Информация о документе

Цена 11000UZS
Размер 117.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 16 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

Salavat Galiyev

Дата регистрации 17 Ноябрь 2024

1 Продаж

Narkotik iste’mol qiluvchi insonning o‘ziga va jamiyatga salbiy ta’siri

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM FAN VAʼ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________________ _____________________________________FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI _____GURUH TALABASI __________________NING “IJTIMOIY ISH NAZARIYASI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: “NARKOTIK ISTE’MOL QILUVCHI INSONNING O ‘ZIGA VA JAMIYATGA SALBIY TA’SIRI” YANGIYER - 2026 KIRISH ………………………………………………………………………..3 I BOB. NARKOTIK MODDALARNING TURLARI VA ULARNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI 1.1. Narkotik moddalarning turlari……………………………………………..6 1.2. Inson salomatligiga salbiy ta’siri…………………………………………11 II BOB . NARKOTIK MODDALARNING SHAXSGA VA UNING OILASIGA TA’SIRI 2.1. Ruhiy va psixologik muammolar…………………………………………17 2.2. Oila muhitiga ta’siri………………………………………………………22 III BOB. JAMIYATGA KO‘RSATILADIGAN SALBIY TA’SIRLAR 3.1. Ijtimoiy va axloqiy muammolar……………………………………….....27 3.2. Iqtisodiy zararlar…………………………………………………………31 XULOSA ……………………………………………………………………..36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………38 KIRISH Kurs ishi dolzarbligi. Giyohvandlik bugungi kunda nafaqat yurtimizda, balki butun dunyoda eng dolzarb va xavfli ijtimoiy muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yoshlar orasida narkotik moddalarni iste’mol qilish holatlarining ortib borayotgani, ularning salomatligiga va ijtimoiy faolligiga salbiy ta’sir qilayotgani ushbu masalani o‘rganishni dolzarb qilib qo‘ymoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, narkotik vositalar bilan bog‘liq jinoyatlar sonining ko‘payishi, ularning internet orqali tarqalayotgani va jinoyatchilikning yoshlar orasida kengayib borayotgani mazkur kurs ishining ahamiyatini yanada oshiradi. Kurs ishi ahamiyati. Mazkur kurs ishi orqali giyohvandlikning inson ruhiyati va sog‘lig‘iga, oilaviy munosabatlarga, jamiyatdagi barqarorlikka ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Bu esa, bir tomondan, bu illatning oldini olish bo‘yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqishda ilmiy asos bo‘lsa, ikkinchi tomondan, yosh avlodni giyohvandlikdan ogohlantirish va ularning ongida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi. Kurs ishi predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti — giyohvandlik muammosining shaxs, oila va jamiyatga ko‘rsatadigan ruhiy, ijtimoiy va iqtisodiy salbiy ta’sirlarini tahlil qilishdir. Ayniqsa, narkotik moddalarni iste’mol qiluvchi insonning shaxsiy hayoti, oilaviy munosabatlari va jamiyatdagi o‘rni qanday darajada o‘zgarishi va buzilishi asosiy tadqiqot yo‘nalishi sifatida qaraladi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Narkotik moddalarni iste’mol qilish muammosi so‘nggi o‘n yilliklarda ko‘plab mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan chuqur o‘rganib kelinmoqda. Bu borada psixologiya, tibbiyot, sotsiologiya va huquqshunoslik yo‘nalishlarida ko‘plab ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar, statistika tahlillari e’lon qilingan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash sohasi, IIV, “Sog‘lom avlod uchun” fondi, xalqaro tashkilotlar, BMTning Narkotik vositalariga qarshi kurashish bo‘yicha dasturi doirasida olib borilgan tadqiqotlar bu mavzuning jiddiy va dolzarb masala ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mazkur muammo psixologik, pedagogik va ijtimoiy ish fanlari nuqtai nazaridan ham o‘rganilmoqda. Kurs ishining vazifasi va obyekti Kurs ishining vazifasi – giyohvandlikning shaxs, oila va jamiyat hayotiga ko‘rsatadigan salbiy ta’sirlarini aniqlash, ularning oqibatlarini tahlil qilish, yoshlar orasida giyohvandlikka qarshi kurashish va profilaktik chora-tadbirlarni taklif qilishdan iborat. Kurs ishining obyekti – giyohvandlikka duchor bo‘lgan shaxslar, ularning ijtimoiy muhitdagi holati, oilaviy munosabatlari va jamiyat bilan o‘zaro ta’siri. Kurs ishining predmeti – narkotik moddalarning insonning psixologik holati, ijtimoiy faoliyati va jamiyatga integratsiyalashuvi jarayoniga ta’siri. Kurs ishi tuzilishi Mazkur kurs ishi kirish, uchta asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, quyidagi tartibda tuzilgan: Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsadi, vazifasi, obyekti, predmeti va o‘rganilganlik darajasi yoritiladi. Hozirgi kunda jahon miqyosida dolzarb bo‘lib turgan eng og‘riqli ijtimoiy muammolardan biri bu — giyohvandlikdir. Bu xavfli illat butun insoniyat hayotiga tahdid solayotgan, sog‘liqni yemiruvchi, shaxsning ruhiy va jismoniy holatini izdan chiqaruvchi, oila va jamiyat barqarorligini izdan chiqaruvchi ofatga aylanmoqda. Xususan, giyohvandlik bugungi yosh avlod orasida xavotirli sur’atlar bilan tarqalayotgani, ularning kelajagini, salomatligini, or-nomusi va ijtimoiy faoliyatini barbod qilayotgani tobora ko‘proq tashvishga solmoqda. Giyohvandlik — bu oddiy odat emas, bu inson tanasi va ongini to‘liq egallab oladigan og‘ir kasallikdir. Narkotik moddalarga bir necha marotaba bog‘lanishning o‘ziyoq, organizmda jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga olib keladi. Ayni paytda giyohvandlik nafaqat shaxsning o‘zini, balki uning oilasi, atrof- muhiti, jamiyatdagi o‘rni va kelajak hayotini butkul izdan chiqarishi bilan xavflidir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1998-yilgi maxsus sessiyasida giyohvandlikni XXI asrning eng xavfli ijtimoiy vabosi sifatida tan oldi. Bu esa dunyo mamlakatlari oldiga bu illatga qarshi kurashishda yanada jiddiyroq va tizimli chora-tadbirlar ko‘rishni taqozo etadi. O‘zbekiston Respublikasi ham bu borada muhim siyosiy va ijtimoiy dasturlarni amalga oshirmoqda. Ushbu mavzuda olib borilgan tahliliy yondashuv, giyohvandlikning sabablari, oqibatlari, inson salomatligi va ruhiyatiga ta’siri, davolash usullari va profilaktika choralari haqida chuqur tushuncha berishga qaratilgan. Giyohvandlik haqida tushuncha. Giyohvandlik—turli xil giyoh moddalari ya’ni, narkotiklar ta’siriga odam organizmining o‘rganib qolishi natijasida yuzaga keladigan og‘ir kasallikdir. Giyohvandlikning xalqaro atamasi narkomaniya deyilib, bu so‘z yunoncha «narke» - karaxtlik, harakatsizlik, «maniya»-aqldan ozish ma’nosini anglatadi. Chunonchi, narkotik moddani qabul qilgan odam karaxt bo‘lib, harakatsizlanib fikrlash, aqliy faoliyat qobiliyatlarini yo‘qotadi. Odam organizmining biologik xususiyatlaridan biri shundan iboratki, u ba’zi moddalarni ketma-ket, bir necha marta qabul qilishi natijasida ularning ta’siriga o‘rganib qoladi. Oqibatda, u mazkur moddani muntazam ravishda qabul qilib turishga intiladi, bu moddani qabul qilmagan paytda o‘zini yomon his etadi, ya’ni odam bu moddaga nisbatan mu’te bo‘lib qoladi. Odam organizmining o‘rganib, mu’te bo‘lib qolish xususiyati ayniqsa narkotik moddalarga nisbatan kuchli bo‘ladi.Buning oqibatida odamda giyohvandlik (narkomaniya) kasalligi vujudga keladi. Shuningdek, spirtli ichimliklarga o‘rganib qolish tufayli piyonistalik (alkogolizm), tamaki (sigaret)ga, nosga o‘rganib qolish natijasida kashandalik holatlari yuzaga keladi. I BOB: NARKOTIK MODDALARNING TURLARI VA ULARNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI 1.1 Narkotik moddalarning turlari XX asrning oxirgi choragida avj olgan giyohvandlik XXI-asrning vabosiga aylanib borayotgani Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1998 yilning iyun oyidagi sessiyasida e’tirof etildi va bu ijtimoiy illatga qarshi kurashni kuchaytirish bo‘yicha qaror qabul qilindi.Shu bois, hozirgi kunda jahon mamlakatlari, jumladan O‘zbekiston Respublikasi keng jamoatchiligi oldiga qo‘yilgan eng dolzarb muammolardan biri giyohvandlikning oldini olishdan iboratdir. Giyohvandlikning sabablari, belgilari, kechish davrlari. Giyohvandlikni yuzaga kelishi bir nechta sabablarga bog‘liq. Ulardan quyidagilarni misol sifatida ko‘rsatish mumkin. Giyohvandlikni yuzaga keltiruvchi birinchi ko‘p uchraydigan sabab o‘smirlarga xosdir. O‘smirlar ulfatbozlikka ishqiboz bo‘ladilar. Ular 3-4 nafar bo‘lib suhbatlashib, ko‘chalarda sayr qilishga qiziqadilar. Shu ulfatbozlik jarayonida o‘smirlar guruhi orasiga bironta tajribali giyohvand qo‘shilib qolsa, u boshqalarga giyoh moddasini qabul qilishni bepul muruvvat qiladi. Giyoh moddasini 2-3-4 marta qabul qilgan o‘smir, uning ta’siriga o‘rganib qoladi. Natijada u giyohvandga aylanadi va giyoh moddasini qabul qilmasa chiday olmay qoladi. Ya’ni xumor tutadi. Kuzatuvlarda isbotlanishiga ko‘ra, bitta giyohvand bir yilda o‘rtacha 5 nafar sog‘lom o‘smir yoshlarni giyohvandlikka o‘rgatadi. Giyohvand odam xudbin bo‘ladi. U o‘zining kasalligini iloji boricha ko‘proq odamlarga yuqtirishga harakat qiladi. Buning uchun tajribali giyohvand o‘smir yoshdagilar bilan o‘rtoq kirishga, ularning guruhiga qo‘shilib olishga intiladi. Chunki, u qanchalik ko‘proq yoshlarni giyohvandlikka o‘rgatsa, giyoh moddani sotib olish va qabul qilish uchun unga shunchalik yaxshi imkoniyat tug‘iladi. Giyohvandlikka yangi o‘rgangan har bir o‘smir tajribali giyohvand uchun pul manba’i hisoblanadi, ya’ni u avvaliga ota- onasidan olgan puliga giyoh moddasini sotib olib, uni o‘rgatgan «ustozi» bilan baham ko‘radi. Keyinchalik ota-onasidan olgan puli yetishmaydi, chunki giyohvand organizmini giyoh moddasiga ehtiyoji haftadan-haftaga, oydan-oyga oshib boradi. Bu ehtiyojni qondirish uchun avvaliga o‘smir o‘z uyidagi buyumlarni o‘g‘irlab sotishga, keyinchalik esa boshqalarning uyini o‘g‘irlashga, kissavurlikka va boshqa qonunbuzarlik yo‘llari orqali pul topib, narkotik sotib olish va qabul qilishga majbur bo‘ladi. Shunday qilib giyohvand changaliga tasodifan kirib qolgan sog‘lom o‘smir ikki-uch oy davomida ashaddiy giyohvandga aylanadi. Giyohvandlikka eng beriluvchanlik 15-25 yoshdagi o‘smirlar va yoshlarda uchraydi. O‘smir avvaliga tamaki chekish, spirtli ichimlik iste’mol qilish. turli xil kimyoviy moddalar hidini hidlash (toksikomoniya) kabi zararli odatlarga o‘rganadi, so‘ngra biror noqulay guruhga qo‘shilib qoladida, giyohvandlikka o‘rganadi. Aksariyat o‘smirlar ota-ona, tarbiyachi, o‘qituvchilarning doimiy nazoratidan qutulish, mustaqil ish tutish maqsadida ijtimoiy jihatdan noqulay odamlarga yaqinlashib «do‘stlashib» giyohvandlikka o‘rganib qolganlarini o‘zlari ongli ravishda sezmay, his etmay qoladilar. Giyohvandlikni yuzaga keltiruvchi ikkinchi sabab odam o‘zining kundalik hayotida (oilada), o‘qish joyida, ish joyida sodir bo‘lgan ruhiy va moddiy qiyinchiliklar tufayli buzilgan kayfiyatini giyoh modda yordamida ko‘tarishga intilish va shu moddani bir necha kun qabul qilishi natijasida unga o‘rganib qolishidir. Narkotik qabul qilgan paytda odamda kayf qilish holati vujudga keladi. Bu holat ikki xil belgilar bilan namoyon bo‘ladi: 1. Kayfning qo‘zg‘aluvchanlik turi. 2. Kayfning bo‘shashuvchanlik turi. Kayfning qo‘zg‘aluvchanlik turida narkotik qabul qilingandan keyin odam ko‘p harakat qiladi, ko‘p gapiradi, gaplari qovushmaydi, savolga ma’noli javob qaytaraolmaydi. Tez jahli chiqadi, atrofdagilarga qo‘pol muomalada bo‘ladi, asossiz janjal chiqaradi, yoki aksincha. Kayfiyati yaxshi bo‘lib, o‘z-o‘zidan kulaveradi, atrofdagilarga mehribonlik qiladi, qo‘lidagi yaxshi narsalarni saxiylik bilan ulashadi. Kayfning bo‘shashish turida narkotik qabul qilgandan keyin odam karaxt bo‘ladi, bo‘shashadi, kam harakat qiladi, uni uyqu bosadi, kam gapiradi, gaplari mazmunsiz bo‘ladi. Tanasini tutish muvozanati buziladi, yurganda galdiraydi, atrofdagi voqealarga befarq bo‘ladi, u hech narsa bilan qiziqmaydi, yotib uxlaydi. Giyohvandlik kasalligi quyidagi 3 davrda kechadi: Birinchi davr - odam organizmi reaktivligining o‘zgarishi, ya’ni odamning narkotik moddaga moslashishi bilan xarakterlanadi. Giyohvandlikning boshlanish davrida odam narkotik modda qabul qilganida kayfiyati oshgandek, yaxshi dam olgandek, xordiq chiqargandek bo‘ladi. Shuning uchun kundan - kunga odam organizmining narkotikka moslashuvi oshib boradi.O‘zi belgilagan vaqtda narkotikni qabul qilishga intiladi. Birinchi davrda zarur chora-tadbirlar yordamida odamni giyohvandlik kasalligidan davolash ya’ni qutqarish mumkin. Ikkinchi davr - giyohvandning narkotikka ruhiy bog‘lanishi, ya’ni ruhiy mu’teligining yuzaga kelishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda giyohvand organizmining narkotikka o‘rganib-moslashib qolishi birinchi davrga nisbatan yanada kuchayadi. Narkotik qabul qilganida bemorning kayfiyati vaqtincha yaxshilanadi. Qabul qilish muddati kechiksa kayfiyati buziladi, dunyo uning ko‘ziga torayib qolgandek tuyuladi. Bu davrda giyohvandlik kasalligiga xos ruhiy buzilish belgilari paydo bo‘ladi. Bemor narkotik qabul qilganida o‘zini tetik, kayfiyati yuqori, bardam his etadi, kuchi oshadi, ish qobiliyati yaxshilanadi. Narkotikni qabul qilish muddati kechiksa giyohvandning ruhiyati buziladi, kayfiyati yomonlashadi. ish qobiliyati yo‘qoladi. Shuning uchun u har qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham narkotik topib. uni qabul qilish uchun barcha imkoniyatini safarbar qiladi. Chunki narkotik giyohvand uchun hayotiy zaruriyatga aylanadi. U narkotik topish va qabul qilish uchun, or-nomusi, vijdonidan voz kechadi. Giyohvand eng yaqin odamlariga nisbatan ham mehr oqibatini yo‘qotadi. Narkotik sotib olishga pul topish uchun boshqalarga yolg‘on gapiradi, tovlamachilik va o‘g‘irlik qiladi: U fikrlash, aql idrok bilan ish tutish qobiliyatini mutloq yo‘qotadi, ya’ni ruhiy jihatdan nogironga aylanadi. Ikkinchi davrda giyohvandni davolash ancha murakkab va qiyin bo‘ladi. Uchinchi davr - giyohvandning narkotikka nisbatan nafaqat ruhiy, balki jismoniy jihatdan mu’teligining oshishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda giyohvandlik kasalligi juda chuqurlashadi. Giyohvandning yurak, o‘pka, me’da- ichak, jigar, buyrak, nerv, endokrin va boshqa a’zolarida surunkali kasalliklar yuzaga kelganligi sababli uning nafaqat aqliy, balki jismoniy ish qobiliyati ham yo‘qoladi. U ozgina harakat qilsa yuragi o‘ynaydi, nafasi qisadi. Giyohvand ozadi, ranglari oqaradi, kamqonlik yuzaga keladi. Giyohvandning aqliy va jismoniy ish qobiliyati butunlay yo‘qoladi, u nogironga aylanadi. Bemor narkotiksiz mutloq yashay olmaydigan bo‘lib qoladi. Ovqat iste’mol qilmasa ham narkotikni topish va qabul qilishga barcha imkoniyatini sarflaydi. Lekin, birinchi va ikkinchi davrlarda narkotik qabul qilishi bilanoq bemorning ruhiy va jismoniy ish qobiliyati yaxshilangan bo‘lsa, uchinchi davrda narkotik qabul qilganda ham ish qobiliyati yaxshilanmaydi. Chunki uning hamma to‘qima va a’zolari narkotik bilan og‘ir zaharlangani uchun bu a’zolarning faoliyati chuqur buzilgan bo‘ladi. Uchinchi davrda giyohvandni davolash va sog‘lomlashtirish juda qiyin bo‘ladi. Giyohvandda abstinensiya holati.Agar giyohvand o‘z ixtiyori bilan yoki majburiy ravishda narkotik qabul qilishni to‘xtatsa birinchi kunning oxiri va ikkinchi kunning boshida unda abstinensiya holati vujudga keladi. Abstinensiya giyohvandlikka xos bo‘lgan juda og‘ir kasallik holatidir. Oddiy xalq tilida aytganda o‘rgangan narkotikni qabul qilmaslik natijasida giyohvandning xumori tutadi. Bu holat nafaqat giyohvandda, balki toksikomanda, nos otuvchida, tamaki chekuvchida, spirtli ichimlikni muntazam iste’mol qilishga o‘rgangan piyanistalarda ham yuzaga keladi. Abstinensiya holati quyidagi belgilar bilan xarakterlanadi: Abstinensiyaning birinchi kuni bemor tez-tez esnaydi, ko‘zidan yosh oqadi, og‘zidan so‘lak ajralishi ko‘payadi, burundan suv kelib, tez-tez aksiradi. Abstinensiyaning ikkinchi kuni bemorning tana harorati ko‘tariladi, u qaltiraydi, ko‘p terlaydi, oyoq-qo‘l bo‘g‘imlari qotib qolganday bo‘lib harakatlanish qiyinlashadi. Abstinensiyaning uchinchi kuni bemorning ko‘ngli aynib qusadi, ichi ketadi, jag‘ muskullari tirishib og‘riydi, og‘zini ochib-yopish qiyinlashadi, qo‘l-oyoq muskullari tirishadi va og‘riydi. Abstinensiyaning to‘rtinchi-beshinchi kunlari bemorning ruhiyati buziladi, ko‘ziga qo‘rqinchli narsalar ko‘rinadi, qulog‘iga qo‘rqinchli tovushlar eshitiladi (ya’ni ko‘rish va eshitish gallyutsinatsiyalari yuzaga keladi), u baqiradi, so‘kinadi, “narkotik beringlar” deb yalinadi, “bermasalaring o‘ldiraman” deb qo‘liga to‘g‘ri kelgan narsani otadi, boshini devorga urib yig‘laydi. Abstinensiyaning oltinchi-yettinchi kunlari bemor ruhiyatining buzilishi cho‘qqisiga yetadi.U fikrlash qobiliyatini butunlay yo‘qotadi, ya’ni jinni odamga o‘xshab qoladi.Shifoxona yoki uyida qamab qo‘yilgan bo‘lsa eshik-derazani sindirib qochishga harakat qiladi, yo‘lini to‘sgan yoki ushlamoqchi bo‘lgan odamni qo‘liga tushgan narsa bilan uradi, hatto o‘ldirishdan ham toymaydi. Shifoxona yoki uyidan chiqib qochgan giyohvand bemor narkotik topish va qabul qilish uchun o‘zining sheriklari yoki narkotik sotuvchining oldiga boradi.Agar u narkotikni pulsiz yoki qarzga topa olmasa pul topish uchun o‘g‘irlik qiladi. Irodasi kuchli, bu kasallikdan tuzalishni ahd qilgan giyohvand abstinensiya holatining qiyinchiliklariga bardosh beradi, og‘riqlarga chidaydi va nihoyat sakkizinchi–o‘ninchi kunlardan boshlab ahvoli yaxshilana boshlaydi, ya’ni ruhiyati tinchlanadi, fikrlash qobiliyati tiklanadi, atrofdagilar bilan sog‘ odamdek muomala qiladi. Jag‘, qo‘l-oyoq muskullarining tirishib og‘rishi, ko‘ngil aynishi, tanasining harorati va kasallikning boshqa belgilari asta-sekin barham topadi. Agar bemorga tibbiy yordam ko‘rsatilsa abstinensiya holati yengilroq o‘tadi, u tezroq tuzaladi. Lekin muntazam ravishda parvarish va nazorat qilish zarur. Bundan keyin ham bir yil davomida u nazorat qilinadi, uning ruhiyatini tinchlantirishga qaratilgan suhbatlar o‘tkaziladi, oldingi sheriklari va narkotik sotuvchi bilan uchrashmasligiga qaratilgan chora-tadbirlar ko‘rish lozim. 1.2. Inson salomatligiga salbiy ta’siri Ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada har yuz odamga taxminan 5 ta giyohvand to‘g‘ri keladi, Amerikada undan ham ko‘proq. Giyohvandlik juda og‘ir xastalik va ijtimoiy illat bo‘lib, u quyidagi yomon oqibatlarga olib keladi. Birinchidan, giyohvandlik kasaliga duchor bo‘lgan odamnnig eng avvalo ruhiyati buziladi. U oilasida, jamiyatda sodir bo‘layotgan voqealarga befarq bo‘lib qoladi, hayotiy muhim masalalarni idrok qilish, mas’uliyatni his etish, fikrlash qobiliyatlarini yo‘qotadi. Giyohvand ota-onasi, aka-ukalari, opa-singillari, oilasi, bolalariga nisbatan mehr-oqibatsiz bo‘lib qoladi. Giyohvand yoshlar o‘qishdan soviydi, dars mashg‘ulotlariga qatnashmay qo‘yadi, fanlarni o‘zlashtirishi pasayadi, o‘qishga borish o‘rniga boshqa giyohvandlarga qo‘shilib vaqtini ko‘chada, xilvat joylarda o‘tkazadi, u o‘zining tashqi qiyofasiga mutlaqo e’tibor bermay qo‘yadi, ya’ni soch-soqolni o‘z vaqtida oldirmaydi, kir bo‘lgan kiyimlarni o‘z hohishi bilan almashtirmaydi. Giyohvandda yuqorida aytilgan ruhiy buzilishlar, ya’ni aql-idrok, fikrlash qobiliyatining yo‘qolishi uning bosh miyasi nerv hujayralarining narkotik bilan zaharlanishi oqibatidir. Ikkinchidan, giyohvand ruhiyatining buzilnshi, uning ijtimoiy jihatdan buzilishiga olib keladi. Giyohvandning asosiy maqsadi, intilishi, hayotining mazmuni narkotik topish va qabul qilishga qaratiladi. Chunki uning organizmi narkotikka o‘rganib, unga qaram, mu’te bo‘lib qoladi. U o‘zini narkotiksiz yashay olmaydigandek his etadi. Giyohvand narkotikni har kuni belgilangan vaqtida muntazam ravishda qabul qilishi uchun ko‘p pul kerak bo‘ladi. Pul topish uchun yolg‘on gapiradi, aldab qarz so‘raydi, tovlamachilik, firibgarlik qiladi. Uyidagi buyumlarni sotadi, so‘ngra qavm-qarindoshlari, qo‘shnilarning pulini, buyumlarini o‘g‘irlaydi, asta-sekin o‘z sheriklari bilan guruh bo‘lib katta o‘g‘irlik qilish yo‘liga o‘tadi, jinoyatchiga aylanadi. Uchinchidan, giyohvand bir necha yil davomida narkotik qabul qilishi tufayli surunkali zaharlanib, nafaqat ruhiy, balki jismoniy jihatdan ham nogironga aylanadi. Uning yurak, o‘pka, jigar, buyrak, me’da-ichak kabi hayotiy muhim a’zolarida surunkali kasalliklar vujudga keladi. U ozroq harakat qilganida nafasi qisadi, yuragi o‘ynaydi, lablari ko‘karadi, jigar va buyrak sohalarida og‘riq paydo bo‘ladi. Shunday qilib, yuqorida aytilgan ruhiy nogironlikka jismoniy nogironlik ham qo‘shiladi, va mehnat qilish layoqatini butunlay yo‘qotadi. Hozirgi kunda giyohvandlarning aksariyati narkotikni in’eksiya (ukol) orqali qabul qiladi. Bitta shprits va igna bilan bir necha giyohvandlar bir-birlariga in’eksiya qiladilar. Buning natijasida ularning bittasidagi yuqumli kasallik boshqalariga ham yuqadi. Shu sababdan giyohvandlar orasida OITS, yuqumli gepatit (sariq kasalligi) keyingi yillarda ko‘p tarqalmoqda. Bu ham giyohvandning fojiasidir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, giyohvand narkotik qabul qilishni boshlagandan keyin ko‘pi bilan 20-25 yil umr ko‘radi va ko‘pchilik giyohvandlar 30-40 yosh atrofida hayotdan ko‘z yumadi, uning keyingi yillardagi hayoti azob- uqubatda, xor-zorlikda, ruhiy va jismoniy nogironlikda o‘tadi. Bugungi kunda butun dunyoda giyohvandlik illati tufayli turli davosiz dardlar yuzaga kelayapti. OITS (SPID), jigar sirrozi, sil, o‘sma kasalliklari, me’da-ichak xastaligi va homilaning mayib-majruh tig‘ilishi ham ko‘proq giyohvandlarda kuzatiladi. Giyohvandlik balosiga yo‘liqib, boshi berk ko‘chaga kirib qolgan iymoni, irodasi sust, o‘z nafsining quliga aylangan ayrim kishilar bilan suhbatlashganimizda, bu illatning naqadar jirkanch, yovuz ekanligiga yana bir bor amin bo‘lamiz. Giyohvandning ijtimoiy qiyofasi. Giyohvandlikka duchor bo‘lgan odamning xulq-atvori, tashqi qiyofasining o‘zgarishlariga qarab kasallikni o‘z vaqtida aniqlab, tarbiyaviy va davolash tadbirlarini o‘tkazishda quyidagi ma’lumotlar yordam beradi. 1. Giyohvandlik yo‘liga kirgan o‘smirning xulq-atvori birdaniga o‘zgaradi. O‘qishdan ko‘ngli soviydi, sababsiz dars qoldiradi, o‘zlashtirishi yomonlashadi, dars paytida uxlab o‘tiradi, muomalasi qo‘pollashadi. 2. Ishlaydigan o‘smir yoki yigit giyohvandlikka duchor bo‘lsa, uning ishga qiziqishi yo‘qoladi, ish qobiliyati pasaya boshlaydi, ishda xatolarga yo‘l qo‘yadi, sababsiz ishga kelmaydi yoki kechikib keladi, vaqtidan oldin ketadi. 3. Giyohvand cho‘ntagida xaltachaga solingan ko‘knor (opium) urug‘i va barglari, selofan xaltaga solingan qoradori, ampulada dori, shprits va ignalar, tabletkalar bo‘ladi. 4. Giyohvand o‘ziga tanqidiy ko‘z bilan qarash qobiliyatini yo‘qotadi. Uning kiyimlari g‘ijim, kir, yirtiq, soch va soqoli o‘sgan, umuman tashqi qiyofasi ko‘rimsiz holatda bo‘ladi. 5. Aksariyat giyohvandlarning tashqi qiyofasida yoshiga nisbatan erta qarish belgilari paydo bo‘ladi: terisi quruqlashgan, yuzida tirishlar, sochi rangsizlanadi, erta oqaradi va to‘kiladi, tirnoqlari sinuvchan bo‘lib qoladi.Terisi oqimtir sarg‘ich, qovoqlari shishgan, terisida tez-tez yiringli donachalar paydo bo‘ladi. 6. Narkotikni in’yeksiya qilish orqali qabul qiladigan giyohvandlarning bilak, bo‘yin, oyoqning oshiq sohasidagi vena tomirlari bo‘ylab terisida igna sanchilgan o‘rni bo‘ladi. 7. Giyohvandda ijtimoiy faollik umuman yo‘qoladi.U hech narsaga qiziqmaydi.Ota-ona, aka-uka, oila, farzand muammolari uniig hayoliga kelmaydi. Uning asosiy intilishi pul topib narkotik sotib olish, uni o‘z vaqtida qabul qilishdan iborat bo‘ladi. Narkotik sotib olish uchun har kuni pul topish kerak. Pulni esa ishlab topa olmaydi. Shu sababli o‘g‘irlik, tovlamachilik qiladi. U obro‘, sharm- hayo, uyalish, vijdon kabi umuminsoniy qadriyatlarni butunlay unutadi. 8. Giyohvandlar guruhi odamlar ko‘zi tushmaydigan xilvat joylarda to‘planib kayf qilishadi, chor-devorlarda, qurilib bitmagan binolarda, ko‘p qavatli uylarning yerto‘lasida, daraxtlar panasida va hokazo. Giyohvandlar guruhi to‘plangan joyni chetdan turib kuzatganda vaqt-vaqti bilan kulgi, xursandchilik shovqini, urushish, so‘kinish shovqinlari o‘rni almashib turadi. Giyohvandni davolash. Barcha mamlakatlarda giyohvandlarni davolash uchun maxsus narkologik shifoxonalar yoki markazlar tashkil etilgan. AQSh, Isroil, Xitoy, Rossiya va boshqa mamlakatlarning har birida o‘ziga xos davolash uslubi qo‘llanadi. Masalan, AQShda giyohvand bemorga u o‘rgangan narkotik miqdorini asta-sekin kamaytirib davolash uslubi qo‘llanadi. Isroilning narkologik shifoxonalarida giyohvandni davolashda narkotik miqdorini kamaytirish bilan birgalikda uni mehnatga jalb etish uslubi qo‘llanadi. Tibetda budparast rohib (monax)lar bemorga tog‘da o‘sadigan ayrim o‘tlardan damlama tayyorlab ichiradilar va bambuk daraxtidan tayyorlangan qamchi bilan maxsus usulda savalaydilar. Bizning mamlakatimiz narkologik shifoxonalarida davolash jarayoni quyidagi tartibda olib boriladi: 1. Bemor abstinensiya holatidan turli xil dorilar yordamida chiqariladi. 2. Abstinensiya holatidan chiqqan bemor ruhiyatini tinchlantirishga qaratilgan tadbirlar o‘tkaziladi: 3. Bemorning umumiy quvvatini tiklashga qaratilgan tadbirlar, quvvatni oshiruvchi dorilar, vitaminlar qo‘llaniladi: 4. Narkotikning zaharli ta’siri, uni qabul qilmasdan yashash mumkinligi haqidagi ma’lumotlar suhbatlar yordamida bemor ongiga singdiriladi. Giyohvandlikning oldini olish. Ko‘pchilik olimlar, jamoat arboblarining fikricha, hozirgi kunda jahon mamlakatlarining hukumatlari va keng jamoatchilik oldida ikkita eng muhim, eng dolzarb vazifa turibdi, u ham bo‘lsa insoniyatni giyohvandlik va OITS kasalligidan halos qilishdir. Giyohvandlik har bir shaxs, oila, jamiyat taqdiri uchun eng og‘ir illat ekanligini e’tiborga olib, jahondagi barcha mamlakatlarning hukumatlari, jumladan O‘zbekiston hukumati tomonidan narkotikni taqiqlash to‘g‘risida maxsus qonun qabul qilingan. Qonunga ko‘ra, narkotik moddalarni ekish, ishlab chiqarish, saqlash, tarqatish, sotish, qabul qilish man etiladi. Shuningdek, qonunda narkotikning tibbiy va ijtimoiy zarari bo‘yicha aholi orasida keng miqyosda tushuntirish ishlarini olib borish har bir fuqaroning burchi ekanligi qayd etilgan. Giyohvandlikka qarshi kurashda xalq ta’limi, sog‘liqni saqlash, huquq idoralari, ijtimoiy soha vakillari, yoshlar tashkilotlari va keng jamoatchilik hamkorlikda ishtirok etishlari lozim. Giyohvandlikning oldini olish maktabdan boshlanishi zarur. Chunki keyingi yillarda giyohvandlik maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlar orasida keng tarqalmoqda. Masalan, Rossiyada keyingi 10 yilda katta yoshdagi giyohvandlar orasida o‘lim 12 marta ko‘paygan bo‘lsa, giyohvand bolalar va o‘smirlar orasida 42 marta ko‘paygan. Shu sababli Rossiya Davlat Dumasi 1998 yilning oxirida «Rossiyada bolalar va o‘smirlar orasida narkomaniya va toksikomaniyaning oldini olishning shoshilinch tadbirlari bo‘yicha» qaror qabul qilgan. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish maxsus komissiyasini tashkil etgan. Bolalar va o‘smirlar orasida giyohvandlikning oldini olish masalasi avvalo ular ongida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishni talab etadi. O‘sayotgan yosh avlod o‘z sog‘lig‘ining naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini ongli ravishda tushunishi kerak. Bolalar va o‘smirlarni sog‘lomlashtirish maqsadida keyingi yillarda Ukraina maktablarida «Valeologiya» - (sog‘liq) fanini o‘qitish joriy etilgan. O‘zbekiston Respublikasida yoshlar sog‘ligini mustahkamlash, barkamol avlodni tarbiyalash bo‘yicha ko‘pgina tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, «Sog‘lom avlod uchun» xalqaro jamg‘armasi, «Ekosan» fondi va Sog‘liqni saqlash vazirligi taklifiga binoan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasinilg 1993 yil 3-dekabrdagi 589-sonli qarori bilan «Yosh avlodni sog‘lomlashtirish muammolarini majmuali hal etish» ning kengaytirilgan dasturi tasdiqlangan. Mazkur dastur bo‘yicha keng ko‘lamda ish olib borilmoqda. Giyohvandlikning oldini olish va bu ijtimoiy illatga qarshi kurashishda mamlakatimizning har bir fuqarosi quyidagi tushunchalarga ega bo‘lishi zarur. - Giyohvandlikni O‘zbekiston qonuni asosida man etilganligini bilish; - Narkotiklarni uyda, yotoqxonada, mehmonxonada, cho‘ntagida, buyumlar ichida saqlash man etilganligini bilish; - Narkotiklarni sotish, bepul in’om etish, ularni qabul qilishni taklif etish yoki zo‘rlash jinoyat ekanligi haqidagi tushunchaga ega bo‘lish; - O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining XIX-bobida bayon etilgan «Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilish» jinoyat ekanligini bilish; - Mazkur Kodeksning 270-271-272-273-274-275-276- moddalarida narkotik moddalarni ekish, ishlab chiqarish, sotish, tarqatish, saqlash jinoyat ekanligini har bir fuqaro bilishi va bunga amal qilishi lozim. Giyohvandlik vositalari bilan muomalada bo‘lish, ularni is’temol qilish shaxsni jamiyatdan ajratadi. Uning insoniy qiyofasini yo‘qotishga olib keladi. Bu esa turli hil jinoyatlarni sodir qilishga zamin yaratadi. Ayniqsa voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilinayotgan giyohvandlik vositalarini olish-sotish, ularni iste’mol qilish hollari bugungi kunda ko‘plab uchrab turibdi.Giyohvand, giyohvandlik moddalarini iste’mol qilish oqibatida atrofdagilarning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va u odamiylik qiyofasini yo‘qotadi. U giyohvandlik moddasining yangi qismiga pul topish uchun boshqa bir jinoyatni sodir qiladi, ya’ni e’tiborsiz qolgan jinoyat ketidan yangi bir jinoyat vujudga keladi. Kichik jinoyat o‘rnini kattaroq jinoyat egallaydi. Lekin ta’kidlab o‘tish joizki, voyaga yetmaganlar tomonidan giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlarni oldini olish borasida muhim choralar ko‘rilmoqda. Bugungi kunda yoshlar tomonidan giyohvandlik va psixotrop moddalarni iste’mol qilishga qarshi kurash ularning oldini olish choralari asosiy mezon bo‘lmog‘i lozim. Bu masalada biz asosiy e’tiborimizni profilaktik, ya’ni giyohvandlik vositalarini iste’mol qilishga qarshi kurashish choralariga qaratishimiz kerak. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarga karshi kurashish, nafaqat vakolatli davlat organlarining, balki barcha fuqarolarning burchi bo‘lishini taqozo etadi.Giyohvandlikka qarshi kurash borasida tegishli tadbir, choralar ko‘rilib, sezilarli natijalarga erishilganligiga qaramasdan bu muammo hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda.Giyohvandlik vositalari bilan noqonuniy hatti- xarakatlarni sodir qilish bilan birgalikda, giyohvandlar soni ham ortib bormokda. Buni bartaraf qilish uchun “Giyohvandlar ro‘yxatida turuvchi shaxslar uchun jinoiy va ma’muriy javobgarlik belgilanishi zarur. Ijtimoiy xavfli va jazoga sazovor bo‘lgan harakatlarda boshqa shaxslarni giyohvandlik vositalarni iste’mol qilishga jalb qilish, giyohvandlik vositalari bilan turli oldi-sotdi qilishga jalb qilish uchun ham jinoiy javobgarlikni mustahkamlab qo‘yish lozimdir. II BOB. NARKOTIK MODDALARNING SHAXSGA VA UNING OILASIGA TA’SIRI 2.1 Ruhiy va psixologik muammolar Giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlarni voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilinishi achinarli holdir, chunki davlatimizning kelajagi sog‘lom barkamol, har tomonlama yetuk yoshlar qo‘lidadir. Giyohvandlik vositalarini iste’mol qilish oqibatida kelib chiqadigan salbiy xodisalarga qarshi kurashishda huquqni muxofaza qiluvchi organlar tomonidan olib boriladigan choralar yetarli emas. Agar jamoatchilik bu ijtimoiy illatga qarshi qo‘tarilmas ekan, huquqni muxofaza qiluvchi organlarning sayi harakati bilan kutilgan natijaga erishib bo‘lmaydi.Giyohvandlik jamiyatdagi eng xavfli illatlardan biri bo‘lib hech bir jamiyat bu illat bilan kelisha olmaydi, hamda rivojlanmaydi. Narkotik moddalarni iste’mol qilish avvalambor inson avlodiga salbiy ta’sir etadi. Narkotik vosita jinsiy hujayralar rivojlanadigan bezlarga tushib urug‘ni zaharlaydi. Bu zaharlash, eng avvalo homilaning nerv sistemasini rivojlantiradigan hujayralariga ta’sir qiladi, buning oqibatida xomilaning nerv sistemasi ishdan chiqadi. Bolaning aqliy rivojlanishi orqada qolib ketishi, tutqanoq bilan kasallanishi, miya kasalligi, kasalmand, ruhiy ojizlik va boshqa bir qator kasalliklar bilan tug‘ilishi mumkin. Insonning aqliy-irodaviy faoliyatiga ta’sir etadigan giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni iste’mol qilishga jalb etish eng xavfli ijtimoiy illatlardan biridir. Chunki bu vositalarni tarqatganda buning natijasida ularni iste’mol qiluvchilar soni ko‘payadi, ularning irodasi susayadi, ularni olish sotish bilan shug‘ullanadigan shaxslarning soni ko‘payadi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, giyohvandlik ijtimoiy xavfli illat sifatida asrimiz vabosi hisoblanadi. Uni tag tomiri bilan sug‘urib tashlash uchun barcha chora-tadbirlarni ko‘rish lozimdir. Bu esa o‘z navbatida giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlarning oldini olgan bo‘lar edi. Giyohvand moddalarning xavfliligi Dori vositalarining asosiy xavfi shundaki, bir necha dozani qabul qilgandan so'ng, takroriy dozalarga nazoratsiz ishtiyoq paydo bo'ladi. Bu vaqtda, giyohvand moddalar, qoida tariqasida, bu dori olib kelishi mumkin bo'lgan xavfli oqibatlar haqida o'ylamaydi. Psixologik va jismoniy qaramlik tez orada paydo bo'ladi. Har bir yangi doza bilan giyohvand moddalar giyohvandning miyasi va asab tizimini tobora ko'proq vayron qiladi. Bunday tabiatning buzilishi odatda miyaning alohida qismlariga va semantik operatsiyalar va xotira uchun mas'ul bo'lgan individual neyronlarga ta'sir qiladi. Odam giyohvandlikdan boshqa hech narsa haqida o'ylay olmaydi. Uning kasbiy faoliyati tezda pasayadi va odam jamoatchilik bilan muloqot qilishni to'xtatadi. Giyohvand moddalarning salomatlik va psixikaga zarari. Giyohvand moddalar inson ruhiyati va sog'lig'iga kuchli ta'sir ko'rsatadigan moddalarning butun sinfidir. Hatto ko'pchilik uchun mutlaqo zararsiz bo'lib tuyuladigan marixuana ham tez orada odamni qo'yib yubormaydi va uni qayta-qayta chekishga majbur bo'ladi. Axir, giyohvand moddalar bu dunyodan, qiyinchiliklar va tushunmovchiliklardan, dangasalikdan yoki tashvishdan qutulishning oson yo'lidir. Endi odam giyohvand moddalarni iste'mol qilsa, u tezda tinchlik va osoyishtalikka erishadi. To'g'ri, ta'sir uzoq davom etmaydi. Giyohvand moddalar miyaga juda qisqa muddatli ta'sir ko'rsatadi va bir necha soatdan keyin odam yana dori uchun pul izlashga va uni yana ishlatishga majbur bo'ladi. Giyohvand moddalarni iste'mol qilgan odam oldingi barcha maqsadlarini yo'qotadi. Giyohvand odamning yagona maqsadi giyohvandlikka aylanadi. Dunyoqarash boshqacha bo'ladi. Inson o'z sevimli mashg'ulotlariga, ishiga va oilasiga qiziqishni yo'qotadi. Giyohvand moddalarning bir dozasi uchun odam uyatli harakatlarga - o'g'irlik, talonchilik va hatto qotillikka moyil bo'ladi. Yaqinlaringiz bilan munosabatlar juda tez buziladi, ammo qaram odamni endi to'xtatib bo'lmaydi. Giyohvandlikka duch kelganda barcha axloqiy tamoyillar va qadriyatlar ahamiyatsiz bo'lib qoladi. Giyohvand moddalar odamni dunyoga va uning yaqinlariga muammodan boshqa narsa keltirmaydi, deb o'ylay boshlaydi. O'z joniga qasd qilish fikrlari paydo bo'lishi mumkin. Giyohvand moddalardan zaharlangan odamning miyasi faqat o'z ixtiyori bilan bu hayotni tark etsa yaxshi bo'lardi, deb o'ylashga qodir. Giyohvandlikning zarari nafaqat hissiyotlar va ruhiyat darajasida, balki insonning jismoniy holatida ham namoyon bo'ladi; odamga dori-darmon bilan davolanish kerak. Har bir dozada inson tanasi tobora ko'proq yo'q qilinadi - uning barcha tizimlari va organlari eskiradi, hayotiy hujayralar o'ladi. Immunitet shunchalik pasayadiki, odam endi eng oddiy burun buruniga ham dosh berolmaydi. Giyohvandlikning inson miyasiga zarari. Ammo preparatning eng katta zarari inson miyasiga olib keladi. Inson miyasini butun organizm boshqariladigan boshqaruv markazi deb atash mumkinligini hamma biladi. Miya odam uxlayotganida ham harakatlarimizni nazorat qilishda davom etadi. Miyaning og'irligi taxminan bir yarim kilogramm bo'lib, bir-biri bilan juda uyg'un ishlaydigan bir necha qismlardan iborat. Miyaning har bir qismi juda muhim funktsiyalarga ega va giyohvandlikning zarari shunchalik kuchli bo'lishi mumkinki, bu muhim funktsiyalar buziladi yoki butunlay muvaffaqiyatsiz bo'ladi. Giyohvand moddalarni iste'mol qilishning zarari deyarli darhol ko'rinadi - preparat miyaga kiradi va uning faoliyati buziladi. Miya endi avvalgidek ishlay olmaydi, shuning uchun odam yana va yana giyohvand moddalarni qabul qila boshlaydi. Doimiy giyohvandlik juda tez rivojlanadi. Misol uchun, ekstazning bir martalik dozasidan keyin miyaning serotonin qismi shikastlanadi. Bundan tashqari, zarar shunchalik og'irki, uni endi tiklab bo'lmaydi. Barcha dorilar inson miyasiga boshqacha ta'sir qilishi mumkin, chunki ularning barchasi turli xil kimyoviy tarkibga ega. Ba'zi dorilar odam foydalanishni to'xtatgandan keyin ham miyaga ta'sir qilishda davom etadi. Ba'zida moddalar miyaga shunday kuchli ta'sir ko'rsatadiki, ular asl shaklini tiklab bo'lmaydigan o'zgarishlarning qaytarilmas jarayonlarini keltirib chiqaradi. Giyohvand moddalarni iste'mol qilish inson miyasiga va uning motivatsion retseptorlariga katta ta'sir ko'rsatadi. Giyohvand moddalarni qabul qilishda miyada dofamin ajralib chiqadi, shuning uchun odam eyforiya va zavqni boshdan kechiradi. Miya harakatlar ketma-ketligini eslab qoladi: in'ektsiya (chekish, ichish) - kutish - zavqlanish. Shuning uchun odam dorini qayta-qayta iste'mol qilishni xohlaydi. Giyohvand moddalarni tashlash juda qiyin, lekin juda oz yashashdan ko'ra uzoqroq yashash yaxshiroqdir, lekin giyohvand moddalardan shubhali zavq olish. Narkomaniya (yunoncha narhe-karaxtlik va mania-telbalik, jaxl, shod-hurramlik), bangilik, giyohvandlik-narkotik ta'sirga ega bo'lgan moddalarni surinkasiga iste'mol qilish, unga moyil bo'lib qolish, narkotik modda bo'lmaganda esa bemorda xumor belgilarining paydo bo'lishi, oqibatda og'ir ruhiy, jismoniy, ma'naviy o'zgarishlar, ijtimoiy tushkinlik bilan kuzatiladigan kasallikdir. Narkomaniya sosial muammodir. Sobiq ittifoq davriga qadar Rossiyada, shuningdek, O'rta Osiyoda narkotiklarni turmishda qabul qilish, xususan opium chekish tufayli narkomaniya juda ham keng tarqalgan, katta shaharlarda esa kokain va narkotiklarning boshqa xillarini qabul qilish keng tus olgan edi. Lekin sobiq ittifoq davrida, barcha ma'lumotlar xalq ommasidan yashirilishi tufayli narkomaniyaga barham berilgandek bo'lgan. Sobiq ittifoq parchalanib ketgach, barcha haqiqat-dagi ma'lumotlar to'g'ri ko'rsatilishi tufayli birdaniga narkoman va toksikomanlar soni ko'payib ketgandek bo'ldi. Shuningdek XX asrning oxiriga kelib butun jaxon miqyosida ham narkomanlarning soni kundan-kun ortib borayotgan edi va ortib bormoqda. Shuning uchun ham narkomaniya kasalligini xuddi OITS kabi «XXI asr vabosi» deb atasak mubolag'a bo'lmaydi. Kasallanish darajasi Yevropa, Osiyo, Amerika va Afrika mamlakatlarini qamrab olib, butun bir epidemiyaga aylanib qolmoqda. Bu kasallik tufayli har yili dunyo bo'yicha millionlab kishilarning yostig'i qurimoqda. Narkomanlarning o'rtacha yashash umrlari statistika ma'lumotlariga ko'ra 35-40 yoshni tashkil etadi. Respublikamizda 1995 yilda giyohvandlarning umumiy soni 6578 kishini 1996 yilda esa 7612 kishini tashkil etdi, ya'ni bir yilda 1000 nafar bemorlar ko'paygan. 2003 yilning birinchi yanvar holatiga 12082 kishini tashkil etdi. Viloyatimizda 1993 yilda hammasi bo'lib narkomanlar soni 328 kishini tashkil etgan bo'lsa, 1998 yilga kelib 972 kishini, 2003 yilning birinchi yanvar holatiga esa 1127 kishini tashkil etdi. Giyohvandlik asosan o'smirlar orasida ko'payib bormoqda. Bu ko'rsatkichlar Respublikamizda ham narkomanlarning soni yildan-yilga ortib borayotganligidan dalolat berib turibdi. Shuning uchun ham Respublikamizda hurmatli preziden-timiz I.A.Karimov boshchiligida narkomaniyaga, narkotik vositalarni oldi-sotti qilishlarga qarshi nafaqat milliy miqyosda, qolaversa halqaro miqyosda ham faol kurash olib borilmoqda va olib boriladi ham. Respublikamiz rahbariyati tomonidan narkotik vositalar ustidan nazorat qilish bo'yicha halqaro shartnomalarning barcha moddalari aniq-ravshan bajarib kelinmoqda. Respublikamizda yaxshi tashkil etilgan chegara va bojxona xizmati narkotiklarni chet eldan kontrabanda yo'li bilan Respublikamizga olib o'tishga deyarli imkon bermaydi. Lekin hali ham bunday hollar uchrab turibdi. Bu esa Respublikada narkomaniyani ko'payishiga turtki bo'lmoqda. Respublikamizdagi qonunchilik aktlarida narkotik moddalarni saqlash, tayyorlash va ishlatish qoidalarini buzish qat'iy jinoiy javobgarlikka tortilishi ko'zda tutilgan. Qonunda narkotik moddalarni qabul qilishga undaganligi uchun ham jinoiy javogarlikka torti-lishi ko'zda tutilgan. Ayniqsa balog'atga yetmagan bolalarni shu ishga undash, unga jalb etish og'ir jinoyat hisoblanadi. Narkotik dori vositalarini O'zbekiston Respublikasi sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan, faqat vrachning alohida №4-sonli formasi, ya'ni dorinoma asosida davolash maqsadlarida berilgan va berilmoqda. Dorinoma blan- kalarining seriya nomerlari mahsus hisobga olib boriladi. Davolash-profilaktika muassasalari narkotik dorilarga berilgan dorinomalar soni bo'yicha muntazam ravishda hisobot berib turadilar. Narkotik dori vositalari dorixonalarda va davolash-profilaktika muassasalarida ham mavjud tasdiqlangan qo'llan-malarga asosan maxsus seyflarda saqlanadi. Hozirda narkotik vositalarni ichki ishlar tomonidan butunlay davlat nazoratiga olingan bo'lib, faqat davolash hamda ilmiy tekshirish maqsadlarida foydalanish uchun beriladi. Giyohvandlikni kelib chiqishi va sabablari. Narkomaniya va toksikomaniya keltirib chiqaradigan moddalarga biologik muhtojlik borligi tasdiqlanmagan. Bu narkomaniya kasalligining rivojlanishda ijtimoiy (noto'g'ri tarbiya, tevarak- atrofning ta'siri, oiladagi sal'biy kelishmovchiliklar), shaxsning konstitusional omillari, psixologik, holatlar(qiziquvchanlik, tajribaga, kayf safoga intilish, qiyinchilikdan qochish), narkotik modda talab qiluvchi somatik kasalliklar muhim ahamiyat kasb etadi. 2.2. Oila muhitiga ta’siri Narkomaniya narkotik moddalarni doimo qabul qilish natijasida vujudga keladi, chunki ushbu kasallik bilan og'rigan kishining jismoniy va ruhiy holati humorini bosadigan tegishli narkotik modda iste'mol qilishiga bog'liq. Narkomaniya organizmda chuqir o'zgarishlarga sabab bo'ladi va uni tanazulga olib keladi. Kasallik sekin-asta rivojlanib borib surunkali davom etadi. Narkotik moddalar hursandchilik, vaqtichog'lik, xotirjamlik hissini uyg'otib, kayf qildirishi sababli istemol qilinib, bora-bora kasallikka aylanadi. Quyidagi ikki holda narkotik moddalarga o'rganib qolish mumkin. Birinchi holda kishi o'z hoxishidan tashqari, e'tiborsizligi natijasida narkotik moddalar xumor qiladigan bo'lib qoladi. Bunday bangilik ko'pincha vrach byurgan narkotik moddalarni noto'g'ri iste'mol qilish natijasida kelib chiqadi. Sal narsa ta'sir qilib, tashvish kuchayib ketadi, ba'zi kasallar og'riq, uyqusizlik va dardning boshqa tomonlaridan qutilish maqsadida oxirini o'ylamay, vrach ko'rsatmasini ham pisand qilmay, o'zboshimchalik bilan narkotik modda dozasini oshirib qabul qilishadi. Bunday bemorlar odatda o'z ahvollarining yaxshilanishi dori tufayli bo'layotganini sezib, uni ichishni davom etira boshlaydilar va ko'pincha axvollarining og'irligidan nolib, vrachni oldaydilar. Shu zayilda ish tutishning oqibati yomon bo'lib, narkotik moddalarga unchalik zarurat bo'lmasa ham, uni qabul qilinaveradi, dorining esa organizmga narkotik ta'siri yanada orta boradi va natijada narkotik moddaga moyillik kuchayib, u humor qiladigan bo'lib qoladi. Narkotik modda dozasini o'zboshimchalik bilan o'zgartira borish, uni tez-tez va uzoq muddat qabul qilish narkomaniyaga olib keladi. Ikkinchi hol ongli ravishda kayf qilish maqsadida narkotik moddalarga o'rganishdir. Narkomaniyaga odatda o'zini tiya bilmagan, ruxan zaif, irodasi kuchsiz, birovlarga taxlid qiladigan, xumorini tarqatishdan boshqa narsani bilmaydigan, o'ta xudbin kishilargina beriladi. Bunday kishilar o'z mayillariga qarshi yurolmaydilar. Shuning uchn ularning kayf qilishga moyilliklari kuchli bo'ladi. Bangillik avj olib ketadi. Bu kasallikka uchraganlarda xastalik juda ham og'ir kechib, odatda kutilmagan yomon oqibatlarga olib keladi. Bangilikka mubtalo bo'lganlar narkotik moddalarni qayta-qayta va ko'p- roq miqdorda iste'mol qilgisi kelaveradi. Keyinchalik esa narkotik moddalarni qabul qilmasdan tura olmaydigan, o'sha bo'lmasa xuddi «biror narsa yetishmayotganday» bo'lib qoladi. Bunday ahvoldan qutilish va o'zini bir oz yengil xis qilish uchun yana narkotik moddaga ruju qiladi. Shu tariqa narkotik moddalarga moyillik shu darajada kuchayib ketadiki, narkotik moddalar kuchini yo'qotgandek bo'lib qoladi, endi avvalgidek xumor tarqatish uchun doridan ko'proq miqdorda iste'mol qilgisi keladi. Oldiniga narkotik modda bir muncha sal'biy ta'sir ko'rsatgan bo'lsa, keyinchalik go'yoki, uning holatini «normallashtirganga» o'xshaydi, bemor o'zini birmuncha yaxshi his qiladi, demak organizm endi haqiqiy bangilikka berilib qolgan bo'ladi. Agar narkomanlarda avval ruxiy o'zgarishlar (tajanglik, kayfiyat buziqligi, xotira pasayishi) paydo bo'lgan bo'lsa, keyinchalik jismoniy o'zgarishlar terlash, yurak tez urishi, og'iz qurishi, ozib ketish, qo'l-oyoq titrashi, rangining siniqishi, ko'z qorachig'ining kengayishi ro'y beradi. Agar narkoman o'z vaqtida narkotik qabul qilmasa, organizmda kuchli ruxiy va jismoniy o'zgarishlar paydo bo'ladi. Bangi odam navbatdagi kayfni surish uchun har qanday pastkashliklarga boradi sotqinlik, aldash, zo'rlik, o'g'irliklardan toymaydi. Organizmga narkotik modda kirmasa xumorlik boshlanadi: organizm og'ir axvolda qolib chuqur ruhiy va jismoniy o'zgarishlar yuz beradi, xatto hayot uchun havfli voqealar yuz berishi mumkin. Organizmning hamma sistemalarida chuqur o'zgarishlar sodir bo'ladi. Xastalik rivojlangan sari organizmda darmon qurishi ham kuchaya boradi, endi narkotik moddaning kuchi organizm uchun og'irlik qiladi. narkotik moddalarning oldingi is'temol qilib yurgan dozasi endi yomon ta'sir qila boshlaydi. Zaharlanish og'ir kechadi. Narkotik moddaning dozasi, ozgina oshishi bilan bemor o'lib qolishi mumkin. Narkomaniyani davolash faqat narkologiya va psixiatriya shifoxonalarida vrachlarning qattiq nazorati ostida olib borilishi kerak. Dori vositalarining inson tanasiga halokatli ta'siri hech kimga sir emas. Giyohvand moddalarni iste'mol qilish oqibatlari giyohvandning mutlaqo barcha tizimlari va organlarida mavjud va afsuski, bu o'zgarishlarning ko'pchiligi qaytarilmasdir. Narkotik moddalarning turlari va ularning inson salomatligiga ta'siri Narkotik moddalar — bu markaziy asab tizimiga ta'sir ko‘rsatib, ruhiy holatni o‘zgartiradigan, jismoniy va ruhiy qaramlikni keltirib chiqaradigan kimyoviy moddalar hisoblanadi. Ular tabiiy, yarim sun’iy va sun’iy turlarga bo‘linadi. Narkotik moddalarning asosiy turlari: Opioidlar (masalan, geroin, morfin, kodein) — bu moddalar kuchli og‘riqni kamaytirish xususiyatiga ega bo‘lib, ularni haddan ortiq iste'mol qilish nafas olish tizimini sekinlashtiradi va hatto o‘limga olib kelishi mumkin. Stimulyatorlar (masalan, kokain, amfetamin, ekstazi) — markaziy asab tizimini faollashtirib, hushyorlikni oshiradi, lekin yurak ritmini buzadi, xavotir va agressiyani kuchaytiradi. Depressantarlar (masalan, barbituratlar, benzodiazepinlar) — asab tizimini susaytirib, tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi, biroq uzoq muddatli foydalanishda ong buzilishi, xotira zaiflashuvi va yurak faoliyati muammolariga olib keladi. Gallyutsinogenlar (masalan, LSD, psilosibin) — real bo‘lmagan tasavvurlar, vahima va psixoz holatlarini yuzaga keltiradi. Kannabinoidlar (masalan, marixuana, kannabis) — qisqa muddatda eforiya holatini chaqiradi, biroq uzoq muddatli iste’molda xotira, diqqat va motivatsiya pasayishiga olib keladi. Inson salomatligiga ta’siri- Narkotik moddalarning inson salomatligiga ta’siri ko‘p qirrali bo‘lib, ular jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan zarar yetkazadi. Eng ko‘p uchraydigan salbiy ta’sirlar quyidagilardan iborat: Jismoniy zarar: yurak-qon tomir tizimi kasalliklari, jigar va buyrak faoliyatining buzilishi, nafas olish muammolari, immunitetning susayishi.Ruhiy salomatlik muammolari: depressiya, bezovtalik, paranoya, psixoz holatlari. Ijtimoiy muammolar: oila bilan aloqalarning buzilishi, ishsizlik, jinoyatchilik, jamiyatdan yakkalanish. Narkotik moddalarga qaramlik inson organizmida qaytarilmas o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, yoshlar orasida bu moddalarning iste'moli o‘sib borayotganligi jiddiy xavotir uyg‘otadi. O‘zbekistondagi statistik ma'lumotlar- O‘zbekistonda narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlar soni so‘nggi yillarda oshib bormoqda. Xususan: 2024 yilda Toshkent shahrida 3 447 ta narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyat qayd etilgan bo‘lib, ularning 70 foizi internet orqali sodir etilgan. Ushbu davrda 238 kg 815 gramm giyohvandlik va psixotrop moddalar musodara qilingan . 2023 yilda sud idoralari tomonidan giyohvandlik vositalarining noqonuniy muomalasiga oid 5 519 ta jinoyat ishi ko‘rib chiqilgan va 6 264 nafar shaxs jinoiy javobgarlikka tortilgan. Ulardan 1 758 nafari (28,1%) yoshlar bo‘lgan . 2024 yilda Toshkent shahrida aniqlangan narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarning 55,5 foizi yoshlar tomonidan sodir etilgan . 2020-2022 yillar davomida bojxona organlari tomonidan 1 560 kg giyohvandlik vositalari, 271 ming dona psixotrop va 542 ming dona kuchli ta’sir qiluvchi moddalar aniqlangan . 1. Opioidlar — afyun o‘simligidan olinadigan yoki sun’iy yo‘l bilan yaratiladigan moddalar bo‘lib, og‘riqni kamaytirish, tinchlantirish va eforiya holatini chaqirish xususiyatiga ega. Tibbiyotda morfin, kodein kabi dori vositalari og‘riqni kamaytirish uchun qo‘llaniladi, biroq ularning suiiste’mol qilinishi kuchli qaramlikka olib keladi. Salomatlikka ta’siri: Yurak va nafas olish faoliyatining sekinlashuvi. Ichki organlar, ayniqsa jigar va buyraklar faoliyatining buzilishi. O‘ta kuchli jismoniy va ruhiy qaramlik. Dozani oshirib yuborish (overdoz) holatlarida o‘lim xavfi yuqori. Misol: Geroin eng xavfli opioidlardan biri bo‘lib, uni iste’mol qilgan kishilarda qisqa muddatda kuchli qaramlik rivojlanadi. Doimiy foydalanish esa yurak xurujlari, infeksiya va gapatit kabi kasalliklarga sabab bo‘ladi.2. Stimulyatorlar markaziy asab tizimini faollashtiradi, odamda kuchli hushyorlik, kuch-g‘ayrat, ba'zida esa agressiv holatni yuzaga keltiradi. Ular orasida eng mashhurlari — kokain va amfetaminlar. Salomatlikka ta’siri: Qon bosimining oshishi, yurak urishining tezlashishi. Uyqusizlik, xavotir, ruhiy zo‘riqish. Qon tomir kasalliklari va miya insultiga olib keluvchi xavf. Ruhiy muvozanatning buzilishi: paranoya, psixoz. Misol: Kokain iste’mol qilgan shaxsda qisqa muddatli kuch-g‘ayrat kuzatiladi, lekin bu holat pasaygach, og‘ir tushkunlik va ruhiy qulash sodir bo‘ladi. Uzoq muddatli foydalanish yurak yetishmovchiligi va miya qon aylanishining buzilishiga olib keladi.3. Depressantarlar - ushbu moddalar asab tizimini susaytiradi, xotirjamlik va uyquchanlikni keltirib chiqaradi. Ular asosan dorivor maqsadlarda (masalan, uyqusizlik, xavotirni kamaytirish) ishlatiladi, lekin noto‘g‘ri qo‘llanilishi salbiy oqibatlarga olib keladi. Salomatlikka ta’siri: Reaksiya va koordinatsiya qobiliyatining pasayishi. Xotira buzilishlari, ongli faoliyatning sustlashuvi. Dozani oshirib yuborish natijasida nafas olish to‘xtashi. Spirtli ichimliklar bilan birga iste’mol qilinsa, o‘lim xavfi keskin oshadi. Misol: Benzodiazepinlar (masalan, diazepam) uzoq muddat foydalanilganda psixologik qaramlik va kognitiv funksiyalarning zaiflashishiga olib keladi. 4. Gallyutsinogenlar Bu moddalar miyaga ta’sir qilib, real bo‘lmagan obrazlar, tovushlar va fikrlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ular psixikaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Salomatlikka ta’siri: Reallik hissining yo‘qolishi. Qo‘rquv, vahima va ong buzilishlari. Uzluksiz ruhiy holatlarning o‘zgarib turishi. Ba’zan o‘z joniga qasd qilish xavfi. Misol: LSD (lizergin kislotasi) eng mashhur gallyutsinogenlardan bo‘lib, uzoq muddatli foydalanishda ruhiy salomatlikka qaytarilmas zarar yetkazishi mumkin. 5. Kannabinoidlar Bu moddalarning asosiy faol moddasi — THC (tetra-gidro-kannabinol). Ular eforiya, bo‘shashish, quvnoqlik holatini chaqiradi, biroq ruhiy salomatlik uchun xavf tug‘diradi. Salomatlikka ta’siri: Xotira va diqqatning susayishi. Motivatsiya va ijtimoiy faoliyatning kamayishi. Ruhiy kasalliklar (masalan, shizofreniyaga moyillik) rivojlanish xavfi. O‘smirlik davrida iste’mol qilinsa, miya rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. Misol: Marixuana ayniqsa yoshlar orasida keng tarqalgan. Uning doimiy iste’moli intellektual qobiliyatlar pasayishiga va ruhiy zaiflikka olib keladi. Zamonaviy jamiyatda narkotik moddalarni iste’mol qilish nafaqat inson sog‘lig‘i, balki uning ijtimoiy hayoti, oila a’zolari va yaqinlari uchun ham og‘ir oqibatlar keltirib chiqaradigan global muammo hisoblanadi. Giyohvandlikka chalingan shaxslar nafaqat jismoniy, balki chuqur ruhiy va psixologik muammolarga duch keladi. Bu esa ularning kundalik faoliyati, ijtimoiy munosabatlari va, eng muhimi, oilaviy munosabatlarini izdan chiqaradi. III BOB. JAMIYATGA KO‘RSATILADIGAN SALBIY TA’SIRLAR 3.1. Ijtimoiy va axloqiy muammolar Narkotik moddalarning eng xavfli jihatlaridan biri – ularning markaziy asab tizimi faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishidir. Bu ta’sir natijasida odam o‘z holatini anglashda qiynaladi, ruhiy muvozanat buziladi, real va irreal holatlar o‘rtasidagi chegara yo‘qoladi. Giyohvandlikka duchor bo‘lgan shaxslar quyidagi ruhiy muammolarga duch keladilar: - Depressiya – narkotik moddalarni tark etgan shaxslar ko‘pincha chuqur ruhiy tushkunlik holatida bo‘ladilar. Bu holat narkotik moddalarning sun’iy ravishda miya faoliyatini rag‘batlantirish xususiyati bilan bog‘liq. Modda ta’siri tugagach, miya faoliyati keskin pasayadi, bu esa depressiyani keltirib chiqaradi. - Agressivlik – narkotik moddalarning ayrim turlari (xususan, stimulyatorlar) vaqtinchalik energiya va hushyorlik holatini beradi. Ammo bu holat o‘tgach, shaxsda g‘azab, sababsiz jahldorlik, psixologik beqarorlik kuchayadi. Bu esa yaqinlar bilan ziddiyatli munosabatlarga sabab bo‘ladi. - Shubha va paranoya – narkotik moddalardan uzoq muddat foydalanish natijasida shaxs boshqalarga nisbatan ishonchni yo‘qotadi, unga doimo kimdir zarar yetkazishga urinayotgandek tuyuladi. Bu holat ko‘pincha gallyutsinogen moddalardan foydalanishda yuzaga chiqadi. - Identitet muammosi – narkotik moddalar odamning o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotadi. Shaxs kimligini anglamay qoladi, o‘zligini topa olmaydi, bu esa uni jamiyatdan tobora yiroqlashishga olib keladi. Psixologik qaramlik va uni keltirib chiqaruvchi omillar Giyohvandlik – bu psixologik qaramlikdir. Inson bir marta modda iste’mol qilib ko‘rgach, o‘zini yaxshi his qilgan bo‘lishi mumkin. Ammo bu holat vaqtincha bo‘lib, miya shu holatni yana takrorlashni xohlaydi. Shu tarzda qaramlik shakllanadi. Psixologik qaramlikning rivojlanishiga quyidagi omillar sabab bo‘ladi: - Stressli hayot tarzi – doimiy bosim, oilaviy nizolar, ishdagi muammolar shaxsni ichki og‘riqlardan qutulish uchun narkotik moddalarni sinab ko‘rishga undashi mumkin. - Ijtimoiy muhit ta’siri – do‘stlar, yaqin tanishlar orasida narkotik moddalardan foydalanish odatga aylangan bo‘lsa, bu holat yangi odamlarni ham jalb etishi mumkin. - O‘zini yolg‘iz his qilish – ijtimoiy yakkalanish, mehr va e’tiborga ehtiyoj narkotik moddalarga intilishni kuchaytiradi. Inson bu moddalarda vaqtinchalik “tasalli” topishga harakat qiladi. Oilaviy hayotga salbiy ta’sir Narkotik moddalardan foydalanayotgan shaxsning oilasi ham ruhiy va psixologik jihatdan zarar ko‘radi. Eng avvalo, giyohvandlik oila a’zolari orasidagi ishonch, mehr va qo‘llab-quvvatlash muhitini yo‘qqa chiqaradi. Quyidagilar bunga misol bo‘la oladi: - Farzandlarga salbiy ta’sir – ota-onasidan biri narkotik moddalar ta’sirida bo‘lsa, bola ruhiy travma oladi, bu esa uning keyingi ijtimoiy hayotida iz qoldiradi. - Er-xotin munosabatlarining buzilishi – moddiy qiyinchiliklar, ishonchsizlik, doimiy janjallar, qo‘rqinchli holatlar er-xotin o‘rtasidagi aloqani izdan chiqaradi. - Oilaviy ajralishlar – giyohvandlik sababli yuzaga kelgan ziddiyatlar ko‘p hollarda ajralish bilan yakunlanadi, bu esa farzandlar uchun eng og‘ir ruhiy zarbalardan biridir. 3.1 Ijtimoiy va axloqiy muammolar (kengaytirilgan) Narkotik moddalarning jamiyatdagi tarqalishi ijtimoiy tizimlar va jamoaviy munosabatlar strukturasini izdan chiqaradi. Giyohvandlik shaxsni ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi, yaqinlaridan uzoqlashtiradi va natijada ijtimoiy ajralish (segregatsiya) kuchayadi. Bu holat, ayniqsa, ko‘p sonli aholiga ega hududlarda jiddiy ijtimoiy muammolarga sabab bo‘lmoqda. Oilaviy rishtalarning yemirilishi narkotik vositalarning eng katta ijtimoiy salbiy ta’sirlaridan biridir. Bir nechta tadqiqotlarga ko‘ra, giyohvandlikka berilgan shaxslarning 60 foizi oilaviy ajralish, bolalarning nazoratsiz qolishi, ruhiy zo‘ravonlik holatlari bilan bog‘liq muhitda yashaydi. Bu esa yosh avlodning salbiy muhitda shakllanishiga olib keladi. Jamiyatda bunday hodisalarning ko‘payishi ijtimoiy ishonch va birdamlikka putur yetkazadi. Odamlar bir-biriga nisbatan befarq bo‘lib qoladi, jinoyatga toqatli qarash, hatto uni normal hol sifatida qabul qilish holatlari uchraydi. Bularning barchasi jamiyatda axloqiy yemirilish va beqarorlikni kuchaytiradi. Narkotik moddalarning iqtisodiyotga ta’siri nafaqat davlat byudjetiga, balki xususiy sektorga ham salbiy ta’sir qiladi. Giyohvandlikka berilgan xodimlar ish samaradorligining keskin pasayishiga olib keladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, bunday xodimlar sog‘liq muammolari sababli ko‘proq ishga chiqmaslik holatlariga duch keladi, bu esa korxonalarning iqtisodiy yo‘qotishlarini oshiradi. Sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan yuk ham katta ahamiyatga ega. Narkomanlarning davolanishi, reabilitatsiyasi, psixologik yordamlar davlat tomonidan moliyalashtiriladi. Bu esa sog‘liqni saqlash tizimi resurslarining samarali taqsimlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, turli xalqaro tashkilotlar tomonidan e’tirof etilishicha, narkotik moddalarning noqonuniy savdosi va unga qarshi kurashish xarajatlari ko‘plab mamlakatlar iqtisodiyotini “soya iqtisodiyot” bilan bog‘lanishga majbur qilmoqda. Raqamli texnologiyalar va internetning keng tarqalishi yoshlar orasida narkotik moddalarni targ‘ib qilishning yangi usullariga imkon yaratdi. Telegram, Instagram, TikTok kabi ijtimoiy tarmoqlar orqali “zamonaviy” tarzda narkotik vositalar reklama qilinmoqda. Bu holat yoshlar orasida ularning xavfsiz ekani haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlarni shakllantirmoqda. Ta’lim muassasalarining bu boradagi roli ham muhim. Maktab, kollej va universitetlarda muntazam ravishda profilaktika darslari o‘tkazilishi, ruhshunos va ijtimoiy pedagoglar bilan ishlash tizimi kuchaytirilishi lozim. Yoshlar bilan ishlashda faqat jazolashga asoslanmasdan, ularni qo‘llab-quvvatlovchi va hayotiy muammolarni hal qilishga ko‘maklashuvchi yondashuv samaraliroq bo‘ladi. Shuningdek, yoshlarning bo‘sh vaqtini to‘g‘ri tashkil etish, sport, san’at va ijtimoiy loyihalarga jalb etish ularning salbiy illatlarga qarshi immunitetini kuchaytiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, faol jamoat hayotida ishtirok etadigan yoshlar orasida giyohvandlik darajasi 5 barobar kam uchraydi. Giyohvandlik iste'mol qilishining bosh sababi Psixologik qaramlik mavjud, yoshlar o'zini bu narsadan qutuli keta olmayaman deb o'ylaydi. Bu boshqalarning fikriga, shuningdek, boshqa odamga og'riqli e'tiborga qarab o'zini namoyon qiladi. Bu yerda juda ko'p hayotiylikni talab qiladigan talab qilinmaydigan sevgi mavjud. Bunday odam o'zini ham yo'q qiladi: cheksiz tajribalar sog'liq va kuch qo'shmaydi. Ko'pincha yashash, maqsadlar qo'yish va ularga erishishga intilish istagi yo'qoladi. Deviant xatti-harakatlarning diagnostikasi patologik belgilarni o'z vaqtida aniqlash va ularning rivojlanishining oldini olishni o'z ichiga oladi. Deviant xulqning namoyon bo'lishi har doim, barcha holatlarda, istisnosiz, tuzatilishi kerak. Giyohvandlik – bu odamni ertami-kechmi butunlay yo'q qilishga olib keladigan buzuq xatti-harakatlarning bir turi. Giyohvandlikning shakllanishining yana bir sababi bor. Agar bolalik davrida bolani doimiy ravishda biron narsa uchun ayblashsa, u holda o'zini o'zi tushkunlikka tushish kutish ko'p vaqt talab qilmaydi. Bu o'z-o'zidan shubhalanishga, tanqidga nisbatan sezgirlikning oshishiga, hissiy va aqliy beqarorlikka olib keladi. Doimiy tanqid oxir-oqibatda har qanday shakldagi va deviant xulq-atvor turiga olib kelishi mumkin. Deviant xatti-harakatlarning barcha turlari, ifoda shaklidan qat'iy nazar, yaxshilanish va hayotning har qanday sohasida: shaxsiy hayotda, kasbda, ijodda o'zini namoyon qilish uchun barcha urinishlarni bekor qiladi. Shunchaki bir odam ma'lum bir vaqtda o'ziga va uning qobiliyatlariga ishonishni to'xtatadi. U o'z holatining sabablarini tushunmaydi, lekin tashqaridagi salbiy namoyonlarning tasdig'ini qidiradi. Deviant xatti- harakatlarning diagnostikasi mutaxassislar tomonidan olib borilishi kerak bo'lgan juda murakkab va ko'p vaqt talab qiladigan jarayondir. Ularning orzularini buzmaslik, o'zlariga va o'zlarining istiqbollariga bo'lgan ishonchni buzmaslik uchun siz bolalar va o'smirlar bilan juda ehtiyot bo'lishingiz kerak. Spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste'mol qilish ko'plab sog'liq, ijtimoiy, oilaviy va kasbiy oqibatlarga olib keladi. Sog'likka ta'sir quyidagi kasalliklarni o'z ichiga oladi: 1. yurak-qon tomir tizimi - gipertoniya, insult, yurak etishmovchiligi, miyokard infarkti, yurak aritmiyalari, koronar arteriya kasalligi, yurak mushaklarining ko'plab shikastlanishi, yurakning kengayishi va yog 'to'qimalarining to'planishi; 2. oshqozon tizimi - og'iz bo'shlig'i shilliq qavatining tirnash xususiyati, eroziya, oshqozon-ichak varikozlari, oshqozon yarasi, ko'ngil aynishi, ko'ngil aynishi, ko'ngil aynishi, diareya, ovqat hazm qilish fermentlarini ishlab chiqarishni rag'batlantiradi, oshqozon shilliq qavatini yo'q qiladi, gastroezofagial reflyuks kasalligi; 3. oshqozon osti bezi - surunkali pankreatit, oshqozon osti bezi saratoni; 4. jigar - steatoz, yallig'lanish, jigar fibrozi, jigar etishmovchiligi, siroz, jigar saratoni 5. ichak - ovqat hazm qilish traktining himoya qatlamini yo'q qiladi, oshqozon yarasi, o'smalar, 6. nafas olish tizimi - traxeya va bronxial shilliq qavatning surunkali yallig'lanishi, bu o'z navbatida siliya va shilliq bezlarning yo'q qilinishiga olib keladi. Buning oqibati yuqori nafas yo'llarining infektsiyalariga nisbatan sezgirlikning oshishi, 7. siydik tizimi - qondagi siydik kislotasi darajasining oshishi, o'tkir buyrak etishmovchiligi, 8. endokrin tizimi - gormonlarning anormal sekretsiyasi: testosteron va luteotropin, sperma harakatining pasayishi, potentsial buzilishlar, hayz davrining buzilishi, bepushtlik, qalqonsimon bez gormonlarining anormal sekretsiyasi; 9. rak - ayollarda jigar, tomoq, halqum, qizilo'ngach, ko'krak va ko'krak bezi saratoni; 10. teri - terining o'zgarishi, tezroq qarish, sarg'ish teri rangi. Giyohvandlikning avj olishining yana bir sababi yoshlar hayotida haddan tashqari salbiy vayron qiluvchi omillar mavjudligi. Deviant xatti-harakatlar, shubhasiz, biron bir sababga ko'ra o'z-o'zidan paydo bo'lmaydi. Zaharli moddalar bizning ongimizga salbiy ta'sir qiladi, degan fikrga qo'shilamiz. Giyohvand moddalarni iste'mol qiladigan kishi ertamikechmi yomonlasha boshlaydi. Giyohvand o'zini tuta olmaydi, odamlarda yaxshilikni ko'rish qobiliyatini yo'qotadi, o'ziga bo'lgan ishonchni yo'qotadi, boshqalarga qaratilgan tajovuzkorlikni namoyon qiladi. Hatto maxsus ma'lumotga ega bo'lmagan odam ham bunday buzuq xatti-harakatlarga tashxis qo'yishi mumkin. Zaiflashtiradigan odam yorqin teskari taassurot qoldiradi. Atrofdagi odamlar, qoida tariqasida, salbiy mavzulardan qo'rqib va shunchaki hayotlari haqida tashvishlanib, bunday mavzular bilan uchrashishdan qochishadi. Ba'zida odamning nomaqbul xatti-harakatlarining sababini aniqlash uchun unga qarash kifoya. Yoshlarning giyohvand moddalarga qo'shilishining keng tarqalgan sabablari quyidagilar: 1.Qo'shimcha vaqt ishlab chiqarish ishlariga jalb qilinmaydi; 2. Oilada bolalarning qilayotgan ishlari ustidan nazoratning yo'qligi; 3. Oiladagi nizo muhiti va shu asosda yuzaga kelgan bolalarning xavotirlari va keskinliklari; 4. Ota-onalar, boshqa oila a'zolari tomonidan giyohvand moddalarni iste'mol qilish; 5. Uyda giyohvand moddalarni saqlash; 6. Giyohvandlik irsiyatda bo'lishi. Ko'pgina o'spirinlarni giyohvand moddalar bilan birinchi tanishtirish 15 yoshdan oldin sodir bo'ladi. Giyohvandlik yil sayin yoshlanib bormoqda, deb taxmin qilish mumkin, bu o'smirlik davriga kirib boradigan o'smirlarning tezlashishi va tezlashishi bilan bog'liq. Zamonaviy jamiyatning asosiy ijtimoiy muammolaridan biri yoshlar muhitida narkogizm va giyohvandlikning tarqalishi va bolalar va o'smirlarning giyohvand moddalarni iste'mol qilish ko'lami hisoblanadi. Statistikaga ko'ra, 20% rus giyohvandlari orasida-maktab o'quvchilari, 60% - 16 dan 30 yoshgacha bo'lgan yoshlar. Giyohvandlar sonining ko'payishi bilan bir vaqtda aholi sog'lig'ining pasayishi kuzatiladi, bu demografik holatga ta'sir qiladi. Aholining faqat 23,7% deyarli sog'lom shaxslar guruhiga tegishli. Sphdechno-qon tomir kasalliklari mehnatga layoqatli ruslar o'limining 80% ga sabab bo'ladi. Ijtimoiy tadqiqotlar natijalarini tahlil qilish shuni ko'rsatdiki, yoshlarning qariyb beshdan bir qismi giyohvandlik xavfidan xabardor emas. Giyohvandlikka qarshi kurashda ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy xususiyatlar, shu jumladan alkogolizmni yo'q qilish uchun ishlatiladigan tadbirlar yordam berishi mumkin. Ammo, giyohvandlik rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, deviant xulq-atvorning ushbu shakliga qarshi kurashda maxsus choralar ko'rilishi kerak - tibbiy, huquqiy va boshqalar. Giyohvandlikni davolash qiyin masala. Har birimiz boshqachamiz va har xil ogohlantirishlarga muhtojmiz. Shuning uchun giyohvandlikni davolashning universal usuli yo'q. Yuqorida sanab o'tilgan terapiya ko'pincha qo'llaniladi. Biroq, hamma narsa giyohvandning hayotini tuzatish va o'zgartirishni xohlaydimi yoki yo'qligiga bog'liq. Eng maqbul masala giyohvandlik domiga tushib qolmaslikdur. Butun jahonda shuningdek mamlakatimizda ham giyohvand moddalar savdosi va iste’moliga qarshi keskin choralar ko‘rilayotganiga qaramasdan bugungi kunda giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanishi eng dolzarb va e’tibor markazidagi muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Giyohvand modalar savdosi bilan shug‘ulanuvchi shaxslar yangi usul va nayranglarni qo‘llab, zahri qotilni sotish harakatlarini davom ettirishmoqda. Ular o‘zlarining chirkin maqsadlarini amalga oshirish yo‘lida hali oqqorani bilmydigan, o‘zgalar ta’siriga tushib qolishga moyil yoshlar umriga zomin bo‘lishmoqda. O‘zbekistonda huquqni muhofaza qiluvchi idoralar tomonidan ham transmilliy narkoguruhlarning qonunga zid faoliyatini aniqlash va chek qo‘yish, kontrabanda kanallarini yopish, giyohvand o‘simliklar maydonlarini yo‘q qilish va giyohvandlik illati yoyilishining oldini olish bo‘yicha maxsus kompleks operatsiyalar muntazam ravishda amalga oshirilmoqda. So'nggi yillarda Darknetda giyohvand moddalarni onlayn sotish tobora keng tarqalgan. Darknet bozorlarida kriptovalyuta va shifrlangan aloqa usullaridan foydalanish giyohvandlarga giyohvand moddalarni anonim ravishda sotib olish va sotishni osonlashtirdi. Bu usul sotuvchilarga huquq-tartibot idoralari tomonidan qo‘lga tushish ehtimolini sezilarli darjada kamaytiradi hamda kattaroq mijozlar bazasiga kirish va operatsiyalarni amalga oshirish imkonini beradi. Bundan tashqari, COVID-19 pandemiyasi dori-darmonlarni onlayn sotishning ko'payishiga olib keldi, chunki ko'proq odamlar tovarlar va xizmatlarni sotib olish uchun onlayn platformalarga murojaat qilishdi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlarida mintaqaning Afg‘oniston kabi yirik giyohvand moddalar ishlab chiqaruvchi davlatlarga yaqin joylashganligi sababli giyohvand moddalarning noqonuniy aylanishi asosiy muammo hisoblanadi. Giyohvand moddalarni sotishning an'anaviy usullari, masalan, ko'cha burchaklaridagi savdo, giyohvandlik partiyalari va vositachilar orqali sotish yo‘llari Osiyo mamlakatlarida hali ham keng tarqalgan. Shu bilan birga, Markaziy Osiyoda onlayn-kanallar, jumladan, Darknet orqali giyohvand moddalar savdosining kuchayishi tendentsiyasi kuzatilmoqda. Internet va ijtimoiy media platformalari giyohvand moddalar savdogarlari tomonidan potentsial xaridorlar bilan bog'lanish va mintaqada giyohvand moddalarni tarqatish uchun foydalaniladi. O‘zbekistonda huquqtartibot idoralari nazoratni kuchaytirish, chegara nazoratini kuchaytirish va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish orqali giyohvand moddalar savdosi, jumladan, onlayn narkotik savdosiga qarshi kurash olib bormoqda. Ushbu sa'y- harakatlarga qaramay, giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi mintaqada muhim muammo bo'lib qolmoqda. O'zbekiston Respublikasida giyohvand moddalar savdosi aholi salomatligini saqlash , ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, iqtisodiyot tizimlarining jadal rivojlanishiga to‘siq bo‘lmoqda. Giyohvand moddalar sotish usullari turlarini quyidagicha gruruhlarga ajratish mumkin:  Ko'cha savdosi: Bu giyohvand moddalarni ko'chada yoki jamoat joylarida to'g'ridan-to'g'ri xaridorlarga sotishni o'z ichiga oladi.  Onlayn sotish: Ba'zi giyohvand moddalar sotuvchilari giyohvand moddalarni mijozlarga onlayn sotish uchun Darknet yoki shifrlangan xabar almashish ilovalaridan foydalanadilar.  Old biznes orqali sotish: Ba'zi giyohvand moddalar sotuvchilari giyohvand moddalarni sotish uchun bar yoki tungi klub kabi joylardan foydalanadilar.  Tanishlar yoki do'stlarga sotish: Ba'zi giyohvand moddalar sotuvchilari giyohvand moddalarni do'stlari yoki tanishlariga sotishadi, ular keyinchalik giyohvand moddalarni boshqalarga tarqatishda yordam berishadi.  “Telegram” ijtimoiy tarmoq orqali sotish. Bu usul O‘zbekistonda ommalashib borayotgan usulardan biri hisoblanadi. Bunda sotuvchi va xaridor “Telegram” ijtimoiy tarqmog‘i orqali kelishuv amalga oshiriladi. Sotuvchi giyohvand modda yoki psixotrop dorilarni ko‘chalarga, daraxtlarga, axlat qutilari yoni va boshqa shu kabi joylarga qo‘yib qo‘ygan joyini xaridorga ma’lum qiladi va suratga olib tashlaydi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda narkotik moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Biroq, giyohvand moddalar savdosiga qarshi kurash doimiy muammo bo'lib qolmoqda. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari tomonidan giyohvand moddalarni sotish bo'yicha jinoyatlarni kamaytirish va giyohvand moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi samarali kurashish uchun bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda: 1. Kuzatuv va razvedka ma'lumotlarini yig'ishni oshirish: Ichki ishlar organlari hamda Bojxona qo‘mitasi tezkor xodimlari tomonidan giyohvand moddalar savdosi tarmoqlarini aniqlash, giyohvand moddalar harakatini kuzatish va giyohvand moddalar sotuvchilarini qo'lga olish uchun dalillar to'plash uchun kuzatuv usullari, ma'lumot beruvchilar va razvedka ma'lumotlarini yig'ish. 2. Chegara nazoratini kuchaytirish: Chegara xavfsizligini kuchaytirish va qat'iy bojxona tekshiruvlarini o'tkazish narkotik moddalarning mamlakatga kontrabanda qilinishining oldini olishga va olib o'tish yo'llarini buzishga yordam beradi. 3. Maqsadli operatsiyalarni o'tkazish: Huquqni muhofaza qiluvchi organlar giyohvand moddalar savdosi tarmoqlarini yo'q qilish, giyohvand moddalarni sotuvchilarni qo'lga olish va noqonuniy giyohvand moddalarni musodara qilish uchun maqsadli operatsiyalar, reydlar va tezkor operatsiyalarni o'tkazish. 4. Boshqa idoralar bilan hamkorlik qilish: Idoralararo hamkorlik va xalqaro tashkilotlar, qo‘shni davlatlar va huquqni muhofaza qilish idoralari bilan hamkorlik axborot, resurslarni almashish va narkotik moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi samarali kurashish bo‘yicha sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirishga yordam beradi. 5. Patrul-post xizmati faoliyatini kuchaytirish: jamoat birlashmalari va fuarolar bilan hamkorlik qilish, xabardorlik dasturlarini yaratish va mahalliy aholi bilan yaqindan hamkorlik qilish qimmatli ma'lumotlarni to'plash va ko‘chalarda, bozor atroflari va aholi gavjum joylarda patrulik naryadlarini kuchaytirish ko‘chalardagi giyohvand moddalar savdosini cheklashga yordam beradi. Yoshlarga giyohvandlikning zarari haqida ma’lumot berish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish birinchi navbatda giyohvandlikning oldini olishga xizmat qiladi. Biz giyohvand moddalar va psixotrop dorilarning salbiy jihatlari haqida aholi orasida tushuntirish ishlarini amalga oshirishimiz zarur. XULOSA Giyohvandlik — bu nafaqat tibbiy muammo, balki chuqur ijtimoiy, ma’naviy va psixologik inqirozga sabab bo‘luvchi ofatdir. U shaxsning fikrlash va harakat qilish qobiliyatini izdan chiqaradi, aqliy va jismoniy imkoniyatlarini yemiradi. Giyohvandlik oqibatida inson o‘zligini yo‘qotadi, oilasiga, jamiyatga zarar yetkazadi, ba’zan esa tuzalib bo‘lmas jinoyatlarga qo‘l uradi. Bu illatni yengish faqatgina tibbiy davolanish bilan emas, balki keng qamrovli ma’naviy-tarbiyaviy ishlar, profilaktika, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash orqali amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasida giyohvandlikka qarshi kurashish bo‘yicha qonuniy asoslar, reabilitatsiya markazlari, profilaktik tadbirlar va targ‘ibot ishlari yo‘lga qo‘yilgan. Ammo asosiy vazifa bu kurashda har bir insonning, ayniqsa, yoshlarning hushyor va ongli bo‘lishidir. Oilalar, o‘qituvchilar, tarbiyachilar va jamoatchilik bu borada jips va faol bo‘lishi lozim. Giyohvandlikning oldini olish — bu jamiyat sog‘lig‘i, kelajak avlodning baxtli hayoti uchun eng muhim shartdir. Yoshlarni bu xavfli illatdan asrash, ularni to‘g‘ri yo‘lga boshlash, sog‘lom turmush tarziga o‘rgatish, bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish har birimizning fuqarolik burchimizdir. Zero, sog‘lom avlod — sog‘lom jamiyatning poydevoridir. Narkotik moddalarga qaram bo‘lgan inson o‘z hayotini izdan chiqaribgina qolmay, eng avvalo, o‘z yaqinlariga, oilasiga katta zarar yetkazadi. Bunday odam oilada doimiy mojarolar, janjallar, tushkunlik holatlari va ishonchsizlik muhitini yuzaga keltiradi. Unga ishlash, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish yoki farzandlariga yetarlicha mehr berish qiyinlashadi. Modomiki, oilaning bosh suyanchiqlaridan biri giyohvandlikka giriftor bo‘lsa, bu holat butun oila iqtisodiyotiga ham salbiy ta’sir qiladi — daromad kamayadi, xarajatlar ortadi, qarzlar to‘planadi, hatto yashash joyini yo‘qotishgacha olib borishi mumkin. Shuningdek, oiladagi bolalar bu muhitda o‘zini yolg‘iz, e’tiborsiz va xavfsizligidan mahrum his qilishadi. Bunday sharoitda ulg‘ayotgan farzandlar ruhiy bosim ostida bo‘ladi, doimiy qo‘rquv, xavotir va tushkunlikda yashaydi. Afsuski, ular ota-onasining yomon odatlariga guvoh bo‘lish orqali o‘sha yo‘lni tabiiy deb qabul qilib, o‘zlari ham giyohvandlikka moyil bo‘lib qolishlari mumkin. Bu esa yangi ijtimoiy muammolar avloddan-avlodga o‘tishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, bir insonning narkotik moddalarga qaramligi, aslida, butun bir oilaning ijtimoiy va psixologik buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. 2. Abdukarimov A., Nuraliyev A. “Narkomaniya va unga qarshi kurashish yo‘llari”. – T.: Adolat, 2015. 3. Qodirov M., Rasulov T. “Narkotik moddalar va ularning ijtimoiy xavfi”. – T.: O‘zbekiston, 2017. 4. G‘ulomov S. “Giyohvandlik: ogoh bo‘ling!”. – T.: O‘qituvchi, 2016. 5. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi. – T.: Adolat, 2023. 6. O‘zbekiston Respublikasi “Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: Lex.uz, 2021. 7. BMTning Giyohvandlik va jinoyatchilikka qarshi kurashish dasturi. “The Social Impact of Drug Abuse”, United Nations, 1995. 8. Yusupov I. “Ijtimoiy ish asoslari”. – T.: Iqtisodiyot, 2020. Internet manbalari: 1. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari. 2. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. 3. www.unodc.org – BMTning narkotik vositalariga qarshi kurashish idorasi (UNODC) rasmiy sayti. 4. www . ziyonet . uz 5. www.ensiklopediya.uz 6. www.history.uz 7. www.ziyouz.com

Mazkur kurs ishi orqali giyohvandlikning inson ruhiyati va sog‘lig‘iga, oilaviy munosabatlarga, jamiyatdagi barqarorlikka ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Bu esa, bir tomondan, bu illatning oldini olish bo‘yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqishda ilmiy asos bo‘lsa, ikkinchi tomondan, yosh avlodni giyohvandlikdan ogohlantirish va ularning ongida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi.

Купить