Neyropsixologiya fanining maqsad, vazifa asoslari - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	134.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Июнь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

ISROILJONOVLAR

Дата регистрации 31 Май 2024

24 Продаж

Neyropsixologiya fanining maqsad, vazifa asoslari

Купить

NEYROPSIXOLOGIYA FANINING MAQSAD, VAZIFA ASOSLARI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………....3
I.BOB. NEYROPSIXOLOGIYA FANINING MAQSADI VA
NEYROPSIXOLOGIYA TARIXI
1.1. Neyropsixologiya fani haqida tushuncha . Neyropsixologiyaning tarixi..4
1.2.Lyuriyaning neyropsixologik tushunchasi va so’zlarni yodlash usuli…..8
II.BOB. EKSPERIMENTAL NEYROPSIXOLOGIYA HAQIDA
TUSHUNCHA
2.1. Eksperimental psixologiya asab tizimi va kognitiv funktsiya o'rtasidagi
munosabatni ochish……………………………………………………………19
2.2. Sun'iy neyron tarmoqlari neyronlarning qanday ishlashi……………...21
XULOSA………………………………………………………………………..23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………....24
2

KIRISH
Neyropsixologiya - psixologiya sohasi; psixik jarayonlarning bevosi-ta miya
faoliyati bilan bog liq jihatlarini va bosh miyaning alohida sistemalari bilanʻ
aloqasini o rganadi. Dastlab nevrologiya bo limi sifatida rivojlangan.
ʻ ʻ
Neyropsixologiya bu yangi intizom psixologiya . Ushbu sohani
belgilaydigan birinchi darslik, Inson neyropsixologiyasi asoslari , dastlab
tomonidan nashr etilgan Kolb va Whishaw 1980 yilda. Biroq, uning rivojlanish
tarixi Uchinchi suloladan boshlangan qadimgi Misr , ehtimol undan ham
oldinroq. Jamiyatlar qachon turli organlarning funktsiyalarini ko'rib chiqishni
boshlagani haqida juda ko'p munozaralar mavjud. Ko'p asrlar
davomida miya foydasiz deb hisoblangan va ko'pincha dafn qilish jarayonida va
otopsi paytida tashlab yuborilgan. Tibbiyot sohasi inson haqida tushunchasini
rivojlantirar ekan anatomiya va fiziologiya , tananing nima uchun u qanday
ishlashiga oid turli xil nazariyalar ishlab chiqilgan. Ko'p marta tana funktsiyalari
diniy nuqtai nazardan yondashilgan va g'ayritabiiy ruhlar va xudolar aybdor
bo'lgan. Miya har doim ham ishlaydigan tananing markazi hisoblanmagan. Miya
haqidagi tushunchamizni rivojlantirish va uning xatti-harakatlarimizga qanday
ta'sir qilishi yuzlab yillar davom etdi.
Ushbu fan miyaning strukturaviy va funktsional tuzilishi va sub’ektning
xatti-harakatlari o’rtasidagi munosabatni o’rganadi. Birinchisi tibbiyot, ikkinchisi
psixologiya. Luriyaning so’zlariga ko’ra, neyropsikologiyaning maqsadi
shikastlanish natijasida miyaning qanday funktsiyalari buzilganligini, bu buzilish
boshqa jarayonlarga qanday ta’sir qilishini va miyaning sog’lom qismlari
yordamida zararlanganlarning ishini qanday tiklashini tushunishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi. Neyropsixologiyaning maqsadi vazifasi va metodflarini
ilmiy o rganish.
ʼ
Kurs ishining predmeti . Neyropsixologiyaning maqsadi va vazifalari.
Kurs ishining obyekti . Neyropsixologiya fanining ilmiy asosi.
Kurs ishining metodi. Kuzatish, kantent analiz, suhbat.
3

Kurs ishining tuzilishi . 2 bob, 4 paragraf, xulosa tavsiya va foydalanilgan
adabiyotlar ro yhatidan iborat.ʼ
4

I.BOB. NEYROPSIXOLOGIYA FANINING MAQSADI VA
NEYROPSIXOLOGIYA TARIXI
1.1. Neyropsixologiya fani haqida tushuncha . Neyropsixologiyaning tarixi
Neyropsixologiya - psixologiya sohasi; psixik jarayonlarning bevosi-ta miya
faoliyati bilan bog liq jihatlarini va bosh miyaning alohida sistemalari bilanʻ
aloqasini o rganadi. Dastlab nevrologiya bo limi sifatida rivojlangan.
ʻ ʻ
Neyropsixologiya tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, u bosh miya katta yarim
sharlari po’stlog’ida oliy ruhiy funktsiyalar markazlarini aniqlashga urinishlardan
boshlangan. 1836-yili Frantsiyaning kichik bir shahrida tibbiy jamiyat
yig’ilishlaridan birida oddiy vrach Mark Daks jamiyat raisidan o’zining
kuzatuvlari to’g’risida ma’lumot berishga ruxsat so’raydi. Uning nutqida quyidagi
jumlalar bor edi: «Men bosh miyaning chap yarim shari zararlangan bemorlarning
barchasida nutq buzilishlarini kuzatdim, lekin o’ng yarim shar zararlangan
bemorlarning birortasida ham nutq buzilishi uchramadi. Demak, aynan bosh
miyaning chap yarim shari nutq uchun mas’ul, ya’ni u erda nutq markazlari
joylashgan». Bu paytgacha nutq uchun bosh miyaning ikkala yarim shari ham
javob beradi deb, faraz qilinardi. Lekin u o’z mulohazalarini anatomik tekshiruvlar
bilan tasdiqlamagan (bunga imkoniyat bo’lsa-da) va chop qildirmagan. Shuning
uchun ham M.Daksning og’zaki qilgan ma’lumotiga o’sha kuni olimlar e’tibor
ham qilmadi va ushbu to’g’ri fikr tez orada unutildi.1861-yili yosh frantsuz olimi
atropolog Pol Brok nutqi buzilgan va tananing o’ng tomoni falajlangan bitta
bemorni kuzatadi. Bu bemor tez orada vafot etadi. Uning bosh miyasi ochib
tekshirilganda, chap yarim sharning pastki peshona pushtasining orqa qismida
infarkt o’chog’i aniqlanadi (bu soha keyinchalik Brok markazi deb atalib
boshlandi). Ushbu bemorning miyasi xanuzgacha Parijdagi tibbiyot muzeyida
saqlanib keladi. Bemor atrofdagilarning gapiga tushunsa-da, o’zi gapira olmasdi,
faqat “ta-ta-ta” degan tovush chiqarardi xolos. Nutq buzilishining bu turi
keyinchalik «motor afaziya» deb nom oldi. O’sha davrdan boshlab bosh miyada
turli markazlarni izlash katta qiziqish bilan boshlanib ketadi. Biroz vaqt o’tmay,
nemis psixiatri K.Vernike 1874-yili chap chakka bo’lagining ustki pushtasi
5

zararlanganda ham nutq buzilishini kuzatib, sensor nutq markazini aniqlaydi.
1876-yili Ferrier chakka bo’lagida eshituv markazini, 1881-yili Munk
itlarning bosh miyaning ensa qismi olib tashlanganda «narsalarni ko’rsada,
tanimasligini», o’sha yili Eksner o’rta peshona pushtasining orqa qismi
zararlanganda yozish buzilishini aniqlaydilar.Albatta, bu kashfiyotlar o’sha
davrdagi olimlarni hayratga soladi, ya’ni ular bosh miyada turli markazlar, hatto
ong, xotira, tafakkur markazlarini izlab boshlashadi. Shu davrdan boshlab fanda
«lokalizatsionizm» degan yo’nalish yuzaga keladi. “Lokalizatsiya” iborasi
frantsuzchada «joy» degan ma’noni anglatadi.1870-yili Finkelnburg
lokalizatsionchilarga qarshi chiqib, bosh miya po’stlog’i zararlanganda
«asimboliya» rivojlanadi, xolos deydi. Uning fikricha, simvollarni ishlatish
qobiliyati buzilishi natijasida nutq faoliyati, narsalarni tanish va turli ongli
harakatlarni bajarish buzilarkan.
Lokalizatsionchilar nuqtai nazarini 1864-1874 yillari o’zining kuzatuvlariga
asoslanib, mashhur ingliz nevrologi D. Jekson tanqid qiladi. D. Jekson, asosan,
nutqning dinamik tomonlari bilan qiziqdi. U «bosh miyada nutq buzilishiga
sababchi bo’lgan zararlanishni joylashtirish» va «nutqning o’zini joylashtirish»
ikki xil narsa, degan edi.D. Jekson afaziyada nutq funktsiyasining to’la
yo’qolmasligiga e’tibor qaratadi. Afaziya kuzatilgan bemorda maqsadga
yo’naltirilgan nutq buzilishi mumkin, biroq hissiy nutq saqlanib qoladi, deb fikr
yurgizadi u. Masalan, biron-bir so’zni bemor affekt holatida aytib yuborishi, lekin
ixtiyoriy holda esa gapira olmasligi mumkin. D. Jekson «nutqini yo’qotgan» odam
«so’zlardan ham judo» bo’lgan degani emas, chunki so’zning anglanmagan qismi
ham mavjuddir deydi. Shuning uchun «nutqidan judo» bo’lgan bemorning fikrlash
jarayoni biroz pasaysa-da, hali fikr yurgizishga qobiliyatli. D. Jekson maqsadga
yo’naltirilgan nutq bosh miyaning chap yarim shari bilan, hissiy nutq esa o’ng
yarim shar faoliyati bilan bog’liq, deb aytgan. D. Jekson birinchilardan bo’lib,
MNS funktsiyalarining murakkab tuzilishi to’g’risidagi g’oyani ilgari surdi. Uning
fikriga ko’ra, har bir funktsiya 3 bosqichdan iborat: «quyi» (orqa miya, miya
ustuni), «o’rta» (bosh miya po’stlog’ining harakat va sezgi markazlari) va «oliy»
6

(bosh miyaning peshona bo’lagi). «Oliy» markazlar zararlanganda nafaqat
patologik simptomlar paydo bo’ladi, balki ijobiy o’zgarishlar ham kuzatiladi:
«quyi» markazlar «oliy» markazlar nazoratidan xalos bo’lib, o’z faoliyatini
kuchaytiradi. Bunga markaziy piramidal yo’llar zararlanganda spinal reflekslarning
kuchayishini misol qilib ko’rsatadi. Agar afaziyada so’zlash, o’qish va yozish
qobiliyatlarining buzilishi salbiy alomatlar bo’lsa, hissiy nutq saqlanib qolishi va
birovning so’ziga tushunish ijobiy xislatlardir, degan edi D. Jekson. U 1868-yili
afaziya nafaqat bosh miyaning chap yarim shari, balki o’ng yarim shari
zararlanganda ham kuzatilishini e’lon qilgan. Bu bemorlar chapaqay bo’lgan. D.
Jeksonning bu xulosalari bosh miyaning funktsional asimmetriyasini o’rganishga
turtki bo’ldi. Keyinchalik bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ida bir qancha
markazlar kashf qilindi. Shuning uchun olimlar D.Jeksonni “miyaning funktsional
asimmetriyasi” haqidagi ta’limotni birinchi bo’lib ilgari surgan deb hisoblashadi.
Neyropsixologiya fani haqida tushuncha : Neyropsixologiya – bosh miyaning lokal
va diffuz zararlanishlarida oliy ruhiy funktsiyalarni o’rganuvchi fan. Albatta bu fan
oliy ruhiy funktsiyalarning ontogenezda shakllanish bosqichlarini miyaning
morfofunktsional sistemalariga bog’lab o’rganadi. Neyropsixologiya nevrologiya,
psixologiya va fiziologiya negizida shakllandi.
Dastlab neyropsixologiyada qo’llaniladigan asosiy atamalar va iboralar haqida
to’xtalib o’tamiz.
1. Funktsional sistema – turli xil ongli faoliyat uchun mas’ul bo’lgan
afferent va efferent sistemalardan iborat morfofunktsional tuzilma.
2. Neyropsixologik simptom – bosh miyaning lokal zararlanishlarida paydo
bo’ladigan oliy ruhiy funktsiyaning buzilishi.
3. Birlamchi neyropsixologik simptom – aniq bir psixologik funktsiyaga
javob beruvchi markazning bevosita zararlanishi sababli yuzaga kelgan
simptom.
4. Ikkilamchi neyropsixologik simptom – birlamchi neyropsixologik
simptom paydo bo’lganligi sababli yuzaga kelgan boshqa oliy ruhiy
funktsiyaning buzilishi.
7

5. Neyropsixologik sindrom – kelib chiqish mexanizmi bir-biriga bog’liq
bo’lgan bir nechta neyropsixologik simptomlar yig’indisi.
6. Neyropsixologik faktor – neyropsixologik sindromni yuzaga
keltiruvchi etiologik omil.
7. Sindrom analizi (faktor analizi) – morfofunktsional tuzilmalar
zararlanishi sababli yuzaga kelgan neyropsixologik buzilishlarni aniqlash
usuli.
8. Neyropsixologik tashxis – bosh miyaning lokal va diffuz
zararlanishlarida topik tashxisni aniqlash maqsadida
o’tkaziladigan neyropsixologik tekshiruvlar natijasida olingan xulosa.
9. Oliy ruhiy funktsiyalar lokalizatsiyasi – bosh miyaning ma’lum bir
sohasini aniq bir oliy ruhiy funktsiyaga mas’ulligini ko’rsatib beruvchi
tushuncha.
10. Yarimsharlararo funktsional asimmetriya – bosh miyaning chap va o’ng
yarim sharlarida funktsiyalarning asimmetrik tarzda joylashuvi.
11. Yarimsharlararo munosabatlar – ma’lum bir funktsiyalarni bajarishda
ikkala yarim sharning o’zaro ishtirokini ko’rsatib beruvchi ibora.
Neyropsixologik terapiya
 diqqat va xotira buzilishlari tashxisi va davosi
 Alsxaymer kasalligi va boshqa dementsiyalar tashxisi va davosi
 insultdan keyingi nutq buzilishlari tashxisi va davosi
 bolalarda aqliy zaiflik tashxisi va davosi
 uyqu buzilishlari va tashxisi va davosi
Neyropsixologiya – psixologiya sohasi; psixik jarayonlarning bevosita miya
faoliyati bilan bog’lik jihatlarini va bosh miyaning alohida tizimlari bilan aloqasini
o’rganadi. Dastlab nevrologiya bo’limi sifatida rivojlangan.
1.2.Lyuriyaning neyropsixologik tushunchasi va so’zlarni yodlash usuli
8

Tibbiyot va psixologiya sohasidagi bilimlarni birlashtirib, Aleksandr
Romanovich Luriya yangi fan – neyropsixologiyaga asos soldi. Agar siz miyaning
qanday ishlashini bilsangiz, ushbu maqolani o’qishga arziydi. U bugungi kungacha
muvaffaqiyatli qo’llanilayotgan Luriya usuli va uning asosiy nazariy modeliga
bag’ishlangan. Tan olinmagan daho
Luriya yigirmanchi asrning birinchi yarmida ilmiy ishlarda faol qatnashgan. Uning
ilg’or g’oyalari Sovet haqiqatidan oldinda edi va shuning uchun jamiyat tomonidan
qabul qilinmadi. Ammo u chet elda tan olingan.
Luriya kontseptsiyasini o’rganishga kirishishdan oldin, biz olimning hayotidan
qiziqarli ma’lumotlarni qayd etamiz:
 Luriyaning texnikasi AQShda ixtiro qilingan yolg’on detektori ishlash
tamoyilining asosini tashkil etdi.
 1932 yilda AQShda olimning “Odamlar to’qnashuvlarining tabiati” deb nomlangan
birinchi jiddiy asari nashr etildi. Ammo Rossiyada bu ishga faqat 70 yil o’tgach
e’tibor qaratildi.
 1950 yil Luriya faoliyatiga katta ta’sir ko’rsatgan psixologik fanni ta’qib qilish
boshlanishi bilan ajralib turdi. Vujudga kelgan tahdidlar tufayli u hech qachon
egizaklardagi aqliy jarayonlarning shakllanishini o’rganish bo’yicha ishni
yakunlay olmadi.
 1953 yilda Luriya shifokorlar ishida ayblandi, chunki u ishlagan Defektologiya
institutida yahudiy qoni bilan ishlaydigan ishchilar juda ko’p edi.
 1953 yilda olim chet elga chiqib, ilmiy aloqalarni tikladi. Aynan o’sha paytda u
Frantsiya, AQSh va Buyuk Britaniyaning etakchi universitetlari tomonidan haqiqiy
e’tirof va qo’llab-quvvatlandi.
Shunday qilib, o’z yurtida tan olinmagan daho chet ellarda eshitildi. Bundan
tashqari, u erda uning asarlari yuqori baholangan va tibbiyotda ham, psixologiyada
ham qo’llanilgan.
Neyropsixologiya nima?
Ushbu fan miyaning strukturaviy va funktsional tuzilishi va sub’ektning
xatti-harakatlari o’rtasidagi munosabatni o’rganadi. Birinchisi tibbiyot, ikkinchisi
9

psixologiya. Luriyaning so’zlariga ko’ra, neyropsikologiyaning maqsadi
shikastlanish natijasida miyaning qanday funktsiyalari buzilganligini, bu buzilish
boshqa jarayonlarga qanday ta’sir qilishini va miyaning sog’lom qismlari
yordamida zararlanganlarning ishini qanday tiklashini tushunishdan iborat.
Luriya urush paytida yaralangan ko’plab bemorlarga miya faoliyatini
tiklashga yordam beradigan neyropsikologiyada kontseptsiyani ishlab
chiqdi. Ushbu kontseptsiya tufayli u yigirmanchi asrning taniqli olimiga aylandi.
Luriyaning Neyropsixik analiz asoslari
Luriyaning miyaning funktsional bloklari kontseptsiyasiga ko’ra, ushbu
organning tuzilishi quyidagicha ifodalanadi:
 tartibga solish, ohang va hushyorlikni saqlash uchun mas’ul bo’lgan energiya
bloki;
 sezgi uchun javob beradigan operatsion birlik;
 aqliy jarayonlarni dasturlash bloki.
Energiya blokining vazifasi interetseptiv xarakterdagi ma’lumotlarni, ya’ni
ichki organlardan miyaga kiradigan ma’lumotlarni qayta ishlashdir. Ushbu
blokning asosiy vazifasi tanani yaxshi shaklda va bedorlikda ushlab turadigan
ibtidoiy mexanizmlarni ta’minlashdir. Energiya blokining ishi tufayli tanani
faollashtiradi. Agar uning ishi buzilgan bo’lsa, unda odam letargik, charchagan
bo’ladi, uning xotirasi va diqqati yomonlashadi, hissiy holat muvozanati yo’qoladi.
Operatsion blok tashqi muhitdan olinadigan eksterotseptiv ma’lumotni qabul
qiladi, qayta ishlaydi va saqlaydi. Ya’ni, bu hislar bilan chambarchas
bog’liqdir. Miyaning oksipital qismi ko’rish uchun, parietal teginish uchun va
vaqtinchalik eshitish signallari uchun javobgardir. Shunga ko’ra, zararning
joylashishi qaysi sezgi organlari ishlamay qolishiga bog’liq.
Aqliy jarayonlarni dasturlash uchun blok miyaning old qismlarida joylashgan. U
aql tomonidan aniq belgilangan maqsad va niyatlar asosida ishlaydi. Ushbu hudud
ta’sirlanganda, vosita mahorati va maqsadga yo’naltirilgan harakatlar ta’sir
qiladi. Harakatlar suyuqlikni yo’qotadi, odam maqsadlarni belgilay olmaydi,
rejalar tuza olmaydi, echimlar va vazifalarni bajarish vositalarini topa olmaydi.
10

Uchala blok ham bir-biri bilan chambarchas bog’liq va faqat ular birgalikda
ishlaganda normal aqliy xatti-harakatlar ta’minlanadi. Biroq, sovet olimi miyaning
ko’plab buzilishlarini buzilmagan joylarni rivojlantirish orqali bartaraf etish
mumkinligini isbotladi. Urush paytidan boshlab yorqin misolni keltirish
mumkin. Luriyaning birinchi kasalligi Lev Zasetskiy edi, u boshidan jiddiy jarohat
oldi, natijada u o’qishni to’xtatdi, xotirasi va kosmosdagi yo’nalishini
yo’qotdi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, bemorga yozish uchun javob beradigan
miya sohasi ta’sir qilmaydi. Bunga urg’u berildi. Zasetskiy normal hayotga
qaytishidan oldin minglab sahifalarni qamrab oldi. Yozish qobiliyatini
rivojlantirish orqali u miyaning boshqa qismlari ishini qisman tiklashga muvaffaq
bo’ldi. Natijada, u sog’aygandan keyin hatto birinchi guruh nogironligi rad etildi.
Xotirani baholash texnikasi
Luriyaning yana bir muhim yutug’i bu so’zlarni yodlashning samarali
usulini ishlab chiqishdir. Bugungi kunda u asosan xotirani baholash va bolalarda
miyaning anormalliklarini aniqlash uchun ishlatiladi. Texnikaning mohiyati
quyidagicha:
 bir-biriga bog’liq bo’lmagan 10 ta so’zni tanlang;
 imtihonchi bolaga so’zlarni o’qiydi va eslagan narsasini takrorlashni so’raydi;
 bola barcha og’zaki so’zlarni takrorlamaguncha protsedura takrorlanadi.
Agar bola birinchi marta 4-5 so’zni eslab qolsa va 3-5 marta takrorlangandan
so’ng barcha so’zlarni talaffuz qilsa, uning xotirasi yaxshi ishlaydi va uning miyasi
normal ishlaydi. Asab tizimining buzilishi va miyaning disfunktsiyalari,
ahamiyatsiz bo’lsa ham, 5 marta takrorlangandan keyin bola barcha 10 so’zni
talaffuz qila olmasligi bilan ko’rsatiladi.
Ushbu test kattalar bilan ham amalga oshirilishi mumkin. Bundan tashqari,
agar so’zlarni takrorlash bilan bog’liq muammolar paydo bo’lsa, unda aksariyat
hollarda bu yomon xotira emas, balki diqqat buzilishini ko’rsatadi.
Neyropsixologiya ning filialidir psixologiya bu miya va boshqa asab tizimining
odamning idrokiga va xatti-harakatlariga qanday ta'sir qilishi bilan bog'liq. Eng
muhimi, psixologiyaning ushbu sohasidagi mutaxassislar ko'pincha miyaning
11

shikastlanishi yoki kasalliklari kognitiv funktsiyalar va xatti-harakatlarga qanday
ta'sir qilishiga e'tibor berishadi.
Bu psixologiyaning eksperimental va klinik sohasi bo'lib, u o'zini qanday
tutishini va qanday ishlashini tushunishga qaratilgan bilish miya faoliyati ta'sir
qiladi va ular bilan bog'liq tashxis va davolash ning xulq-atvor va kognitiv
ta'sirlari asab kasalliklari . Holbuki klassik nevrologiya ga e'tibor
qaratadi patologiya ning asab tizimi va klassik psixologiya undan ajralgan,
neyropsixologiya miyaning qanday ishlashini aniqlashga intiladi bilan o'zaro
bog'liq The aql nevrologik bemorlarni o'rganish orqali. Shunday qilib,
kontseptsiyalar va tashvishlar bilan o'rtoqlashadi asab-psixiatriya va bilan xulq-
atvor nevrologiyasi umuman.
Atama neyropsixologiya ga nisbatan qo'llanilgan lezyonlarni
o'rganish odamlar va hayvonlarda. Bundan tashqari, u yuqori darajadagi
primatdagi individual hujayralardan (yoki hujayralar guruhlaridan) elektr faolligini
qayd etish (shu jumladan, odamlarning ayrim tadqiqotlari) uchun qo'llanilgan.
Amalda, neyropsikologlar tadqiqot sharoitida ishlashga moyil (universitetlar,
laboratoriyalar yoki ilmiy-tadqiqot muassasalari), klinik sozlamalar (tibbiyot
shifoxonalari yoki reabilitatsiya sharoitlari, ko'pincha nöropsikologik muammolari
bo'lgan bemorlarni baholash yoki davolash bilan shug'ullanadi) yoki sud
tibbiyoti sozlamalar yoki sanoat (ko'pincha klinik sinov maslahatchilari
sifatida CNS funktsiyasi tashvishga soladi).
Neyropsixologiya bu sohada nisbatan yangi intizom psixologiya . Ushbu
sohani belgilaydigan birinchi darslik, Inson neyropsixologiyasi asoslari , dastlab
tomonidan nashr etilgan Kolb va Whishaw 1980 yilda. Biroq, uning rivojlanish
tarixi Uchinchi suloladan boshlangan qadimgi Misr , ehtimol undan ham
oldinroq. Jamiyatlar qachon turli organlarning funktsiyalarini ko'rib chiqishni
boshlagani haqida juda ko'p munozaralar mavjud. Ko'p asrlar
davomida miya foydasiz deb hisoblangan va ko'pincha dafn qilish jarayonida va
otopsi paytida tashlab yuborilgan. Tibbiyot sohasi inson haqida tushunchasini
rivojlantirar ekan anatomiya va fiziologiya , tananing nima uchun u qanday
12

ishlashiga oid turli xil nazariyalar ishlab chiqilgan. Ko'p marta tana funktsiyalari
diniy nuqtai nazardan yondashilgan va g'ayritabiiy ruhlar va xudolar aybdor
bo'lgan. Miya har doim ham ishlaydigan tananing markazi hisoblanmagan. Miya
haqidagi tushunchamizni rivojlantirish va uning xatti-harakatlarimizga qanday
ta'sir qilishi yuzlab yillar davom etdi.
Qadimgi Misr
Qadimgi Misrda tibbiyotga oid yozuvlar ruhoniy davridan
boshlangan Imxotep . Ular tibbiyot va kasalliklarga ko'proq ilmiy yondoshishdi,
miyani, shikastlanishni, anormalliklarni va kelajakdagi shifokorlar uchun ma'lumot
olish uchun vositalarni tasvirlab berishdi. Shunga qaramay, misrliklar miyani
emas, yurakni shunday ko'rishgan qalb o'rni .
Aristotel 1-rasm
Sezgilar , idrok , xotira , orzular , harakat Aristotel biologiyasi .
Taassurotlar idrok etish joyi , u bilan bog'langan Uyushma qonunlari (o'xshashlik,
qarama-qarshilik va o'xshashlik).
Aristotel bu diqqatni Misrda paydo bo'lgan yurakka qaratdi. U yurakni aqliy
jarayonlarni boshqaradi deb hisoblagan va uning harakatsizligi tufayli miyaga
yurak tomonidan hosil bo'lgan issiqlikni sovutish mexanizmi sifatida qaragan. [7]
13

[8]
U o'z xulosalarini hayvonlarni empirik o'rganishga asoslangan holda chiqardi.
Uning fikriga ko'ra, ularning miyasi teginish uchun sovuq bo'lsa va bunday aloqa
hech qanday harakatni qo'zg'atmasa, yurak iliq va harakatchan bo'lib, kayfiyatga
bog'liq ravishda tezlashadi va sekinlashadi. [7] [8]
Bunday e'tiqodlar ko'p yillar
davomida O'rta asrlar va Uyg'onish davri davomida davom etib, XVII asrda
keyingi tadqiqotlar tufayli sustlasha boshlagan. [8]
Aristotelning neyropsixologiyani
rivojlanishiga ta'siri hozirgi kunda qo'llanilayotgan tillarda aniq ko'rinib turibdi,
chunki biz "yuragimizga ergashamiz" va "yurak bilan o'rganamiz".
Gippokrat
Gippokrat miyani ruhning o'rni sifatida qaradi. U miya va tananing xatti-
harakatlari o'rtasida bog'liqlik yaratib, shunday yozgan edi: "Miya odamdagi eng
katta kuchni ishlatadi". Gipokratlar diqqatni "ruhning o'rni" sifatida miyadan
miyaga ko'chirishdan tashqari, uning haqiqiy faoliyati haqida batafsil ma'lumot
bermagan. Biroq, tibbiyot jamoatchiligi e'tiborini miyaga qaratib, uning nazariyasi
bizning xatti-harakatlarimiz uchun javobgar bo'lgan organni ko'proq ilmiy kashf
etishga olib keldi. Ko'p yillar davomida olimlar tananing funktsiyalarini o'rganish
va odatdagi va g'ayritabiiy xatti-harakatlar uchun aniq tushuntirishlarni topishga
ilhomlantirdilar. Ilmiy kashfiyot ularni organizmning turli funktsiyalarini
tushuntirish uchun tabiiy va organik ravishda yuzaga keladigan sabablar bor va
ularning hammasi miyaga borib taqalishi mumkin degan fikrga olib keldi.
Gippokrat aqlning kontseptsiyasini kiritdi - bu keng tarqalgan bo'lib, haqiqiy miya
organidan tashqari alohida funktsiya sifatida qaraldi.
Rene Dekart
Faylasuf
Rene Dekart ushbu g'oya asosida kengaytirilgan va eng keng tarqalgan asarlari
bilan tanilgan ong-tana muammosi . Ko'pincha Dekartning g'oyalariga haddan
tashqari falsafiy va etarli ilmiy asosga ega emas deb qarashgan. Dekart o'zining
anatomik eksperimentlarining ko'p qismini miyaga qaratdi, epifizga alohida e'tibor
qaratdi - bu u "ruhning o'rni" deb ta'kidladi. Hali ham ilmiy olamga bo'lgan ruhiy
dunyoqarashga chuqur singib ketgan tanani o'lik, ruhni esa o'lmas deb aytishgan.
14

Keyinchalik epifiz bezi aqlning o'lik va mashinaga o'xshash tanasi bilan ta'sir
o'tkazadigan joy deb o'ylardi. O'sha paytda Dekart ong tananing xatti-harakatlarini
(odamni boshqarish) boshqarishi mumkinligiga amin edi, lekin ayni paytda
tananing ongga ta'siri bo'lishi mumkin edi, bu esa dualizm . [10]
Aql-idrok asosan
tanani boshqaradi, ammo tan boshqa xatti-harakatlarga qarshi turishi yoki hatto
ta'sir qilishi mumkin degan fikr, ko'plab fiziologlarning miyaga qarashida katta
burilish bo'ldi. Aqlning qobiliyatlari shunchaki reaksiyaga kirishishdan tashqari,
oqilona va uyushgan, o'ychan yo'llar bilan ishlashi ham kuzatilgan - bu u hayvonot
dunyosi deb o'ylagandan ham murakkabroq. Ushbu g'oyalar, ko'pchilik tomonidan
e'tiborsiz qoldirilgan va bir necha yillardan buyon chetga surilgan bo'lsa-da,
tibbiyot hamjamiyatini miyaga oid o'z g'oyalarini kengaytirishga va miyaning ishi
haqiqatan ham qanchalik murakkab bo'lganligini va uning kundalik ta'siriga to'liq
ta'sirini yangi usullarda tushunishga boshlagan. hayot, shuningdek, qaysi
muolajalar disfunktsional aql bilan yashovchilarga yordam berish uchun eng
foydali bo'ladi. Rene Dekart tomonidan qo'zg'atilgan ong-tana muammosi shu
kungacha uning g'oyalariga qarshi va qarshi bo'lgan ko'plab falsafiy dalillar bilan
davom etmoqda. Ammo ular qancha munozarali va bugungi kunda ham mavjud
bo'lsa-da, taqdim etilgan yangi va puxta istiqbolli Dekart tibbiyot, psixologiya va
boshqa ko'pgina fanlarga uzoq muddatli ta'sirini ko'rsatdi, ayniqsa ongni tanadan
ajratishga urg'u berishda kuzatiladigan xatti-harakatlarni tushuntirish uchun
buyurtma.
Tomas Uillis 2-rasm
15

Tomas Uillis
Aynan 17-asrning o'rtalarida neyropsixologiya sohasiga yana bir katta hissa
qo'shgan kishi paydo bo'ldi. Tomas Uillis Oksford universitetida o'qigan va miyaga
va xulq-atvoriga fiziologik yondashgan. Aynan Uillis miyaga murojaat qilganida
"yarim shar" va "lob" so'zlarini yaratgan. [11]
U "nevrologiya" va "psixologiya"
so'zlarini eng erta ishlatgan. Odamlar aql-idrokka qodir yagona jonzot ekanligi
haqidagi g'oyani rad etib, miyaning maxsus tuzilmalariga nazar tashladi. [8]
U
yuqori tuzilmalar murakkab funktsiyalarni hisobga oladigan bo'lsa, pastki
tuzilmalar boshqa hayvonlarda uchraydigan funktsiyalar uchun javobgardir, asosan
reaktsiyalar va avtomatik javoblardan iborat. [12]
U, ayniqsa, manik kasalliklari va
isteriya bilan og'rigan odamlarga qiziqqan. [13] [14]
Uning tadqiqotlari psixiatriya va
nevrologiya odamlarni o'rganish uchun birlashtirilgan birinchi davrlarning bir
qismini tashkil etdi. Miya va xulq-atvorni chuqur o'rganish orqali Uillis miyaning
pastki qismida nafas olish, yurak urishi va boshqa turli xil harakatlanish kabi
avtomatlashtirilgan javoblar o'tkazilgan degan xulosaga keldi. Garchi uning
ishlarining ko'p qismi eskirgan bo'lsa-da, uning g'oyalari miyani ilgari tasavvur
qilinganidan murakkabroq ko'rinishga keltirdi va kelajakdagi kashshoflarga uning
nazariyalarini tushunishga va asos solishga yo'l ochdi, ayniqsa, miyadagi
buzilishlar va disfunktsiyalarni ko'rib chiqishda. .
Franz Jozef Gall
Neyroanatom va fiziolog Franz Jozef Gall miyani tushunishda katta
yutuqlarga erishdi. U shaxsiyatning miyadagi xususiyatlar va tuzilmalar bilan
bevosita bog'liqligini nazariylashtirdi. Biroq, Gallning nevrologiya sohasidagi
asosiy hissasi uning ixtirosi frenologiya . Ushbu yangi intizom miyaga aqlning
organi sifatida qaradi, bu erda bosh suyagi shakli oxir-oqibat insonning aql-
zakovati va shaxsiyatini aniqlay oladi. [15]
Ushbu nazariya o'sha davrda aylanib
yurgan ko'pchilikka o'xshar edi, chunki ko'plab olimlar yuz va tananing jismoniy
16

xususiyatlarini, boshning kattaligi, anatomik tuzilishi va aql darajasi hisobga
olingan; faqat Gall birinchi navbatda miyaga qaradi. Gallning da'volarining
asosliligi to'g'risida juda ko'p munozaralar bo'lib o'tdi, chunki u ko'pincha o'z
taxminlarida noto'g'ri ekanligi aniqlandi. Bir vaqtlar unga Rene Dekartning bosh
suyagi gipsini yuborishgan va uning frenologiya usuli orqali mavzu aql va yuqori
bilish qobiliyati cheklangan bo'lishi kerak edi. [16]
Gallning ko'plab da'volari kabi
munozarali va yolg'on edi, uning miyaning kortikal mintaqalarini tushunishga
qo'shgan hissasi va mahalliy faoliyat miya, shaxsiyat va xulq-atvorni tushunishda
davom etdi. Uning ishi keyingi bir necha o'n yilliklar ichida rivojlanib boradigan
neyropsikologiya sohasida mustahkam poydevor qo'yish uchun juda muhim
hisoblanadi.
Jan-Batist Bilyo
Jan-Batist Bilyo
19-asrning oxirlarida, ilm-fan va tibbiyot rivojlanib borgan sari bosh
suyagining kattaligi ularning aql-idrok darajasini aniqlay oladi degan ishonch
bekor qilindi. Ismli shifokor Jan-Batist Bilyo Gall g'oyalari asosida kengayib,
miyaning har birining o'ziga xos funktsiyasiga ega bo'lgan kortikal mintaqalarning
aniq g'oyasini batafsil ko'rib chiqdi. Bilyo nutqga juda qiziqqan va Gall
tadqiqotidan kelib chiqqan kashfiyot bo'lgan miyaning oldingi mintaqasida nutq
so'zlash harakatini bajarish uchun mas'ul bo'lgan ko'plab nashrlarni yozgan. U
birinchilardan bo'lib tadqiqot uchun kattaroq namunalardan foydalangan bo'lsa-da,
17

ushbu uslubni qabul qilish uchun ko'p yillar kerak bo'lgan. Yuzdan ortiq turli xil
amaliy tadqiqotlarni ko'rib chiqqan holda, Bilyo nutqni miyaning turli sohalari
orqali tugatishi va tushunishi aniqlandi. Miya shikastlangan odamlarni kuzatib,
uning nazariyasi yanada aniqroq bo'ldi. Bouillar, o'sha davrning ko'plab
kashshoflari bilan birgalikda nevrologiya sohasida katta yutuqlarga erishdi,
ayniqsa funktsiyalarni lokalizatsiya qilish to'g'risida. Bunday kashfiyotlar uchun
kim ko'proq munosib bo'lishiga oid ko'plab bahsli munozaralar mavjud, [17]
va
ko'pincha, odamlar noma'lum bo'lib qoladilar, ammo Pol Broka ehtimol, bu eng
mashhur va taniqli neyropsixologiyaga hissa qo'shganlardan biri - ko'pincha
intizomning "otasi" deb nomlanadi.
Pol Broka
Miya ichidagi mahalliy funktsiyalar sohasida erishilgan yutuqlardan
ilhomlanib, Pol Broka o'z tadqiqotining ko'p qismini nutqni qanday tushunish va
ishlab chiqarish hodisalariga bag'ishladi. Uning tadqiqotlari natijasida biz
aniqlandik va kengaytirildi, shunda biz chap yarim sharda gaplashamiz. Brokaning
kuzatuvlari va usullari keng tarqalgan bo'lib, bu erda neyropsixologiya taniqli va
hurmatga sazovor intizom sifatida shakllanadi. Miyaning o'ziga xos, mustaqil
sohalari nutqni ifodalash va tushunish uchun mas'ul ekanligini anglash bilan
qurollanib, nihoyat, miyaning qobiliyatlari uning murakkab va o'ta murakkab
organi sifatida tan olindi. Broka aslida birinchi bo'lib frenologiya g'oyalaridan
butunlay ajralib chiqib, miyaning ilmiy va psixologik nuqtai nazariga chuqurroq
kirib bordi.
Karl Spenser Lashli
Lashli asarlari va undan keyingi nazariyalar uning "Miya mexanizmlari va
aql" kitobida umumlashtirilgan. [19]
Lashlining Engram haqidagi nazariyasi uning
ko'plab tadqiqotlari uchun harakatlantiruvchi kuch bo'ldi. Engram miyaning
ma'lum bir xotira saqlanadigan qismi ekanligiga ishonishgan. U Franz o'rgatgan
trening / ablasyon usulidan foydalanishda davom etdi. U labirintni o'rganish uchun
sichqonchani o'rgatgan, so'ngra tizimli jarohatlardan foydalangan va kortikal
to'qimalarning bo'laklarini olib tashlagan, kalamush o'rgangan narsalarini
18

unutganmi.Sichqonlar bilan olib borgan tadqiqotlari davomida u unutishni olib
tashlangan to'qima miqdoriga bog'liqligini va qaerdan olib tashlanganiga
emasligini bilib oldi. U buni chaqirdi ommaviy harakatlar va u bu miya
to'qimalarining qanday javob berishini, o'rganish turidan mustaqil ravishda
boshqaradigan umumiy qoida ekanligiga ishongan. Ammo endi bilamizki,
ommaviy harakatlar uning empirik natijalarini noto'g'ri talqin qilish edi, chunki
labirintni boshqarish uchun kalamushlarga bir nechta kortikal joylar kerak edi.
Faqatgina kichik qismlarga ajratish kalamushlarning miyasini juda
yomonlashtirmaydi, ammo katta bo'laklarni olish bir vaqtning o'zida bir nechta
kortikal joylarni olib tashlaydi, ko'rish, harakatni muvofiqlashtirish va xotira kabi
turli funktsiyalarga ta'sir qiladi, hayvon labirintni to'g'ri ishlay olmaydi.
Lashli, shuningdek, funktsional maydonning bir qismi butun maydonning
rolini bajarishi mumkin, hatto maydonning qolgan qismi olib tashlangan bo'lsa
ham. U ushbu hodisani chaqirdi potentsiallik . Biz u miyadagi plastika dalillarini
ko'rayotganini endi bilamiz: ba'zi cheklovlar doirasida miya ma'lum sohalar boshqa
sohalarning funktsiyalarini o'z zimmasiga olish qobiliyatiga ega, agar bu joylar
ishlamay qolishi yoki olib tashlanishi kerak bo'lsa-da, bu dastlab ilgari surilgan
darajada emas Lashli.
19

I bob bo yicha xulosaʼ
Bu psixologiyaning eksperimental va klinik sohasi bo'lib, u o'zini qanday tutishini
va qanday ishlashini tushunishga qaratilgan bilish miya faoliyati ta'sir qiladi va
ular bilan bog'liq tashxis va davolash ning xulq-atvor va kognitiv ta'sirlari asab
kasalliklari . Holbuki klassik nevrologiya ga e'tibor qaratadi patologiya ning asab
tizimi va klassik psixologiya undan ajralgan, neyropsixologiya miyaning qanday
ishlashini aniqlashga intiladi bilan o'zaro bog'liq The aql nevrologik bemorlarni
o'rganish orqali. Shunday qilib, kontseptsiyalar va tashvishlar bilan o'rtoqlashadi
asab-psixiatriya va bilan xulq-atvor nevrologiyasi umuman.
Atama neyropsixologiya ga nisbatan qo'llanilgan lezyonlarni o'rganish
odamlar va hayvonlarda. Bundan tashqari, u yuqori darajadagi primatdagi
individual hujayralardan (yoki hujayralar guruhlaridan) elektr faolligini qayd etish
(shu jumladan, odamlarning ayrim tadqiqotlari) uchun qo'llanilgan.
Amalda, neyropsikologlar tadqiqot sharoitida ishlashga moyil (universitetlar,
laboratoriyalar yoki ilmiy-tadqiqot muassasalari), klinik sozlamalar (tibbiyot
shifoxonalari yoki reabilitatsiya sharoitlari, ko'pincha nöropsikologik muammolari
bo'lgan bemorlarni baholash yoki davolash bilan shug'ullanadi) yoki sud tibbiyoti
sozlamalar yoki sanoat (ko'pincha klinik sinov maslahatchilari sifatida CNS
funktsiyasi tashvishga soladi).
20

II.BOB. EKSPERIMENTAL NEYROPSIXOLOGIYA HAQIDA
TUSHUNCHA
2.1. Eksperimental psixologiya asab tizimi va kognitiv funktsiya o'rtasidagi
munosabatni ochish
Eksperimental neyropsixologiya - bu usullardan foydalanadigan
yondashuv eksperimental psixologiya asab tizimi va kognitiv funktsiya o'rtasidagi
munosabatni ochish. Ishlarning aksariyati laboratoriya sharoitida sog'lom
odamlarni o'rganishni o'z ichiga oladi, ammo ozgina tadqiqotchilar hayvonlarga
eksperiment o'tkazishlari mumkin. Ushbu sohadagi inson faoliyati ko'pincha
bizning asab tizimimizning o'ziga xos xususiyatlaridan foydalanadi (masalan,
ma'lum bir narsaga taqdim etilgan vizual ma'lumot) ko'rish maydoni tomonidan
imtiyozli ravishda qayta ishlanadi kortikal qarama-qarshi tomondan yarim shar)
o'rtasida bog'lanishni amalga oshirish neyroanatomiya va psixologik funktsiya.
Klinik neyropsixologiya bu neyropsikologik bilimlarni baholash uchun
qo'llashdir (qarang) nöropsikologik test va neyropsixologik baholash ), boshqaruv
va reabilitatsiya sabab bo'lgan kasallik yoki jarohatlarga (ayniqsa, miyaga) duch
kelgan odamlarning neyrokognitiv muammolar. Xususan, ular davolanish uchun
psixologik nuqtai nazarni keltirib chiqaradi, bunday kasallik va shikastlanish
psixologik omillarga qanday ta'sir qilishi va ta'sir qilishi mumkinligini tushunishga
yordam beradi. Ular, shuningdek, odam miya patologiyasi tufayli yoki hissiy yoki
boshqa (potentsial) qaytariladigan sabab yoki ikkalasi natijasida qiyinchiliklarni
namoyon qiladimi yoki yo'qmi degan fikrni taklif qilishlari mumkin. Masalan, test
X va Y bemorlarning ikkalasi ham so'nggi 20 daqiqada ilgari duch kelgan
narsalarni nomlay olmasligini ko'rsatishi mumkin (demansni ko'rsatishi mumkin).
Agar bemor Y ulardan ba'zilarini qo'shimcha ogohlantirish bilan nomlashi mumkin
bo'lsa (masalan, ular nomlay olmagan narsaning mevasi ekanligini aytish kabi aniq
21

bir maslahat berilsa), bu shunchaki demansga qaraganda aniqroq tashxis qo'yish
imkonini beradi (Y qon tomir turiga ega ko'rinadi bu miya patologiyasiga bog'liq,
ammo odatda kamida bir oz orqaga qaytariladi). Klinik neyropsikologlar ko'pincha
kasalxonalar sharoitida disiplinlerarası tibbiy guruhda ishlaydi; boshqalar xususiy
amaliyotda ishlaydi va tibbiy-sud ishlarida ekspertlarning ishtirokini ta'minlashi
mumkin. Kognitiv neyropsixologiya nisbatan yangi rivojlanish bo'lib,
eksperimental va klinik neyropsixologiyaning bir-birini to'ldiruvchi
yondashuvlarini distillash sifatida paydo bo'ldi. Bu miya shikastlanishi yoki asab
kasalliklariga chalingan odamlarni o'rganish orqali ong va miyani tushunishga
intiladi. Nöropsikologik faoliyatning bitta modeli funktsional lokalizatsiya deb
nomlanadi. Bu printsipga asoslanib, agar miyaning ma'lum bir sohasidagi
jarohatlardan so'ng ma'lum bir kognitiv muammoni topish mumkin bo'lsa, ehtimol
bu miyaning bu qismi biron bir tarzda bog'liq bo'lishi mumkin. Biroq, aqliy
funktsiyalar va asab mintaqalari o'rtasidagi bog'liqlik shunchalik oddiy emas, deb
hisoblash uchun asos bo'lishi mumkin. Kabi aql va miya o'rtasidagi bog'lanishning
muqobil modeli parallel ishlov berish , inson miyasining ishlashi va disfunktsiyasi
uchun ko'proq tushuntirish kuchiga ega bo'lishi mumkin. Yana bir yondashuv,
miyadan zarar ko'rgan shaxslar tomonidan ishlab chiqarilgan xatolar sxemasi
bizning asosiy asab tuzilmasimizga asoslanib, aqliy tasavvurlar va jarayonlar
haqidagi tushunchamizni qanday qilib cheklashi mumkinligini tekshiradi. Yaqinda,
ammo shunga o'xshash yondashuv kognitiv neyropsikiyatriya psixiatriya yoki
o'rganish orqali ong va miyaning normal ishlashini tushunishga intiladigan ruhiy
kasallik .
2.2. Sun'iy neyron tarmoqlari neyronlarning qanday ishlashi
Konnektizm ning ishlatilishi sun'iy neyron tarmoqlari neyronlarning qanday
ishlashini soddalashtirilgan deb hisoblanadigan, ammo ishonchli modellardan
foydalangan holda ma'lum bilim jarayonlarini modellashtirish. Muayyan kognitiv
vazifani bajarish uchun o'qitilgandan so'ng, ushbu tarmoqlar miyaning
shikastlanishi yoki buzilishini simulyatsiya qilish uchun ko'pincha zarar ko'radi
yoki "shikastlangan" bo'lib, natijalarni odamlarda miya shikastlanishi ta'sirini
22

tushunish va taqqoslash uchun harakat qiladi. Funktsional neyroimaging aniq
foydalanadi neyroimaging ma'lum bir miya sohalarini faollashtirish vazifa bilan
qanday bog'liqligini tushunishga harakat qilib, odatda odam ma'lum bir ishni
bajarayotganda miyadan o'qishlarni olib borish texnologiyalari. Xususan,
belgilangan muddatlarda kognitiv testlarni o'tkazish metodologiyasining
o'sishi funktsional magnit-rezonans tomografiya ( FMRI ) miya-xulq-atvor
munosabatlarini o'rganish texnikasi neyropsixologik tadqiqotlarga sezilarli ta'sir
ko'rsatmoqda. Amalda bu yondashuvlar bir-birini inkor etmaydi va ko'pchilik
neyropsikologlar vazifani bajarish uchun eng yaxshi yondashuvni yoki
yondashuvlarni tanlaydilar. Ushbu vazifalar shu tarzda ishlab chiqilganki ,
topshiriqning bajarilishini aniqlik bilan bog ' lash
mumkin neyrokognitiv jarayonlar . Ushbu testlar odatda standartlashtirilgan , bu
ularning individual klinik holatlarda ishlatilishidan oldin ma'lum bir guruhga (yoki
guruhlarga) kiritilganligini anglatadi. Standartlashtirish natijasida kelib chiqadigan
ma'lumotlar normativ ma'lumotlar sifatida tanilgan. Ushbu ma'lumotlar
to'plangandan va tahlil qilingandan so'ng, ular individual ko'rsatkichlarni
taqqoslash mumkin bo'lgan qiyosiy standart sifatida ishlatiladi. Nöropsikologik
testlarga quyidagilar kiradi: Wechsler Memory Scale (WMS), Wechsler Voyaga
etganlar uchun razvedka o'lchovi (WAIS), Boston nomini aniqlash testi, Viskonsin
kartalarini saralash bo'yicha test , Benton vizual saqlash testi va boshqariladigan
og'zaki so'zlar assotsiatsiyasi.Dan foydalanish miyani skanerlash miyaning
tuzilishini yoki funktsiyasini o'rganish keng tarqalgan bo'lib, shunchaki yuqori
aniqlikdagi rasmlar bilan miya shikastlanishini yaxshiroq baholash usuli yoki turli
miya sohalarining nisbiy faollashuvlarini o'rganish orqali amalga oshiriladi.
Bunday texnologiyalar o'z ichiga olishi mumkin FMRI (funktsional magnit-
rezonans tomografiya) va pozitron emissiya tomografiyasi (PET), shuningdek,
ishlash bilan bog'liq ma'lumotlarni beradi MRI (magnit-rezonans tomografiya)
va kompyuterli eksenel tomografiya (CAT yoki CT), bu strukturaviy ma'lumotlarni
beradi.Sichqoncha va maymunga asoslangan miya modellari ishchi xotira va
diqqatni o'z ichiga olgan nazariy nevrologiya asosida ishlab chiqilgan, shu bilan
23

birga miya faoliyatini miyaning turli qatlamlarida neyronlarning faolligini o'lchash
bilan tasdiqlangan vaqt konstantalari asosida xaritalash. Ushbu usullar,
shuningdek, ikkilik natijalarni o'z ichiga olgan oddiy vazifalardagi xulq-atvor
holatlarini taqqoslaydi.
Asab tizimi tomonidan ishlab chiqarilgan elektr yoki magnit maydonni
o'lchash orqali miyaning faolligini o'lchash uchun mo'ljallangan elektrofizyologik
tadbirlardan foydalanish. Bunga o'z ichiga olishi
mumkin elektroensefalografiya (EEG) yoki magneto-ensefalografiya (MEG).
Eksperimental vazifalar Odatda kompyuter tomonidan boshqariladigan va odatda
reaksiya vaqti va aniqligi bilan bog'liq deb hisoblangan muayyan vazifalar bo'yicha
aniqlikni o'lchaydigan ishlab chiqilgan eksperimental vazifalardan
foydalanish. neyrokognitiv jarayon. Bunga misol Kembrijning neyropsikologik
sinovi avtomatlashtirilgan batareyasi (CANTAB) yoki CNS muhim belgilari
(CNSVS). n
II bob bo ʼ yicha xulosa
Klinik neyropsixologiya bu neyropsikologik bilimlarni baholash uchun qo ' llashdir
( qarang ) n ö ropsikologik test va neyropsixologik baholash ), boshqaruv
24

va reabilitatsiya sabab bo ' lgan kasallik yoki jarohatlarga ( ayniqsa , miyaga ) duch
kelgan odamlarning neyrokognitiv muammolar . Xususan , ular davolanish uchun
psixologik nuqtai nazarni keltirib chiqaradi , bunday kasallik va shikastlanish
psixologik omillarga qanday ta ' sir qilishi va ta ' sir qilishi mumkinligini tushunishga
yordam beradi . Ular , shuningdek , odam miya patologiyasi tufayli yoki hissiy yoki
boshqa ( potentsial ) qaytariladigan sabab yoki ikkalasi natijasida qiyinchiliklarni
namoyon qiladimi yoki yo ' qmi degan fikrni taklif qilishlari mumkin . Masalan, test
X va Y bemorlarning ikkalasi ham so'nggi 20 daqiqada ilgari duch kelgan
narsalarni nomlay olmasligini ko'rsatishi mumkin (demansni ko'rsatishi mumkin).
Agar bemor Y ulardan ba'zilarini qo'shimcha ogohlantirish bilan nomlashi mumkin
bo'lsa (masalan, ular nomlay olmagan narsaning mevasi ekanligini aytish kabi aniq
bir maslahat berilsa), bu shunchaki demansga qaraganda aniqroq tashxis qo'yish
imkonini beradi (Y qon tomir turiga ega ko'rinadi bu miya patologiyasiga bog'liq,
ammo odatda kamida bir oz orqaga qaytariladi). Klinik neyropsikologlar ko'pincha
kasalxonalar sharoitida disiplinlerarası tibbiy guruhda ishlaydi; boshqalar xususiy
amaliyotda ishlaydi va tibbiy-sud ishlarida ekspertlarning ishtirokini ta'minlashi
mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytmoqchimanki, siz miyaning tuzilishi va ishi to’g’risida
bilishingiz kerak, ammo baribir miya faoliyatini rivojlantirishga ko’proq e’tibor
qaratish lozim. Zero, biz fikrlash va bilish qobiliyatimiz ustida qancha ko’p
25

ishlasak, kundalik hayotda va ishda muammolarni hal qilish shunchalik
osonlashadi.
Ushbu fan miyaning strukturaviy va funktsional tuzilishi va sub’ektning
xatti-harakatlari o’rtasidagi munosabatni o’rganadi. Birinchisi tibbiyot, ikkinchisi
psixologiya. Luriyaning so’zlariga ko’ra, neyropsikologiyaning maqsadi
shikastlanish natijasida miyaning qanday funktsiyalari buzilganligini, bu buzilish
boshqa jarayonlarga qanday ta’sir qilishini va miyaning sog’lom qismlari
yordamida zararlanganlarning ishini qanday tiklashini tushunishdan iborat.
Eksperimental neyropsixologiya - bu usullardan foydalanadigan
yondashuv eksperimental psixologiya asab tizimi va kognitiv funktsiya o'rtasidagi
munosabatni ochish. Ishlarning aksariyati laboratoriya sharoitida sog'lom
odamlarni o'rganishni o'z ichiga oladi, ammo ozgina tadqiqotchilar hayvonlarga
eksperiment o'tkazishlari mumkin. Ushbu sohadagi inson faoliyati ko'pincha
bizning asab tizimimizning o'ziga xos xususiyatlaridan foydalanadi (masalan,
ma'lum bir narsaga taqdim etilgan vizual ma'lumot) ko'rish maydoni tomonidan
imtiyozli ravishda qayta ishlanadi kortikal qarama-qarshi tomondan yarim shar)
o'rtasida bog'lanishni amalga oshirish neyroanatomiya va psixologik funktsiya.
Neyropsixologiya ning filialidir psixologiya bu miya va boshqa asab tizimining
odamning idrokiga va xatti-harakatlariga qanday ta'sir qilishi bilan bog'liq. Eng
muhimi, psixologiyaning ushbu sohasidagi mutaxassislar ko'pincha miyaning
shikastlanishi yoki kasalliklari kognitiv funktsiyalar va xatti-harakatlarga qanday
ta'sir qilishiga e'tibor berishadi.
26

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. V.Karimova Psixologiya darslik Toshkent 2014
2. V.Karimova Psixologiya o'quv qo'llanma. Toshkent
3. Nurbek, A. (2021). Management Psychology Leader and Its
Characteristics. IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY
JURNALI, 1(1), 13-16.
4. Nurbek, A. (2021). Psixologik Salomatlik Va Uning Mohiyati.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY
JURNALI, 1(6), 666-669.
5. Alijonov, N. (2022). IMPLEMENTING THE PSYCHOLOGICAL
HEALTH OF LEADERS IN THE FIELD OF EDUCATION. Galaxy International
Interdisciplinary Research Journal, 10(5), 631-634.
6. N. Alijonov // SOCIO-PSYCHOLOGICAL FACTORS OF
LEADERSHIP ACTIVITY// RESEARCH FOCUS . VOLUME 1 | ISSUE 4 |
2022. 241-246
7. Alijonov Nurbek, Saidova Nafisa Nematovna //MAKTABGACHA
YOSH DAVRIDA SENSOR TARAQQIYOT MUAMMOSI// Uzbek Scholar
Journal. Volume-04, May, 2022. 147-152.
8. Alijonov N. //RAHBAR FAOLIYATI SAMARADORLIGIDA
PSIXOLOGIK SALOMATLIKNING O'RNI// "Мировая наука" №3(60) 2022. 3-
10.
9. Nurbek, A. (2023). SOCIAL PSYCHOLOGY OF ALTURISM AND
ALTHURISTIC BEHAVIOR. American Journal of Interdisciplinary Research and
Development, 16, 134-137.
10. ALIJONOV Nurbek // ALTURIZMNING IJTIMOIY PSIXOLOGIYASI
VA ALTURISTIK XULQ-ATVOR// JOURNAL OF PEDAGOGICAL AND
PSYCHOLOGICAL STUDIES. VolumeI, Issue 5. May 2023. 71-74.
11. Nurbek, A. (2021, December). The Combination of Social Relationships
and Psychological Health. In Conference Zone (pp. 268-270).
27

12. R.Nuriddinov, D.Mo'minov, & A.Ostanaqulov. (2023). BO'LAJAK
PEDAGOGLAR RUHIY SALOMATLIGINI TAMINLASHNING
IJTIMOIYPSIXOLOGIK OMILLARI. Scientific Impulse, 1(10), 612–617.
13. D.Mo'minov, R.Nuriddinov, & A.Ostanaqulov. (2023). BADIY
ASARLARDA PSIXOLOGIK MANIPULYATSIYANING O RNI VA ʻ
AHAMIYATI (LEV TOLSTOYNING “TIRILISH” ASARI MISOLIDA).
Scientific Impulse, 1(10), 618–624.
14. NURIDDINOV, R. (2023). BO'LAJAK O'QITUVCHILAR RUHIY
SALOMATLIGINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLARI. Journal of
Pedagogical and Psychological Studies, 1(4), 59–62.
15. Nuriddinov Rasuljon Samitjon o'g'li//BO'LAJAK O'QITUVCHILAR
RUHIY SALOMATLIGI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLARINING
O'RGANILISHI// Multidisciplinary Scientific Journal. 2 (7), 2023. 311-315.
16. Джалолова, М. А. (2022). СЕНСОРНОЕ РАЗВИТИЕ И ОБУЧЕНИЕ
У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА: Джалолова Мохинур
Абдусатторовна, Нуриддинов Расулжон Самиджонович Преподаватели
кафедры психологии Ферганского государственого университета.
Образование и иновационные исследования международный научно-
методический журнал, (11), 363-369.
17. Nuriddinov Rasuljon Samidjon o ' g ' li // OLIY O ' QUV YURTI
TALABALARIDA O ' QUV MOTIV VA MOTIVATSIYALARINI NOMOYON
BO ' LISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI // Uzbek Scholar Journal .
Volume -06, July , 2022. 1-5 pages .
18. Усмонов Шерзод Ахмаджонович, Закирова Мухаббат Сабировна,
Нуриддинов Расулжон Самитжон ўғли //ИЛК ЎСПИРИНЛИК ДАВРИДА
АҚЛИЙ ҚОБИЛИЯТЛАРНИНГ ЭМПИРИК ТАҲЛИЛИ// СОВРЕМЕННОЕ
ОБРАЗОВАНИЕ (УЗБЕКИСТАН). № 9 (106), 2021. 12-16 стр.
19. НУРИДДИНОВ Р.С. // INFORMATION AS A SOCIAL -
PSYCHOLOGICAL PROBLEM // ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ЗДОРОВЬЕ
28

НАСЕЛЕНИЯ КАК ВАЖНЫЙ ФАКТОР ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПРОЦВЕТАНИЯ
ОБЩЕСТВА. Екатеринбург-Фергана, 20 мая 2020 года. 380-382 стр.
20. Samitjonovich, Nuriddinov Rasuljon //SOCIO-PSYCHOLOGICAL
ASPECTS OF THE USE OF MODERN INFORMATION TECHNOLOGIES IN
THE DAILY LIFE OF CHILDREN// INTERNATIONAL JOURNAL OF
DISCOURSE ON INNOVATION, INTEGRATION AND EDUCATION. 1
(2020). 65-67 pages.
21. Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o'g'l //THE ROLE OF
PHYSICAL CULTURE IN PROVIDING THE PSYCHOLOGICAL HEALTH OF
THE ATHLETE// INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN
EDUCATION. International scientific online conference. Canada. Part 2,
23.01.2022. 1-3
22. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //SPORTCHI PSIXOLOGIK
SALOMATLIGIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR// GALAXY
INTERNATIONAL INTERDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL (GIIRJ).
Vol. 10, Issue 11, Nov.(2022). 117-121 pages.
23. QURBONOVA Saida Miralimjanovna, RAXMATJONOV Shoxjahon
Dilshodbek o'g'li //MAMLAKATIMIZ PSIXOLOGLARI ISHLARIDA
SHAXSLARARO MUNOSABATDA MUOMALA MUAMMOSINING
TALQINI// Journal of Pedagogical and Psychological Studies. Vol. 1. № 5, (2023).
99-103 pages.
24. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbeko'g'li //SPEECH ISSUES IN
PSYCHOLINGUISTICS// IQRO JURNALI № 2. 04.2023. 503-511 betlar.
25. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li, Vosiljonov Azizbek
Boxodirjon o'g'li //XORIJ PSIXOLOGLARINING ISHLARIDA SHAXSNING
TADQIQ ETILISHI// INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN
EDUCATION. Vol. 1. № 12, 2022. 39-47 pages.
26. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //TALABALARDA
TOLERANTLIKNI RIVOJLANTIRISH – IJTIMOIY PSIXOLOGIK MUAMMO
29

SIFATIDA// International Journal of Economy and Innovation. Volume: 30. 2022.
66-70 pages.
27. Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o'g'li //PSYCHOLOGICAL
ASPECTS OF THE SPORTSMAN PERSONALITY DURING
COMPETITIONS// IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY
JURNALI. Vol. 2 No. 11 (2022). 215-221 betlar.
28. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //Motiv Va Motivatsiya
Muammosining Jahon Va Mahalliy Psixologlar Tomonidan Tadqiq Etilganligi//
American Journal of Social and Humanitarian Research, Vol. 3 No. 11 (2022).
256-259 pages.
29. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //TOLERANTLIK
SHAKLLANAYOTGAN SHAXS MODELINING TAVSIFI// International
scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH». VOLUME 2 /
ISSUE 5 /2023. 761-764 pages.
30. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li. (2023). PSIXOLOGIYADA
MOTIVATSIYA TURLARI, NAZARIYALARI VA TAHLILI. Научный
Импульс, 1(10), 665-670.
30

I.BOB. NEYROPSIXOLOGIYA FANINING MAQSADI VA NEYROPSIXOLOGIYA TARIXI

1.1. Neyropsixologiya fani haqida tushuncha. Neyropsixologiyaning tarixi

1.2.Lyuriyaning neyropsixologik tushunchasi va so’zlarni yodlash usuli

II.BOB. EKSPERIMENTAL NEYROPSIXOLOGIYA HAQIDA TUSHUNCHA

2.1. Eksperimental psixologiya asab tizimi va kognitiv funktsiya o'rtasidagi munosabatni ochish

2.2. Sun'iy neyron tarmoqlari neyronlarning qanday ishlashi

Купить