqarashini tubdan o`zgartiradi va ularni fikrlashga chorlaydi. Ularni
mashg`ulotda olgan bilimlarini real holatda o`z shaxsiy tajribasiga tayanib
amaliyotda qo`llashlari uchun imkoniyat yaratadi, ularda bilish jarayonlari
faoliyati tezlashuvini tartibga solish uchun xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotilarga borib bolalar faoliyatini kuzatish jarayonimizda tajribalarimiz
shuni ko`rsatdiki, biz o`yinlarni olib borishda quyidagi talablarga rioya
qilishimiz zarurligini ham unitmasligimiz zarur:
1. Tanlangan o`yinlar tarbiyalanuvchilar yosh va individual
xususiyatlariga mos kelishi.
2. Har bir o`yin pedagogig-psixologik jihatdan asoslangan bo`lishi.
3. Bir xil o`yinlarni ko`p marotaba takrorlamaslik.
4. O`yinning ta`limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi jihatlariga e`tibor
qaratish.
5. O`yin jarayonida faol ishtirok etgan bolalarni rag`batlantirish.
2016-yil 29-dekabrda O`zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-
2021-yillarda Maktabgacha ta`lim tizimini yanada takomillashtirish chora
tadbirlari to`g`risida» gi qarori hamda, maktabgacha ta`lim muassasasi
faoliyatini tartibga solish uchun bevosita xizmat qiluvchi «Ilk qadam» Dasturi
qabul qilindi. Mazkur hujjatlar uzluksiz ta`lim tizimining ilk bo`g`inini yanada
32

takomillashtirish va yangi bosqichga ko`tarishga, bolalarimizni sog`lom va
barkamol bo`lib voyaga yetishlari uchun xizmat qiladi. Yuqorida aytib o`tilgan
fikrlarimizdan ham ko`rininb turibdiki, bu faoliyat bizni o`z vazifa va
maqsadlarimizga erishish uchun jiddiy yondashishga undaydi. Zero,
O`zbekiston kelajagi biz tarbiyalayotgan yosh avlodning yuksak kamoloti, aql-
u zakovatiga bog`liq.
Davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblangan ta’lim
tizimida yangicha yondashuv, o‘zgarishlar va islohotlar jarayoni kechmoqda.
Buning boisi, Vatanimizning ertangi taqdiri, istiqboli yosh avlod ta’lim–
tarbiyasiga va egallayotgan kasb-koriga bog‘liqdir.
Mustaqilligimizning 29 yilligi davrida davlatimiz bosh reformator sifatida
barcha sohalarni tubdan isloh etdi, eng asosiysi inson qadri, aholi turmush
darajasi balandga ko‘tarildi. Istiqlolning eng asl qadri ham mana shu, inson
sha’ni bilan bog‘liq.
Mustaqillik yillarida chuqur islohotlar natijasida milliy ta’lim tizimi
shakllandi. Mustaqillik va ta’lim bir birini to‘ldiruvchi, kezi kelganda biri
ikkinchisiga tirgak bo‘lg‘uvchi tushunchalardir. Chunki, mustaqillik ta’lim
kuchli joyda mustahkamlanadi, ta’limga e’tibor bor erda yanada kuchayadi.
Zamonaviy jamiyatga bugun dunyoqarashi keng insonlar zarur.
“Dunyoqarashni nima o‘zgartiradi – ilm, daromad, manfaat”, deydi muhtaram
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev. Hamma narsaning asl mohiyati ta’limga
borib taqalaveradi. Eng muhimi yoshlarimizda ta’limga bo‘lgan qarashlar,
unga bo‘lgan e’tibor, munosabat o‘zgarganligi birinchi navbatda pedagoglarda
faxr tuyg‘usini uyg‘otadi. So‘nggi yillarda respublikamizda ta’lim sifatiga
e’tibor tufayli, tizimdagi ishlar ijobiy tarzda qaytadagan isloh etilmoqda.
Ta’limni zamonaviylashtirish, samarali usullarni sohaga olib kirish ertangi
kelajakning uzviy qismidir.
33

Xulosa
Xulosa qilib aytganda maktabgacha ta’lim muassasalarida hozirgi kunda
ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda buni shu kurs ishini taxlayotgan bilib
turdim. Bolalarga sog'lom turmush tarziga g'amxo'rlik qilish jismoniy va
axloqiy salomatlikning asosidir, sog'liqni saqlashga faqat pedagogik, tibbiy va
ijtimoiy muammolarni hal qilish orqali erishish mumkin. Barcha ota-onalar o'z
farzandiga hayotdagi eng yaxshi boshlang'ichni berishni xohlashadi va
ko'pchilik harakat normal rivojlanish, rivojlanish va yaxshi salomatlik uchun
zarurligini yaxshi bilishadi. Bolalarda faol hayot tarziga ijobiy munosabatda
bo'lish, kelajakda ularning sog'lig'ini saqlash va mustahkamlash istagi oilada
ota-onalarning muhim tarkibiy qismidir. Bolalar bog'chasi va oilaning
tarbiyaviy vazifalari bir-biridan farq qiladi, lekin bolaning barkamol
rivojlanishi uchun ularning o'zaro aloqasi zarur, uning sifati ota-onalarning
pedagogik madaniyati darajasiga va shunga mos ravishda bolalar tarbiyasiga
bog'liq. Ota-onalar va tarbiyachilar bu har bir shaxsning shaxsiyatini
shakllantirishga yordam beradigan odamlardir. Ota-onamni chinakam va
samimiy yordamchilarga aylantirmoqchiman! Darhaqiqat, bolalarning
munosabati ota-onalarning bolalar bog'chasiga, keyin esa maktabga qanday
munosabatda bo'lishiga bog'liq. Zamonaviy, juda band ota-onalar, ba'zida har
doim ham bolalariga ko'p vaqt ajratishga qodir emas. Bu achchiq, ammo bu
haqiqat. Ota-onam bilan muloqot qilishdan men ular xohlagan degan xulosaga
keldim, lekin qanday qilib tarbiyalashni bilmayman, shuning uchun ular
farzandlari va bu ota-onalarning aksariyati bilan muammolarga duch
kelishmoqda. Ularga yordam berish kerak. Birgalikda sport bayramlari bunday
yordamchiga aylanishi mumkin. Ular oilani mustahkamlashga, kattalar,
o'qituvchilarni bolalar bilan birgalikda ijodiy jarayonga jalb qilish, ularning
samarali muloqotlari va birlashishi paytida amalga oshiriladi. Sog’lom turmush
tarzining muhimligi shundan iboratki og’ir alomatlarga olib kelishi mumkin
34

bo’lgan turli nojoya ta’sirlarga qarshi kurashishdir masalan bo'yning o'sishi,
sinfdagi muvaffaqiyatsizliklar, o'yinlarda, sportda.Bolalarning jismoniy
rivojlanishining umumiy tizimida motor harakati alohida o'rin tutadi.
Maktabgacha yoshda sog'lom sog'liq, to'g'ri jismoniy rivojlanish va yuqori
ko'rsatkichlarning asoslari yotadi. Bu yillarda vosita faoliyatining shakllanishi,
shuningdek, jismoniy fazilatlarni dastlabki ta'lim olish. Maktabgacha yoshdagi
bolajonlarda kun tartibining to’g’ri tuzilishi juda muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki kelajakda farzandlarimiz har bitta ishiga ma’suliyat bilan yondashishda
kun tartibining va reja tuzish kabi jarayonlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Tavsiyalar
- Maktabgacha ta’lim yo’nalishi talabalariga maktabgacha pedagogika"
fanini o'rganish orqali mutahassislik bilimlarini orttirishni tushuntirish;
- Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagoglari uchun maktabgacha
pedagogikaning faning tarixi haqida va bu fan orqali tarbiyalashning naqadar
muhim ahamiyat kasb etishi haqida ko’proq davra suhbatlari o’tkazish.
- Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog hodimlar uchun
“Maktabgacha pedagogika” faning tarixi haqida smenat-trening qilish ko’proq.
35

Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Sh.M.Mirziyoyev “Murojaatnoma” 2020 yil dekabr
2.“ Maktabgacha ta lim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-ʼ
tadbirlari to g risida.30.09.2018.
ʼ ʼ
3.O zbekiston Respublikasi Prezidentining “O zbekiston Respublikasi
ʼ ʼ
maktabgacha ta lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Kontseptsiyasini
ʼ
tasdiqlash to g risida” gi qarori.
ʼ ʼ 2020 y 8 may.
4. O zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Maktabgacha ta lim va
ʼ ʼ
tarbiya to g risida gi qonuni. 2019 y.16 dekabr.
ʼ ʼ
5.O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ Davlat
ʼ
maktabgacha ta lim tizimi hodimlari mehnatiga haq to lash tartibini yanada
ʼ ʼ
takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida.”gi qarori.
ʼ ʼ
6. Vazirlar mahkamasining Umumiy tipdagi davlat va nodavlat
maktabgacha ta lim tashkilotlari to g risidagi “Nizom”. 2019 y. 13 may. 392-
ʼ ʼ ʼ
son qaroriga ilova.
7. Ilk qadam davlat o‘quv dasturi 2018 yil
8. “Maktabgacha ta’lim konsepsiyasi” T-2017-yil
9. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarini namunaviy nizomlari T-2018-yil
10. Qodirova F., Tashpulatova Sh. “Bolalar bog’chasida metodik ishlar”–
Т .: Voris 2017 y.
11. Ezopova S.A. Maktabgacha ta'lim yoki katta maktabgacha yoshdagi
bolalarni tarbiyalash: innovatsiyalar va an'analar // Maktabgacha pedagogika. -
2007.-№6.
13. F.Qodirova va boshqalar “Maktabgacha pedagogika” Toshkent 2019
yil
14. Ivanov P.I., Zuffarova M.E. Umumiy psixologiya., T., 2008 yil
15. Pedagogika fanidan izohli lug‘at. (Tuzuvchilar: J. Hasanboyev, X.
To‘raqulov, O. Hasanboyeva, N. Usmonov). Т ., «Fan va texnologiyalar», 2009.
36

16. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarining o'quv jarayonidagi pedagogik
texnologiyalar / I.V. Rudenko. - Togliatti, 2006 yil.
17. Sodiqova SH.A. “Maktabgacha pedagogika”, “Tafakkur
sarchashmalari” - T.: 2013 y.
18. Qayumova N.M.“Maktabgacha pedagogika” TDPUnashriyoti -T.:
2017 y.
Elektron ta’lim resurslari
www. tdpu. uz
www. pedagog. uz
www. ziyonet. uz
www. edu. uz
37

Mustaqillik yillarida maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish tamoyillari va asosiy yo‘nalishlar

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni