Mustaqillik yillarida Shahrisabz shahri 2700 yillik yubileyi nishonlanishining tarixiy asoslari

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI   OLIY  VA  O’RTA  MAXSUS  
TA’LIM    VAZIRLIGI
QARSHI  DAVLAT  UNIVERSITETI
TARIX VA IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI
T ARIX KAFEDRASI  
“5120300  Tarix  (m amlakatlar va mintaqalar  bo’yicha ) ”   ta’lim
yo’nalishi  bo’yicha bakalavr  darajasini olish  uchun   
“ Mustaqillik yillarida Shahrisabz shahri 2700 yillik yubileyi
nishonlanishining tarixiy asoslari ”  mavzusida  yozgan   
          
                                                            
       
 
Qarshi 
MUNDARIJA
1  Bitiruv  malakaviy    Bitiruv  malakaviy   ishiishi  К IRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . … …  . . . . . .3
I Bob. Kesh vohasining qadimgi davr arxeologik yodgorliklarini    o’rganilishi.
1.1 Ilk temir davri arxeologik yodgorliklari tar ixshunosligi .  ………………...…… 6
1. 2 Antik davr arxeologik yodgorliklari..................................................... ............17
II Bob. Kesh vohasining O’rta asrlar davri arxeologik yodgorliklari.
2.1 Ilk o’rta asrlar arxeologik yodgorliklari………............................. ...................32
2.2  IX-XIII asrlarda arxeologik yodgorliklarning o’rganilishi. ... . . . . .  …….…..46
2.3 Kesh vohasining qadimgi va o’rta asrlar davri tarixi va   madaniyatiga 
tutgan o’rni…………......................... ……………… …………… ..... ……….…..58
Х ULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . … …….. ......... ...................63
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………………..65
Ilova lar … ………………………………………………………………………....
KIRISH
2   Mavzuning dolzarbligi.   O’zbekiston o’z mustaqilligini qo’lga kiritgandan
so’ng mamalakatimiz rivojlanishning turli  jabhalarida tub o’zgarishlar sodir bo’la
boshladi.   Jumladan   ijtimoiy   fanlarga   bo’lgan   qiziqish   tobora   kuchayib,
tariximizning dolzarb muoammolari izchil va chuqurroq o’rganish, yuksak tarixiy-
madaniy   an’analarini   targ’ib   qilish   bugungi   kunda   muhim   ahamiyatga   ega   bo’lib
bormoqda. 1
                         Shu jihatdan Respublikamiz prezidenti  I.A.Karimov “Haqqoniy tarixni
bilmay   turib   o’zlikni   anglash   mumkin   emas” 2
,   deganlaridek   vatanimiz   tarkibiy
qismi   bo’lgan   Kesh   vohasining   qadimgi   va   o’rta   asrlar   davri   arxeologik
yodgorliklari,  xususan,   ilk  temir   davridan   o’rta  asrlargacha   bo’lgan  davrlarga   oid
ilk shahar manzilgohlar, diniy inshoatlarni o’rganish orqali qadimgi va o’rta asrlar
tarixi   va   madniyatini   yoritib   berish   tarixchi   mutaxassis   olimlar   oldida   turgan
dolzarb   masalalardan   biri   hisoblanadi.   YUNESKO   Bosh   konferensiyasining   32-
sessiyasida   Shahrisabz   shahrining   2700-yilligini   nishonlash   haqida   qaror   qabul
qilindi.   Shu   munosabat   bilan   e’lon   qilingan   O’zbekiston   Respublikasining
prezidenti   I.A.Karimovning   “Shahrisabz   shahrining   2700-yilligi   nishonlashga
tayyorgarlik to’g’risida” (2002-yil 29 mart) qarorlari jahon tarixi va madaniyatida
alohida o’rin tutgan Shahrisabz shaxrining yubley tadbirlariga tayyorgarlik ishlarni
jadallashtirib   yubordi.   Bu   sana   munosabati   bilan   O’zbekiston   Respublika
Prezidenti tashabbusi bilan Shahrisabz shahrining tarixiy yodgorliklarini ta’mirlash
va tiklash ishlari amalga oshirildi. 
.   Qashqadaryo   vohasining   yirik   hududlaridan   biri   bo’lgan   Kesh   qadimdan
o’zining ko’hna va boy tarixiga ega. Bu hudud o’zining uzoq tarixi davomida O’rta
Osiyo sivlizatsiyasida muhim siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy etnik va madaniy ahamyat
kasb   etgan   mintaqa   bo’lgan.   Shu   sababli   Kesh   vohasi   tarixini   o’rganish   O’rta
Osiyo tarixining bosqichlarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. 
  Kesh   vohasi   tarixini   yoritishda   vohaning   qadimgi   shaharlari   Uzunqir,
Sangirtepa,   Podayotoqtepa   va   boshqa   yodgorliklarda   olib   borilgan   arxeologik
1
Karimov I.A. O‘zbekiston XXIasr busag‘asida xafsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T,
“O‘zbekiston”, 1997, 137-b
2
2
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yuq.T Sharq, 1998,29-b
3 tadqiqot   natijalarni   o’rganish   ham   dolzarb   vazifalardan   biridir.   Vohaning   o’rta
asrlar   davri   shaharlari   madaniyati,   me’moriy   yodgorliklarini,   tarixiy-madaniy
jarayonlarini   va   shaharsozlik   madaniyati   masalalarini   yangicha   ilmiy   asosda
o’rganish,   mavjud   ilmiy   qarashlarni   qiyosiy   tahlil   qilish   bugungi   kunda   dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi.   
So’nggi   yillarda  Kesh  tarixining  bir   qator  dolzarb masalalarini  o’rganishda
aniq   va   haqqoniy   tarixiy   yondashuv   muammosi   muhim   ahamiyatga   ega   bo’lib
bormoqda. O’zbekistonning qadimgi shaharlarida bo’lib o’tgan tarixiy jarayonlarni
arxeologik va yozma ma’lumotlar asosida qiyosiy o’rganish muhimdir.  
Mavzuning o’rganilish darajasi.  Kesh vohasidaturli yillarda keng ko’lamli
tadqiqotlar olib borilgan bo’lib, bu tadqiqotlar natijasida vohaning qadimgi va o’rta
asrlar tarixiga doir qimmatli ma’lumotlar to’plangan.
Vohaning   o’rta   asrlar   tarixiga   oid   muhim   ma’lumotlar   IX-XII   asr
manbalarida   keltirilgan.   Mazkur   manbalarda   Kesh   vohasining   geografik
joylashuvi, voha aholisining turmush tarzi, vohadagi iqtisodiy-ijtimoiy hayot, Kesh
shahrining   tuzilishi   borasida   asosli   ma’lumotlar   keltirilgan.   Ibn   Havqal,   Al-
Muqaddisiy kabi tarixchilar  aynan shunday qimmatli ma’lumotlarini o’z asarlarida
keltirib o’tgan.
XX   asrdan   boshlab   esa   vohada   arxeologik   tadqiqotlar   olib   borila
boshlandi.Dastlabki   tadqiqotlar   vohada   sharqshunoslar   tomonidan   olib   borildi.
Vohada   V.V.Bartold,   V.A.Vyatkin,   B.Denikelar   ilmiy   izlanishlar   olib   bordilar.
1926-yilda   Tarixiy   topografiyani   o’rganish   uchun   Shahrisabzga
A.Yu.Yakuboviskiy   jo’natildi.   1930-yillarda   Shahrisabz   obidalari
Ya.G’.G’ulomov,   T.M.Mirg’iyosov,   S.K.Kabanov,   S.A.Sudakov   va   suratchi
N.S.Lojkin tomonidan o’rganildi. 
1940 – yillarda M.E.Masson  tomonidan ham vohada arxeologik tadqiqotlar
olib   borildi.   S.K.Kabanov   tomonidan   esa     1946-1950   yillarda   arxeologik   qidiruv
ishlari  olib  borildi. 1955  yilda V.D.Jukov   Kindiklitepa  manzilgohida  qazishmalar
o’tkazdi.1970-1980   yillarda   N.I.Krasheninnikova   tomonidan   olib   borilgan
izlanishlar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
4 Bitiruv   malakaviy   ishining   maqsadi   va   vazifasi.   Kesh   vohasi   qadimgi
va   o’rta   asrlar   davriga   oid   arxeologik   yodgorliklarida   amalga   oshirilgan   tadqiqot
ishlari natijasida So’gdning qadimgi davriga oid tarixi va madaniyatini chuqur va
xolisona yoritib berishdan iborat. Unda Kesh vohasi tarixini, xususan shaharsozlik
madaniyati   masalalari,   diniy   qarashlari,   savdo   munosabatlari   ularning   voha
madaniy va iqtisodiy taraqqiyotida tutgan o’rni masalalarni atroflicha o’rganish va
xolisona     yoritib   berish   masalasi   asosiy   o’rin   tutadi.   Mavzuni   yoritish   jarayonida
quydagi vazifalarni bajarish rejalashtirilgan:  
XX   asrning   50-80   yillarida   vohaning   arxeologik   yodgorliklarida   O’zRFA
arxeologiya   instituti   va   Tosh.D.U.   (O’z.M.U.)   arxeologiya   kafedrasi   tomonidan
amalga oshirilgan arxeologik tadqiqot ishlarini bayon qilish;
Mazkur   yodgorliklarda   olib   borilgan   strategrafik   va   topografik   ishlarning
natijalarni bayon qilish;
Arxeologik   tadqiqot   natijalarida   to’plangan   materiallar   asosida   nashr
qilingan   ilmiy   ishlarni,   risola,   ilmiy   maqolalarni   tizimli   kompleks   tarzda   taxlil
qilish asosiy maqsad qilib olindi. 
Kesh   –   Shahrisabz   yodgorliklarida   amalga   oshirilgan   arxeologik
tadqiqotlarni zamonaviy ilmiy qarashlar asosida talqin qilish.
Malakaviy bitiruv ishining davriy chegarasi.  Mavzuning xronologik davri
qadimgi   davrdan   o’rta   asrlargacha,   ya’ni   mil.avv   I   ming   yillikdan   to   XIII   asrlar
oralig’ida belgilab olindi.
Malakaviy   bitiruv   ishining   tuzilishi     -   ikki   bob,   besh   paragr a f,   xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovadan iborat.   
I Bob. Kesh vohasining qadimgi davr arxeologik yodgorliklarini o’rganilishi.
I.1 Ilk temir davri arxeologik yodgorliklari tarixshunosligi
5 Qashqadaryo vohasi (Janubiy So’g’d)Markaziy Osiyoning qadimiy tarixiy-
geografik   hududlaridan   biridir.   Vohaning   boy   tarixi   ko’plab   tadqiqotchilar
diqqatini o’ziga jalb qilib kelmoqda . Qashqadaryo  viloyati ko’p sonli  arxeologik
va   me’morchilik   yodgorliklari,xalq   hunarmandchiligi   markazlari   keng   tarqalgan
o’lkadir.   Vohaning   qadimiy   tarixi   ham   muhim     voqealarga   boy.   Viloyat   qadimgi
savdo yo’llari chorrahasida joylashgan bo’lib, bu to’g’risidagi ma’lumotlar yozma
manbalarda ham keng saqlangan 1
.
Shahrisabz  o’rta asrlarda “Kesh”  deb nomlangan qadimgi Nautaka shahri.
Bu shaharni“Dilkash”, Qubbatul ilm val-abad  deb e’zozlangan bu shahar muayyan
davrlarda taqdir taqozosi bilan jahon tarixidagi ba’zan shonli, bazida fojeali muhim
voqealar   markazida   bo’lib   keldi.XX   asr   boshida   Kitob-Shaxrizabz   vohasini
arxeologik   nuqtai   nazardan   o’rganish   boshlandi,   ayniqsa   Shahrisabzning   O’rta
osiyodagi   qadimiy   va   san’at   yodgorliklarni   himoya   qilish   uyushmasi   tomonidan
muhofazaga   olingan   me’moriy   obidalarning   o’rganilishi   diqqatga   sazovordir.
1925-yilda   Shaxrizabzga   V.V.Bartold,   V.A.Vyatkin   san’at   tarixchisi   B.Denike,
nemis   san’atshunosi   E.Kon-Vinerlar   kelishdi.Turkiston   sharqshunoslik   instituti
talabasi   A.E.Midji   rus   geografiya   jamiyatining   Toshkentdagi   Turkiston   bo’limi
etnogrfiya   va   arxealogiya   sohasi   majlisida   Kitob   va   Shahrisabz   qadimgi
yodgorliklar  to’grisida axborat  berdi , 2
. 1926-yilda Tarixiy topografiyani  o’rganish
uchun   Shahrisabzga   A.Yu.Yakuboviskiy   jo’natildi.   1930-yillarda   Shahrisabz
obidalarni   Ya.G’.G’ulomov,   T.M.Mirg’iyosov,   S.K.Kabanov,   S.A.Sudakov   va
suratchi N.S.Lojkin tomonidan o’rganildi. 
1936-yilda   Arxitektor   M.F.Maur   Samarqand   qadimiy   va   san’at
yodgorliklarni   himoya  qilish  qo’mitasi   yo’li  bilan  tamirlash  maqsadida  me’moriy
obidalar   ahvoli   bilan   tanishishdi.   1938-yilda   esa   Moskva   arxitektura   institutining
maxsus   birgadasi   ularning   tarixini   aniqladi.1930-yillarning   oxirida   shaharning
batafsil plani yaratilib, unga barcha mahallalar kiritildi. , 1
1
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998. 10-b.
2
  Массон.М.Е,   Пугаченкова   Г.А.Шахрисабз   при   Тимуре   и   Улугбеке//Археалогия   Средней   Азии.   II   Труды
САГУ. Т .1953 18-с.
1
1
Якубовиский. А.Ю. ГАИМК-ИИМК и археологическое изучение Средней Азии за 20-лет. // М.1940 16-с.
6 1940-yilda Shahrisabzda O’z SSR San’atshunoslik institutidan arxitektorlar
V.A.Voronina   va   G.N.Gachanovlar   ishlashdi.   Tarix   fakulteti   arxeologiya
kafedrasining   asoschisi   M.E.Masson   1942-   yilda   arxitektor   G.A.Pugachenkova
bilan bu yerga Shahrisabzni tarixiy-arxeologik va madaniy tarixiy me’moriy nuqtai
nazardan   o’rganish   maqsadida   ekspiditsiya   uyushtirdi. , 2
1948-yilda   O.A.Suxareva
Shaharni   etnogrfik   nuqtai   nazardan   o’rgandi.Qashqadaryo   havzasi   obidalarni
M.E.Masson   boshlab   berdi.U1932-yilda   Shahrisabz   vohasini   o’rganar   ekan,
Qashqadaryo   vodiysida   kelgusida   o’tkazilajak   yirik   tarixiy-arxeologik   ishlarning
mavzu rejasini tuzdi.Urushdan keyingi yillarda Qashqadaryo vohasi sharqiy qismi
obidalarini o’rganilish tarixini uch davrga bo’lish mumkin.
I-davr 1940-1950 yillar.
II-davr 1960-1970 yillar.
III-davr 1980-1990 yillar.
Tadqiqotlar   turli   yo’nalishda   olib   borildi.Kesh   vohasi   hududidagi
manzilgohlarining   arxeologik   o’rganilishining   ilk   bosqichi   S.K.Kabanov   1946-
1950   yillarda   olib   borgan   arxeologik   ekspeditsiyalari   bilan   bog’liq. ., 3
  Ilk   temir
davriga   oid   yodgorliklar   S.K.Kabanov   tomonidan   bundan   60-yil   oldin
o’rganilganligi   va   bular   Tanhozdaryo   va   Yakkabog’daryoning   quyi   qismlarida
topib tekshirilgan edi. 
Qashqadaryo   vohasining   quyi   qismida   o’tmish   obidalarni   aniqlash   va
tadqiq etish bobida uzoq yillar ish olib brogan S.K.Kabanov manbalardagi bu ikki
qarashga   munosabat   bildirmaydi,   ammo   Nautakava   Ksenippani   hozirgi
Qashqadaryo viloyatining yuqori yoki quyi qismida to’g’ri kelishi masalasida baxs
yuritadi.   S.K.Kabanov   Nautakani   ham   Ksenpani   ham   shaharlar   tarzida   emas
viloyatlar   sifatida   qaraydi.   Yozma   manbalarda   ikki   viloyat   Nautaka   va   Ksenippa
ma’lum  deydi  S.K.Kabanov. .
Uning  fikriga  ko’ra  Nautaka   vohaning  yuqori  qismi,
Ksenippa   esa   quyi   qismi   yani   Ksenippa   Naxshab(Qarshi)   Nautaka   esa
Kesh(Shahrisabz) hududiga to’g’ri keladi. 1.
1.
2
2
Массон.М.Е,   Пугаченкова   Г.А.Шахрисабз   при   Тимуре   и   Улугбеке//Археалогия   Средней   Азии.   II   Труды
САГУ. Т .1953 18-с.
3
3
Кабанов.С.К. Керамический комплекс из наслоений древнего городиша в Китабе// ИМКУ.Т. 1962 42-53с.
1.
1
 Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т., “Узбекистон” , 1988, 37-с.
7 M.E.Masson   esa   bunga   zid   fikrni   qo’llab-quvvatlaydi,   yani   uningcha
Ksenippa vohaning yuqori qismi, Nautaka bo’lsa quyida joylashgan. Qadimshunos
olim bunda Navutoqning-quyi viloyatning asosiy shahri yerqo’g’on shahri xarobasi
o’rniga to’g’ri kelishini qayd etadi. . 2
 Nautaka va Ksenippaning qaysi biri Kesh yoki
Naxshabga   to’g’ri   kelishi   to’g’risida   olimlar   izlanishlar   olib   borib   bir   to’xtamga
kelishgani   yo’q.Keshda   Qaynarsoy   tizmasi   buloqlari   asosida   shakllangan
Sho’robsoyning   quyi   oqimida   Uzunqir,Sangirtepa,Podayotoqtepa   bir-biriga   yaqin
joylashgan. 3
ToshDU   O’rta   Osiyo   arxealogiyasi   kafedrasining   1976-1979   yillarda   A.S
Sagdullayev   tomonidan   olib   brogan   tadqiqotlari   natijasida   Qashqadaryo
vohasining   sharqiy   qismida   ham   bir   qator   ilk   temir   davri   yodgorliklari   ochildi.
Daratepa   yodgorligida   o’tkazilgan   ko’p   yillik   tadqiqotlar   natijasida   ushbu   hudud
uchun   xos   bo’lgan   mil.avv.VII-IV   asrlarga   oid   turli   turar   joylar   tuzulishi   qazib
o’rganildi. 4
1981-1984   yillarda   N.I.Krasheninnikova   boshchiligidagi   ekspeditsiya
tomonidan   Sho’robsoyning   o’rta   oqimida   mil.avv.I   ming   yillik   birinchi   yarimiga
oid   Sangirtepa,Uzunqir,Podayotoqtepa   yodgorliklari   ochib   o’rganildi,   hamda
ularning   mudofa   devorlarni   o’rganish   borasida   tadqiqotlar   o’tkazildi.Bu   yerda
o’tkazilgan   tadqiqotlar   shuni   ko’rsatadiki   Uzunqir,   Podayotoqtepa   yodgorliklari
taxminan   700-800   metr   uzoqda   joylashgan   Sangirtepa   yodgorligi   esa   Uzunqir
yodgorligidan   janubda   joylashgan   bo’lib   orasidagi   masofa   taxminan   1   km   ni
tashkil   etadi.   Olib   borilgan   tadqiqotlar   natijasi   shuni   ko’rsatadiki   Sangirtepaning
ilk shakllanish   davri   mil.avv. IX-VIII   asrlarga to’g’ri   keladi. Bu  davrda  bu yerda
mustahkam paxsa devor bilan o’ralgan yirik inshoat barpo etiladi.Mil.avv.VIII-VI
asrlarda   yodgorlik   atroflari   o’zlashtirilib,   qurulishlar   olib   borilgan. .
Tadqiqotlar
davomida   Sangirtepa   manzilgohidan   mil.avv.IX-VII   asrlarga   oid   odam   sklet
suyagining qoldiqlari  ham  topilgan. 1
  Tadqiqotlar  Sangirtepaning  balandligini  8 m
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.  12-b
3
3
 Shaxrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 21-b
4
4
 Ravshanov P. Qarshi tarixi. T .,  Yangi   avlod , 2006, 105- b
1
1
  Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века   долины   Кашкадарьи   //   Древная   и
средневековая археология Средней Азии Т., Фан 1990. 27-с.
8 va   o’lchamlari   85x65   m   bo’lgan   to’rtburchak   shaklidagi   markaziy   tepalikda
amalga   oshirildi.   Sangirtepa   janubiy   va   g’arbiy   tomonlaridan   mudofaa   devorlari
bilan   o’ralib,   uning   umumiy   maydoni   3   gektardan   iborat   bo’lgan.   Sangirtepa
markaziy   tepaligining  shimoliy-g’arbiy  qismida  amalga  oshirilgan  shurf  bu  yerda
madaniy   qatlamning   qalinligi   6.85   metrga   teng   bo’lganligini   ko’rsatadi. 2
Strategrafiya   markaziy   tepaning   ushbu   qismida   hayot   murakkab   kechganligi   va
to’rtta   qurilish   davri   mavjudligini   ko’rsatadi.   Tepalikka   chiqish   joyida   uning
g’arbiy   va   shimoli-g’arbiy   tomonlarida   amalga   oshirilgan   shurf   ishlari   natijasida
biror   bir   yangi   malumot   qo’lga   kiritilmagan,   lekin   ularning   natijasida
yodgorliklarning   ushbu   qismida   yashash   joylari   bo’lganligi,   gumus   va   kul
qatlamlar   esa   ushbu   joydan   mol   saqlash   uchun   qo’ra   sifatida   foydalanganligini
ko’rsatadi. 3
Sangirtepadagi   arxeologik-strategrafik  tadqiqotlar   natijasida   manzilgohning
shakllanish   tarixi,   uning   o’zlashtirilishi   va   tashlandiq   holga   kelish   bosqichlari
aniqlandi. Sangirtepaning ilk shakllanish davri mil.avv.IX-VIII asrlarga oid.Ushbu
davrda   bu   yerda   mustahkam   paxsa   devor   bilan   o’ralgan   yirik   inshoat   qad
ko’targan.Birinchisi  eng dastlabki  davr uchun tashqi  paxsa devorining mavjudligi
xos   bo’lib,   yodgorlikning   butun   hayoti   davomida   saqlanib   qolgan   ushbu   devor
mudofaa maqsadlarida xizmat qilganligini taxmin qilish mumkin. 4
Manzilgohning   o’zlashtirilgan   qismini   mustahkamlash   ehtiyoji   paydo
bo’ladiki,   natijada   qarib   3   gektarga   teng   hudud   devor   to’siq   bilan   o’raladi.
Sangirtepada   mustahkam   va   qalin   devorlar   bilan   o’ralib,   mahalliy   hukumdor
qarorgohiga aylanadi. 5
 Arexologik ma’lumotlarning dalolat berishicha mil.avv IV-
III   asrlarga   kelib   Sangirtepada   hayot   to’xtaydiki,   tashlandiq   va   tushkunlik
holatlari ham buni ta’sdiqlaydi. 1
Bu   turdagi   yodgorliklar   ilk   temir   davrida   Marg’iyona,   Baqtriya   va
So’g’diyonada   keng   tarqalgan   ko’p   xollarda   ular   uncha   katta   bo’lmagan
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998. 47-b.
3
3
  Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т., “Узбекистон” , 1988, 37-с.
4  
Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века   долины   Кашкадарьи   //   Древная   и
средневековая археология Средней Азии Т., Фан 1990. 27-с.
5 
Э шов Б.Ж. История и культура Согдианы VII-IVвв  Т.,1999, 10-с.
1
 Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Shark” 1998.48-b.
9 hududlarni egallagan, lekin ularning mudofa devorlari bilan o’ralganligi kuzatiladi
bu belgi harbiy strategik ahamyatini bildiradi.Xuddi shunday belgilar Sangirtepada
ham   xos   bo’lib,   uni   ham   yirik   shahar   qo’rg’oni   bo’lgan   yodgorliklar   toifasiga
kiritish   mumkin.   A.Sagdullayev   va   N.I.Krasheninnikovalarning   fikriga   ko’ra   o’z
davrida Uzunqir va umuman viloyatning nomi Nautaka deb atalgan.
Qadimgi   So’g’d   so’zi   “Nautaka”   deb   tarjima   qilinadi.   So’zning   “Tak”
qo’shimchasi   “Kuch”   ,   “qudrat”,   “quvvat”   mano’sida   izohlanib,  ushbu   tushuncha
Uzunqir   o’rnida mustahkam va qalin mudofaa devorlari bilan o’ralgan yirik qal’a
harbiy tayanch markazining bunyod etilishi jarayonidan kelib chiqanligini taxmin
qilish mumkin. 1
Podayotoqtepa va Uzunqirda ham arxeologik tadqiqotlar o’tkazilib, ularning
mudofaa   devorlari   o’rganildi.   Tadqiqotlar   natijasida   Sho’robsoy   yoqalaridan
mil.avv.I   ming   yillik   boshlarida   qadimgi   dehqonchilik   vohasi   shakllangan.   Ilk
temir   davri   So’g’diyonada   alohida   hududiy   tartib   guruhida   bo’lib   markaz
vazifasini bajargan bir necha manzilgohlar turlari mavjud edi. 
1983-yilda   Uzunqir   mudofaa   devorining   saqlanib   qolgan   qismidan
N.I.Krasheninnikova   tomonidan   tadqiqotlar   o’tkazildi.   Tadqiqotlar   davomida
devorning   tashqi   tomonidan   unga   kirish   joyi   va   bitta   shinakka   ega   bo’lgan   xona
qoldiqlari ochib o’rganildi. Xona devorlari va sathi somon bilan suvalgan. Sathida
sopol   siniqlari   va   bronzadan   ishlangan   kamon   o’qlarining   uchlari
topildi.Tadqiqotlarga   ko’ra   qa’la   devori   ahomoniylar   davrida   qurilgan   degan
xulosa chiqadi. 2
A.S.Sagdullayev   va   N.I.   Krashennikovalar   olib   borgan   tadqiqot   ishlari
natijasida Uzunqirni Nautaka shahrining markazi hisoblashgan, keyinchalik 
markazi   hozirgi   Kitob   shahri   o’rniga   ko’chadi. 1 2
Uzunqirda   mudofaa   devori   va
manzilgoh   hududini   o’rganish   borasida   ishlar   1986-yilda   A.S.Sagdullayev
boshchiligidagi   arxeologik   ekspeditsiya   tomonidan   qayta   tiklanadi.
N.I.Krasheninnikova   tomonidan   qazishmalar   o’tkazilgan   joyda   devor   tashqi
1
 Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
2
  Q adimgi Kesh-Shaxrisabz tarixidan lavxalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Shark” 1998.46-47b.
2
1
 Eshov.B  O`zbekistonda davlat va maxalliy boshqaruv tarixi T.2012 67-69 b.
10 tomoni   aniq   tas’viri   ko’zga   tashlanadi.   Uzunqir   mudofa   devori   janubiy   qismini
o’rganish davom ettirildi. 2 3.
3.
Uzunqir   mudofaa   devorida   qazishmalar   o’tkazishdan   oldingi   balandligi
6metr,     tushgan   qismini   tashqi   tomonida   5metr,   ichki   tomonida   4metrga   teng.
Devor   tashqi   tomoni   tozalash   davomida   to’gri   burchakli   rejaga   ega   bo’lgan   burji
ochilib,   uning   ichida   xona   mavjud   bo’lgan.   Burjning   barcha   devorlarida   tashqi
tomondan   pilyastra(to’rtburchak   shaklidagi   yarim   ustun)   bo’lganligi   aniqlanib,
janubiy devorda ular ikkita g’arbiy va sharqiy devorda bittadan bo’lgan. 
Burchaklardagi   yarim   ustunlarda   nayza   shakldagi   “aldamchi”   shinaklar
mavjud bo’lmasdan ularning oralig’ida asosiy devordan bo’rtib chiqqan va mayda
tosh   yotqizilgan   poydevorda   turgan   jangovar   shinak   mavjud   bo’lgan.   Burjning
sharqiy va g’arbiy devorlarida yana ikkita jangovar shinak mavjud. 
Burjga kirish joyi shimoliy tomondan tor yo’lak orqali bo’lib, ushbu yo’lak
yuqori   qismi   qiya   qilib   qo’yilgan   g’ishtlar   yordamida   qurilgan   arksimon   shaklga
ega. 3 1
  Uzunqir mil.avv VII asrdayoq to’g’ri burchakli burjlar va burj ichi xonalari
ustun,   jangovar   hamda   soxta   shinaklari   bo’lgan   ilk   mudofaa   devorini   tiklashda
foydalanilgan.Istehkom   usullari   O’rta   osiyo   janubidagi   o’sha   davrda   mavjud
bo’lgan boshqa hech bir joyda qayd etilmagan. 4 2
  Bu usul boshqa obidalardan ancha
keyinroq   kuzatilgan,   lekin   Old   Osiyo   yodgorliklari   bilan   ko’pgina   umumiy
jihatlarga   ega.   Masalan,   Bobilning   (mil.avv   VII-VI   asrlar)   va   ba’zi
Mesopatamiyadagi   boshqa   yirik   shaharlarning   mudofaа   devorlari   tomonidan   Old
Osiyo an’analari qo’llanilganligidan dalolat beradi. 5 3
Burjdan sharqiy tomonda umumiy uzunligi  20metr  bo’lgan devor  qismi  va
yana bir burj ochiladiki, u o’z muhandislik qurilishiga ko’ra birinchisini qaytaradi.
Ikkinchi   burj   yaxshi   saqlanmagan   devor   ichki   yo’lagi   yoki   o’q   otilish   uchun
ishlatilgan   maxsus   joylarni   aniqlash   maqsadida   mudofaa   devorning   sharqiy
qismida   birinchi   va   ikkinchi   burjlar   oralig’ida   qazishmalar   amalga
3.
2
 Сагдуллаев А.СК вопросу о второй столице Согдианы. // СА 1988 223-230 с.
1
3
 Ravshanov P. Qarshi tarixi. T., Yangi avlod, 2006, 10-b.
2
4
 Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
3
5
 Сагдуллаев А.С. Раскопки и разведки в долине Кашкадарьи // АО 1979. М., 1980 504-с.
11 oshirildi.Tadqiqotlar natijasida birinchi devorning ikki tomoni bo’lagi va jangovar
shinaklar   chiqish   joyi   ochildi.   Ikkinchi   devor   ichki   aylanasining   burj   xonasidan
sharqiy   qismida   yo’lak   chiqish   joyi   ochib   o’rganildi.   Devorning   yuqori   qismidan
turib amalga oshirilgan ikkinchi mudofaa chizig’i mavjud bo’lgan.Ikkinchi davrda
birinchi   devorga   tutash   qilib,   uning   g’ishtlari   bilan   bir   xildagi   xom   g’ishtlardan
qalinligi   1.6metr   bo’lgan   yangi   qo’shimcha   devor   qurilgan,   devorning   umumiy
qalinligi 3.45 metrga yetadi. 1
Keyingi   uchinchi   davrda   ichki   tomon   bo’yicha   qalinligi   1.2   metr   teng
bo’lgan   yana   bir   qo’shimcha   devor   quriladi.   U   burjlarga   olib   boruvchi   yo’llarni
berkitib   qo’yadi.Uzunqirning   shimoliy-g’arbiy  qismida   amalga   oshirilgan  shurfda
qo’lga   ishlangan   oshxona   idishlari   bo’laklari,   hayvon   suyaklari,   o’simliklar
urug’larining qoldiqlari topilgan.
Tadqiqotlar   natijalari   va   shurflardan   olingan   ma’lumotlar   Uzunqir   o’rniga
ilk   temir   davri   shahar   markazi   mavjud   bo’lganligidan   dalolat   beradi. 2
  Uzunqir
manzilgohning   mudofa   devorini   o’rganish   davrida   qo’lga   kiritilgan   topilmalar
janubiy   So’g’dning   ilk   temir   davri   mudofaa   me’morchiligiga   doir   yangi
ma’lumotlar   berdi.Uzunqirni   maydoni   70   gektarga   teng   bo’lib   mil.avv.VIII-VII
asrlarga ta’luqligini aniqlangan. 3
 Uzunqirdagi g’arbiy, sharqiy va janubiy mudofaa
devorlari   qoldiqlarining   qalinligi   20metr   bo’lgan.   Sho’robsoyda     topilgan   sun’iy
xandaq   o’rab   olgan   bo’lib,   shimoliy   tomon   uchun   bunday   xandaq   vazifasini
Sho’robsoyning o’zi bajargan. Uchta joyda darvozalar o’rni aniqlanmagan. 4
Keyingi   davrda   Uzunqir   yanada   kengroq   o’zlashtirildi.Uning   xuddi   shu
darajada   kengayishi   aholining   himoyalsh   maqsadida   istehkomlar   qurish   ehtiyoji
tug’ildi.Mil.avv.VII-VI   asrlarda   murakkab   mudofaa   tizmi:   Xom   g’ishtlardan
qurilgan   mustahkam   devordan   bo’rtib   chiqqan,   burj   xonalariga   va   plyastrlariga
bo’lgan   burjlar   bilan   mustahkamlangan   mudofaa   devorlari   vujudga   keladi.Lekin
dastlabki   davrda   Uzunqirdevor   qalinligi,   burjlar   oralig’ida   bor   yo’g’i   1.85   metr
1
 Qadim gi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.46-47b.
2
 Cагдуллаев А.С. Лушпенко О.Н. Новые данные к изученею древней Согдиских поселений // 1989 41-с.
3
 Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.46-47b.
4
 Qarshi kichik albom T., Manaviyat, 2006. 16-17 b.
12 gateng   bo’lgani   unga   qo’shimcha   ikkinchi   devorning   qurilishi   shu   tufayli   bo’lsa
kerak. 1
Markaziy   Osiyo   janubidagi   mil.avv.   I   ming   yillik   o’rtalariga   oid   bir   qator
yodgorliklarda   o’tkazilgan   tadqiqotlar   ularning   qurilishida   o’zgacha   jihatlar
ustunlik   qilganligini   ko’rsatadi.   Dastlab   ularning  ko’pchiligi   qalin   devorlarga   ega
bo’lgan.Devorlar tashqi  qirralari qiyaroq shaklda bo’lib devorlar mustahkamligini
oshirgan.
Devorning tashqi tomoni bo’ylab o’tgan mustahkam xandaq ham xuddi shu
vazifani bajargan bunday tuzilishga ega bo’lgan devorlardan faqat bir tizm devori
yuqoti qismidan turib o’q otishga asoslangan mudofaa amalga oshirilgan. 2
 Uzunqir
mudofaasining   kuchaytirilishi   dastlabki   devorni   doimiy   ravishda   qalinlashtra
borish   yo’li   bilan   amalga   oshirilgan   bo’lib,   boshqa   yodgorliklarda   ilk   devor
keyingi devorlar uchun poydevor vazifasini o’tagan. 3
Tadqiqotlar   natijalari   va   shurfdan   olingan   ma’lumotlar   Uzunqir   o’rnida   ilk
temir davri shahar markazi mavjud bo’lganligidan dalolat beradi. 
Qadimgi   shahar   qurilishida   joyning   tabiiy-geografik   xususiyatlaridan
muvafaqqiyat   bilan   foydalanilagan   .   Bu   narsa   birinchidan,   uning   joylashuvida,
ikkinchidan,  mudofaa   devorining   ilonizi   shakldagi   janubiy   qismi   ko’rinishida   o’z
aksini topgan.Uzunqir va uning atrofini suv bilan taminlash masalasi  ham muhim
ahamyat   kasb   etadi   suv   Sho’robdan   va   Zax   bulog’I   soyi   hamda   irmoqlaridan
olingan   bo’lib,   u   Uzunqirdan   shimolroqda   oqib   o’tgan.   Xozirgi   davrda   bu   hudud
Pistaxon   kanali   bilan   sug’oriladi.   U   mahalliy   aholi   ma’lumotlariga   ko’ra,   ilgari
bevosita   Uzunqir   devorlarigacha   kelgan   bo’lib,   endilikda   Dyuper   yordamida
Sho’robsoy   orqali   suvni   uzatadi.   Kanalning   boshlanish   qismida   o’tkazilgan
tadqiqotlar   kanalning   qadimiyligi,   suvni   Qashqadaryodan,   yangi   qishloq   yonida
oqib o’tuvchi irmoqdan danba yordamida olishi va yana ikkita boshlanish qismida
ega   bo’lganligini   ko’rsatadi. 4  
Uzunqirdagi   arxeologik   tadqiqotlar   uning   hududida
1
 Rtveladze E.V. Buryakov. Y.F, Sulaymonov. R.X. Qarshi T. Manaviyat, 2006.  4-5 b.
2
 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркистана М: Наука 1963. 263-с.
3
 Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т., “Узбекистон” , 1988, 37-с.
4
 Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.
13 hayot   mil.avv.   I   ming   yillik   boshlarida   paydo   bo’lganligidan   dalolat
beradi.Manzilgoh   markaziy   qismidagi   shurfdan   qo’lga   kiritilgan   va   qadimiy
manzilgoh   mavjud   bo’lganligidan   dalolat   beruvchi   mill.avv.VII   asrga   oid   spool
siniqlari   majmuasi   shuni   isbotlab   turadi.   Janubiy   So’gda   ilk   temir   davrida
boshlangan   tarixiy   jarayonlar   natijasida   3-4   gektar   kattalikdagi   manzilgohlar
vujudga keladi va ular keyinchalik   qalin hamda mustahkam mudofaa devorlariga
ega bo’lib, dastlabki shaharning qarorgohiga aylanadi. 1
Janubiy   So’g’dagi   ilk   shahar   shakllanish   va   rivojlanishiga   misol   qilib
Sangirtepa   va   Uzunqirni   ko’rsatish   mumkin.Uzunqirning   mudofaa   me’morchiligi
Qashqadaryo   vohasidagi   ilk   temir   davri   madaniyating   yuqori   darajada   taraqqiy
etganligidan   guvohlik   beradi   Bu   o’ziga   xos   mintaqaviy   ahamyatga   ega   bo’lgan
yangilikdir. U Markaziy Osiyo janubidagi ilk shahar madaniyati markazlaridan biri
bo’lib,   butun   qadimgi   sharq   uchun   umumiy   bo’lgan   taraqqiyot   qonunlari   asosida
rivojlangan.   Lekin   vaqt   o’tib   bu   jarayon   Uzunqirda   to’xtadiki,   buni   eng   avvalo
shug’orish   tizmidagi   o’zgarishlar   va   qadimiy   shahar   mudofaasi   ahvolidagi
o’zgarishlar bilan izohlash mumkin. Mil.avv. III-II asrlarda markaz Kitob o’rniga
ko’chadiki,   fikrimizcha   bu   avvalo   ushbu   hududda   shahar   madaniyatining
taraqqiyoti   uchun   barcha   zarur   shart   -sharoitlar     mavjudligi   bilan   bog’liq   bo’lsa
kerak. Uzunqir janubiy So’g’da ilk shahar tuzilmasining shakllanishiga misoldir. 
U   yirik   o’troq   dehqonchilik   vohasinning   hamda   janubiy   So’g’dagi   alohida
viloyatning   xo’jalik,   ma’muriy,   harbiy   va   madaniy   markazi   bo’lgan.   XX   asrda
qishloq   xo’jalik   maqsadlarida   manzilgoh   xududi   tekislab   yuborilgani   sababli   biz
hozir ilk shaharning ichki tarkibiy tuzilishi to’g’risida hech narsa deya olmaymiz.
  Markaziy   Osiyo   dastlabki   shaharlariga   hos   bo’lgan   ushbu   belgilarning
barchasi ilk temir davrida ular o’zlaring muhim markaz bo’lib xizmat qilganligidan
dalolat   beradi   janubiy   So’g’d   ilk   temir   davri   tarixining   muhim   jihatlaridan   biri
Sangir   I   va   Uzunqir   I   turidagi   sopol   idishlaring   vujudga   kelishidir.O’troq
dehqonchilik   madaniyatlari   taraqqiyoti   masalasi,   muammoning   quyilishi   tarzda
1
P Ravshanov. Qarshi va Kesh tarixi manbalari.  Qarshi 2005. 12-13 b.
14 olimlar   asrlarida   o’z   ifodasini   topgan   va   keying   davrda   aynisa   tadqiqotchilar
etiborni o’ziga jalb qila boshladi. 1
Qashqadaryo   vohasi   (Janubiy   So’g’d)   mil.avv.   I   ming   yillikning
boshlaridayoq   Baqtrya   Tarixiy   madaniy   birligining   tas’ir   doirasiga   kirgan   bo’lib
turli   etnik   asoslarga   ega   bo’lgan   qabilalar   o’rtasidagi   aloqlar   Baqtriya   hududidan
aholining So’g’da ko’chish jarayonlari buning uchun asos bo’lgan. 
Qadimgi   Baqtriya   bilan   bevosita   qabilalarning   janubiy   So’g’dga   kirib   kela
boshlashi   geografik   sharoitlar   bilan   asoslanadiki,   ushbu   viloyat   Baqtriya   bilan
bevosita   chegarada   joylashgan.   Janubiy   So’g’dagi   eng   qadimgi   manzilgohlarning
yopiq   kechuvlari   orqali   o’tuvchi   Amudaryo   bo’ylari   orqali   o’tuvchi   yo’llar
yoqasida joylashganligi ham bu jarayon uchun xos xususiyatdir. 2
Samarqand   tog’idan   tog’lar   orqali   ajralgan   janubiy   So’g’d   mil.avv.   I   ming
yillikning   birinchi   yarimida   tarixan   Shimoliy   Baqtriyaga   yaqin   turgan   bo’lib
o’rganilayotgan hudud yodgorliklardan qo’lga kiritilgan topilmalar  buning yorqin
isbotidir. Geografik sharoit So’g’dning viloyatlarida o’ziga xos moddiy madaniyat
xususiyatlari   shakllanishiga   olib   keldiki,   bu   xususiyatlar   yuz   yilliklar   davomida
saqlanib qolgan .Bunday farqlar ilk temir davrdayoq kuzatiladiki, Janubiy So’g’da
bu davrda ilk shaharlar shakllanishi jarayonlari ancha rivojlanib boradi. Sangirtepa
va   Uzunqir   ma’lumotlari   shundan   dalolat   berdi. 3
  O’troq   dehqonchilik   va
chorvachilik   vohalarining   kengayishi   kelgindi   va   mahalliy   xalqlarning   aralashib
ketishiga,   ilg’or   an’analarning   qo’shilishi   va   o’zgartirilishiga,   yagona   xo’jalik-
madaniy   turlarning   shakllanishiga   olib   keladiki   Sangirtepa   topilmalari   shundan
dalolat beradi. Qulay ob-havo sharoiti unumdor yerlarning mavjudligi ham ushbu
jarayonlarga   turtki   bo’lgan   asosiy   sabablardan   bo’lib   bu   hol   dehqon-chorvador
qabilalar   tomonidan   dehqonchilik   va   chorvachilik   uchun   yaroqlik   bo’lgan   yangi
maydonlarning   izlash   jarayonlarni   aks   ettiradi. 4
  Janubiy   So’g’dning   mil   avv.   I
ming   yillik   boshlari   va   o’rtalariga   oid   yodgorliklarida   o’tkazilgan   tadqiqotlar,
1
 Кабанов С. К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе 109-с.
2
 Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.58-b.
3
  Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века   долины   Кашкадарьи   //   Древная   и
средневековая археология Средней Азии Т., Фан 1990.24-с.
4
 Cагдуллаев .А.С Древние пути на юге Узбекистана// ОНУ 1981 33-38 с.
15 strategrafik   ma’lumotlar   va   arxeologik   majmualar   tahlili   quydagi   o’ziga   xos
xususiyatlarining   ajratish   imkonini   beradi:   aholining   voha   bo’ylab   joylashishi
yagona   xo’jalik-madaniy   turi   mustahkamlangan   markazlarning   qurilishi,   qurulish
uslubining   yuqori   darajasi,   turli   me’moriy   rejaviy   usullarning   qo’llanilishi
rivojlangan kulolchilik va metalchilikning vujudga kelishi bilan bog’liqdir. 1
  Janubiy   So’g’da   ilk   temir   davriga   oid   keng   darajada   o’zlashtirilgan
hududlar   ko’zga   tashlanadiki,   ularning   o’zlashtirilishi   keying   davrlarda   ham
davom   etadi.   Mil.avv.   IX-VIII   asrlardayoq,   keyinchalik   mil.avv.VII-VI   asrlarda
ham   bu   yerda   Qashqadaryoning   quyi   qismi   va   o’rta   qismida   shakllangan   ikki
viloyat va hududlar o’rtasidagi bir qadar aniq chegara shakllandi. Ilk temir davrida
xo’jaliklar,   madaniyat   va   savdo   yuksak   darajada   rivojlanib   ishlab   chiqaruvchi
kuchlarning   o’sishi   xususiy   mulkchilik   va   ayri   boshlashi   keltirib   chiqargan,   xom
ashyo hunarmandchilik buyumlari savdo mahsulotiga aylangan. Ilk temir davrining
xo’jalik   sohasida   erishgan   eng   katta   muvaffaqiyatlaridan   biri   qadimgi
dehqonchilikning keng yoyilishidir. 2
I. 2 Antik davr arxeologik yodgorliklari.
Antik  davrda (mil.avv IV asrning oxiri milodning IV asri) O’zbekistonning
janubiy o’lkasi bo’lmish Qashqadaryo vohasi aholisi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotida   mavjud   ijtimoiy-siyosiy   vaziyat   bilan   bog’liq   bir   qataor   muhim
1
 Крашенинникова Н.И. Раскопи в Китабском районе//АО 1983. М. 1985, 533-534 с.
2
 Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе. 1951.77-с.
16 o’zgarishlar   ro’y   berdi.   Tadqiq   qilinayotgan   o’lka   O’zbekistonda   antik   davr
markazlashgan   davlatlarning   vujudga   kelishi   va   rivojlanishi   jaroyonidan   chetda
qola olmas edi. 1
Mil.avv   III-II   asrlar   bo’sag’asida   sharqiy   Qashqadaryoning   poytaxti
Sho’robsoy   vohasidan   Osuvdaryoning   o’rta   oqimiga,   Kitob   shahri   rayoniga
ko’chadi. Kitob shahrining hozirgi imoratlari ostida mil.avv III asr milodiy VII asr
qatlamlari  yashirinib yotibdi. Antik davrda madaniy aloqalar  va o’zar ta’sir  (grek
va  mahalliy  madaniyatlar   qo’shilishi)   shuningdek  savdo   va  pul  munosabatlarning
jadal   rivojlanishi   bilan   izohlanadi.   Bularning   barchasi   markaziy   osiyo   turli
viloyatlari   o’rtasida   rasmiy   aloqa   va   savdo   yo’llarning   shakllanishiga   olib
keladi. 2
Antik davr  arexologik  manbalari  Qashqadaryo  vohasi  aholisining  qadimgi
diniy qarashlari bilan bog’liq masalani o’rtaga qo’yish imkonini berdi. Tadqiqotchi
olimlarning   fikriga   tayangan   holda   A   Omelchenko   Janubiy   So’g’dning   sharqiy
qismidagi   antik   davr   manzilgohlarni   topologik   va   ichki   tuzulishini   quydagicha
o’rganib   chiqadi:   Viloytning   markaziy   shahri   (Suse-Kitob,   maydoni   40gektar)
alohida   tumanlarning   sobiq   markazlari   bo’lgan   turli   joylarda   joylashgan   yirik
manzilgohlar(Sho’robsoydagi   Saroytepa-Olvontepa,   maydoni   8-9   gektar:
Ayoqchisoydagi-Kattajartepa   maydoni   6.5   gektar:   Toldisoy   va   Guldarasoydagi
Qayrag’ochtepa I va Qayrag’ochtepa II maydoni 10-20 gektar: Qorabog’daryodagi
Kattakontepa   maydoni   7-8   gektar).   Tadqiqotchining   fikriga   ko’ra   janubiy
So’g’dning   sharqiy   qismida   joylashgan   Antik   davr   manzilgohlarning   umumiy
maydoni 130 gektarga teng.
Qashqadaryo   vohasi   antik   davr   yodgorliklarida   olib   borilgan   qazishmalar
natijasida olingan ma’lumotlar ushbu davr binokorlik uslublari to’g’risida ma’lum
xulosalar   chiqarish   imkonini   beradi   Yakkabog’   tumanidagi   Parmonqultepa
yodgorligida   bir   qancha   xo’jalik   xonalari   ochib   o’rganilgan   ularning   devorlari
1
1
  Хасанов.М.,   и   Мехендали.С.  Раскопки   на   Сангиртепе   в   Кашкадары   //   Археологические   исселедования   в
Узбекистана. 2003 Т “Узб миллий энсклопедияси” 2004 183-б
2
2
  Омельченко   А.   Районирование   типология   и   внутренная   структура   поселений   античного   времени
восточной части южного Согда//. Т .2002 88-90 с
17 paxsadan qurilgan.   Bu yerda balandligi 2.2 metr diametri 0.8 metrga teng g’ishtli
ustun saqlanib qolingan. 1
Markaz ko’chirilishing siyosiy va iqtisodiy sabablari bor edi. Yangi poytaxt
shahar(Xitoy   manabalardagi   Suse)     markaziy   Samarqand   So’g’didan   jom   va
Taxtaqoracha   dovoni   orqali   Xisorning   g’arbiy   tarmoqlaridagi   bronza   va   undan
nariga-   shimoliy   Baqtryaga   olib   boruvchi     qadimgi   yo’llar   chorrahasida   strategik
nuqtai   nazardan   juda   qulay   joylashgan   edi.   Dastavval   u   ellin   hukmdorlarning
shimoliy   Qashqadaryodagi   asosiy   tayanch   punkiti   sifatida   mo’ljallangan   bo’lishi
ehtimol.So’ng   So’g’da   mustaqil   dinastiyalarning   qaror   topishi   butun   Kitob-
Shahrisabz   vohasining   markazi   bo’lib   qolgan   yangi   shaharning   ravnaq   topishiga
ko’maklashdi. 2
Bir   tomondan   sug’orish   tizmining   rivojlanishi,   ikkinchi   tomondan   Kitob-
Shahrisabz  vohasining markaziy qismida unumdor  yerlar mavjudligi antik davrda
kanallar tarmoqlari kengayishiga olib keladi Sho’robsoy va Qashqadaryo oralig’ida
kamida   uchta   kanal   aniqlanga   soyning   qiyi   oqimidagi   Saroytepa,   Nomsiztepa   va
boshqa manzilgohlarga Qashqadaryodan uzunligi 8 kmdan ziyod bo’lgan Pistaxon
kanali chiqarildi, uning sohili bo’ylab to’rt guruh mnazigohlar bunyod etildi. Kanal
boshida   toshdan   qurilgan   to’g’on   tizmi   hozirgacha   saqlanib   qolgan.   Millod
bo’sag’asida   Oqchidaryoning   o’rta   oqimi   bo’ylab   yuqori   saroy   kanali   yaqinida
uchta katta bo’lmagan kanal va ehtimol suv ombori ham barpo etilgan. 3
Urushdan   keyin   Respublika   Fanlar   Akamediyasining   tarix   va   arxeologiy
institute   Qashqadaryoning   o’tmish   obidalarni   o’rganilishini   va   tadqiq   etishni
rejalashtiradi. 1946-yildan boshlangan ish o’z natijalarini berdi. 
Arxeologik tadqiqotlar asosan quyi Qashqadaryoda olib boriladi. Arxeologik
qazuv   ishlaring   dastlabki   samaralari   haqida   S.K.Kabanov   maqola   va   axborotlari
e’lon qilinadi. 1
1
1
 P.Ravshanov. Qarshi va Kesh tarixi manbalari.Qarshi “Nasaf ” 2005 20-b
2
2
 Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т., “Узбекистон” , 1988, 37-с.
3
3
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.12-b.
1
1
 Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе. 1951.61-68с 
18 Umuman so’ngi o’rta asrdagi shimoliy Qashqadaryodagi kanallar va ariqlar
tarmog’i O’rta Osiyoda eng rivojlangan tarmoqlaridan biri deb hisoblanadi. Voha
aholisini hamda sug’orish tizmi asosiy inshoatlarini himoyalash uchun uncha katta
bo’lmagan   qal’alar   qurilgan.   Podayotoqtepa   shunday   qal’a   namunasidir.   Uning
yuqori   qatlami   antik   davr   boshiga   oid   uni   qurish   uchun   tanlagan   joy   qulayligi
tufayli mavjud sharoitda mudofaa masalasi maksimal darajada hal qilingan. 
Podayotoqtepasoyning   burilishida   qator   joylarda   qo’shimcha   devor   bilan
kuchaytirilgan mustahkam soz tuproq qatlami ustiga qad ko’targan. Janub va sharq
tomonlarda   uni   eni   8-11   metr   bo’lgan   xandaq   o’rab   turgan:   shimol   va   g’arb
tomondan   qalinligi   3.5   metr   bo’lgan   devor   yo’nilgan   soz   tuproqli   paxsa   hamda
xom   g’ishtdan   iborat   bo’lgan. 2
Sharqiy   Qashqadaryo   istehkomlari   qo’shni
mintaqalar   mudofaa   inshoatlari   bilan   qiyoslash   ularning   rivojlanganlik   darajasi
o’sha   davrda   O’rta   Osiyoda   mavjud   bo’lgan   ilg’or   namunalarga   mos   bo’lganini
ko’rsatdi.   O’rta   Osiyoning   ko’hna   shaharlarida   Markaziy   So’g’dagi   Afrosiyob   va
Shimoliy   So’g’dagi   Nurtepa,   Shimoliy   Baqtryadagi   Qiziltepa   hamda
Dalvarzintepada   olib   borilgan   arxeologik   qazishmalar   natijasida   shunga   o’xshash
istehkomlar aniqlandi.  
Qayrog’ochtepadan   olib   borilgan   tadqiqotlar   juda   qiziqarli   ma’lumotlarni
berdi.Bu yodgorlik Qashqadaryo vohasi  o’rta qismida joylashgan yirik antik davr
yodgorligi   bo’lib,   o’z   hajmiga   ko’ra   faqat   qadimgi   Kitob   shahar   xarobasidan
kichikdir. 3
  O’zining   juda   katta   hajmiga   qarmasdan   manzilgoh   mudofaa   devori
bilan o’ralgan, ammo uni o’rab turgan keng va chuqur irmoqlari o’ziga xos xandaq
va tabiiy to’siq bazifasini bajargan. 
Kitob   o’rnidagi   antik   davr   manzilgohi   hisoblangan-ilk   manzilgoh
Qalandartepa   yoki   Tepai   Afrosiyob   “Shohnoma”   ning   boshqa   bir   mashhur
qaharamon   nomi   bilan   bog’liq.Islomgacha   yaratilgan   manbalarda   bu   hudud
to’g’risida   ma’lumotlar   I.Markvant   asarida   keltirib  o’tilgan.Hozir   bu   ma’lumotlar
numizmatik matreallar bilan muayyan darajada to’ldirilmoqda. 1
2
2
 Сагдуллаев А.СК вопросу о второй столице Согдианы. // СА 1988 223-230 с.
3
3
 Крашенинникова Н.И. Разрез крепостной стены древнего Кеша. ОНУ,1968 60-с
1
1
Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов   средней   Азии   в   древности   и
средневековы Т 1989.38-44с
19 Vohaning janubidagi Qayrog’ochtepa qal’asi hamda Kitob o’rnidagi poytaxt
arki bo’lgan Qalandartepadagi imoratlar Podayotoqtepa yuqori qatlamlari bilan bir
davrga   oiddir.Mudofaa   devorlari   baquvvat   poydevor   ustiga   qurilish   usuli   so’ngi
jez,   ilk   temir   davriga   borib   taqaladi.   Bu   vaqtda   Orta   Osiyo   janubidagi
shakllanayotgan   shaharlar   bo’lgan  va   ilk  shahar   markazlaridagi   qal’alar  baquvvat
asos   poydevor   ustida   barpo   etilgan.   Mudofaa   devorni   shuningdek   burjlar   ham
kuchaytirilgan.Asosan   tekis   joyda   bunyod   etilgan,   Kitob   devori   paxsadan
ko’tarilgan   ustidan   to’g’ri   burchakli,   tamg’a   bosilgan   bir   necha   qator   xom   g’isht
terilgan   paxsa   qatlamlari   orasida   bordon   bosilgan,   u   zahdan   va   sho’rlanishdan
asragan. 2
Arxeologik   tadqiqotlar   ko’rsatilishicha   mil.avv   IV-III   asrlarda   sharqiy
Qashqadaryoda   uy-joy   imoratlari   istehkomlar   va   jamoat   binolaridan   farqli
ravishda,   asosan   yarim   yerto’lalardan   va   yengil   bostirmasi   imoratlardan   iborat
bo’lgan.   Bu   majmualarda   paxsa   va   antik   davrga   xos   bo’lgan   kvadrat   shakladagi
xom   g’isht   uncha   baland   bo’lmagan   devorlar   va   sandallar   uchun   ishlatigan.
Masalan Podayotoqtepa devori ichidan o’zaro bog’lanib ketgan bostirmalar ostida
uy-   joy   majmualari   guruhi   joylashagan. 3
XX   asrning   70-80   yillarida   N.I
Krashenninikova   rahbarligidagi   arxeologiya   otryadi   eng   shimoly   Kitob   tumanini
tekshirdi.Sho’rob   soy   daryosi   bo’ylab   mustahkamlanmagan   manzilgohlar
aniqlandi.
Bu   manzigohlardan   tashqarida   kulolchilik   ishlab   chiqarish   izlari   ham
saqlanib   qolgan   edi.Ilk   antik   davr,   ilk   temir   asri   manzilgohlarni   topilishi   katta
voqea bo’ldi.
Qudratli   mudofaa   inshoatiga   ega   bo’lgan   bu   manzilgohlarni   o’rganish   natijasida
tadqiqotchilar   vodiyning   butun   viloyatga   nom   bergan   qadimgi   markazi-   Nautaka
aynan   shu   yerda   daryoni   o’rta   oqimida   joylashgan   degan   xulosaga   keladi.Qazish
ishlari   bu   manzilgohlar   ellin   davrining   boshidayoq   obod   qilingan   bo’lishi
mumkinligini ko’rsatadi. 1
2
2
Массон   М.Е   Работы   Кешской   археолого-топографической   экспедиция   ТАШГУ(КАТЭ)   по   изучение
восточной половины Кашкадарьинской области// Т.1977.31-с
3
3
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq 2002, 76-b 
1
1
Крашенинникова Н.И. Раскопи в Китабском районе//АО 1983. М. 1985, 533-534 с. 
20 XX asrning 70-80 yillarida Qashqadaryo sharqiy qismining  xaritasini tuzish
bo’yicha   keng   miqiyosida   olib   borilgan   ish   jarayonida   antik   va   o’rta   sarlar   davri
yodgorliklari rayonlashtirish va tiplarga ajartish va dastlabki  dehqonlar   guruhlari
kelgan   davrdan   boshlab   mintaqa   madaniyatining   rivojlantirish   masalalari   ko’rib
chiqilgan. 2
  O’rta Osiyoning janubi va markazini Janubiy So’g’d orqali bog’lovchi
hamda   qadimgi   davrlardan   buyon   mavjud   bo’lgan   ko’hna   yo’llar   muammosi
alohida   qo’yildi. 3
Ayni   mahalda   mil.avv   III-II   asrlarda   Kitob   hududida   ancha
mustahkam uylar qurilgan.Ular odatda maxsus asos ustiga joylashgan O’rta Osiyo
singari   Sharqiy   Qashqadaryoda   ham   qurilishda   yoppasida   xom   g’isht   ishlatishga
o’tila  boshlangan.Antik   davrda  odatda  uylar   xar-xil   vazifani   bajaruvchi   bir  necha
xonadan   iborat   bo’lgan.   Maydoni   20-30   kv   metr   gacha   borgan   turar   joy
xonalaridan   tashqari   unga   albatta   xumxona   kirgan.   Xumxonada   (8-12   kv   metr)
devor   yonida   yarimgacha   yoki   bo’g’zigacha   yerga   ko’milgan   don,   moy,   sharob
saqlanadigan   bir   necha   xum   bo’lgan   bazan   xumlar   turar   joy   xonal а ri   ichida
joylashtirilgan. 4
Xonalar   shuningdek   tashqaridan   ko’mir   cho’g’i   keltirib   solingan   manqal
yordamida   ham   isitilgan.Xonalarning   derazasi   bo’lmagan   ko’rinadi.   Hovliga   olib
chiquvchi   eshiklar   odatda   ostonaga   mahkamlangan   yon   ustunga   o’rnartilgan.   IV-
asrning oxiri V asrning boshiga kelib esa to’g’ri burchakli g’ishtdan foydalanishga
o’tilgan   Sharqiy   Qashqadaryoning   Antikdavrdagi   me’morchilik   va   qurilish
texnikasi   Baqtriya   va   yanada   ko’proq   markaziy   So’g’d   texnikasiga   monand
bo’lgan.   Buning   sababi   viloyat   geografik   jihatdan   O’rta   Osiyoning   mazkur   ikki
madaniy markazi oralig’ida joylashganligidir.
Makedoniyalik   Aleksandr   yurishlari   bilan   bog’liq   bo’lgan   siyosiy
o’zgarishlar, muhimi shu hodisalardan keyin Old Osiyo va Yunonistonnig o’zidan
ko’plab kishlar ko’chirib kelganligi O’rta Osiyo mintaqasi moddiy madaniyatinng
turli   jihatlariga   turli   ta’sir   ko’rsatdi. 1
  Sharqiy   Qashqadaryoda   bu   ta’sirning   eng
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.58-b.
3
3
Cагдуллаев .А.С Древние пути на юге Узбекистана// ОНУ 1981 33-38 с.
4
4
 Кабанов.С.К. Керамический комплекс из наслоений древнего городиша в Китабе// ИМКУ.Т. 1962 42-53с.
1
  Ртвеладзе.Э.В   Этюд   по   исторической   географии   Бактрии   и   Согдианы   во   время   похода   Александра
Македонского/ ВДИ 2000.104-112с
21 dastlabki   izlaridan   biri   Podoyoqtepada   va   Kitob   o’rnidagi   qadimgi   shahar   spool
majmualarida   kuzatiladi.   Yangi   shakllar   eng   avvalo,   uzunqadahlar,   lagan   va
kosalar   keng   yoyilgan.   Chekkasi   past   tomonga     yoki   ichiga   qaytarilgan,   tubida
xalqasimon bo’rtmasi bo’lgan, baliqdan tayyorlangan taom solishga  mo’ljallangan
likopchani   alohida   ajratib   ko’rsatish   mumkin.   Ko’zalarda   tutqich   tanasida   esa
metal   qolipni   eslatuvchi   xalqalar   paydo   bo’ldi   ayrim   idishlar   qo’sh   quloqsimon
shakl   kasb   etdi.   Sopol   sirtiga   ishlov   berishning   yangi   texnikasi   joriy   qilindi.   U
qizg’ish   jigarran   angop   bilan   qoplanib,   jilov   berildi,   natijada   idish   laklangandek
ko’rinadi. 1
  Avvalgi davrdan farqli ravishda antik davrda ishlariladigan idishlardan
faqat   qozon   va   manqal   qo’lda   yasalardi.   Antik   davrda   Sharqiy   Qashqadaryoda
kulolchilik ravnaq topishida yuqori  sifatli  tuproq qatlamlari  muhim  rol o’ynaydi. 2
Bu   davrda   Janubiy   So’g’dning   sharqiy   qismida   ishlangan   sopol   buyumlar   butun
O’rta   Osiyoda     hatto   sopol   tayyorlashda   don   qozongan   Baqtriya   va   Samarqand
So’g’di   singari   markazlariga   qiyoslaganda   ham   eng   yaxshisi   edi.   Topilmalardan
ma’lum   bo’lishicha   kundalik   ro’zg’orda   ishlatiladigan   sopol   idishlar   qishloq
kulolari tomonidan yasalgani holda yuqori sifatli sopol asosan shahar markazlarida
tayyorlangan. 3
Sharqiy   Qashqadaryoda   biroz   qiya   qilib   ishlangan   idishlardan   mil.avv   II-I
asrlar   bo’sag’asigacha   foydalanib   kelingan   ayni   mahalada   ko’chmanchilar
istilosidan so’ng So’g’d ellin davlatlarining siyosiy ta’sir doirasi chiqqach, mil.avv
II asr sopol  majmualarida bir qator yangi shakllar yuzaga keldi. Bikomus va Jom
shakldagi   qadahlar   yaxlit   yoki   g’ovak   poychadagi   xush   bichim   uzun   idishlar
balandligi 10-20 sm, diametrik 12-16 sm tarqala boshladi.   1
     Shuningdek gardish
ichkari   tomon   biroz   qayrilgan   chuqur   kosalar   va   dardishi   tashqariga   ancha
qayrilgan   nisbatan   mayda   kosalar   ham   keng   tarqalagan   edi.   Har   ikkalasi   bronza
yoki kumushga o’xshash rang beruvchi yuqori sifatli qizqish-jigarran yoxud angop
bilan   qoplangan.   Yunonlarning   idishlariga   juda   yaqin   bo’lgan   idishlar   kam
1
  Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.25-b
2
  Усмонова.З.И  К вопросу о ранней античной крамики древней области Кеш// ИМКУ 1973 53-55с
3
  Кабанов.С.К. Керамический комплекс из наслоений древнего городиша в Китабе// ИМКУ.Т. 1962 42-53с.
1
1
Крашенинникова Н.И. Раскопи в Китабском районе//АО 1983. М. 1985, 533-534 с.
22 uchraydi. 2  
Milodiy   I   asrga   xumlar   nisbatan   takomillashtirilgan   kulolchilik
dastgohida   yasalgan.   Ular   hajmi   kichik   tuxumsimon   shakl   kasb   eta   boshlagan,
gardishi   biroz   ichkariga   qayrilib,   qalinlashtiriligan.   Saroytepada   to’lqinsimon
chiziqlarni   orasiga   olgan   konsentrik   uyma   naqsh   solingan   chelaksimon   chuqur
idishlar   topilgan.Katta   idishlarning   ko’pchiligi   angop   bilan   to’la   qoplanmagan,
faqat   yuqori   qimi   yaxlit   yo’l-yo’l   yoki   oqma   angop   berilgan.   Bu   usul   Sharqiy
Qashqadaryo   sopollarni   Kanguyning   boshqa   viloyatlari,   eng   avvalo
Xorazm(milodiy   I   asr)   bilan   yaqinlashtiradi.   Sharqiy   Qashqadaryoda
ko’chmanchilar   muhitida   rasm   bo’lgan   shakldagi   sopol   idishlardan   ulov
hayvonlarga yuklash uchun bir tomoni tekis bo’lgan suv donlar uchraydi. 3
Sharqiy
Qashqadaryo Antik manzilgohlarning eng yuqori qatlamlarida ko’pincha sopoldan
yasalgan   o’ziga   hos   shakladagi   o’choq   takliglari   ham   topildi.Bu   mahalliy
jamiyatda   shimol   ko’chmanchilik   unsurlari   kirib   kelishi   kuchayganidan   dalolat
beradi.Antik   davrda   Sharqiy   Qashqadaryoda   to’qimachilik   keng   rivoj   topgan.Ip
yigirishda   markazida   urchuq   o’rnatiladigan   teshik   bo’lgan   kichikroq   sopol
gardishlaridan foydalanilgan. 4
Janubiy   So’g’dning   Antik   davr   manzilgohlarida   teshiksiz   kichikroq   spool
gardishlar   tez-tez   uchrab   turadi.   Ko’pincha   ularga   Urchuq   o’rnatiladigan   gardish
uchun tayyorlab qo’yilgan materal deb qaralgan. Biroq ularning o’ziga xos shakli
boshqa mintaqalardagi topilmalarga o’xshashligi Markaziy So’g’dagi va Shimoliy
Baqtriyadagi   singari   vohada   ham   gardish   soqqalaridan   foydalanib   o’ynaladigan
o’yin   uzoq   vaqt   mavjud   bo’lgan   deb   taxmin   qilishga   asos   beradi. 1
  Pishirilgan
loydan   sopqon   soqqalari   hamda   loy   va   hamrga   bo’rtma   ta’svirlar(ko’pincha
quyosh   ramzlari,   qushlar,   hayvonlar)   bosish   uchun   qolib   ham   tayyorlangan.
Sharqiy   Qashqadaryodagi   bunday   buymlar   so’nggi   antik   davrda   yuzaga   kelgan
hamda   O’rta   Osiyo   shimoli   aholisi   bungacha   Sirdaryo   o’rta   oqimida   yoyilgan
Qovunchi   madaniyati   vakili   bo’lmish   qabilalar   bilan   bog’liq   bo’lgan.Bu   kanguy
2 
 2 
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.33-35b 
3
3
Cагдуллаев .А.С Древние пути на юге Узбекистана// ОНУ 1981 33-38 с.
4
4
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 78-b
1
1
Қадимги   Кеш - Шаҳрисабз   тарихидан   лавҳалар // Маъсул   мухарир :  А . С . Сагдуллаев . Т .” Шарқ ” 1998.11- б  
23 mulki   qarorgohi   Suse-Keshga   ko’chirilgani   to’g’risida   tarixiy   manbalarda
keltirilgan   ma’lumotlarga   mos   keladi. 2  
Uch   tomondan   turli   tosh   jinslarga   boy
tog’lar bilan o’ralgan Kesh vohasining joylashuvi hunarmandchilik vohalari yaxshi
rivojlangan.   Mil.avv   539   yoki   529-yillarda   O’rta   Osiyo   ikki   daryo   oralig’i
tarkibiga kirgan va Makedoniyalik Aleksandrning ushbu hududga mil.avv 329-yil
bahorida   boshlangan   yurishigacha   shunday   bo’lib   kelgan.   O’z-ozni   podsho   deb
elon   qilgan   Bessni,   E.V.Rtveladze   taxminicha   Nautaka   viloyati   tarkibiga   kirgan
shu   hududga   Uzunqir   panagoh   qal’asida   asir   ilgan   degan   fikrlar   mavjud.Mil.avv
328-yil   kuzida   Aleksandr   Nautaka   viloyati   hukmdori   Sisimtrga   qarshi   maxzsus
harbiy   yurish   uyshtiradi.   Bu   yurish   Nautakaning   tor-mor   etilishi   va   Sisimtr   asir
olinishi bilan yakullanadi. 3
Sisimtrning   maqomi-u   mahalliy   suloladan   chiqqan   hukmdor   bo’lgani   yoki
Ahamoniylar   ma’muriyati   tomonidan   tainlangan   satrap   bo’lgani   nomalum.   Biroq
boshqa   hukmdorlar   Oksiart,   Xorien,   Spetamin   va   hokozolar   eslatilishdan   kelib
chiqilsa,   u   Nautakada   hukmdorlik   qilgan   mahalliy   sulolasi   vakili   ekanligi
ehtimolga yaqin. 
Har   qanday   holatda   ham   Nautaka   bu   vaqtda   boshida   o’z   hukmdori   turgan
muayyan   mulk   bo’lgan,   binobarin   uning   huzurida   bo’lgan   tegishli   ma’muriy
xizmatlar   bo’lgan.Bu   viloyatning   Makedoniylik   Aleksandr   vafotidan   so’ng   mil
avv.323-yildan  boshlab mil.avv 312-yilda  Salavka I tomonidan davlat  tuzgunicha
davom   etgan   davr,   yani   qo’sh   podsholik   orasidagi   vaqtda   kechgan   tarixi   haqida
amlada hech narsa ma’lum emas.
              Mil.avv 321-yilgacha Baqtriya So’g’diyona satrapi Makedoniyalik Filipp
bo’lgani mil.avv 321-yildan boshlab esa bu lavozimni Kipirlik Stasanor egallagani
ma’lum   bu   vaqtda   Nutakada   Sisimtrga   ta’luqli   bo’lgan   mahalliy   sulolar   vakillari
yoki hatto o’z navbatida Aleksandr tomoniga o’tgan Sisimtrning o’zi hukmronlikni
davom  ettirgan  bo’lishi   mumkinligi   ham  istisno   etib bo’lmaydi. 1
Bu  juda qiziqarli
faktir   chunki   avvallari   muzey   to’plamlaridan   ma’lum   bo’lgan   Makedoniyalik
2 
2
 Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т.,“Узбекистон”, 1988, 37-с.
3
3
Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов   средней   Азии   в   древности   и
средневековы Т 1989.38-44с
1
1
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 12-b
24 Aleksandr dirahmalariga taqlidan O’rta Osiyoda zarb etilgan zarb etilgan muomila
joyi   aniqlandi.   Bunday   tangalarni   zarb   qilish   fikrimizcha   mil.avv   IV   asr   oxirida
qo’sh   podsholik   oralig’ida   boshlangan   va   Nautakaning   mil.avv   328-327   yilar
qishini  o’z armiyasi  bilan boshdan oyoq shu yerda o’tkazgan Aleksandr tangalari
bilan   tanish   bo’lgan   mahalliy   hukmdorlari   amalga   oshirilgan   bo’lishi   mumkin.
Lekin   E.V   Zeymal   ular   mil.avv   III-II   asrlada   zarb   qilingan   deb   hisoblaydi.   Bu
yerda bunday taqlidiy tangalar hamda Salavkiy va Yunon-Baqtr tangalari topilgani
Nautakada   pul   muomilasi   ancha   erta   yuzaga   kelganidan   dalolat   beradi. 2
    Mil.avv
IV   asr   oxiri   III   asr   birinchi   yarimida   Nautaka-Kesh   hududi   Arrian   guvohligida
Parfiyaliklar,   Baqtriyaliklar,   So’g’dlar   va   girkanlar   ustidan   hukmronlik   qilgan
Salavka  I  davlati  tarkibida kirgan.  Mil.avv  III  asr   o’rtasida  aftidan  Mil.avv  II  asr
o’rtalarigacha   Nautaka-Kesh   hududi   mil.avv   256   yoki   250   yilarda   Baqtriyadagi
Salavkiylar   noibi   Diodot   tomonidan   barpo   etilgan   Yunon-Baqtr   podsholigi
tarkibida kirgan. 3
   Bu haqda butun So’gd Yunon-Baqtr podsholiklari ma’lumotlari
ham   Kitob   va   Shahrisabzda   nisbatan   tez-tez   topilib   turadigan   tangalaradan   ham
kelib chiqib fikr yuritish mumkin. 
Ular   orasida   Diodot(Mil.avv   250-230   yillar),   Antimax(mil,avv   190-
180yillar)   Evkradit   (mil.avv   171-155   yillar)   tangalari   bor.       Katta   xan   xonadoni
tarixiga   ko’ra   mil.avv   II   asr   oxiri-Mil.avv   I   asrda   O’rta   Osiyo   ikki   daryo
oralig’ining deyarli butun hududning konfedrativ Kang’uy davlati tarkibiga kirgan.
Bu   davlat   tasarrufida   besh   kichik   mulk   bo’lgan   ulardan   biri-   Suse   yoki   Suxe,
olimlarning fikricha Kesh o’rnida bo’lgan va poytaxti va shunday nomlangan. Bu
fikr   ancha   kech   yaratilgan   “Shi,   Kyusha,Gilshuana   (yani   Kesh)   kichik   kanguy
mulki Sxe shahrining qadimgi yerlari” ekanligi to’g’risida ma’lumotga asoslangan,
Suse, Suxe mulki butun Janubiy So’g’d hududini o’z tarkibiga olgan. 1
M.E.Masson   uning   poytaxti   Kitob   o’rniga   bo’lgan   deb
hisoblaydi.Numuzmatik   ma’lumotlar   Suse/Suxe   hududi   to’g’risidagi   xulosani
tasdiqlaydi. Bu kabi tangalar XIX asr oxiridayoq muzey to’plamlariga kelib tusha
2
2
Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов   средней   Азии   в   древности   и
средневековы Т 1989.38-44с
3
3
Крашенинникова Н.И.Изучения цитадели Кеша// АО 1977.М.1978 527-с
1
1
Крашенинникова Н.И. Раскопи в Китабском районе//АО 1983. М. 1985, 533-534 с.
25 boshlagan, biroq S.K.Kabanov Naqshab va Kesh o’rtasida joylashgan Qizil bibidan
olib     brogan   qazishmalar   paytida   bitta   tanga   topilganidan   keyin   ular   muomilada
bo’lgan   joy   aniqlangan.   E.V   Zeymal   tangalarning   ushbu   guruhi   mil.avv   II-IV
asrlarga oid deb hisoblab, shu asosda ular Janubiy So’g’da bo’lishi mumkin, degan
xulosaga   kelgan.   Shunga   o’xshash   kumush   tanga   bir   necha   yilga   Nautaka-Kesh
tarixiy   viloyatida   joylashgan   To’rtko’ltepani   qazishda   topilgan.   Yaqinda
Talimarjon   tumanida   Ksenipa   va   Naqshabdan   Kerki   tumanidagi   Amudaryo
kechuviga qarab ketgan qadimga karvon yo’lida ketgan shunday tangalarning katta
xazinasi   topildi.   Shu   xazinadan   oltmishdasi   tadqiq   qilindi.   Shunday   qilib   o’z
vazniga   ko’ra   obolga   yaqin   bo’lgan   kumush   tangalar   ro’yhati   Janubiy   So’g’d
hududida   zarb   qilinib   muomilada   bo’lganga   o’xshaydi.     Bu   tangalarga   qo’yilgan
sana va hamda qo’yilgan o’ng va chap tomonida bitilgan So’g’dcha matn alohida
qiziqish   uyg’otadi.   Chunki   ularni   to’g’ri   o’qib,   tushinish   pul   muomilasini
tavsiflash uchungina emas, balki ushbu viloyat tarixi uchun ham muhim. 2
Butun   O’rta   Osiyodagi   kabi   Sharqiy   Qashqadaryoda   ham   jez   kumush   va
tilla taqinchoqlar bilan bir  qatorda antic davrda ham yarim qimmatbaxo toshlardan
ham  va shishadan  yasalgan  zebu-ziynat  buymlari  ham  keng tarqalgan. Ko’pincha
pistaqi   rangdagi   rangdan   moviy   ranggacha   bo’lgan   shishadan   turli   shakldagi
munchoqlar   yasalgan.   Ularsiz   dumaloq   yoki   yon   tomoni   taram-taram   0.8-1.1   sm
hajmda bo’lgan. Yuqori saroy manzilgohida milodiy I asrlar qatlamidan qo’shaloq
shisha munchoq(1.8 sm) topilgan. Shisha qatlamlari orasida zar qog’oz qo’yilgan.
Shimoliy   Qora   dengiz   yunon   mustamlaka   shaharlari     ustaxonalari   shunaqa
munchoq   tayyorlashda   dong   taratgan   edi.   Bunday   zar   qog’ozli   taqinchoqlar
Volgabo’yi   va   Shimoliy   Qozog’izstoning   shunday   zebu-ziynat   keng   tarqalgan,
Sarmat   qabilalari   vositachiligida   Buyuk   Ipak   yo’li     hududiy   tarmog’i   orqali
Xorazmda   keltirilgan,   so’ng   O’rta   Osiyoning   markaziy   hududlariga   yoyilgan.
Janubiy   So’g’dning   Sharqiy   qismidagi   antik   manzilgohlaridan     metall   buyumlar
juda ham kam topilgan. 1
2
2
Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века   долины   Кашкадарьи   //   Древная   и
средневековая археология Средней Азии Т., Фан 1990.24-с.
1
1
Лунина.С.Б Статуэка лютнистики из Кашкадарьинского оазиса // ОНУ,1983 N.9 42-с
26 Shunday   bo’lsada   O’rta   Osiyoda   yaxlit   temir   buyumlaridan   biri   dastavval
Sharqiy Qashqadaryoda mil.avv.VIII-VII asrlarga oid Daratepa manzilgohi tuproq
qatlamlaridan   topilgan.   Podoyotoqtepa   shahrining   ilk   ellin   davri   qatlamlaridan
(mil.avv III asr) bir bo’lak mis hamda temirdan yasalgan yarim dumaloq shakldagi
parcha   topilgan.   Bu   ehtimol     tugmacha   yoki   qo’ng’iroqcha   parchasi   bo’lishi
mumkin.   Sag’irtepa   (Qorabog’   qishlog’i   yaqinida)   manzilgohida   topilgan   temir
tosh   qonli   mil.avv   I   asrga   ta’luqlidir.   Sho’robsoyning   quyi   oqimida   joylashgan
Nomsiztepa toshqol bo’lagi tosh sondan va zang izlari qolgan bilaklaring topilishi
Qashqadaryo   vohasining   sharqiy   qismida   so’nggi   antik   davrda   ham   mahalliy
metalga   ishlov   berish   rivojlanayotganiligidan   guvohlik   beradi.   Mahalliy
metallurgiya ravnaq topishi asosan ilk o’rta asrlarga to’g’ri kelsa ham, aftidan antik
davrdayoq   ko’plab   temir   rudasi   konlaridan,   shuningdek   kumush   konlaridan   ham
ruda   qazib   olingan. 2
Arxeologik   topilmalar   moddiy   madaniyat   rivojlanishi   bilan
bog’liq   masalalarni   yaratilishigina   emas   balki   Sharqiy   Qashqadaryo   aholisi   diniy
qarashlarining turli jihatlarni qayta tiklash imkonini ham beradi.
Ular   butun   antic   davr   davomida   Sharqiy   Qashqadaryo   Zardushtiylik
markazlaridan   biri   bo’lganligini   ko’rsatadi.   O’tmish   davrlar   materiallari   buni
ko’rsatib   turibdi.   Olovga   topinish   Zardushtiylik   bilan   chambarchas   bog’liq
bo’lgan.Chunonchi   ilk   antik   davrdagi   Podayoqtepa   shahridagi   o’ralardan   birida
“Muqaddas   kulni   ko’mish”   marosimi   izi   aniqlandi   ko’p  miqdordagi   kul   shaharda
otashkasidan   shu   kul   chiqqan   antik   davr   ibodat   majuoti   mavjud   bo’lganligidan
dalolar   beradi.   Kul   saqlanadigan   bunday   yirik   joylar   jez-ilk   temir   asri   davridan
buyon,   Jarquton,   To’g’aloq   21,   Pishaktepa,   Ko’ktepa   va   boshqa   joylardagi
ibodatxonalar   qazilganda   ma’lum   bo’lgandi.   Podayoqtepada   o’ra   tubiga   g’ayri
oddiy shakldagi uchta butun idish maxsus joylashtirilgan. Ularning ikkitasi qo’lda
yasalgan   so’nggi   jez   davri   Baqtr-Marg’iyona   arxeologik   majmuadagi   charx
qoliplarida   yasalgan   idishlariga   shaklan   juda   yaqin.   Podayotepa   idishlarni
tayyorlash texnologiyasi hamda oqimtir rangdagi suyuqlik ehtimol xoama qoldig’i
mavjudligi   ular   ibodat   uchun   mo’ljallanganligini   ko’rsatadi.   Aftidan   bular
2
2
Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
27 zardushtiylikka xos bo’lgan olovga xos bo’lgan olov va suvga topinishning o’zaro
bog’liqligining   dalili   bo’lsa   kerak.Jez   davri,   Ilk   temir   asri   va   ilk   ellin   davrida
Janubiy   So’g’dning   sharqiy   qismida   hukm   surgan   dinlarning   vorisiyligini
Podatotepaning   yuqori   qatlamlaridan   mayda   tosh   to’shalgan   maxsus   yo’lakdan
borilgan,   to’g’ri   burchakli   paxsadan   kursi   shaklida   yasalgan   o’choq   ham
tasdiqlaydi. 1
Ellinlashgan Old Osiyoning madaniy turtkisi ta’siri ostida mil.avv. I asrda
O’rta   Osiyo   aholisi   e’tiqodida   yangi   elementlar   paydo   bo’ldi.   Ular   qadimgi
mahalliy   diniy   qarashlar   bilan   qorishib   tadqiqotchilar   tomonidan   ajratib
ko’rsatiladigan   “O’rta   Osiyo   Zardushtiylikning”   o’ziga   xos   tomonlarning
belgilarni   ochib   berdi.Pishirilgan   sopol   haykalchalar-   terrakotalar   odatda
ibodatxonalardan   joy   olgan   ma’budlar   haykallari   nusxasidir.   Ular   maxsus
qoliplarda   tayyorlangan   so’ng   usta   ularni   pichoq   bolan   qirib   to’g’irlagan   odatda
qizil yoki jigarrang angopb bilan pardoz bergan va pishrgan. Haykallarning bo’yi 7
sm va 15sm gacha. 
Xronologik jihartdan avval  yasalgan  haykallar  Kitobdan topilgan. Janubiy
So’g’dning   sharqiy   qismida   ona   ma’buda,   ud   chaluvchi   ayollar   va   qandatdir
mahalliy   ilohlarning   haykallari   ham   ko’p   uchraydi.Kitobdan   topilgan   ona
ma’budaning   sopol   hakalchalri   o’tirgan   holda   tas’virlangan   yalong’och   ayolning
mil.avv III asr yoki Yalong’och go’dakni ko’tarib olgan kiyingan ayolning qo’lda
yasalgan   hakalchalaridir.   Saroytepa   manzilgohidan   o’ng   yelkadan   osilib   tushgan
maxsus   lo’ngida   yotgan   yo’rgaklangan   go’dakning   boshini   o’ng   qo’li   kafti   bilan
ushlab tik turgan yalang’och ayolning haykalchasi topilgan. 1
Saroytepadan topilgan
sopol   halkalcha   juda   realistik   yasalgan.O’ng   soni   yonidan   osilib   turgan   nafis
gazlama   burmalari   ko’rinib   turibdi.   Gardanidagi   hashamdor   taqinchoq-jevak,
haykal  turgan maxsus  do’nglik muhimi  chap yelka tomon ko’targan qo’l  ishorasi
(Ko’rsatkich   va   o’rta   barmog’i   yuqori   ko’tarilgan,   qolganlari   kaftiga   bosilgan)
haykalcha   ibodat   marosimiga   mo’ljanlaganligidan   dalolat   berdi.   Ayol   ta’sviri
1
1
Сагдуллаев.А.С   Памятники   материальной   культуры   Южного   Согда   эпохи   ранней   железа.   Культура   юга
Узбекистана в древности и средневековье. Сборник научных трудов ТашГУ.Т 1987 12-с
1
1
Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
28 mutanosib   detallar   ustalik   bilan,   juda   jonli   berilgan,   bu   hol   haykalchani   ellin   va
hind   bitta   haykaltaroshligi   (koroplastika)   hamda   haykaltoroshligining   eng   yaxshi
namunalariga   yaqinlashtiradi.     Saroytepadan   topilgan   haykalcha   O’rta   Osiyodagi
Ko’hna Marv antik Marg’iyona Antioxiyasi haykallariga o’xshahs bu hol mil.avv I
asrlarda   Parfiya,   Shimoliy   Baqtriya   hamda   So’g’dning   siyosiy   va   madaniy
aloqalari   kuchaygani   bilan   bog’liq.Umuman   Saroytepadan   topilgan   haykalchalar
bir qator jihatlari hamda umuiy kompozitsiyasi  bo’yicha o’sh paytdagi  oykumena
yer   yuzasining   odam   yashayotgan   qisming   turli   joylarida:   Mermukiy   (Shimoliy
Qora dengiz bo’yi) Bengaliya (Hindiston) gacha bo’lgan hududlardagi haykallarga
o’xshahs   bo’lgan.   Shunday   tas’virlarni   bo’lganligi   sababli   antik   davrda   So’g’d
boshqa   hududlar   bilan   madaniy   aloqlar   bilan   yaxshi   shakllangan. 2
Saroytepadan
dastlab topilgan ud chaluvchi ayollar haykalchalari, Shimoliy Baqtriyadagi singari
yarim   haykal   shaklida   yasalgan.   Ularmashxur   Ayritom   piramonlariga   juda
o’xshash   va   driadalar   va   Nabodotolami   yarim   mabudalari   bilan   bog’liq   bo’lgan. 3
Milodning   dastlabki   asrlarida   qo’shni   Oyoqchi   vohasida   ud   chaluvchi
ayollarning boshqa tipidagi haykallari bo’lgan. Oyoqchi daryoning o’rta va yuqori
oqimidagi   manzilgohlarida   hashamdor   kiyingan   mashshoq   ayollarning   sopol
haykalchalari   topilgan,   qabrlarning   birida   esa   ud   chaluvchi   ayol   haykalchasi
mahalliy   ona   haykalchasi   bilan   birga   uchragan.   Kiyim   detallari   va   zebu-ziynatlar
ta’svirlanganlarning   maqomi   yuqoriligidan   darak   beradi.   Sho’robsoy   vohasi
manzilgohlaridan   topilgan   hakalchalar   yunoncha   xitonga   o’xshash   plashga
o’ralgan   va  gardaniga   jevak   osgan:   Oyoqchi   vohasidan   topilgan   haykalchalar   esa
hashamdor   tikilgan   halatda   ta’svirlangan.   Ud   chaluvchi   ma’budalarga   uzoq   vaqt
davomoda   topinib   kelingani   haqida   Yakkabog’   tumani   Tezob   qishlog’idagi   ilk
o’rta asrlar manzilgohidan topilgan haykalcha guvohlik beradi. 1
Sharqiy   Qashqadaryoda   ilohiylashtirilgan   ajdodlarga   sig’inish   ham   keng
tarqalgan   bo’lib,   ular   erkaklar   haykallari   hamda   qo’lga   yasalgan   chavondozli
chavondozsiz   ot   shakllaridan   iborat   topilmalardir.   Kitobda   va   To’pchak
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.70-b 
3
3
Лунина.С.Б Статуэка лютнистики из Кашкадарьинского оазиса // ОНУ,1983 N.9 42-с
1
1
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 83-b
29 qishlog’ida milodiy I-IV asrlar materiallari bilan birga  uzun qalpoq yoki yo’l-yo’l
bog’ichli   ko’rinishdagi   bosh  kiyim  kiygan  ba’zan  o’ng qulog’ida sirg’asi  bo’lgan
erkkaklar   haykalchari   ham   topilgan.   Tadqiqotchi   olimlar   fikricha   ular   mil.avv   II
milodiy   IV   asrlarga   yasalgan   deb   xisoblanadi   va   Makedoniyalik   Aleksandr
ta’svirlariga   borib   taqalishi   mumkin. 2
Boshqacha   tipdagi   haykalchalar   topilgani
ham   qayd   etilgan.Kitobdan   ma’buda   Afina   bosh   kiyimining   mahalliy   variant
bo’lgan o’ziga xos bosh kiyimdan ishlangan sopol haykalchasi topilgan.Haykalcha
qiyofasi Old Osiyo Afinasi- Allati timsoliga yoki yunonlar ma’budasi funksiyasiga
yaqin   qator   vazifalari   bo’lgan   eroniylar   ma’budasi   Arshtatga   o’xshaydi.Antik
davrga oid Sopoltepa(Chiqo’rg’on suv ombori  atrofi)dagi  manzilgohidan topilgan
Dionis   va   Satr   ta’viri   tushirilgan   sopol   taxtachada   ham   Janunbiy   So’g’d   Sharqiy
qismi   mayda   haykaltaroshligida   ellin   sa’natining   ta’siri   kuchli   bo’lganligini
ko’rsatadi. 3
Buddizm   bilan   bog’liq   ta’svirlarini   ham   haykalchaklarning   alohida   turi
sifatida ajratish mumkin.Bir qator ma’lumotlar bu din antik davr oxirida, yoki ilk
o’rta   asrlarda   Hisorning   g’arbiy   tarmoqlarida   hamda   O’rta   Osiyoning   markaziy
hududlarida yoyilgani haqida gapirish imkonini berdi.Janubiy So’g’dning Sharqiy
qismida   topilgan   sopol   haykalchalar   bundan   dalolat   beradi. 1
Sharqiy
Qashqadaryoning   antik   obidalarida   ko’pincha   hayvonlar   ta’sviri   uchraydi   ular
O’rta   Osiyoning   barcha   mintaqalaridagi   kabi   ko’pincha   chavondozlik   va
chavondozsiz   otlar   ta’sviridir.   Ular   odamlar   ta’svirlaridan   farqli   ravishda,   qo’lda
yasalgan va sxematik shaklga ega Kitobdan qo’lga yasalgan haykalchalar topilgan
ularning   birida   kamondan   ortiga   qarab   o’q   otayotgan   chavondoz   ta’svirlangan.
Qazish jarayonida yana qanotli ot-pegas va yarim ayol ot kentavr haykalchasi ham
topilgan. 2
Mil.avv     va   milodiy   I   asrlarda   Baqtriya,   So’g’d,   Marg’iyona,   Xorazm,
Shimoliy   Qora   dendiz   bo’yidan   topilgan   chavondozli   va   chavondozsiz   otlar
2
2
  Кабанов.С.К. Керамический комплекс из наслоений древнего городиша в Китабе// ИМКУ.Т. 1962 47-48с.
3
3
  Абдуллаев.К.,Раджабов.С.   Теракотовая   плитка   с   изображением   Диониса   и   сатира   из   Кашкадарьи
//ИМКУ.Самарканд, 2000 111-114 с
1
1
Ставиский.Б.Я Судьбы буддизма в Средней Азии. М.,1998. 143-144 с
2
2
Крашенинникова.Н.И Два комплекса керамики. 90-91 с рис.26
30 haykallari   ta’sirida   yaratilgan.   Saroytepa   manzilgohidan   tuyaning   realistik
ta’svirlangan   sopol   kallasi   topilgan.Bu   O’rta   Osiyodan   Baqtriya   tuyasi   dastlab
xonakilashtirilgan ta’sviriga oiddir. 3
II Bob Kesh vohasining o’rta asrlar davri arxeologik yodgorliklari.
II.1 Ilk o’rta asrlar arxeologik yodgorliklari.
O’zbekistonning   qadimiy   shaharlari   uzoq   vaqtlardan   beri   sharqshunoslar,
arxeologlar,   etnograflar   diqqatini   tortib   keladi.   Ularning   bir   qismi   hozirda
yemirilgan shahar xarobalari-arxeologik yodgorliklar(tepa) shklida saqlanib qolgan
bo’lib, ushbu xarobalar ostida ko’hna turar joylar, ibodatxonalar saroylar qoldiqlari
yashiringan.   Ikkinchi   bir   qismi   esa   o’z   taraqqiyotida   rivojlanish   va   tushkunlik
davrlarni  boshdan kechirib hozirgacha yetib kelgan hamda me’morlarning o’lmas
asarlari saqlanib qolgan holda uzoq o’tmish voqealari borasida hikoya qiladi. 
3
3
Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
31 Nautaka-Kesh   vohasi   ham   shunday   hududlar   sirasiga   kiradi.   Uning
o’rganilish   tarixi,   yozma   manbalar,   va   numuzmatik   ma’lumotlar   sharhi   V.V
Bartold,  M.E   Masson,  P.A  Pugachenkova,     O.I   Simirnova,  S.K.  Kabanov  va  Z.I.
Usmonovalar   asarlarida   yetarli   darajada   o’z   ifodasini   topgan.   Tadqiqotchilar
fikricha ilk o’rta asrlarga oid Kesh Oqsuvning o’ng sohilida hozirgi Kitob o’rnida
shakllangan. 1
Ilk   o’rta   asrlarda   markaziy   shahar   hayoti   Qalandartepadan   g’arbga
ko’chadi.Bu   davrda   Kesh   hukmdorlarning   qarorgohi   “Qo’rg’on”   nomi   bilan
mashhur qa’lada joylashgan.Ushbu qa’laning qoldiqlari hozirda mavjud. 2
  O’rta asr
yozma   manbalarida   Kesh   deb   atalgan   viloyat   hududi   Zarafshon   tog’   tizmasining
janubiy yon bag’laridan boshlab, hozirgi Kitob, Shahrisabz, Yakkabog’, G’uzor va
O’radaryo   vohasi   yerlarni   o’z   ichiga   olganligi   qayd   etilgan.   Uning   markazi
Shahrisabz-Kitob   vohasida   rivoj   topgan.I.Markvartning   fikriga   ko’ra   ilk   o’rta
asrlar Keshi  VI  asrda vujudga kelgan, yani VI-VII asarlasrdan  boshlab bu shahar
Kesh   deb   atala   boshlangan. 3
    Kesh   viloyatining   V-VIII   asrlardagfi   moddiy   va
ba’diiy merosi O’rta Osiyoning boshqa tarixiy-madaniy viloyatlari hamda qo’shni
mamlakatlar   bilan   o’zaro   madaniy   munodsabatlar   g’oyat   murakkab   jarayonlarni
aks ettiruvchi me’moriy yodgorliklarda mujassamlashgan. 
  Ular   orasida   qadimgi   shaharlar   va   manzilgohlar,   alohida   joylshgan   qasrlar,
ibodatxonalr,   sajdagohlar,   devoriy   rasmlar,   sopol   buyumlar,   zebu-ziynatv
buymlari, terakota plastinalar, ostodonlar bor. Bu yodgorliklar orasida turli tipdagi
qadimgi   shaharlar   va   manzilgohlar   alohida   o’rin   tutadi.   Balandtepa,   Qalqontepa,
Chechaktepa   Kitob   va   Shaxrsabzning   ilk   o’rta   asrlar   qatlamlarida   olib   borilgan
axeologik   qazishmalar   va   natijasida   ilk   o’rta   asrlarda     Kesh   hayotining   turli
jihatlari haqida hukm yuritishni imkonini beruvchi bebaho material qo’lga kiritildi,
obidalar   topagrafiyasi   mavjudligi   esa   ularning   joylashuv   xususiyatlari   haqida
hamda qonuniyatlarini belgilash imkoniyatni yaratdi. 1
1
1
Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 474-с
2
2
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 188 с
3
3
Киплик. Д.И Техника живописи.М.,1950. 322-с
1
1
Лунина.С.Б Статуэка лютнистики из Кашкадарьинского оазиса // ОНУ,1983 N.9 42-с
32 V-VII asrlarda Qashqadaryo ko’chmanchi qabilalar tarqalgan o’lka bo’lib,
oldin   Eftalitlar   davlatining,   keyinroq   esa   Turk   xoqonligining   tarkibiga   kiradi.VI-
VII   asrlarda   viloyat   markazini   qadimgi   Kesh   shahri   bilan   bog’lovchi   fikrlar   bor.
Arab   muallifi   Yoqubiyning   ma’lumot   berishicha   Kesh   ma’lum   bir   muddat   butun
So’g’dning poytaxtiga aylandi. Kesh  shahri VII asrda yuksak darajada rivojlanib,
Xitoy bilan siyosiy-iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi. Buyuk Ipak yo’li
orqali   Kesh   savdogarlari   uzoq   Sharq   shaharlarigacha   yetib   borganlar.Kesh   o’z
tanga   pulini   zarb   qilgan. 2
  Kesh   ilk   o’rta   asrlarda   ham   So’g’d   konfedratsiyasining
mahalliy   hokimlari   orasida   yetakchi   mavqe   uchun   kurashgan.   VII   asr   o’rtalariga
qadar   hatto   So’g’dning   ma’muriy-siyosiy   markazi   rolini   o’tagan.   Shishpir
ixshidligi   davri   buning   yaqqol   misolidir   faqat   Varuxmanning   ixshidligi
davridagina   markaziy   hokimyat   Samarqandga   qaror   topdi.   Musulmon   yozma
manbalarida   Kesh   nomi   dastavval   VII   asr   oxiri   VIII   asr   boshlarida   qo’llanilgan.
Ularda shaharning uch xil: Kash, Kish va Kesh shaklida yozilishi uchraydi. Biroq
ulardan   qaysi   biri   nisbatan   to’g’riroq   ekanligi   masalasi   noaniqligicha
qolmoqda.Tangalarda   So’g’dcha   matnlarda   bu   so’z   doim   unlisiz   KS   shaklida
beriladi. 1
Xususan   Keshning   ilk   o’rta   asrlar(V-VIII   asrlar)   oid   obidalari
topografiyasi ijtimoiy qaramlikning tizmi inkosidir. 
  Kesh   arxeologik-topografik   ekispeditsiyasi(KATE)   ma’lumotlariga   ko’ra
xar   bir   mulk   maydoni   ming   gektardan   besh   ming   gektargacha   bo’lgan,
sug’oriladigan maydonni tashkil qilgan. O’rta Osiyo sharotida sug’orish tarixi ham
yerni uch bosqichli o’zlashtirish sxemasi bilan belgilanadi. Ilk o’rta asrlar davrida
suvdan foydalanishning uchala usuli bir vaqtda ishga solingan:   1) Adog’iga yetib
borayotgan kichik tog’ jilg’alari handa soylar etaklaridagi quduq va koriz usuli 2)
Tog’   yon   bag’rlarida   suvni   su’niy   usul   bilan   to’plab,   katta   bo’lmagan   ariqlar   va
soylardan   mavsumiy   sug’orishda   foydalanish   usuli.   3)   Tekislikning   keng   va
unumdor   qismini   doimiy   sug’orish   uchun   suv   to’lib   oqadigan   daryolarda   katta
anhorlar   va   alohida   magistiral   kanallar   chiqarish   usuli. 2
    Mintaqa   arxeologik
2
2
Бартольд.В.В Кеш, Соч Т.IIIМ.1965 460-с
1
  Бичурин.Н.Я  Собрания сведений о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена.М-Л.,1950 316-с
2
  Шаҳрисабз 2700 минг йиллик мерос. Альбом, Тошкент, Шарқ, 2002, 85-б
33 obektlarning 80% ni ilk o’ra asrlar yodgorliklari, tashkil qiladi, ularning deyarli 3/1
ko’p   qatlamli   bu   obektlar   tashqi   topografik   alomatlariga   ko’ra   quydagi
ko’rinishlari mavjud. 1) Ko’hna shaharlar bu tipga iste’hkom alomatlariga hamda
ikki   uch   qismga   ega   bo’lgan   bir   necha   yirik(1.5-4   gektarga   yaqin)   manzilgohlar
kiradi.   2)   Qo’rg’onlar:   ular   ikki   tipda   mustahkamlangan   va   mustahkamlanmagan
bo’lgan,   Mustahkanlangan   qo’rg’onlar-   bunday   qo’rg’onlar   tarixi   odatda   to’gri
burchakli   va   relefiga   ko’ra   ikki   qavatli   bo’ldi.   Bunday   obektlarning   ko’pchiligi
uncha   katta   bo’lmagan   tepalik   va   unga   yondosh   hamda   undan   pastroq
do’ngliklardan   iborat   bo’ldi.   Eng   baland   qismi   “Diz”,   “Ko’shk”   ning   shinakli
devori, xandaqkirish joyi bo’lib, u ham manzilgohga nisbatan markazga burchakda
yoki   uning   tomonlaridan   birida   odatda,   mulkning   tashqi   chegarasida   tomon
yo’nalgan   holda   joylshgan   bo’ladi.   Mustahkamlanmagan   qo’rg’onlar   –   ularga   bir
qavatli,  ko’pincha   maydoni   0.02   dan-5   gekrargacha   iborat   do’ngliklar   kiradi.Ular
dehqonlarning   alohida   turar   joylari   vayronasidir. 1
  KATE   ning   ko’p   yillik
tadqiqotlari   turli   tipdagi   manziloglarining   geografik   vaziyat   xo’jalik   faoliyati   va
tabiiy   hamda   su’niiy   suv   manbalaridan   kelib   chiqib   joylashuvining   konseptual
sxemasini   tuzishda   va   tushinishda   hatto   feudal   qaramlikning   turli   tizmidagi
mulklar chegarasini aniqlashda ko’maklashdi.
Chunonchi qal’alar, odatda, obi hayot manbaini nazorat qilish uchun asosiy
kanallar   boshida   qurilgan.   Qal’a   atrofida   yoki   uning   qatorida   shahar   vujudga
kelgan. 1
  Keshning   memoriy   bezagi   hamda   rasmlari   Chechaktepa   qal’asi
topilmalari   bo’yicha   yaxshi   o’rganilgan.Bu   yerda   monumental   binolarning   ichini
me’moriy   bezash   usullari   majmui   tadqiq   qilindi.   Bular   ganch   naqsh   detallari
(akkantlar, andoza, g’isht) suvoqga bosib tushirilgan devorda ketma-ket joylashgan
doiralarning   o’yma   tasviri:   birinchi   va   ikkinchi   qurilish   davrlarida   devorlarni
bezagan rasmlar, ikkinchi qurilish davri mehrob taxmonlarining ikki yonini bezab
turgan   naqshli   ustunlar:   tomonini   ko’tarib   turgan   olti   ustunning   poy   ustuni
qoldiqlardan   iborat.   Topilgan   rasm   qoldiqlari   shu   qadar   parchaki,   ular   bo’yicha
1
  Сагдуллаев А.С Древние поселения Кашкадары СаУ.N 7. 1979 30-с
1
1
Массон.М.Е Столицье города в области низовьев Кашкадарьи с древнейших времен Т.Фан 1973.36-с.
34 tasvir   syujeti   hususiyati   haqida   fikr   yuritib   bo’lmaydi.   Biroq   rasmlar   syujetli
bo’gani   shubhasiz,   chunki   kiyim   bezaklari   inson   tanasi   qismlari   va   boshqalar
tasviri bo’lgan parchalar bu haqda dalolat beradi. Birinchi qurilish davrida aftidan
butun devor buzulgandan so’ng bu rasm qoldiqlarin ikkinchi davrda qurilgan supa
orasiga   tushib   qolgan.Supadan   ajratib   olingan   parchalardagi   ranglar   xilma-xil
bo’lib chiqdi.   Unda qizil rang bilan sariq rang, qora bilan qizil rang, pushti bilan
olcha rang, och moviy bo’g’iq moviy ranglar uyg’unlashgan. Yashil rang umuman
yo’q,ranglar   asosan   ochiq   va   yorqin   berilgan.   Rasm   parchalari   qora   rangda   nafis
tasvirlangan,   Burma   bo’lib,   tushib   turgan   kiyim   qismlarini   aniqlash
mumkin. 2
Matoga   tushirilgan   bu   ranglar   haqida   fikr   yuritar   ekanmizehtimol
doiralar,   yo’l-yo’l   chiziqlar   tarzida   turli   geometrik   shakllar   bilan   uyg’unlashib
ketgan   naqshlar   berilgan   bo’lsa   kerak.   Sariq   va   qora   chiziq   bilan   tilla   ziynatlar,
ehtimol   ot   egar-jabduq   elementlari   berilgan.   Tillaning   bunday   ta’sviri   Afrasiyob,
Panjikent,   Bolalikrepadagi   devoriy   rasmlarda   uchratish   mumkin.Topilgan   barcha
parchalarda inson afti tasviri bo’lgan.Bu jangchi yoki birorta asfsonaviy qahramon
bo’lishi   mumkin.Uning   yuzi   g’azabnok,   ko’zlari   kosasidan   chiqay   deb   turibdi,
burni   besunaqay,   qoshlari   darg’azab   kerilgan,   ingichka   qora   mo’lovi   osilib
turgan.Barcha   tasvirlar   butunlay   qizg’ish-sariq   rangda   atrofida   yorug’liksiz
berilgan. 1
            Och moviy fondan sariq rang bilan uslublashtirib berilgan o’simlik ta’sviri
parchalari rasmni quyi tomonidan chegaralanib turgan naqshinkor belbog’ning bir
qismi   bo’lishi   mumkun.   Shunday   uslubni   Varaxsha,   Panjikent   rasmlarida   ham
uchratish   mumkin.Hayvon   tirnog’ini   eslatuvchi   parcha   qiziqish   uyg’otadi,   lekin
panja ta’sviri saqlanmagan. 2  
Supa orasidan topilgan birinchi davrga oid parchalarni
ranglar   uyg’unligiga   ko’ra   uch   guruhga   bo’lish   mumkin.   Birinchi   guruh   qizil,
sariq,   va   qora   rangli   naqshlar   chizilgan   suvoq   parchalari.   Ikkinchi   guruhga   ko’k
qizil va sariq ranglar uyg’unlashgan. Uchinchi  guruh qizil, qora va oq ranglardan
2
2
 Кабанов С.К Нахшеб на рубеже древности и Средневеквая (III-VIII)Т.1977.120-с
1
  Альбаум Л.И Живопись Афросиаба. Т,1975 рангли жадвал
2
  Альбаум Л.И. Балалыктепе.Т, 1960 172-с
35 iborat. 1
  Pushti,   ko’k   va   to’q   qizil-binafsha   rangli   parchalarni   alohida   ajratib
ko’rsatish   zarur.   Bunday   parchalar   ko’p   emas.   Pushti   rang   juda   zaif   bo’lib,   oq
ranga   deyarli   o’tib   boradi.   Bu   rasmlarning   hammasi   yodgorlikning   birinchi   bor
vayron   qilinganda,   taxminan   654-yilda,   Arablarning   birinchi   abosqichi   davrida
barbod bo’lgan.Imorat tamirlanib yangi mehrob qilingach, pog’onali yo’lak devori,
mehrob   tomoni,   janub   tomondagi   devorning   bir   qismi   rasm   bilan   bezatilgan. 2
Ikkinchi   davr   rasmlari   parchasi   devorga   buzilmay   saqlangan.   Taxmonning   ikki
yonidan bezak ustunalar(poy ustuni-moviy rangda, chambarak-qizil rangda, tanasi
va   qoshi   oq   rangda)   bo’yalgan.   Ikkinchi   davr   naqshlari   o’simlik   simon   naqshlari
tarizda   chizilgan.   Chunonchi   daxlizning   shimoliy   g’arbiy   devori   sariq   rangga
bo’yalib,   qora   chiziq   bilan   o’ralgan   bundan   qora   rasmlar   saqlangan.Rasm     qora
suvoqsiz   sof   tuproqli   suvoqqa   chizilgan.   Mehrob   taxmoning   bo’rtib   chiqqan
qismlariga pushti rang xolda bo’g’iq moviy rang doiralar chizilgan, to’rt doira bir
birining ichiga joylashtirilgan, markazida nuqtasi bor. Ikkinchi va uchinchi doiralar
oralig’ida   o’nta   nuqta   qo’yilgan.   Doiralardan   bir   maromda   xilpillab     turgan
tasmalar   tarqalgan.   Bu   qandaydir   shamsiy   alomat   bo’lishi   ham   mumkin.Janubiy
devorda   gul,   novda,   yaproqlar   uzil   –yuluq   ta’svirlangan.   Rasm   quruq   suvoq
ustidan   boshdan   oyoq   madanli   bo’yoqda   chizilgan,   shuning   uchun   ham   rangdor
qatlam g’oyat yupqa va nozik chiqqan. 3
Eng   qadimgi   rasm   oddiy   materiallardan   ishlangan.Bo’yoq   sifatida   turli
madanli   bo’yovchi   vositalar,   o’simliklar   shirasidan   foydalanilgan.   O’simliklardan
va   hayvonlardan   tayyorlangan   yelim,   oxak   va   mum   bog’lovchi   matreal   bo’lib
xizmat qilgan. 4
Chechaktepadagi   rasmlar   aftidan   quydagi   tartibga   foydalanilganga
o’xshaydi: loy, suvoq ustidan oq suvoq(albastr) berilgach, rassom moy qalam biln
qora rangda ta’svir qon turini chizib olgan. So’ng rasm zarur rangda bo’yalgan va
ustidan   ta’svir   kon   turi   chizib   olgan   va   ustidan   chizilgan.   Panjikent,   Varaxsha,
1
  Шишкин.В.А Вараша. Скульптура и живопись древнего Пенджикента М.1955. 162-с
2
  Киплик. Д.И Техника живописи.М.,1950. 322-с
3
  Костров П.И Т ехника живописи древнего Пенджикента. Живопись древнего Пенджикента.М.,1954 162-с
4
  Киплик. Д.И Техника живописи.М.,1950. 322-с
36 Bolaliktepadagi   rasmlar   shu   tarzda   chizilgan.   Ta’svir   atrofiga   doimo   qara   yoki
qizil   chiziq   tortilgan.Xomaki   bo’yoq   doim   ham   berilavermagan.Yo’lakdagi
rasmlar bevosita soz tuproqli suvoq ustiga chizilgan imoratning bu qismi ikkinchi
darajali bo’lgani hamda rasm chizishda o’ta puxtalikni talab etgani uchun shunday
qilingan   bo’lishi   mumkin.   Ranglar   uyg’unligi   yozuv   tarsi,   kon   turi   aniq   va
nozikligiga ko’ra Chechaktepa rasmlari Panjikent va Varaxsha devoriy rasmlariga
yaqin.   Ularni   Bolaliktepa   rasmlari   bilan   qiyoslansa,   nisbatan   nafis   ishlangani
ma’lum bo’ladi Bolaliktepa rasmlaridan farqli ravshda Chechaktepa rasmlari atrofi
chiziq bilan qayta o’ralgan. 1
L.I   Albaum   ta’kidlashicha,   Bolaliktepa   rasmlari(bu   yrfdsa   faqat   qo’l
panjalri,   yuz   va   kiymning   ayrim   detallari   atrofi   chiziq   bilan   ajratilgan)   “Kushon
rasmlari   bilan   Varaxsha,   Panjikent   va   Ajinatepa   yodgorliklari   o’rtasida   oraliq
bo’g’in”   bo’lgan. 2
  Shunday   qilib   imorat   qurilgan   vaqt   VI   asr-VII   asar   boshlariga
to’gri kelishini aniqlash imkonini beruvchi numizmatik topilmalar bo’lganida ham,
rasmlar   qoldiqlarening   qiyosiy   tahlili   asosida   o’sha   sanani   ko’rsatish
mumkin.Chunki uslubiga ko’ra hukm chiqarilsa Chechaktepaning birinchi qurilish
davridagi rasmlari V-VII asrlarda oid deb xisoblanadigan Bolaliktepa rasmlaridan
keyin yuzaga kelgan. Ilk o’rta asrlardagi O’rta Osiyo monumental ta’sviriy sa’nati
bizga So’g’d, Xorazm va Buxoro obidalari bo’yicha ma’lum. 
V-VIII   asrlardagi   O’rta   Osiyo   san’ati   antik   davr   diniy   g’oyalarni   yangi,
yarim   dunyoviy   tarzda   moslashtiradi.V-VII   asrlar   rasmlarida   “epik   maishiy   janr”
sahnalari   ustun   turgan.   Badiiylik   ta’sviriy   san’atning   bosh   mazmunini     tashkil
etgan Varaxsha, Panjikent va Samarqand decoriy rasmlarida qahramonlik eposi va
rivoyatlar   deyarli   asosiy   o’rinda   turgan.   So’g’d   rasmlari   rassomligida   sharqona
ko’pranglilik,   bezakdorlik,   detallarning   nafis   chizilishi,   shakllarning   nozik
ta’svirlashga   intilish   hos   bo’lgan.   Biroq   (Ilk   o’rta   asrlarda   O’rta   Osiyoda   g’oyat
keng   tarqalgan)   monumental   rassomlik   Chechaktepada   bino   ichini   bezashda
foydalanilgan   yagona   usul   emas. 1
Chechaktepada   ikki   xil   akant   ta’svirlangan.
1
  Костров П.И Техника живописи древнего Пенджикента. Живопись древнего Пенджикента.М.,1954 162-с
2
  Альбаум Л.И. Балалыктепе.Т, 1960 172-с
1
1
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 87-b
37 Birinchi xili-quruq va to’g’ri shakldagi  novdalar, biroz cho’ziq barglardan iborat.
Ikkinchi xili- bir tekis egilgan chiziqlar berilgan.Lekin ular juda soddalashtirilgan,
burglar   sxematik   madellashtirish   vositasida   uslublashtirilgan.Akkantning
me’moriy ta’sviri butun O’rta Osiyoda antik davrdan boshlab ilk o’rta asrlargacha
keng   tarqalgan   edi.U   Varaxshadagi   kabi   terrakotadan   ham,   tosh   yoki   o’ymakori
albastrdan   ham   tayyorlangan.Turli   obidalarda   uchraydigan   akkant   shakllari   bir
biridan   keskin   farq   qiladi.V-VII   asrlarda   akkant   ta’svirida   hajmdorlik   yo’qola
borib,   u   yuzaga   o’ymakorlik   elimentiga   aylandi. 2
Devorni   bezash   uslubi
navbatdagisi   nam   suvoqqa   qandaydir   asbob   yordamida   hosil   qilngan
bo’rtmalardir.Xonalardan   birining   g’arbiy   devorida   to’rt   doira   bir   birining   ichida
ta’virlangan.Ular   qator   joylashgan,   ayrimlari   uzuq   aylana   ko’rinishdadir.   Bunday
naqsh   devorlari   tepasimon   ko’rinish   aks   etadigan,   bir-   biridan   katta   ravoq
ko’rinishdagi   rasmlar   qatori   bilan   bezatilgan.   Panjikent   zallarini   yodga
soladi.Jumaloqtepada   esa   gorizantal   chiziqlar   bilan   ajratilgan   rovoqlar   bilan
qoplangan devorlariga misol bo’la oladi.Varaxshada o’sha texnika bo’yicha ichida
archaga   o’xshahs   narsa   ta’svirlangan   to’g’riburchakli   to’rtburchak   ko’rinishdagi
soda   naqsh   uchraydi. 1  
Me’moriy   detallardan   xonadagi   mehrob   taxmonnig   ikki
yonidagi bezak ustunchalar katta qiziqish uyg’otadi.
Ular   moviy   rangda   bo’yalgan,   to’rt   qirrali   kesik   piramida   shaklida   bo’lib,
yuqorisi   ingichkalashib   ketgan,   ustiga   qizilga   bo’yalgan   chambarak
qo’yilgan.So’ng   ustinning   yuqori   tomon   ingichkalshib   boruvchi   oqqa   bo’yalgan
tanasi   davom   etgan.Ustun   boshida   qoshi   bo’yalgan.Undan   faqat   oqqa   bo’yalgan
shakldor   andoza   g’isht   saqlanib   qolgan.Panjikentda   yon   tomonlarida   ustunchalari
bo’lgan ravoq ko’rinishidagi toshsimon inshoatlar bo’lgan. 2
V.I.Voronina   shundan   kelib   chiqib   bezakni   rekonstruksiya
qilgan.Chechaktepa   ustunlari   ulardan   kam   farq   vqiladi.Olttita   ustun   izi   qayd
etilgan.Ulardan ikkitasi markazdagi mehrob tomonidan taxminan 80 sm masofada
joylashgan.Ularning   poy   ustuni   to’g’riburchakli   g’ishtlardan   qilingan   bo’lsa
2
2
Воро н ина В.Л Архитектурные памятники Древнего Пенджикента.//Труды ТАЭ,т.3,М.-Л.,1953.130-с
1
  Лунина.С.Б Статуэка лютнистики из Кашкадарьинского оазиса // ОНУ,1983 N.9 43-с
2
  Белецкий А.М Раскопки на городеще древнего Пенджикента в 1955.г Душанбе. 1964.Т.13 50-с
38 kerak.Sahndan   bu   g’ishtlari   qoldiqlari   topilgan   ushbu   markaziy   ustunlar,   ehtimol
bezak ustunlar ko’rinishda bo’lgandir.Yiqilgan ustun iziga qaraganda u to’rt qirrali
bo’lganga   o’xshaydi.Sharqiy   devor   yonidagi   ustunni   tozalash   paytida   butkul
vayron   bo’lgan   ikki   ustun   izi   aniqlashga   erishildi   ularni   shakllari   uyimlarda
saqlanib qolgan dumaloq chuqurlik bo’yicha aniqlandi.Ustun aftidan, yog’ochdan
bo’lganga   uchraydi   bu   imoratda   yog’och   “armatura”   sifatida   xizmat   qilgan,   loy
suvoq   hisobiga   ustunlar   bir   xil   yo’g’onlik   kasb   etgan. 1
  Birinchi   qurilish   davri
eshigi   o’rni   yonidan   eshik   o’rni   ravog’i   bezagini   ko’tarib   turgan   nimustun   izi
topildi.Bular ko’proq mexrob tomoni yonidagi ustun bo’lganga o’xshaydi.Ularning
poy ustuni kesik piramida yoki pog’onoli asos hamda yapasqi chambarak shardan
iborat   bo’lgan.Chambarakning   yuqori   chekkasi   bo’ylab   ustun   tanasi   turgan
gorizontal   maydonchaning   atrofini   o’rab   olgan   kichikroq   tokcha   ketgan.Kesik
piramida  chambarak  o’rnatiladigan kvadrat   asosdan   hosil  qilingan.Bu  shakl  O’rta
Osiyoda   ustunlar   poy   ustunini   rivojlanishiga   asos   bo’lgan.   Unga   yangi
kompanentlar   kiritilgan,   natijada   VIII   asrga   qadar   u   o’z   qiyofasini   o’zgartirib
turgan, ayrim hollarda asos balandlashgan pog’onali qilingan.Boshqa hollarda esa
kesik piramida pog’onali asosga o’rnatilgan. 2
Birinchi qurilish davrida mehrob joylashgan sharqiy devordan tashqari, xona
devorlari   bo’ylab   supa   qilingan.Supa   ham,   imorat   devori   singari   paxsadan
qilingan.Bu O’rta Osiyo  me’morchiligi  uchun tipik holdir. Chechaktepa  memoriy
bezagi   va   badiiy   bezagi   tahlili   yodgorlikning   ushbu   qismidan   ibodatxona   sifatida
foydalanish   mo’ljallanganligini   ko’rsatadi,   turli   davrlarda   foydalanilgan   ikki
mexrob bo’lganligi darak beradi.Ular butunlay farqli ravishda joylashgan: birinchi
qurilish   davri   mehrobi   shimoliy   g’arbga,   ikkinchisi   janubiy-sharqga   yo’naltirilib
qurilgan.Bu yerda qanday dinga etiqod qilinganligi haqida hozircha biror aniq gap
aytish qiyin. 3
         S.K.Kabanov Qashqadaryoning sharqiy va g’arbiy hududlarida zardushtiylik
Naxshabda ko’proq olovga, Keshda esa suvga topinish bilan ajralib turgan, degan
1
  Shahrisabz  2700  ming   yillik   meros .  Albom ,  Toshkent ,  Sharq , 2002, 87- b
2
  Бичурин.Н.Я  Собрания сведений о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена.М-Л.,1950 316-с
3
  Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.74-b
39 tahminni   aytgan.   Bu   fikr   to’la   ta’sdiqlanmoqda. 1  
Kesh   vohasi   haqida   arab
mualliflari   eng   avvolo,   shaharning   topografiyasi   va   tarixiga,shuningdek   asosiy
darvozalarning   soni   va   joylashuviga,   sug’orish   manbalari-daryolar,   kanallar,
yerlarning   hosildorligi,   yirik   aholi   manzilgohlari   oralig’idagi   masofalarda   e’tibor
qaratishadi. Jumladan Kesh-Nasaf, Kesh-G’uzor-Temiz, Nasaf, Buxoro va boshqa
yo’nalishlardagi karvon yo’llarining tafsilotlari keltiriladi. Kesh viloyati Zarafshon
tog’laridan G’uzor   daryogacha bo’lgan yerlarni  qamrab olgan bo’lib, 16 ta tuman-
rustoqlari   birlashtirilgan.   Ibn   Xahqal   va   al-Maqdisiy   tomonidan   keltiriladigan
Keshning   ta’rifi   eski   Kesh(Kitob)   va   yangi   Kesh(Shahrisabz)   ga   to’g’ri   keladi.
Eski   Keshning   ichki   madinasi   va   ko’handizi   bu   davrda   tashlandiq   holga   kelib,
undan 7 km janub tomonda tashqi madina (Yangi Kesh) ravnaqtopayotgan bo’lib,
uning ikkita darvozasi  ular orqali o’tgan markaziy ko’chasi mavjud bo’lgan. Eski
Kesh   hududiga   jome   masjid   zindon   va   bir   qancha   bozorlar   joylashgan.   Arab
sayyohlari Kesh yerlarining serhosilligini, aholisi esa dehqonchilk va chorvachilik
bilan   shug’ullanishi   haqida   yozilgan.Shaharning   gullab   yashnagan   davri   VIII
asrning birinchi yariga to’g’ri kelib, bu davrda Kesh So’g’dning (Qashqadaryo va
Zarafshon vodiylari) poytaxtiga aylandi.
Yozma   manbalar   numizmatik   mamnbalarda   ushbu   davrda   keshni
boshqargan hukmdorlar Duchje, Shishpir, Axurpat to’g’risida ma’lumot beriladi. 1
Arab   mualliflari   VIII   asr   oxirlariga   kelib   Keshning   keskin   tushkunlikka   uchrashi
sabablariga   to’xtalishmaydiki,   buni   eng   avvalo,   Muqanna   isyoni   eslatmaslikka
harakat   qilganlik   bilan   izohlash   mumkin.   751-yilda   Kesh   hukmdori   Al-Ixshid
Xuroson   noibi   Abu-Muslim   buyurug’i   bilan   qatil   etilgan   bo’lib,   At-Tabaryning
guvohlik   berishicha,   bu   vaqtda   arablar   Keshda   katta   o’ljani   qo’lga   kiritganlar
Xaslifalik   noiblarining   So’g’da   amalga   oshirilgan   va   ma’lum   maqsadlarga
yo’naltirilagn   siyosati   bir   vaqtlar   kuchli   bo’lgan   Keshning   ijtimoiy-iqtisodiy
ahamyatini tubadaan yemirishga, shu bilan isyonchi shahar va uning musatahkam
mudofaasini   vayron   qilishga   qaratilgan   edi.   Shahrisabz   tarixiga   oid   birqancha
1
  Кабанов С.К. В оазисах и степях Кеша и Нахшаба Т.,“Узбекистон”, 1988, 37-с.
1
1
Бичурин.Н.Я  Собрания сведений о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена.М-Л.,1950 316-с
40 asarlarida   turli   xil   ma’lumotlar   aks   etgan.Bu   asarlarda   Kesh   viloyatining   tabiiy
geografi   o’rni,   tabiati,   aholisi   shaharlari   haqida   bir   qancha   qimmatli   ma’lumotlar
keltiriladi.   704-   yil   voqealari   bayonida   esa,   Kesh   va   Samarqand   hukmdorlari
arablarga   qarshi   birgalikda   jang   qilib   g’alaba   qozongaliklari   so’ngra   arablarga
qarshi   Kesh,   Nasaf   va   Buxoro   qo’shinlari   birgalashganliklari   haqida   yozilgan.
Arablar709-710  yillari   Keshni   bosib   oladilar. 2
  Kesh   Kitob   o’rniga   qolganmi   yoki
Shahrisabz   o’rniga   ko’chib   bo’lganmi   degan   savol   bugungi   kungacha
noaniqligicha   qolib   kelmoqda.Garchi   M.E   Masson   Ilk   o’rta   asrlarda   Kitob
shaharida   aholi   nisbatan   zich   joylashganligiga   asoslanib   Kesh   Kitob   o’rnida
bo’lgan,   deb   qa’tiy   aytgan   bo’lsada   lekin   buni   hali   hanuz   isbotlangani   yo’q.
Vaholanki   M.E   Masson   fikricha   Shahrisabzga   aholi   zich   joylashganligi   izlari   bir
nechta   ifodasiz   sopol   parchalari   va   shu   davrdagi   bir   necha   Shahrisabz   tangalarni
etganda   deyarli   yo’q. 3
Bu   fikrni   boshqa   olimlar   ham   qo’llab
quvvatlashgan.Shahrisabzga   XX   asrning   80-yillarida   olib   borilgan   arxeologik
tadqiqotlar   masalaning   boshqa   manzarasini   beradi.Shahrisabzning   ko’p   joyida   ilk
o’rta asrlar qatlamlari qayd etilgan.
Bundan   tashqari,   Shahrisabz   chekkasiga   bir   qancha   tepa,   shu   jumladan
Balandtepa(Zindontepa)   Qalqontepa   va   boshqalar   joylashgan   ularning   bari   o’z
maydoniga   ko’ra,   Beysheda   keltirilgan.   Kesh   poytaxti   maydoniga   to’gri   keluvchi
murakkab   shahar   tuzilishga   o’xshash   juda   katta   manzilgoh   ta’svirini
beradi.Shahrisabzga qazish ishlari jarayonida VI-VIII asrlarga oid ko’pgina tanga,
shu   jumladan,   Kesh   hukmdori   Axurpatga   oid   boshqa   tanga   topiladi.Kitobdan
bunday   tangalar   umuman   topilmagan   bu   hol   ushbu   davrda   ayni   Shahrisabz   pul
vositasida savdo sotiq olib boradigan yirik shahar bo’lganligidan dalolat beradi.Bu
davrda Kitob atrofida manzilgohlari bo’lgan dehqonlar saroyi joylashgan edi. 1
Arxeolog Z.Usmonovaning fikricha Shahrisabz Barknon o’rnidagi dastlabki
manzil   V-VII   asrlarda   vujudga   kelgan,   Uning   negizi   Shahrisabzda   300-metr
shimolroqda joylashgan Balantepa yoki Zindontepa xarobalari o’rnida bo’lgan.Shu
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.29-b 
3
3
Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 25-с
1
1
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 68 с
41 davrda bu yerda mahalliy hukmdorning mustahkam qasri joylashgan bo’lib, uning
ichida   zardushtiy   ibodatxonasi   ham   bo’lgan.XIX   asrda   ham   mahalliy   aholining
ayrim   vakillari   bu   joyga   kelib,   eski   zardushtiy   dinining   ma’budlariga   sajda
qilganlar.Har   yili   muqaddas   navruz   bayramida   esa   bu   yerda   xalq   sayillari
o’tkazilgan.Dastlab bu qasr atrofida devor bilan o’ralmagan manzillar bo’lib, VII-
VIII asrlarga kelib ularning maydoni kengaygan.IX- X asrlarga kelib bu shaharcha
muhim savdo hunarmandchilik markaziga aylanganligini ta’kidlashgan. 2
              So’g’d poytaxti Kesh VI- VII asrlardayoq Shahrisabz o’rnida bo’lgan va
keying   asrlarda   ham   shu   yerda   rivojlangan.   Shahrisabz   hududida   joylashgan
qadimgi   yodgorliklardan   Balandtepa   (Zindontepa)   muhim   ahamiyatga
egadir.Rivoyatlarga   ko’ra,   XIV-   XV   asrlarda   tepa   o’rnida   shahar   zindoni
joylashgani   uchun   u  Zindontepa   deb   atalgan.M.   E.  Massonning   fikricha   VI-   VIII
asrlarda   bu   yerda   baland   poydevorli   uy-   qo’rg’on   joylashgan.Hozor   ham
Zindontepa xarobalarining balandligi 15- 20 metrga teng. 1
Arxeologlar   tomonidan   olib   borilgan   tadqiqotlar   natijasida   Zindontepaning
markaziy   qismida   yirik   inshoat   qoldiqlari   topib,   tekshirildi.   Ammo   arxeololgik
qazishmalar   davrida   topilgan   xonalarda   oshxona   o’choqlari   va   kul   qatlamlari,
mahnat   qurollari,   don   saqlash   uchun   ishlatiladigan   katta   hajmli   sopol   idishlar
(xumlar,   xumchalar)   va   ro’zg;or   buyumlari   uchramadi.   Balandtepa   o’rnida
dehqonchilik   xo’jaligi   bilan   bog’liq   bo’lgan   uy-   ro’zg’orning   rivojlanganligi   o’z
isbotini   topmadi.   Shu   bilan   bir   qator   malumotlarga   ko’ra,   baland   va   mustahkam
poydevor   ustiga   qurilgan   yirik   inshoat,   xonalarda   uy-   ro’zg’or,   oshxona   va
xo’jaliklar bilan bog’liq ashyolar uchramaganligi bois Balandtepa o’rnida ehtimol,
ilk o’rta asrlarga oid ibodatxona bo’lgandir deb tahmin qilinadi. 2
VII   asrda   Kesh   atrofidan   aholi   tomonidan   qadrlangan   maxsus   ibodatxona
bino   qilingan.Harbiy   yurishlardan   oldin   ushbu   ibodatxona   Keshliklar   10   mingta
qo’y   qurbon   qilib,   o’z   xudolaridan   dushmanlari   ustidan   g’olib   chiqishda   madad
so’raganlar. Bu voqealar Kesh So’g’diyonaning poytaxti bo’lgan davrga (Shishpir)
2
2
Усмонова З.Е Раскопки в Шахрисабзе // Археологические открытия.1984.М. 483-с
1
  Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 25-с
2
  Qadimgi   Kesh - Shahrisabz   tarixidan   lavhalar // Ma ’ sul   muxarir :  A . S . Sagdullayev . T .” Sharq ” 1998.30- b
42 hukmronligi   davri   to’g’ri   keladi.   VIII   asrda   Keshning   mashhur   ibodatxonasi
vayron etilgan. Keshn hokimlari orasida 600-620- yillarda hukmronlik qilgan Tich
(Dichje   boshqa   manbalarda   Ticho   )   eng   qudratli   deb   ta’rif   etiladi.   Xitoy
yilnomalari Ten- shu va Suy-shuda uning davrida Kesh o’z elchilarini chet ellarga
yuborganligi va o’z elchilarini qabul qilgani ta’kidlanadi. 1
Yakkabog’   tumanida   qazish   ishlari   1985-1986-   yillarda   o’rta   asrlarga   oid
uncha   katta   bo’lmagan   feodal   mulk   markazi   bo’lgan   Sariqtepada   olib
borilgan.Shahar   atrofida   VI-   VII   asrlarga   oid   ibodat   inshoati   bo’lgan   bino   tadqiq
qilindi.S.K.Kabanov   va   V.D.Jukovlar   tomonidan   Chimqo’rg’on   suv   ombori
atrofida,   S.B.Lunina   va   D.V.Chunixinlar   tomonidan   Yakkabog’   tumanidan,   N.I.
Krashinnikova tomonidan Hisor suv ombori mintaqasida olib borilgan. 
Arxeologik   tadqiqotlar   o’rta   asrlar   davridagi   Qashqadaryoda   qishloq   turar
joyi   tarixini   umumiy   tarzda   kuzatish,   shuningdek   shu   davr   moddiy   madaniyatini
tavsiflash imkonini berdi. 1
Sariqtepa   feodal   mulki   yaqinda   joylashgan,   o’ziga   xos   bo’lgan   ibodat
inshoati bu fikrni tasdiqlaydi. Kalta – kichikligi har xil bo’lgan ikki markaziy, ikki
yon xonalardan iborat  bo’lgan, shimol  tomonga chiqariladigan atrofi  yo’lak bilan
o’ralgan   trapitsiyasimon   binoning   tashqi   devorlari   shimol   va   janub   taraflaridan
ichkariga qayrilgan nova ko’rinishida turtib chiqqan. Ancha katta markaziy xonada
maydoncha   bo’lgan,   yon   tomonlardagi   (tor   yoni   berk)   xonalarning   g’arbiy
devorlarida   sezilar-   sezilmas   tokchalar   qo’yilgan.Aylana   yo’lakning   shimoliy
qismida ham shunday yo’nalishda otashkada (o’choq) joylashgan. 2
                Binoga   shimoliy-sharq   tomondan   qurilgan   va   aylanma   yo’lakdan   janubiy-
sharqga o’tilgan, so’ng sharq tomonga keskin burilgan. Keyin shimoli- sharqga va
chiqaverishda   g’arb   tomonga   qarab   burilgan;   aylanib   o’tilsa,   dastlab   sharqiy   yon
xonalarga,  so’ng  markaziy  va  chiqish  oldidan  g’arbiy  yon  xonalarga  kirilgan.  Bu
yerda   buyumlardan   faqat   ko’za   va   bino   tashqarisidan,   janubiy   g’arbiy   burchaklar
1
  Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов   средней   Азии   в   древности   и
средневековы Т 1989.38-39с
1
1
Кабанов С.К Нахшеб на рубеже древности и Средневеквая (III-VIII)Т.1977.120-с
2
2
Дресвянская   Г.Я     К   истории   культов   дренего   населения   Кашкадарьи.   Материалы   по   истории,
историографии и археологии. N 533.T.1977 23-с
43 unga   juda   yaqin   qilib   ko’milgan   bir   nechta   xum   topilgan.   Butun   ko’za   va
arxeologik nuqtai nazardan butun xum  shakliga qarab ularni V-VI asrlarga oid deb
hisoblash   mumkin. 3
  Ilk   o’rta   asrlar   obektlarida   sopol   haykalchalar,   planshetkalar
va ko’proq idish tutqichlaridagi yoki qopqoqlaridagi hajmdor yopishtirma narsalar
uchraydi. Tadqiqotchilarning ko’pchiligi ular balo qazodan asrovchi vosita bo’lgan
deb   hisoblashadi.Bu   narsalarning   aniq   vazifasi   yo’q,   lekin   ma’naviy   madaniyat
aholining   badiiy   didi,   ma’kurafiy   tasavvvurlari   ko’rtachkichi   hisoblanadi.
Chunonchi 47-son Nomsiztepada ikki boshli fantastikhayvon haykalchasi topilgan
tanasi   hamda   bir-biriga   qarama-qarshi   joylashgan   va   turli   tomonga   qarab   turgan
boshlari   ham   otnikiga   o’xshaydi.   Boshlarida   to’rttadan   tasma   bor,   ular   buqaning
qulog’i va shihiga taqlidan qo’yilgan bo’lishi mumkin.
            Chechaktepada   raqqosa   va   turkiy   changchi   boshining   sopol   ta’sviri
uchratilmagan.   Qo’rg’ontepada   turkiy   qiyofadagi   o’ziga   xos   murakkab   va   g’oyat
ramziy   bosh   kiyim   kiygan   qahramon   ta’svirlangan,   planshet   topilgan   shu
ko’rinishdagi   boshqa   obektlar   ham   ma’lum   bir   ular   ilmiy   istefoda   kiritilgan.
Arxeologik   nuqtai   nazardan   o’rganiladigan   eng   ko’p   topilma  turli   shakl   ,   hajmga
ega   bo’lgan,   uy-ro’zg’orda,   ishlab   chiqarishda   ibodatda   foydalaniladigan   sopol
buyumlardir ularning bazilari kulolchilik charhida boshqalari qo’lda yasalgan sifati
va  badiiy   bezatilishiga   ko’ra   ham   xar-xil.  Bular   ko’pincha   qadaqsimon   shakldagi
kosalar,   qadahlar,   ko’zalar,   likopchalar   qozonlar,   xumlar,   xumchalar   va
boshqalardir.   Ular   turli   rangda   angop   bilan   qoplangan.Yopishtirma   yoki   bosma
elementlari   bo’lgan   yoxud   ozmi   ko’pmi   murakkab   naqsh   tirnab   tushirilgan
ayvonlar qiyofasi tasvirlangan buyumlardir.O’choq tagliklari isiriqdonlar, idishlar,
qopqoqlar,  ko’pincha  ramziy  belgilar   tushirilgan  suzgichlar  ham   bor.  Metall   yoki
shisha   idishlar   topilgan.   Shisha   buymlar   parchalari   metal   buyumlarga   nisbatan
yaxshi   saqlangan   shisha   buyumlardan   bo’rtma   naqsh   bilan   bezatilgan   quyma   va
tuflama   shakldagilar   ko’proq   uchraydi.   Sopol   parchasidan   tayyorlangan   yoki
maxsus   yasalgan   urchuq   gardishlarni   ishlab   chiqarish   buyumlari   jumlasiga
3
3
Shahrisabz  2700  ming   yillik   meros .  Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 89-b
44 kiritishimiz   mumkin. 1
Ularning   teshigi   atrofi   ko’pincha   konsentrik   doiralar   yoki
radus bo’ylab tarqaladigan tirnama nur bilan bezatilgan shunga qaramay anchagina
temir buyumlar-temir pichoq yoy o’qi jez qo’ng’iroqchalar uzuk gardishi topligan. 2
Sopol   shisha   metal   tosh   buyumlar   uy-ro’zg’or   ishlab   chiqarish,   maxsus   ibodat
buyumlari   bo’lishi   mumkin.Ularning   bazilari   xonadon   sajdagohlari   buyumga
o’xshaydi   bu   buyumlarning   bir   qismi   chetdan   keltirilgan   bo’lishi   mumkin,   biroq
asosiy   qismi   ayniqsa   ro’zg’or   ishlab   chiqarishga   foydalanishgan.Mahalliy
kulolchilik   ishlab   chiqarshni   o’rganish   natijasida   ham   bu   fikr   tasdiqlandi.   Sopol
buyumlar  pishiriladigan (Sariqtepa  Boburtepa)  qabri  topildi,tog’lodi  hududlardagi
tekislangan dalalar qayd etildi.
II.2 IX-XIII asrlarda arxeologik yodgorliklarning o’rganilishi.
Kesh   viloyati  IX-XIII  asrlarda   Qashqadaryo  vodiysining  sharqiy   qismidagi
katta hududni egallagan edi.Shimol sharq va janubiy-sharq tomonlardan Turkiston
tog’tizmalari   bilan   to’silib,   uning   tog’lardagi   chegaralari   suv   ayrig’ichlarigacha
yetardi.   Baland   tog’lar   vohani   dushmanlardan   himoya   qiluvchi   tabiiy   to’siq
vazifasini   bajarib   kelgan.Janubi-g’arbda   viloyat   G’uzordaryo   vodiysini,   shimolda
esa  Qashqadaryoning o’ng sohili  bo’ylab joylashgan yerlarni  ham  o’z  ichiga olar
edi.M.E.Masson   fikricha,   Kesh   viloyatining   o’rta   asrlardagi   g’arbiy   chegarsi
hozirgi   Qaraytepa   xarobalari   (Kesh-Nasaf   yo’lida)   to   Bahrintepa   xarobalari
(Qashqadaryo   o’zani   yaqinida)   gacha   o’tkazilgan   shartli   chiziq   bo’ylab   o’tar
edi.Manbalardagi   ma’lumotlarga   ko’ra,   Kesh   viloyati   bo’yiga   ham,   eniga   ham   4
kunda   bosib   o’tiladigan   yo’lga   teng   hududni   egallagan. 1
  IX   asr   boshlarida   Kesh
viloyati   Movarounnahrning   boshqa   viloyatlari   singari   Tohiriylar   sulolasiga
qarashli yerlar tarkibiga kirib,ma’muriy jihatdan Samarqand shahriga bo’yusngan.
IX asrning 2- yillarida Kesh viloyatining davlat xazinasiga kiritadigan yillik to’lov
1
1
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom ,  Toshkent ,  Sharq , 2002, 90- b
2
2
Дресвянская   Г.Я     К   истории   культов   дренего   населения   Кашкадарьи.   Материалы   по   истории,
историографии и археологии. N 533.T.1977 23-с
1
1
  Массон   М.Е   Работы   Кешской   археолого-топографической   экспедиция   ТАШГУ(КАТЭ)   по   изучение
восточной половины Кашкадарьинской области// Археология Средней АзииТ.1977.3-63с
45 miqdori   112-ming   dirhamni   tshkil   etgan.Bu   mablag’   qo’shni   Nasaf   viloyatining
yillik to’lov miqdoriga nisbatan ancha ko’p hisoblanadi.Bu esa o’sha davrda Kesh
viloyatining iqtisodiyotiga ancha yuksak darajada rivojlanganligini ko’rsatadi. 2
Pul   muomilasi   ham   keng   ko’lamda   rivojlanib   brogan,   lekin   mahalliy
bozorlarda davlar tomonidan zarb qilingan to’la qiymatli tangalar bilan bir qatorda
past  sifatli  nisbatan muomilada bo’lgan.Bunday  tangalar  Keshda  ham  topilgan.IX
asrda   Kesh   viloyatida   Muqanna   tarafdorlari   hokimyatga   qarshi   harakatni   davom
ettiradilar.   Lekin   Arab   hukmdorlari   bu   qo’zg’alon   va   g’alayonlarni   shafqatsizlik
bilan   bostirar   edilar.   Kitob   hududida   joylashgan   qadimgi   shaharning   asta-sekin
xarobaga aylanib borishi ham  shu voqealar  bilan bog’liq bo’lishi  ehtimoldan holi
emas.
IX   asrning   birinchi   yarimida   Movarounnahrda   hukmdorlarning   boshqa   bir
sulolasi-Somoniylar   siyosiy   maydoniga   chiqdilar.Shu   asrning   o’rtalariga   kelib,
Kesh   viloyati   So’gd   tarkibiga   avval   Nasr   ibn   Ahmad   (864-892)   so’ngra   uning
ukase   Ismoil   ibn   Ahmad   (892-907)   tasarrufiga   o’tadi.   Ismoil   ibn   Ahmad   butun
Movarounnahrni   o’z   hokimyati   ostida   birlashtirib,   arab   xalifasiga   faqat   rasman
bo’ysungan deyarli mustaqil davalat barpo etdi. Bunday hol Kesh iqtisodiyotining
yanada   rivojlanishi   uchun   shart-sharoit   yaratib   berdi.Natijada   qishloq   xo’jaligi
hamda   hunarmandchilik   ishlab   chiqarshning   barcha   sohalarida   farovonlik   ko’zga
tashlanadi. 1
Shahrisabz   o’rnida   shakllangan   savdo   hunarmandchilik   markazi   juda
tez rivojlanib borib, XII asrda kelib, ancha katta hajmga ega bo’ladi.Buning asosiy
sabablaridan   biri   ushbu   manzilning   Chag’aniyondan   Samarqandga   boruvchi
karvon yo’lida joylashganligi edi. 2
  Arab xalifaligining boshqa hududlardan deyarli
mustaqil   davlatlar   tuzilishi   bilan   bir   qatorda,   Movarounnahr   ham   Somoniylar
davlatining barpo etilishi natijasida X asrga kelib joylarda mahalliy hokimyatning
mavqeyi   va   ahamyati   oshib   bordi.   Ayni   mahalda   islom   dining   nufuzi   ham
kuchayadi. 3
  Shunga qaramasdan, ilk o’rta asrlar Kesh tushkunlikka yuz tutgandan
2
2
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 27-b
1
1
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 188-с
2
2
Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 25-с
3
3
Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 474-с
46 keyin   Shahrisabz   hududdida   shakllangan   shu   nomli   manzilgoh   qariyib   besh   asr
mobaynida     o’z   arki   va   mustahkamlangan   devorlariga   ega   bo’lmasdan   qodi.   Z.I.
Usmonnova tadqiqotlarei shundan dalolat beradki, shahar devorlari bu yerda faqat
XIV   asrning   ikkinchi   yarimida   kelib   shakllandi.   Kesh-Shahrisabzda   IX-XII
asrlarda   hukmdor   qarorgohi   va   mudofaa   inshoatlari   yo’q   ekan,   demak   uni,   Kesh
viloyatining   ushbu   davrdagi   ma’muriy   markazi   deb   takidlash   ham   shubhadek
ko’rinadi.   Ushbu   muammo   xali   hanus   maxsus   tadqiqotlar   mavzusiga   aylangan
vaholanki   Kesh   viloyati   bir   qator   shahar   va   yirik   qishloqlarning   XI-XII   asrlarda
jadal   taraqqiy   qila   borganligi   tadqiqotlarda   takidlab   o’tiklgan.   Ma’muriy
markazlarning   bir   hududdan   boshqa   hududlarga   ko’chishi   turli   tarixiy   davrlarga
xos bo’lib, u tabiiy-geografik, siyosiy yoki ijtimoiy-iqtisodiy sabablar bilan bog’liq
bo’lgan.
Shahrisabz   atrofidagi   o’rta   asrlar   manzilgohlari   o’rganish   borasidagi
dastlabki kuzatishlar IX-XII asrlarda Kesh nisbatan o’rta o’lchamlarga ega bo’lgan
shahar ekanligini ko’rsatadi. 1
VIII-IX   asrlardagi   Kesh   uchun   bunday   vaziyat   arab   noiblarning   ma’lum
maqsadga   yo’naltirilgan   faoliyati   bilan   bog’liq   bo’lib,   Kitob   o’rnidagi   isyonchi
shaharni uning mudofaa inshoatlari hamda ilgari barcha Kesh hukmdorlari xususan
O.I.Smirnova   ma’lumotlariga   ko’ra   “Kesh   hukmdori”   yozivi   bilan   tanga   zarb
qilgan   Shishpir   va   Axurpat   qarorgohi   joylashagan   arkni   qayta   tiklamaslikdan
iborat edi. Shishpir va Axurpat davriga oid yangi tangalar 1982-yilda ushbu satrlar
muallifi tomonidan topilgan bo’lib, ulardagi yozuvlarning o’qilishi E.V.Rtveladze
tomonidan   amalga   oshirilgan. 2
  IX-XII   asrlardagi   Keshning   markaziy   shahri
qayerda   joylshgan   degan   savolga   Arxeologik   N.I.Krasheninnikova   olib   brogan
tadqiqotlar   Kitob   hududida   IX-XII   asrlarda   oid   yirik     shahar   manzilgohlarininig
yo’qligini   ko’rsatadi,   bu   turdagi   manzilgohlar   Shahrisabz   va   Yakkabog’
hududlarida   nisbatan   ko’proq   bo’lgan.Quyida   Kesh   viloyatininig   ba’zi   o’rta   asr
shahr xarobalariga to’xtalamiz. Keshning VIII-XII asrlardagi shaharlari yetarlicha
1
1
Усмонова З.Е Раскопки в Шахрисабзе // Археологические открытия.1984.М. 483-с
2
2
Ртвеладзе.Э.В, Сагдуллаев.А.С Памятники минувшех веков Т Узбекистан 1986 56-с
47 o’rganilmagan, bu borada olib borilgan qazilmalar miqdori ancha kam. Shurflar va
kichik   hajmli   qazilmalar   yo’li   bilan   Kitob   va   Shahrisabz   shaharlari   o’rganilgan.
Shuning   uchun   bo’lsa   kerak   Ibn   Havqal   tomonidan   “tashqi   shahar”   sifatida
tariflangan Shahrisabz o’rnida shahar uzoq davr mudofaa devorlarsiz qolib ketgan. 3
Qariyib   10-yil   davomida   S.B.Dunina   boshchiligidagi   ekspeditsiya   tomonidan
Oltintepa   yodgorligida   qazishmalar   olib   borilib,   natijada   o’rta   asrlar   arxeologik
komleksning   aniq   strategrafiyasi   qo’lga   kiritiladi,   hunarmandchilik   ishlab
chiqarilishi   qurilish   materallari   va   texnikasi   o’rganildi. 4
  1975-yilda   qadar
viloyatning yana beshta o’rta asr shaharlari- Х o’jabuzruktepa O’liktepa, Qaraytepa,
G’ishatepa,   Kishmishtepalar   to’g’risida   ilk   ma’lumotlar   bor   edi.(ulardan   birinchi
uchtasi to’g’risida ma’lumotlar M.E.Masson tomonidan e’lon qilingan).
Yaqin   davrlargacha   Kesh   viloyati   shaharlari   to’g’risidagi   ma’lumotlarimiz
ushbu   yodgorliklar   bilan   chegaralarnib   kelmoqda   edi.So’hggi   yillarda   ToshDU
arxeologiya   kafedrasi   a’zolari   faoliyati   tufayli   ularning   ro’yhati   ancha
kengaydi.Arxeologik matreallar yig’ila borgani sari  ular tadqiqotchilar tomonidan
umumlashtirildi. Shunga qaramasdan Keshning Mo’gul istilosigacha bo’lgan davri
shaharlari   mudofaa   inshoatlari   va   ichki   me’moriy   tuzilishi,   ularning   qishloqlar
bilan   o’zaro   aloqalari   yetarlicha   o’rganilgan   emas.   Ma’lumotlarning   asosiy   qismi
faqat   yodgorliklarda   olib   borilgan   dastlabki   kuzatishlarga   tayanadi   va   yetarlicha
asoslanmagan.   Bu   hol   bir   yoki   ikki   asosiy   yodgorliklarda   keng   miqiyosli
arxeologik izlanishlar olib borilishi taqazo etadi. 1
Qashqadaryoning sharqiy qismida
o’ndan   ortiq   o’rta   asrlar   shaharlar   qoldiqlari   saqlanib   qolgan   bo’lib,   ular
fikrimizcha,   Kesh   rustoqlar   markazi   bo’lgan.   O’rganilgan   o’rta   asr   shahrlari
xarobalaridan   Chandaroqtepa,   Chimqo’rg’ontepa,   G’ishatepa,   Qaraytepa,
Kishmishtepa   Sariqtepa   G’ishliktepa,   Sariqtepa,   Arslontepa   va   Choshtepalar
rustoqlar markazlari bo’lishi mumkin. 2
3
3
Крашенинникова Н.И.Изучения цитадели Кеша// АО 1977.М.1978 527-с
4
4
 Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 26-с
1
1
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.70-71b 
2
2
Крашенинникова Н.И.Изучения цитадели Кеша// АО 1977.М.1978 527-с
48 Keshning o’rta asrlar shaharlari orasida eng yiriklari- Chimqo’rg’ontepa va
Chandaroqtepa   bo’lib   ulardan   birinchisi   Shahrisabzdan   22km   janubroqda,
ikkinchisi   24   km   g’arbroqda   qadimiy   karvon   yo’llari   yoqasida   joylashgan
Chimqo’rg’ontepa   Samarqandan   o’tadigan   muhim   karvon   yo’lida   joylashgan.
Shaharni   keng   va   chuqur   xandoqlari   o’rab   turgan.   Uncha   ckatta   bo’lmagan   lekin
mustahkam   ark   shahristonning   Qizildaryoga   yo’nalgan   shimoliy   qismida
joylashgan   Chimqo’rg’ontepa   rejasida   qadimgi   inshoatlar,   darvozalar   ko’chalar
mudofaa   devorlari   izlari   aniq   ko’zga   tashlanadi.Shahrisabz   atrofida   joylashgan
o’rta   asrlar   shaharlari   ichida   ark   va   murakkab   rejaga   ega   bo’lgan   Arslontepa,
Choshtepa va Sariqtepa yodgorliklari diqqatini tortdi. 
Choshtepa   Shahrisabzning   janubi-g’arbiy   chetida   joylashgan.Bir   vaqtlar
maydoni   10   gektarga   teng   bo’lgan   yirik   manzilgohda   to’griburchak   shaklidagi
keng   xandaq   bilan   o’ralgan   Qo’rg’on   (125x100   m   balandligi   10m)
saqlangan.Fikrimizcha.   Choshtepa   qo’rg’on   va   mustahkamlanmagan   yashash
qismidan iborat qurilish tizmini ifoda etadi. 1
Arxeologik ma’lumotlar shundan dalolat beradiki Keshning ko’p yillik o’rta
asrlar shaharlari rivojlangan mudofaa tizmi arkka ega bo’lgan. Shu bilan birga bu
yerda   qo’rg’on   ark   qismida   mustahkamlanmagan   shaharlari   ham
ma’lum(Choshtepa,   Oltintepa)   so’ngi   yillarda   dastlabki   kuzatishlar   yo’li   bilan
olingan   ma’malumotlar   Kesh   uchun   xos   bo’lgan   o’rta   asrlar   shaharlarining   Yana
ikki   to’g’risiada   so’z   yuritish   imkonini   beradi:   1)   Uch   qismdan   (ark,   shahriston,
rabot) iborat. Maydoni 40-50 gektarga yaqin bo’lgan shaharlar.Shahriston tuzilishi
to’g’riburchak   shaklida   ark   shaharistonning   shimoliy   yoki   janubiy   qismida
joylashgan. Rabot maydoni Chimqo’rg’ontepa va Chandaroqtepa misolda qarasak
devor   bilan   o’ralgan   Shahriston   maydonida   bir   necha   bor   katta.   Shu   turga
O’liktepa, Qamaytepa, Arslontepa yodgorliklari ham oid. Sariqtepa va G’ishatepa
kabi yodgorliklari ham yuqoridagi qurilish turning o’ziga xos qismini tashkil qilib,
hali   yetarlicha   o’rganilmagan.   2)Maydoni   10-15   gektarga   teng   bo’lgan   ikki
qismdan   iborat   shaharlar.   Ark   shaharistonning   burchaklaridan   birida   yoki   uning
1
1
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 25-b
49 tashqarisida   joylashgan   Asosiy   aholi   yashash   qismi   mudofaa   devori   bilan
mustahkamlangan.Bu   turga   Oltinboshtepa,   To’rtko’ltepa,   Sariqtepa   yodgorliklari
kiradi.   Ushbu   tuzilish   dastlabki   arxeologik   tadqiqotlar   natijasidir,   chunki   hali
shaharlar-Kesh   rustoqlar   markazlari   tuzilishiga   doir   yetarlicha
arxeologik(shuningdek yozma) ma’lumotlar yo’q. 2
  Bularning barchasi vaqt o’tishi
bilan   o’rta   asrlardagi   Kesh   viloyatining   poytaxti   qoldiqlari   saqlanib   qolganligi
to’g’risida   gapirish   imkonini   beradi.Ulardan   dastlabkisi   Kitob   o’rnida   joylashgan
bo’lib,   IX   asrgacha   mavjud   bo’lgan.IX-   XII   asrlar   Keshning   qarorgohi   “Al-
Musalla”   degan   joyida,   hozirgi   Shahrisabz   hududida   keyinchalik   olib
borilgan.Arxeologik tadqiqotlar Keshning IX- XII asrlardagi qarorgohini aniqlash
masalasiga   yetarlicha   aniqlik   kiritishi   mumkin   bo’lib,   fikrimizcha   u   Choshtepa
o’rnida   joylashgan.   Shu   bilan   birga   IX-XII   asrlarda   Kesh   ikki   qismdan   –   ark
vamustahkamlangan   shahristondan   iborat   bo’lgan   nisbatan   o’rta   hajmli   shahar
bo’lgan   bo’lishi   mumkinligini   ham   inobatga   olish   kerak.   Ushbu   turga   Choshtepa
bilan   birgalikda   hozirgi   Shahrisabzdan   g’arbda   joylashgan   Sariqtepa   yodgorligi
ham kiradi.Sariqtepa yodgorligining maydoni 3 gektarga teng. 1
Shahrisabz   atrofidagi   o’rta   asrlar   manzilgohlari   o’rganish   borasidagi
dastlabki   kuzatishlar   IX-   XII   asrlarda   Kesh   nisbatan   o’rta   o’lchamlarga   ega
bo’lgan shaxar bo’lib, shu o’lchamlarga ko’ra Kesh shahri ko’pgina o’z rustoqlari
markazlaridan   yirikroq   bo’lganligini   tasdiqlaydi.   Fikrimizcha,   X   asr   arab
geograflari   tomonidan   Keshning   “tashqi   shahari   ”   sifatida   talqin   qilingan   shahar
shahrisabz o’rnida rivoj topgan. Uning qarorgohi Choshtepa va Sariqtepa turidagi
yodgorliklarda joylashib IX- XII asrlardagi savdo va hunarmandchilik manzilgohi
Shahrisabzning tashqi qo’rg’oni bo’lgan. 2
Kesh hududida Qoraxoniylarning XI- XII
asrlarga oid tangalari tez- tez topilib turadi.Bunday tangalar shahar hududida ham
(masalan,   Oqsaroy   yonidagi   Shurfdan)   topilgan.Oltintepa   xarobalaridagi   kulollik
maydoni   yonidagi   xonada   olib   borilgan   qazishma   ishlarida   esa   Ibrohim   ibn   Al-
Husayn   nomidan   1178-   1180   yillarda   zarb   qilingan   31   ta   kumush   dirxamidan
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.70-71b 
1
1
Усмонова З.Е Раскопки в Шахрисабзе // Археологические открытия.1984.М. 483-с
2
2
Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 26-с
50 iborat   xazina   topilgan.Xorazmshox   Muhammad   ibn   Takash   tangalari   ham   bu
hududlarda ko’p uchraydi. 3
Islom davri manbalaridan Kesh to’g’risadagi ilk ma’lumot At- Tabariyning
tarixiy   asarlarida   Muqanna   boshchiligidagi   qo’zg’olon   tasvirida   uchraydi.   IX   asr
muallifi Al- Yoqibiy Keshni “So’g’dning bosh shahri ” deb, uning zamondoshi Ibn
Al-   Foqiq  esa   “Samarqand   viloyatidagi   shahar   ”   deb   tavsiflashgan.   X   asr   oxirida
Al-Maqdisiy Keshni Buxoro viloyati tarkibiga kiritgan. 4
               X asr arab geograflari o’sha davrdagi Keshning tarixiy topografiyasiga oid
ayrim ma’lumotlarni keltirganlar. Xususan, Ibn Havqal o’zining geografik asarida
shahar tuzilishining batafsil tavsifini keltirgan bo’lib bu ma’lumotlar tadqiqotchilar
tomonidan   qayta-   qayta   istiqoda   qilingan.Uning   tavsificha   Kesh   ko’handiz   (ichki
qal’a)   hisn   (shaxriston)   rabot   (tashqi   shahar)   lardan   iborat   bo’lgan.Shuningdek,
rabodga   yondosh   boshqa   bir   shahar   ham   bo’lgan.Ko’handiz   joylashgan   ichki
shahar   X   asrda   vayron   bo’lib   yotgan   tashqisi   esa   obod   bo’lgan. 1
Kesh   shahar
darvozalari yaqinida ikki daryo oqib o’tgan. Biri – Nahr al – Kassorin (Tozalovchi
daryosi)   deb   nomlangan.   U   Siyom   tog’laridan   boshlanib,   shaharning   janub
tomonidagi   darvozalar   yaqinidan   oqib   o’tgan.Ikkinchisi   Nahr   Asrud   bo’lib,   Qash
rustoqidan   boshlanib,   Keshning   shimoliy   tomonidagi   darvozalar   yonidan   oqib
o’tgan.Shaharda   va   rabodda   oqar   suv   mo’l   bo’lib,   bu   yerda   ajoyib   bog’-   rog’lar
barpo   etilgan.Kesh   iqlimi   g’oyat   issiq   bo’lgani   tufayli   bu   yerda   mevalar
Movorounnahrda   eng   erta   yetilib,   Buxoro   bozorlariga   birinchi   bo’lib
yetishtirilgan. 2
   Shu tariqa X asrda Kesh shahri bir – biriga yondosh joylashgan va
bir- biri bilan bog’liq bo’lgan to’rt qismdan tashkil topgan.
                 Vayronaga aylangan ichki shahar hamda ko’handiz Qalandartepa va Kitob
hududidagi   antik   shahar   o’rnida   aniq   joylashgan.     O’rta   asrlardagi   Keshning
qolgan   ikki   qismi-   rabod   va   tashqi   shaharga   kelganda,   olimlarning   ular   o’rnini
3
3
Ртвеладзе.Э.В, Сагдуллаев.А.С Памятники минувших веков Т Узбекистан 1986 56-с
4
4
Бетгер   Е.К.   Извлечение   из   книги   “Пути   и   страны”   Абул   Касыма   ибн   Хаукаля   //   Тр   САГУ.   Археология
Средней Азии.вып. IV
1
1
Беленицкий А.М, Бентович.И.Б.,Бальшаков О.Г Средневековый город Средней Азии. 1973.188-189 с
2
2
Бетгер Е.К. Извлечение из книги “Пути и страны” Абул Касыма ибн Хаукаля//ТРУДЫ САГУ Т.1957.19-20с
51 aniqlash   borasidagi   fikrlarida   tafovut   bor.   Chunonchi   V.V.Bartold   ikki   darvozali
rabodni “tashqi shahar ” deb hisoblagan. 3
S.K.Kabanov Keshning tashqi shahri hozirgi Shahrisabz o’rnida bo’lgan deb
taxmin qilgan.Boshqa bir tadqiqotchilar ham shunday fikr bildirishgan. 4
Biroq   M.E.   Masson   Shahrisabz   o’rnidagi   manzillar   XIII   asrdan   oldin   mavjud
bo’lmagan deb hisoblagan.
Shuningdek o’rta asrlardagi Kesh shahri Shahrisabz o’rnida, ikkinchi rabod
yoki   tashqi   shahar   esa   o’sha   paytda   al   –   Musallo   deb   nomlangan.Kitob   o’rnida
bo’lgan degan fikr ham mavjud.
                       V.V.Bartold ichki shaharning to’rt darvozasidan faqat bittasi – Bob al –
Kassoriyning   o’rnini   aniqlab,   u     Nahr   al   –   Kassorin     daryosi,   ya’ni   hozirgi
Oqsuvdaryo oqib o’tgan janub tomondajoylashgan, deb hisoblangan.  
Manbalarda   Keshning   shahar   darvozalari   sanab   o’tilganda   Bob   al   –Kassorindan
so’ng   Bob   al   –   Madina   ad   –   doxila,   ya’ni   ichki   shahar   darvozasi   keladi.O’sha
manbalardagi ma’lumotlarga ko’ra, Keshning tashqi shaharning ikki darvozasidan
biri   ham   ichki   shhar   darvozasi   yoki   tashqi   shahr   darvozasi   deb
nomlagan.V.V.Bartold   al-Maqsidiyning   ma’lumotlasrni   aniqroq,   deb   hisoblagan. 1
Bizningcha,Keshning   “tashqi   shahari”   yoki,   “tashqi   ravodi”   manbalarda
ko’rsatilganidek, “ichki shahri” va “ichiki rabot” ga yondosh bo’lgan. U taxminan
antik     ichki   shahardan   g’arbda   va   janubiy-g’arbda,   yani   “qo’rg’on”   qa’lasi
vayronalari yotgan joyda yuzaga kelgan o’rta asrlardagi Kesah atrofida joylashgan
bo’lishi   mumkin.   Binobarin   Kesh   ichki   shahar   darvozalari   g’arbiy   yoki   janubiy-
g’arbiy darvoza bo’lgan. Shunday bo’lsa Kesh ichki shahar darvozasi manbalarda
soat millari harakati tartibida sanab o’tilgan hisoblanadi. 2
     XI-XII asrlarda shahar
yanada   karvon   yo’li   bo’ylab   janubiy-g’arbga   Shahrisabz   o’rniga   ilk   o’rta   asrlar
davrida   Keshning   savdo   hunarmandchilik   yo’ldosh   shaharlari     vujudga   kela
boshlagan   joyga   kelishgan.   Ayrim   tadqiqotlar   uni   X   asr   manbalarida   eslatib
3
3
Бартольд В.В Туркестан в эпоху монгольского нашествия Сочинения в 9 томах М.1963.188-с
4
4
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 68-с
1
  Shahrisabz  2700  ming   yillik   meros .  Albom ,  Toshkent ,  Sharq , 2002, 29- b
2
  Qadimgi   Kesh - Shahrisabz   tarixidan   lavhalar // Ma ’ sul   muxarir :  A . S . Sagdullayev . T .” Sharq ” 1998.70-71 b
52 o’tilgan Keshning tashqi shahri deb hisoblaydilar. Kitob o’rnidagi shahar VIII asr
oxirigacha   mavjud   bo’lgan.   So’ng   tiklab   kelingan,   degan   fikr   ham   keng
tarqalgan.Biroq   ayrim   manbalardagi   ma’lumotlar   bunga   zid   keladi.  X   asrda   ichki
shahar hududida zindon va So’g’dagi eng go’zal masjichdlardan hisoblangan Kesh
Jome masjidi ishlab turgan. 1
Bu   yerda   X   asrning   birinchi   yarimida   hayot   davom   etgan,   chunki   al-
Istahriy ichki va tashqi Kesh shahri bir vaqtda mavjud bo’lganligini qayd etgan. X
asrning   so’nggi   chorragida   “Xudud   al-olam”   da   ham   ko’handiz   va   shahriston
Yoziqa’la hamda ichki shahar haqida shaharning hayot davom etayotgan qismlari
sifatida   gap   boradi.   Faqat   ibn-Havqal   va   al-Maqsidiylargina   ko’handiz   va   ichki
shahar vayrona holida yotganligi haqida yozganlar. 2
Arxeologik ma’lumotlarga ko’ra, Qalandartepaning shimoliy qismi VIII-IX
asrlarda   ham   obod   qilingan. 3
  Qal’a   hududida   XII   asr-XIII   asr   boshlarida   kelgan
hayot izlari  ham mavjud. Ichki  shahar  hududida X-XI asrlarda ham hayot  davom
etgan   bo’lishi   mumkin,   buni   o’z   vaqtida   S.K.Kabanov   ko’rsatib   o’tgandi.   Har
holda   X   asrda   ham   bu   hudud   Kesh   shahrining   tarkibiy   qismi   bo’lganligi   va
musulmonlar   yashagan   shaharning   eng   muhim   tarkibiy   qismlaridan   biri   bo’lish
Jome   masjidi   shu   yerda   joylashganligi   shubxasizdir.   Keshning   tashqi   shahri   X
asrda Shahrisabz  o’rnida, Keshning hukmdor qarorgohi va Namozgoh joylashgan
ma’muriy markazi esa Shahrisabzdan g’arb yoki janubiy tomonidagi shaharlarning
biri   o’rnidagi   al-Musallo   mintaqasidajoylashgan   degan   fikr   ham   mavjud.   Biroq
manbalarda   keltirilgan     ma’lumotlar   bunga   zid.   Manbalarga   ko’ra,   X   asrda
Keshning tashqi shahar devorida ikkita darvoza bo’lgan.Arxeologik ma’lumotlarga
ko’ra,   IX-X   asrlarda   Shahrisabz   o’rnida   mavjud   bo’lgan   shahar   qal’a   devorlari
bo’lmagan. Bundan tashqari, agar Keshning ma’muriy markazi Shahrisabz atrofida
joylashgan   bo’lsa,   u   jome   masjiddan   7-8   km   narida   bo’lardiki,   buning   ehtimoli
ham, o’sha asrlarda Jome masjidini  musulmonlarning shahar hayotida asosiy o’rin
tutgan   va   odatda,   ma’muriy   markaz   yaqinida   joylashgan.   Bizningcha,   o’rta
1
  Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 407-с
2
  Ртвеладзе.Э.В, Сагдуллаев.А.С Памятники минувших веков Т Узбекистан 1986 56-с
3
  Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века   долины   Кашкадарьи   //   Древная   и
средневековая археология Средней Азии Т., Фан 1990.26-с
53 asrlardagi   Kesh   Shahrisabz   to’rtala   tarkibiy   qismi,   manbalarda   ko’rsatilgandek,
yonma-yon joylashgan va bir-biri bilan uzviy aloqada bo’lgan. 1
Manbalarda   Kesh   shaharning   kattaligi   X   asrda   taxminan   bir   forsahning
uchdan biriga teng bo’lgani ko’rsatilgan, bu 2.5 km tashkil qiladi.
                  M.E. Masson “forsahning uchdan biri” o’rniga “uch forsah” deb o’qishni
hamda   bu   hajmni   Shahrisabz   va   Kitob   atrofida   Chim   devori   o’rab   olgan   barcha
yerlar sifatida   tushinishni  tavsiya etadi. 2
  Biroq keltirilgan matnni bu tarzda o’qib
bo’lmaydi,   chunki   matnda   “forsah”   so’zi   birgalikda,   raqam   esa   muzakkarda
berilgan.   Shu   bois,   arab   grammatikasi   qoidalariga   ko’ra,   bu   yerda   faqat
“forsahning uchdan biri” deb o’qish mumkin. Binobarin, shahar Kitobdan janubi-
g’arb tomonga Shahrisabzva undan Termizga olib brogan karvon yo’li bo’ylab 2.5
km ga yaqin masofaga cho’zilgan bo’lishi mumkin. Ayni mahalda shaharning eni
uncha katta bo’lmagan. 3
IX-XII asrlarda bu yerga Kesh shahar hayotining markazi asta-sekin ko’cha
boshlandi   va   yangi   Jome   masjidi   qurildi.   Ibn   Havqal   ma’lumotlarga   ko’ra
Keshning tashqi shahar devoridagi Barknon darvozasining nomi Barknon qishlog’i
nomidan   olingan.Binobarin   Barknon   qishlog’i   o’rta   asrlarda   shahar   darvozalari
orqali   chiqilgan   karvon   yo’li   bo’yida   joylashgan   ancha   muhim   bir   joy   bo’lgan
ko’rinadi. 4
  V.V.Bartold   Barknon   qishlog’i   shaharga   bevosita   tutash   bo’lgan   deb
hisoblangan.   Kesh   tashqi   shaharning   Barknon   darvozasi   janubi-g’arbda,   Nasf   va
Tarmizga   olib   boruvchi   karvon   yo’liga   olib   chiqqan   .   IX-X   asrlarda   bu   karvon
yo’lida   Keshga   eng   yaqin   joylashgan   yirikroq   aholi   punkiti   Shahrisabz   yaqinida
karvon   yo’li   ikkiga   ajralgan:   biri   janubga,   Termiz   tomonga   ikkinchisi   janubi-
g’arbga,   Nasaf   tomonga   kelgan.   Bu   ma’lumotlarning   bari   Barknon   qishlog’i   X
asrda   Keshning   yo’ldoshi   shaharchasi   bo’lgan   Shahrisabz   o’rnida   joylashgan
deyishga imkon beradi. 5
1
  Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 30-b
2
  Массон.М.Е,   Пугаченкова   Г.А   Шахрисабз   при   Тимуре   и   Улугбеке.//   Труды   САГУ,   Археология   Средней
Азии. Т САГУ, 1953.36-с
3
  Лунина С.Б. Города Южного Согда в VIII-XIIвв. Т.Фан, 1984 27-с
4
  Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 407-с
5
  Бартольд В.В Туркестан в эпоху монгольского нашествия Сочинения в 9 томах М.1963.188-с
54 Shahrisabz-Barknon   o’rnidagi   dastlabki   manzil   V-VI   asrlarda   vujudga
kelgan,   uning   negizini   Shahrisabzdan   300   m   shimolroqda   joylashgan   Balandtepa
yoki   Zindontepa   xarobalari   o’rnida   bo’lgan.   Shu   davrda   bu   yerda   mahalliy
hukmdorning mustahkam qasri joylashgan.
XI-XII   asrlarda   Kesh   shahrining   hayot   markazi   asta-sekin   bu   yerga   ko’cha
boshlangan. Aftidan XII asrda  bu shaharga Kesh nomi berilgan, Barhnon nomi esa
istefodan   chiqib,   faqat   shaharning   mahallalarida   biriga   nisbatan   qo’llanila
boshlagan.   Eng   avvalo   bo’lajak   shahar   maydoniga   odamlar   VI-VIII     asrlarda
ko’chib  kela   boshlaganliklari   isbotlandi. 1
  Shahar   maydonida  olib  borilgan  deyarli
barcha qazishmalarda hamda ochilgan shurflarda IX-XII asr qatlamlari aniqlangan
va   ularning   qalinligi   1   metrdan   3   metrga   yetgan.   Oqsaroy   peshtoqidan     janub
tomonda,   saroy   sathidan     pastroqda,   pishiqg’isht   to’shalgan   va   sath   va   X-XI   asr
keramikasi qoldiqlarni o’z ichiga olgan qatlam kelgan Qoraxoniylar zarb qilidirgan
tangalar   XI   asrning   birinchi   yarimiga   oid   kumush   suvi   yuritilgan   mis   dirhamlar
ham shu yerdan topilgan. 2
Chorsu   gumbazidan   50   metr   janubroqda   o’tkazilgan   qazish   ishlarida
devorlari bo’lgan hamda pishiqg’isht yotqizilgan imorat qoldiqlaridan iborat katta
qatlam olindi. Keramika, shu jumladan qolipga ko’ra, u XI-XII asrlaga taluqli deb
hisoblanadi   yana   ham   pastgi   qatlamdan   esa   bir   ustaxona   qoldiqlari   topildi   undan
tumshig’i uzun shisha idishlar butunligicha topildi yoki ularning parchalari yig’ib
olindi.   Ustaxona   VII-VIII   asrlarda   yashagan   kimyogarga   tegishli   bo’lgan   deb
taxmin   qilish   mumkin.   Yana   ham   janubroqda   Chorsu   gumbazidan   100   metr
chamasi   narida,   qurilish   olib   borilayotgan   joyidagi   qatlamda   qazilgan   shurfda   X
asrda, XI-XII asrlar qurilish va sopol qoldiqlari mavjud bo’lgan qatlamlar ochildi.
Shaharning g’arbiy devori yonidan ham shunday qatlam aniqlandi.Ko’kgumbazdan
shimolqorda olib borilgan qazish ishlarida VII-VIII  asrlarga oid imorat  qoldiqlari
ochildi   yuqoriroq   qatlamda   esa   XI-XII   asrlarga   oid   binoga   ta’luqli   naqshli
terrakota   parchasi   topildi.IX_XII   asrlarda   xonalarda   2   tadan   10   tagacha   xonalar
1
  Усмонова З.Е Раскопки в Шахрисабзе // Археологические открытия.1984.М. 483-с
2
  Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 68-с
55 bo’lgan. Ba’zan xonalar bir qator, ketma-ket joylashgan, lekin ko’pincha xonadan
tarkibi   murakkab   va   xilma-xil   bo’lgan.   Uylarning   turli-tuman   ro’zg’or   anjomlari,
zargarlik zeb-ziynat buyumlari topilgan.
Uy ichi va sathi va devorning quyi qismi ko’pincha g’ishtdan shakldor qilib
ishlangan,   devorning   yuqori   qismi   esa   ganchli   va   loyga   naqsh   berib   bezatilgan.
Ba’zan   xatto   sahnda   g’ishtdan     shakldor   qilib   tashnob   ham   qurilgan.   Sopol
quvurlari   bir-biriga   kiydirib   tortilgan   suv   o’tkazgichlar   haqida   alohida   to’xtab
o’tish zarur.Bunda suv hovizga tushadigan oxirgi quvur o’yma naqsh bilan chiroyli
bezatilgan.Quduqlar   ichidan   odatda,   pishiq   g’isht   terib   chiqilgan.Yoritish   uchun
sirkor   chiroqlar   hamda   sopol   fonuslardan   foydalanilgan. 1
  Oltintepada   sopoldan
yasalgan   X   asrga   oid   nayning   topilishi   xalq   sozandonligi   rivojlanishidan   dalolat
beradi.   IX-XII   asrlarda   Keshda   metallga   ishlov   berish,   zargarlik,   kulollik,   g’isht
pishirishm shishasozlik hunari, gazlama, buya to’qish va boshqalar taraqqiy etgan.
IX-XII   asrlarga   oid   Keshda   mahalliy   metallga   ishlov   berish   ko’p   marta   qayd
etilgan. Jez va temir topilmalar orasidan o’roq, pichoq, kovoncha dastasi,  idishlar,
tarozi   pallalari,   ko’zgu,   qoshiq,   o’smadon   uzuklar   bo’lgan.   Badiiy
hunarmandchilik   buyumlar   ham   yaxshi   rivojlangan.   Badiiy   hunarmandchilik
buyumlari   asosan     turli   kompazitsiyalardan   iborat.   Shahardagi   singari   qishloq
joylarda   ham   arxeologik   buyumlar   topilgan.Keshda   bu   davrda   kulolchilik   yaxshi
rivoj   topgan.VI-VIII   asrlardagi   kulollar   mahallalari   (Bovurtepa,   Munchoqtepa,
Sarvontepa) aniqlab o`rganildi.
IX-XII   asrlardagi   Oltintepa,   G’ishtepa   Chondoroqtepa   va   boshqalar
atrofidagi   kulollar   va   g’isht   pishuruvchilar   mahallalari   ma’lum.   Kesh   vohasi
aholisi   ro’zg’orda   sopol   buyumlardan   keng   foydalanganlar.   IX   asrdan   boshlab
sopol ikki guruhga sirkor va sirsiz sopolga bo’lingan. Sirsiz sopol uy –ro’zg’orda
va xo’jalikda ko’p ishlatilgan. Bular hajmi xilma-xil xumlar katta xumlar qozonlar
va   boshqa   turlarga   bo’linadi.Bunday   sopollarga   chizma   naqsh,   bosma   naqsh
tushirilgan. Bazi  hollarda boshdan oyoq bosma naqsh  tushirilgan.Ko’pincha hatto
1
  Пугаченкова   Г.А.,   Ремпель   Л.И.   Выдающиеся   памятники   зобразительного   искусства   Узбекистана.
Т,1959.166-с
56 ovqat pishirishda ishlatiladigan o’tga chidamli qozonlar ham shunday bo’yoq bilan
bezatilgan. 1
II.3 Kesh vohasining qadimgi va o’rta asrlar davri tarixi va madaniyatiga
tutgan o’rni.
O’rta   Osiyoning   eng   qadimgi   shaharlaridan   bo’lgan   Shahrisabz   ancha
murakkab   davrlarni   boshdan   kechirgan   o’lka   hisoblanadi.   Shahrisabz   qadimiyligi
va   O’rta   Osiyo   tarixida   ma’lum   o’rin   egallagani   tufayli,   bu   voha   haqida
ma’lumotlarni   turli   davrlarda   yozilgan   manbalarda   uchratish   mumkin.   Keyingi
ming   yillikda   yozilgan   tarixi-geografik,   va   boshqa   asarlarga   nazar   tashlansa,
ulardan   bazilaridagina   bu   hudud   haqida   bir   muncha   tavsilotlar   berilgani,   ayrim
manbalarda esa qisqa  eslatmalargina o’rin olganini ko’rish mumkin. 1
Qashqadaryo vohasining sharqiy qismida I minyillik boshlari- o’rtalariga oid
yodgorliklarda   o’tkazilgan   tadqiqotlar   va   arxeologik   majmualar   taxlili   aholining
voha   bo’ylab   joylashishi,   yagona   xo’jalik-madaniy   turi   mustahkamlanmagan
markazlar   qurilishi,   qurilish   ishlarining   yuqori   darajasi,   turli   me’moriy-trk
usullarning   qo’llanilishi,   rivojlangan   kulolchilik   va   metallchilikning
mavjudligi,hunarmandchilikda   turli   kasblarning   vujudga   kelish   singari   o’ziga   xos
1
  Shahrisabz  2700  ming   yillik   meros .  Albom ,  Toshkent ,  Sharq , 2002, 93- b
1
1
Qadimgi   Kesh - Shahrisabz   tarixidan   lavhalar // Ma ’ sul   muxarir :  A . S . Sagdullayev . T .” Sharq ” 1998.10- b  
57 xususiyatlarni   ajratish   imkonini   beradi.   Manzilgohlarning   paydo   bo’lishi   va
rivojlanishiga   ularning   Baqtriya,   Marg’iyona   va   o’rta   sharq   davlatlariga   olib
boruvchi muhim savdo yo’llarida joylashganligi ham sabab bo’lgan. 2
Aynan bu hududdan 30 dan ortiq qa’lalar, uy-qo’rg’onlar, qishloq va shahar
xarobalari   topilgan.   O’rganilgan   ma’lumotlar   asosida   yodgorliklarning   ilk   bor
o’zlashtirilishi mil.avv IX-VIII asrlarga oid ekanligi aniqlandi. Bu yerdagi qadimgi
yodgorliklardan   topilgan   arxeologik   ma’lumotlar   asosida   shuni   aytish   mumkinki
bu   hudud   haqiqattan   ham   Markaziy   Osiyodagi   madaniyati   rivojlangan   o’lkalar
qatorida   muhim   o’rin   egallagan.Kesh   toponimi   dastavval   Zardusht   kabasi   deb
atalmish joydagi Shopur I (242-273) bitiklarda uchraydi. Unda Shopur I o’z davlati
chegaralarni   shu   jumladan   O’rta   Osiyodagi   Kash,   So’g’d   va   Shosh   tog’larigacha
yetib kelgan chegaralarni tasvirlaydi.
Ko’p tadqiqotlar Kash (KS)  toponimi Qashqadaryo vodiysidagi  Kesh bilan
aynan   bir   joyda   hisoblashadi.V.G.Lukonin   esa   bu   joy   Koshg’ar   bo’lishi   mumkin
deb   ham   taxmin   qiladi. 1
Tyanshuda   Kesh   toponimi   Kyusha   shaklida   656-660
yillarga oid voqealarni qayd etilgan. Xuddi shu nom bu yerda VIII asr hukmronlik
qilgan   Kesh   hukmdori   Ixrid   filslarida   ham   uchraydi.   Shunday   qilib   mazkur
ma’lumotlar   Kesh   nomi   milodiy   III   asrdan   VIII   asrgacha   mavjud   bo’lganligidan
guvohlik   beradi,   biroq   mazkur   toponim   milodiy   III   asrdan   oldin   qo’llanilmagan
degan   manoni   bermaydi.Shunday   ekan   bu   hudud   haqidagi   ma’lumotlar   hozirgi
kunga   qadar   yangilanib,   o’rganilib   tadqiqotlar   asosida   o’z   ifodasini   topib
bormoqda. 2
Musulmon   yozma   manbalarda   Kesh   nomi   dastavval   VII   asr   oxiri-VIII   asr
boshlarida qo’llanilgan. Ularda shaharning uch xil:  Kash, Kish, va Kesh shaklida
yozilishi   uchraydi.   Biroq   qay   biri   ulardan   to’griroq   ekanligi   masalasi   xozirgi
kungacha   noaniqligicha   qolmoqda.Vodiy   hududidagi   manzilgohlarni   arxeologik
o’rganilishning   ilk   bosqichi   albatta   S.K.Kabanov   1946-1950   yillar   bilan
2
2
Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 407-с
1
1
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 68-с
2
2
Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов   средней   Азии   в   древности   и
средневековы Т 1989.42-с
58 bog’liq.Bir   qator   tumanlarni,   shu   jumladan,   Kitob   tumanini   ham   o’rganish
maqsadida   aylanib   chiqishdan   ko’zlangan   asosiy   maqsad   “sinflar   paydo
bo’lduncha   amal   qilgan   jamiyatlar   obidalarni”   aniqlashdan   iborat   bo’lgan.   Lekin
Tanxozdaryo (Shahrisabz tumani) quyi oqimidagi Jartepa va Chiroqchi yaqinidagi
Chochtepa   manzilgohlari   atrofidan   topilgan   turli   sopol   buyumlar   orasidan   antik
davrga oid matreallar ham bor edi. Makrit atrofidagi Zarafshon tizma tog’i janubiy
tarmoqlari     bu   yerda   Qo’rg’ontepa   va   Xovustepa   manzilgohlari   bo’lgan   antik
davrga   xos   mikrovohani   ajratish   imkonini   berdi.   S.K.Kabanov   tomonidan
Qashqadaryoninig   so’l   sohili   bo’ylab   Jangaltepa   manzilgohida   III-V   asrlar
majmualarni ochib bergan keng ko’lamli ishlar olib borildi.
O’ng   sohil   bo’ylab   g’arb   tomon   1.5   km   masofada   avvalgilarga   o’xshahs
kichik   Qiziltepa   arxeologik   nuqtai   nazardan   o’rganildi,   va   bu   yerdan   topilgan
tangalarda   Zevsning   taxtga   o’tirgan   holdagi   ta’sviri   diqqatga   sazovordir.   Bu   esa
antik davr madaniyatini So’g’dga tarqalganligini bildiradi. 1
Ilk   temir   davri   O’rta   Osiyo   ijtimoiy-iqtisodiy   va   siyosiy   hayotida   muhim
o’rin   egallagan   So’g’diyona   o’lkasi   turli   qadimgi   manbalarda   turli   nomlar   ostida
eslatilib o’tiladi. Bu nomlarning kelib chiqishi va ularnig ma’nosi haqida hozircha
Aniq   fikr   yo’q.   Mil.avv   IV-   asrda   Qashqadaryo   hududida   uchta   viloyat   Nautaka,
Ksenippa,   Gabaza   bog’lanadi.   Bu   haqda   yunon   tarixshunosi   Arrian   va   Rimlik
Kursiy   Ruf   ma’lumot   berishadi.   Yunon   mualliflaring   asarlari   biz   ko’rib
chiqayotgan   o’lkaning   tarixiy-geografiyasini   dolzarb   muammolarni   hal   qilishda
muhim asos bo’ldi.Tadqiqotlar natijasida bu yerdan topilgan turli sopol  buyumlar
o’sha   davr   uchun juda  muhim  ma’lumotlarni   taqdim  etadi. 2
Shxrisabz  tarixiga  oid
bir qancha asarlarda turli xil ma’lumotlar aks etgan.Bu asarlarda Kesh viloyatining
tabiiy   geografik   o’rni,   tabiati   aholisi   shaharlari   haqida   bir   qancha   qimmatli
ma’lumotlar   keltiriladi.Umuman   olganda   bu   hududdan   yetishib   chiqqan   mashhur
insonlar ham hududni dovrug’ini dunyoga yoyishga katta xizmat qildi.Ayniqsa ilk
o’rta asrlarda vaziyat ancha chigal davrlarni boshdan kechirdi.Bunga asosiy sabab
1
1
Кабанов.С.К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе.// Известия АНУЗ. 1951. 68-с
2
2
Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 407-с
59 qilib   arablarning   O’rta   Osiyoga   hujumini   keltirib   o’tishimiz   mumkin.   672-yilda
Turk xoqonligi inqirozga yuz tutgandan so’ng Samarqand yuksalishi kuzatiladi va
Kesh   Samarqand   hukmdorlari   Ixshidlarning   o’z   ustidan   hokimyatini   tan   oladi.
Kesh ilk o’rta asrlarda ham So’g’d konfedratsiyasining mahalliy hokimlari orasida
yetakchi   mavqe   uchun   kurashgan. 3
    Ibn   Xavqal   va   al-Maqsidiylar   tomonidan
keltirilgan Keshning tarifi Eski Kesh (Kitob) va yangi Kesh(Shahrisabz) ga to’g’ri
keladi. Umuman olganda bu qanchalik to’g’ri ekanligi hozirgi kunda katta qiziqish
bilan   o’rganilmoqda.   Lekin   shuni   unutmasklik   kerakki   Eski   Kesh   vayronaga
uchratilgandan   so’ng   o’z-o’zidan   yangi   shahar   qurish   yoki   ini   qayta   tamirlashga
o’sha davr aholisi katta jonbozlik ko’rsatgan.
Arab mualliflari bu hududni yerlarini ser- hosil va unumdorligini ko’p tilga
olganlar.   Ayniqsa   uning   hududidan   oqib   o’tuvchi   daryolari   Asrud(Qashqadaryo)
daryosi bu Qashqurd rustoqidan oqib, Keshdan shimolroqda o’tgan. Keyingi daryo
esa   “Mato   bo’yovchilar   daryosi”   (Oqsuv)   esa   shaharning   janub   tomondan   oqib
o’tgan.Daryoning   nomidan   ham   ko’rinib   turibdiki   Kesh   aholisining   an’anaviy
mashg’ulotlaridan biri bo’lmish to’qimachilik to’g’rida ma’lumot beradi. Umuman
olganda   shaharda   kulolchilik   temirga   ishlov   berish   qurilish   ashyolari   va   bo’yoq
ishlab   chiqarish,   shishasozlik,   qandolatchilik,   nonvoylik   taraqqiy   etgan.   Arab
mualliflari   VIII   asr   oxiriga   kelib   Keshning   keskin   tushkunlikka   uchrashi
sabablariga   to’xtalishmaydi,   Buni   eng   avvalo   Muqanna   isyoni   bilan   izohlash
mumkin.   Bu   voqeadan   so’ng   ming   yil   o’tdi.   Ko’proq   “Muqanna”,   “Niqobdor”
nomi   bilan   mashhur   bo’lgan,  776-783  yillardagi   arablarga  qarshi   qudratli  harakat
yo’lboshchisi   Hoshim   ibn   Hakim   Kesh   yaqinidagi   Sinan   tog’   qa’lasini   so’ggi
maskan qilib, shu yerda olamdan o’tdi. Muqannaning o’limi va uning harakati tor-
mor   keltirilishi   tarixiy   ahamyatga   ega   bo’lgan   chunki   mahalliy   aholining   erki   va
g’ururi uchun kurshgan shaxsdir. 1
Xalifalik   noiblarning   So’g’da   amalga   oshirilgan   va   ma’lum   maqsadalarga
yo’naltirilgan   siyosati   bir   vaqtlar   kuchli   bo’lgan   Keshning   ijtimoiy-iqtisodiy
3
3
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.47-b 
1
1
Shaxrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 6-b
60 ahamyatini   tubdan   yemirishga   shu   bialan   isyonchi   shahar   va   uning   mustahkam
mudofaasini   vayron   qilishga   qaratilgan   edi.   Shuning   uchun   bo’lsa   kerak   ibn
Xavqal tomonidan “tashqi shahar” sifatida tariflangan Shahrisabz o’rnidagi shahar
uzoq davr mudofaa devorlarsiz qolib ketgan. Ibn Xavqal Kesh qo’rg’oni va uning
ichki   qismi   vayronaga   aylanganligi   va   tashqi   madinada   aholi   yashashi   to’g’risida
gapirar   ekan   “Kesh   hukmdori   qarorgohi   madina   va   rabotdan   tashqarida”,   “al-
Musallo”   nomi   bilan   ma’lum   bo’lgan   joyda   joylashganligini   maxsus   takidlab
o’tadi. 2
Ibn   Xavqalning   “Yo’llar   va   yurtlar”   asarida   Kesh   haqida   quydagi
ma’lumotlarni   saqlagan:   “Kesh   shahristoni”da   to’rt   darvoza   bor:   Temir   darvoza
uning   yonida   Ubaydulloh   darvozasiva   to’rtinchi   tashqi   shahar   darvozasi.   Tashqi
shaharda   ikkita   darvoza   bor:   ichki   shahar   darvosai   va   Barknon   dasrvozasi.   Abu
Ja’far   Muhammad   ibn   Jarir   ar-Tabariyning   “Tarix   ar-rasul   val   mulk”   asaridir.Bu
asrda 915-yilga qadar  bo’lgan tarixiy voqealar  bayoni, jumladan O’rta Osiyoning
VII-IX   asrlar   tarixini   o’z   ichiga   oladi.Mazkur   manbada   Kesh   (Shahrisabz)ning
arab   qo’shinlarining   ikki   yillik   (milodiy   669-702-yillar)   qamalga   matonat   bilan
qarshilik   ko’rsatgani   va   arablar   to’lov   olish   bilangina   kifoyalanib   qaytib
ketganliklari   qayd   etilgan. 1
  O’rta   asr   tarixshunoslari   va   geograflarining   asarlarida
Kesh   haqida   ma’lumorlar   kam   bo’lsada,   Ularda   voha   juda   ser   hosil,   tabiiy
boyliklarga   boy   ekanligi   unda   ko’plab   qishloqlar   va   rutoq   markazlari   shaharlar
borligi   ta’kidlanadi.   Yozma   manbalar   ma’lumotlari   arxeologik   tadqiqotlar
natijalari   bilan   birgalikda   ushbu   davr   tarixiy-   madaniy   jarayonlarni   baholash
imkonini beradi.O’rta asrlarda Kesh shaharsozlik madaniyati hozirgi Shahrisabzga
davom   etadi.   IX-X   asrlarda   arab-fors   tarixchilari   aynan   Kesh   Shahrisabzga
tavsiflashgan,   bu   davrda   Kitob   o’rnida,   ayrim   tadqiqotchilar   taxmin   qilganidek
shahriston   joylshishi   mumkin   bo’lmagan.   Chunki   Kitobda   na   IX-X   asrlada   va
undan   keyin   ham   shahar   izi   yo’q.   O’rganilgan   arxeologik   va   yozma   manbalar
Qashqadaryoning   sharqiy   qimidagi   viloyat   va   uning   shahar   markazi   uning   turli
2
2
Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar//Ma’sul muxarir: A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998.67-b 
1
1
O‘sha asar o‘sha joyda.  
61 davrlarda   turlicha   nomlangan   deb   xulosa   chiqarishga   asos   bo’ladi.Mila.avv   IX-
VIII asrlarda viloyatning nomi Gava So’g’da edi.Mil.avv VII-IV asrlarda Nautaka,
VI-XV asrlarda esa Kesh bo’lgan.Viloyatning markazi mil.avv VIII asrda Uzunqir
o’rnida   shakllana   boshlab,   III   asrgacha   rivojlangan.   Shaharning   keying   davrlar
tarixi Kitob-Shahrisabz hududi bilan bog’liq bo’lgan.Yana bir muhim bir ma’lumot
yani   O’rta   Osiyo   shaharlari   jumladan   Samarqand,   Buxoro,Xiva,Termiz,Marv
shaharlari singari Kesh vohasining ilk shahar markazi qadimiy hisoblanadi. Bu esa
o’z navbatida bu hududga bo’lgan qiziqishni oshirishi tabiiy. 2
2
2
Shahrisabz 2700 ming yillik meros. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 6-b
62 XULOSA
Mustaqilikka   erishgach   tarixni   o’rganishga   bo’lgan   yondashuv   yangi
bosqichga   ko’tarildi.Yurtimiz   hududidagi   qadimiy   vohalar,   shaharlarni   tarixini
o’rganish,   arxeologik   jihatdan   tadqiq   etish   muhim   masalalardan   biri   sifatida
qaraldi.
- O’rta Osiyodagi muhim vohalardan biri  Kesh vohasi tarixi uzoq o’tmishga
borib   taqaladi.     Ilk   temir   davriga   kelib   Qashqadaryo   vohasining   sharqiy   qismi   –
qadimgi   Kitob   –Shahrisabz,   Yakkabog’   hududlari   jadallik   bilan     o’zlashtirila
boshlanadi.
-Kesh   vohasi   hududlarida   dastlabki   dehqonchilik   hududlari   paydo   bo’lgan
bo’lib, uzoq  yillar olib borilgan  tadqiqotlarni tahlil qilib shunday xulosaga kelish
mumkinki,   Kesh   vohasi   hududlari   qadimgi   Sharqda   bo’lib   o’tgan   ijtimoiy-
iqtisodiy, madaniy va siyosiy jarayonlardan chetda qolmagan.  
Kesh   vohasi   haqidagi   ma’lumotlarni   turli   davrlarda   yozilgan   manbalarda
uchratish   mumkin.   Kesh   vohasi   tarixiga   oid   ma’lumotlar   aks   etgan   manbalarga
Abu   Ja’far     Muhammad   ibn   Jarir   at-Tabariyning   “Tarix   ar-rusul   va-l-muluk”
(Tarixiy   Tabariy),   Abu   Zayid   Balxiy,   Istahriy   va   Ibn   Havqal   ijodi   mahsulidan
iborat.   “Kitob   al-masolik   va-l-mamolik”,     muallifi   noma’lum   “Hudud-ul-olam”,
Abubakr   Muhammad   ibn   Ja’far   Narshxiyning   “Buxro   tarixi”,   Abu   Rayhon
Beruniyning   “Qonuni   Mas’udiy”,   Abu   Sa’d   Abdulkarim   ibn   Muhammad   as-
Sam’oniyning   “Kitab   al-ansob”,   Yoqut   al-   Hamaviyning   “Mu’jam   al-   buldon”
kabilarni   misol   qilib,   ko’rsatish   mumkin.   Mazkur   manbalar   Kesh   vohasining
geografik   joylashvi,   vohadagi   qishloq   va   shaharlar   hayoti   vohaning   ijtimoiy-
iqtisodiy   va   siyosiy   ahvoli   borasida   berilgan   qimmatli   ma’lumotlar   bilan   ham
ahamiyatlidir.
Kesh   vohasining   qadimgi   va   o’rta   asrlar   tarixni   mufassal   yoritishda
V.V.Bartold,   V.L.Viyatkin,   B.Denike,   A.Yu.Yakubovskiy,   B.N.Zasipkin,
Ya.G’.G’ulmov,   T.M.Mirg’iyosov,   S.K.Kabanov,   S.A.Sudakov,   V.L.Varonina,
63 G.N.Gachanov,   M.E.Masson,   G.A.Pugachenkova,   O.A.Suxareva   kabi
tadqiqotchilarning izlanishlari muhim ahamiyat kasb etadi. 
V.D.Jukov     tomonidan     Kindiklitepada   qazish   ishlarini   olib   bordi.
S.K.Kabanov tomonidan Qashqadaryoning o’ng sohili bo’ylab, Jangaltepada keng
miqyosida   arxeologik   ekspeditsiyalar   amalga   oshirildi.Shunga   o’xshash
ekspeditsiyalardan   yana   biri     1963-yilda     M.E.Masson   tomonidan     KAT Э -
Kesh(Qashqadaryo)   arxeologiya-topografiya   ekspeditsiyalari   ham   bunga   yaqqol
misol   bo’la   oladi.  Mana   shunday   ekspeditsiyalari   samarasi   o’laroq  qadimgi   Kesh
vohasidagi ko’plab arxeologik komplekslar ochib o’rganildi va tahlil qilindi. 
Keyingi   davrlarda   ham       bunday   ekspeditsiyalar     amalga   oshirildi.
A.S.Sagdull а yevni keltirib o’tishimiz joiz. Aynan manashu olimlarning arxeologik
tadqiqotlari, ilmiy izlanshlari  Qashqadaryoning sharqiy (Kesh) vohasi shaharlarini
yoshini   aniqlashda     va   O’rta   Osiyo   shaharsozlik   madaniyatida   tutgan   o’rnini
belgilashda muhim poydevor bo’lib xizmat qildi.
Umuman olganda Kesh vohasi sharqiy So’g’dning balki O’rtaOsiyoning eng
rivojlangan   vohalaridan   biri   ekanligi   va   uning   qo’shni   hududlar   bilan   yaqin
madaniy aloqada  bo’lganligini     yuqoridagi   fikrlar  ham   isbotlaydi.    Shunday ekan
bu vohani o’rganishga bo’lgan qiziqish  tobora oshib bormoqda, bu esa tadqiqotchi
arxeologlar oldida turgan eng   muhim vazifalardan biri sanaladi.
64 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.
1. Karimov I.A. Ona   Yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi  yo‘lida xizmat
qilish- eng oliy saodatdir.  T, “O‘zbekiston”, 2015,302-b
2. Karimov   I.A.O‘zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.
T.,”O‘zbekiston”, 2011,495-b.
3. Karimov   I.A.Yuksak   ma’naviyat-yengilmas   kuch.   T,   “   Ma’naviyat”,2008,
173-b.
4. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q.T Sharq, 1998,29-b
5. Абдуллаев.К.,Раджабов.С.   Теракотовая   плитка   с   изображением
Диониса и сатира из Кашкадарьи //ИМКУ.Самарқанд, 2000 111-114 с
6. Альбаум Л.И Живопись Афросиаба. Т,1975 рангли жадвал 
7.  Альбаум Л.И. Балалыктепе.Т, 1960 172-с
8. Бартольд.В.В Кеш, Соч Т.III М.1965 460-с
9. Беленицкий   А.М,   Бентович.И.Б.,Бальшаков   О.Г   Средневековый   город
Средней Азии. 1973.188-189 с
10. Белецкий   А.М   Раскопки   на   городеще   древнего   Пенджикента   в   1955.г
Душанбе. 1964.Т.13 50-с
11. Бетгер   Е.К.   Извлечение   из   книги   “Пути   и   страны”   Абул   Касыма   ибн
Хаукаля // Тр САГУ. Археология Средней Азии. вып. IV 
12. Бичурин.Н.Я  Собрания сведений о народах,обитавших в Средней Азии
в древние времена.М-Л.,1950 316-с
13. Ворорина   В.Л   Архитектурные   памятники   Древнего
Пенджикента.//Труды ТАЭ,т.3,М.-Л.,1953.130-с
14. Дресвянская   Г.Я     К   истории   культов   дренего   населения   Кашкадарьи.
Материалы по истории, историографии и археологии. N533.T.1977 23-с
15. Эшов Б.Ж. История и культура Согдианы VII-IVвв  Т.,1999, 10-с.
16. Eshov.B.O‘zbekistonda   davlat   va   mahalliy   boshqaruv   tarixi   T.2012     67-69
b.
65 17. Кабанов С. К Археологические разведки в Шахрисабзком оазисе 109-с.
18. Кабанов   С.К   Нахшеб   на   рубеже   древности   и   Средневеквая   (III-VIII)
Т.1977.120-с
19. Кабанов   С.К.   В   оазисах   и   степях   Кеша   и   Нахшаба   Т.,   “Узбекистон”   ,
1988, 37-с.
20. Кабанов.С.К. Керамический комплекс из наслоений древнего городиша
в Китабе// ИМКУ.Т. 1962 42-53с.
21. Qadimgi   Kesh-Shahrisabz   tarixidan   lavhalar//Ma’sul   muxarir:
A.S.Sagdullayev.T.”Sharq” 1998. 10-b.
22. Qarshi  albom T., Manaviyat, 2006. 16-17 b.
23. Крашенинникова Н.И. Изучения цитадели Кеша//АО1977.М.1978 527-с
24. Крашенинникова Н.И. Прошлое Китабе. // Вехи времен. Т., 1989.30-с.
25. Крашенинникова   Н.И.   Разрез   крепостной   стены   древнего   Кеша.
ОНУ,1968 60-с
26. Крашенинникова Н.И. Раскопи в Китабском районе//АО 1983. М. 1985,
533-534 с.
27. Крашенинникова.Н.И Два комплекса керамики. 90-91 с рис.26
28. Крашенинникова.Н.И. Работы в Китабе // АО 1982-М. 1984 474-с
29. Лунина.С.Б   Статуэка   лютнистики   из   Кашкадарьинского   оазиса   //
ОНУ,1983 N.9 42-с 
30. Лушпенко   О.Н.   К   истории   изучения   поселений   раннежелезного   века
долины Кашкадарьи  //  Древная  и     средневековая  археология  Средней
Азии Т., Фан 1990. 27-с.
31. Массон   М.Е   Работы   Кешской   археолого-топографической   экспедиция
ТАШГУ(КАТЭ)   по   изучение   восточной   половины   Кашкадарьинской
области// Т.1977.31-с
32. Массон.М.Е   Столицье   города   в   области   низовьев   Кашкадарьи   с
древнейших времен Т.Фан 1973.36-с.
33. Массон.М.Е,   Пугаченкова   Г.А.Шахрисабз   при   Тимуре   и
Улугбеке//Археалогия Средней Азии. II Труды САГУ. Т .1953 18-с. 
66 34. Омельченко   А.   Районирование   типология   и   внутренная   структура
поселений античного времени восточной части южного Согда//. Т.2002
88-90с
35. Пугаченкова   Г.А.,   Ремпель   Л.И.   Выдающиеся   памятники
зобразительного искусства Узбекистана. Т,1959.166-с
36. Ravshanov P. Qarshi tarixi. T., Yangi avlod, 2006, 105-b
37. Ravshanov P. Shahrisabz tarixi T., Yangi avlod, 2011
38. Ravshanov P. Oqsaroy  T., Yangi avlod, 2016
39. Ртвеладзе Э.В. Буряков. Ю.Ф, Сулаймонов. Р.Х. Қарши Т. 
40. Ртвеладзе   Э.В.   Монеты   Кеша//   история   и   культура   южных   районов
средней Азии в древности и средневековы Т 1989.38-44с
41. Ртвеладзе.Э.В   Этюд   по   исторической   географии   Бактрии   и   Согдианы
во время похода Александра Македонского/ ВДИ 2000.104-112с
42. Ртвеладзе.Э.В,   Сагдуллаев.А.С   Памятники   минувшех   веков   Т
У збекистан 1986 56-с Cагдуллаев   .А.С   Древние   пути   на   юге
Узбекистана// ОНУ 1981 33-38 с.
43. Cагдуллаев   А.С.   Лушпенко   О.Н.   Новые   данные   к   изученею   древней
Согдиских поселений // 1989 41-с.
44. Сагдуллаев А.СК вопросу о второй столице Согдианы. // СА 1988 223-
230 с.
45. Сагдуллаев А.С. Раскопки и разведки в долине Кашкадарьи // АО 1979.
М., 1980 504-с.
46. Сагдуллаев.А.С   Памятники   материальной   культуры   Южного   Согда
эпохи   ранней   железа.   Культура   юга   Узбекистана   в   древности   и
средневековье. Сборник научных трудов ТашГУ.Т 1987 12-с
47. Сагудуллаев А.С Древние поселения Кашкадары СаУ.N 7. 1979 30-с 
48. Ставиский.Б.Я Судьбы буддизма в Средней Азии. М.,1998. 143-144 с
49. Усмонова.З.И   К вопросу о ранней античной крамики древней области
Кеш// ИМКУ 1973 53-55с
67 50. Хасанов.М.,   и   Мехендали.С.   Раскопки   на   Сангиртепе   в   Кашкадары   //
Археологические   исселедования   в   Узбекистана.   2003   Т   “Узб   миллий
энсклопедияси” 2004 183-б
51. A. Sagdullayev va boshqalar. Shahrisabz –Kesh tarixidan lavhalar. T.,1996.
52. Shahrisabz 2700. Ming yillar merosi. Albom, Toshkent, Sharq, 2002, 21-b
53. Якубовский.   А.Ю.   ГАИМК-ИИМК   и   археологическое   изучение
Средней Азии за 20-лет. // М.1940 16-с.
54. Hakimov N.Jo‘raqulov O. Shahrisabz tarixi. T.. 2002. 
68 ILOVALAR
69 70 Oqsaroy qasri devor bezaklari parchasi. XIV asr oxiri
Oqsaroy qasri devor bezaklari parchasi. Suls xatidagi bitik va geometrik shakli. 
XIV asr oxiri.
71 Oqsaroy qasri. Devor bezaklari parchasi.  XIV asr oxiri.  
72