Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 110.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nogironlikning tibbiy modeli: afzallik va kamchiliklar

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Nogironlikning tibbiy modeli:afzallik va kamchiliklar. TOSHKENT-2024 2MUNDARIJA KIRISH .........................................................................................................…..…..3 I.BOB.NOGIRONLIK:TIBBIY MODELINING NAZARIY ASOSLARI ….. .6 1.1. Tibbiy modelining yuzaga kelishi ……..………………………………..….…..6 1.2. Tibbiy modelda nogironlikni davolash yo‘nalishlari…………………...…… .10 II.BOB.NOGIRONLARGA TIBBIY XIZMATLAR KO‘RSATISH YO‘NALISHLARI ……………………………………………………………… 2.1. Nogironlik:tibbiy vositalar va davolash ………………………………......…..11 2.2 .Tibbiy modelning afzallik va kamchiliklari…………………………. ……….26 XULOSA ………………………………………….………………………….......30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………......31 3KIRISH. Mavzuning dolzarbligi: O ‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini, jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishni ta’minlaydigan demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda.Inson, uning har tomonlama uyg‘un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro‘yobga chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o‘zgartirish respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir. Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish o‘zbekiston taraqqiyotining muhim shartidir. “Ta’lim to‘g‘risida”gi o‘zbekiston Respublikasi Qonunining qoidalariga muvofiq holda tayyorlangan bo‘lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon miqyosidagi yutuqlar asosida tayyorlangan hamda yuksak umumiy va kasb- hunar madaniyatiga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo‘ljalni to‘g‘ri ola bilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga yo‘naltirilgandir. 1 O`zbekiston Respublikasi fuqarolariga bir qancha imtiyozlar, yengilliklar mavjud bo`lib, uning salmoqli qismini imkoniyati cheklangan, ya’ni nogironligi bo`lgan shaxslarga tegishlidir. Ularga berilgan imtiyozlar quyidagilar: Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun OTMda davlat granti asosida qo‘shimcha qabul kvotasi ajratiladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning avtotransport vositalari uchun ajratilgan to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun haq olinmaydi. I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarga DXM va (yoki) YIDXP orqali 1 O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘ zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor y o‘ nalishi b o‘ yicha Harakatlar stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar t o‘ g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi ; 4xizmat ko‘rsatishda 50 foiz miqdorida chegirma qo‘llaniladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar jamoat birlashmalari ramzlarini davlat ro‘yxatidan (qayta ro‘yxatdan) o‘tkazish uchun davlat boji undirilmaydi . Nogironligi bo‘lgan 18 yoshgacha bolalar, 18 yoshdan katta bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxslarga nafaqa tayinlashda davlat xizmatlari bepul ko‘rsatiladi. I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar bolalarini davlat maktabgacha ta'lim muassasalariga qabul qilishda imtiyozli ro‘yxatga kiritilgan. Tegishli tibbiy xulosa asosida muhtoj shaxslarga protez-ortopediya moslamalari va reabilitasiya qilishning texnik vositalari beriladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar sanatoriy-kurortda bepul sog'lomlashtirish huquqiga ega. I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarning mulkida bo‘lgan mol-mulk 60 kvadrat metr doirasida soliq solishdan ozod qilinadi. Mehmonxonalarda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun alohida sharoitga ega xona tashkil etiladi. Xizmat turar joylarida yashayotgan I va II guruh nogironlari xizmat uyidan boshqa turar joy bergan holda ko‘chiriladi. Nogironligi bo‘lgan yoshlarga BHMning 50 baravarigacha (15 mln so‘mgacha) subsidiya ajratiladi. Budjet mablag'lari hisobiga moliyalashtiriladigan basseynlarda shug'ullanish va ulardan foydalanish uchun nogironligi bo‘lgan bolalar to‘lovdan ozod etiladi. Bolalikdan nogiron bo‘lganlar, shuningdek I va II guruh nogironlarining MHTEKMning 3 baravari (2 mln 760 ming so‘m) miqdoridagi mablag'lari daromad solig'iga tortilmaydi va boshqa bir qancha imtiyoz va yengilliklar mavjud. Bu yurtimizda fuqarolarga etiborning nechog`lik katta ekanligining yorqin namunasidir. 2 Kurs ishining maqsadi: Nogironlikning tibbiy modeli:afzallik va kamchiliklar mavzusini ilmiy adabiyotlar orqali o‘rganish,tahlil qilish,hamda ilmiy 2 https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=53301 5nazariyalar asosida tafsiyalar ishlab chiqish; Kurs ishing vazifalari: Nogironlikning tibbiy modeli:afzallik va kamchiliklar mavzusiga bog‘liq ilmiy adabiyotlarni o`rganish va tahlil qilish; -kurs ishimiz mavzusidan kelib chiqqan holda mavjud muammolarga ilmiy xulosa va tafsiyalar berish kabi vazifalarni o‘z ichiga oladi; Kurs ishining obekti va predmeti: Ijtimoiy himoyaga muhtoj va nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risidagi qonunlar hamda bosh qomusimiz bo‘lgan konstitutsiya kurs ishimizning asosiy obekti hisoblanadi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: Kirish qismi, 2 bob, 4 paragraf,xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat. I. BOB.NOGIRONLIK:TIBBIY MODELINING NAZARIY ASOSLARI. 1.1.Tibbiy modelining yuzaga kelishi. 6Nogironlik, zamonaviy tibbiyotda, nafaqat jismoniy kasallik yoki imkoniyatning cheklanganligi sifatida, balki ijtimoiy va psixologik omillarga ham bog'liq bo‘lgan murakkab bir holat sifatida qaraladi. Tibbiy modelning nazariy asoslari nogironlikni tushunish va unga yondashishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu model nogironlikni qanday tushunishimizni va unga qanday yordam berishimizni belgilab beradi. Biologik model: Tibbiy modelning asosiy yondashuvlaridan biri biomedikal (biologik) modeldir. Ushbu modelda nogironlik odamning jismoniy yoki ruhiy salomatligidagi nuqsonlar, kasalliklar yoki shikastlanishlar bilan bog'liq deb qaraladi. Tibbiy model, asosan, shunday nuqtai nazardan yondashadi: Nogironlikning sabablari jismoniy nuqsonlardan (masalan, a'zolarda, mushaklar yoki nerv tizimida kasalliklar) yoki ruhiy salomatlikdagi o‘zgarishlardan (masalan, depressiya yoki shizofreniya) kelib chiqadi. Bunda asosiy maqsad – shikastlangan yoki nuqsonlangan organ yoki tizimni davolash yoki tiklashdir. Shuning uchun nogironlik tibbiyot, reabilitatsiya yoki jarrohlik orqali tuzatishga muhtojlik sifatida ko‘riladi. Biomedikal modelda nogironlik faqatgina tashxis, davolash va reabilitatsiya orqali bartaraf etilishi kerak bo‘lgan fiziologik holat deb qaraladi. Ijtimoiy model: Ijtimoiy model nogironlikni jismoniy yoki ruhiy nuqsonlar bilan bog'lashni rad etadi. Uning o‘rniga nogironlikni jamiyatning, muhitning va madaniyatning muammosi sifatida ko‘radi. Bu modelga ko‘ra, nogironlik jamiyatning, mehnat bozori, transport tizimi, arxitektura va boshqa sohalardagi cheklovlar tufayli yuzaga keladi. Ijtimoiy model quyidagi nuqtalarda yondashadi: Nogironlik – bu faqatgina shaxsning ichki holatlari emas, balki jamiyatdagi cheklovlar, mehnat va ta'lim imkoniyatlarining kamayishi, shuningdek, nogiron kishilarga nisbatan salbiy stereotiplarning mavjudligi bilan bog'liq. 3 Shuning uchun, nogironlikni kamaytirish yoki unga qarshi kurashish uchun jamiyatni, infratuzilmani, siyosatni va madaniyatni o‘zgartirish kerak. Bu, shuningdek, nogiron kishilarga yaxshiroq ta'lim olish, ishga joylashish va ijtimoiy 3 R.R o 'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Ch o 'lpon, 2011; 7faoliyatlarda ishtirok etish imkoniyatlarini yaratish demakdir. Interaktiv (biopsikososial) model: Interaktiv model yoki biopsikososial model nogironlikni faqatgina biologik yoki ijtimoiy faktorlardan biriga bog'lamaydi. Buning o‘rniga, nogironlikni biolojik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta'siri sifatida ko‘radi. Bu modelda: Biologik omillar: Jismoniy yoki ruhiy holatdagi nuqsonlar (masalan, kasallik, shikastlanish yoki genetik xususiyatlar). Psixologik omillar: Shaxsning o‘ziga bo‘lgan munosabati, ruhiy holati, o‘zini anglash va qarorlar qabul qilishdagi psixologik jarayonlar. Ijtimoiy omillar: Jamiyatning qadriyatlari, ta'lim, mehnat, sog'liqni saqlash tizimining imkoniyatlari va cheklovlari. Ushbu model, nogironlikni faqatgina tashxislashdan ko‘ra, shaxsning holati, psixologik holati va jamiyat bilan o‘zaro munosabatini tahlil qilishga e'tibor qaratadi. Tibbiy modelning kamchiliklari va tanqid. Medikalizatsiya : Tibbiy modelning asosiy tanqidi shundaki, u nogironlikni faqat tibbiy nuqtai nazardan ko‘radi va ko‘pincha shaxsiy tajribalarni, ijtimoiy sharoitlarni va jamiyatning nogironlarga nisbatan munosabatini e'tiborsiz qoldiradi. Jamiyatdagi cheklovlar : Ijtimoiy va biopsikososial modellarda tibbiy modelga qarshi bo‘lib, nogironlik faqatgina tibbiyot bilan cheklanmasligi kerakligini ta'kidlaydi. Jamiyatda nogironlarga qarshi mavjud bo‘lgan cheklovlar, stereotiplar va ta'lim yoki ishga joylashishdagi qiyinchiliklar nogironlikni yanada chuqurlashtirishi mumkin. Nogironlikni tibbiy model asosida tushunish va unga yondashish, albatta, foydali bo‘lishi mumkin, chunki u tibbiy yordamni, reabilitatsiyani va texnik yordamni taqdim etadi. Ammo ijtimoiy va biopsikososial modellarning ta'kidlashicha, nogironlikning murakkabligi va ko‘p qirraliligi faqatgina biologik nuqsonlar bilan cheklanmasligini hisobga olish zarur. Shuning uchun, nogironlikni samarali va to‘liq tarzda tushunish uchun tibbiy, psixologik va ijtimoiy omillarni birgalikda ko‘rib chiqish muhimdir. 8Tibbiy modelining yuzaga kelishi. Tibbiy model, nogironlik va kasalliklarni tushunishning asosiy yondashuvlaridan biri bo‘lib, uning yuzaga kelishi tarixiy va ilmiy rivojlanish jarayonlarida shakllangan. Bu modelning paydo bo‘lishi, asosan, 19-20-asrning ilmiy va tibbiy inqiloblari bilan bog'liq. Tibbiy modelning asosiy g'oyasi shundaki, nogironlik va kasalliklar faqat jismoniy nuqson yoki patologiya sifatida qaraladi va bu holatlarni davolash uchun tibbiy aralashuvlar zarur. Tibbiy modelining tarixiy rivoji. Antik davr va o‘rta asrlar: - Antik davrlarda (masalan, Gretsiya va Rimda) sog'liq va kasalliklarni tushunishning asosiy yondashuvlari diniy yoki falsafiy edi. Kasalliklar ko‘pincha tanrilar yoki ruhlarning yomon ta'siridan kelib chiqqan deb hisoblangan. -o‘rta asrlarda, tibbiyotning diniy va mistik ko‘rinishlari kuchli bo‘lsa-da, ba'zi tibbiy bilimlar (masalan, Galen va Avitsennaning asarlari) kasalliklarni biologik nuqtai nazardan tushunishga intilgan. - Renessans va Ilmiy Inqilob (16-17-asr): Renessans davrida va undan keyin ilmiy islohotlar kuchayib, inson anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasi haqida ko‘proq bilimlar yig'ilgan. Galenning ilmiy merosi tibbiyotda katta ta'sir ko‘rsatdi, lekin 16-17-asrlarda anatomiya va fiziologiyaning yangi o‘rganilishi kasalliklarni tibbiy nuqtai nazardan tushunishning boshlanishiga zamin yaratdi. Mikroskopning ixtirosi va mikroskopik anatomiyaning rivojlanishi sog'liqni saqlash va kasalliklarni aniqlashda yangi imkoniyatlar yaratdi. Tibbiy modelning shakllanishi (19-asr): 19-asrda sanoat inqilobi va tibbiyotning ilmiy usullari bilan rivojlanishi tibbiy modelni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Bu davrda kasalliklar va nogironliklarni biologik nuqsonlar sifatida tushunish keng tarqaldi. Germaniyalik tibbiyotchi Rudolf Virchow (1821-1902) va uning izdoshlari patologiyani biologik va fiziologik o‘zgarishlar bilan bog'lashga harakat qilganlar. Virchowning g'oyalari «hujayra patologiyasi» ga asoslanib, kasalliklarni 9mikroskopik o‘zgarishlar orqali tushunishga intildi. Xuddi shu davrda ingliz tibbiyotchi Florence Nightingale (1820-1910) ham sog'liqni saqlash tizimlarini tizimli ravishda rivojlantirishga va kasalliklarni gigiena va toza sharoitlar bilan bog'lashga katta hissa qo‘shgan. 20-asr va Biomedikal modelning asoslanishi: 20-asrda, ayniqsa, ikkinchi jahon urushidan keyin, tibbiy model yanada chuqurlashdi. Tibbiyotda ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, mikroskopiya, laboratoriya diagnostikasi, farmakologiya va jarrohlik sohalarining rivojlanishi natijasida nogironlik va kasalliklar ko‘proq biomedikal (jismoniy) nuqtai nazardan qarala boshlandi. Biomedikal model tibbiyotdagi eng an'anaviy yondashuvlardan biriga aylandi. Bu modelga ko‘ra, kasalliklar yoki nogironliklar - biologik va fiziologik o‘zgarishlar tufayli yuzaga keladi, ularning sabablarini faqat tibbiy aralashuvlar orqali davolash mumkin. Tibbiy modelining asosiy tamoyillari. Kasallik yoki nogironlik biologik nuqson sifatida: Tibbiy modelda kasallik yoki nogironlik jismoniy yoki biologik muammolarga (masalan, organ yoki tizimdagi nuqsonlar) bog'liq deb qaraladi. Davolash va tiklash: Bu modelda asosiy maqsad — kasallikni davolash yoki nogironlikni tuzatishdir. Tibbiy yordam, reabilitatsiya va jarrohlik aralashuvlarining ko‘plab shakllari bu maqsadga erishish uchun qo‘llaniladi. Yagona, ob'ektiv tashxis: Tibbiy modelda, kasalliklar yoki nogironliklar aniq tashxis qo‘yish mumkin bo‘lgan, ob'ektiv tarzda o‘lchanadigan holatlar sifatida ko‘riladi. 4 Tibbiy modelning tarixiy rivojlanishidagi muhim voqealar. Antibiotiklar va vaksinalar ixtirosi: 20-asrning dastlabki yillarida penitsillin va boshqa antibiotiklarning kashf etilishi tibbiyotda inqilobni yuzaga keltirdi. Bu davrda kasalliklar ko‘pincha bakterial yoki infeksion sabablarga bog'langan va 4 R.R o 'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Cho'lpon, 2011; 10ularni davolash uchun farmatsevtik vositalar ishlab chiqildi. - Genetika va molekulyar biologiya: 20-asrning o‘rtalarida genetika va molekulyar biologiya rivojlanishi tibbiyotda yangi imkoniyatlar ochdi. Odam genomi tahlili, genetik kasalliklarni tashxislash va gen terapiyasi sohalarida o‘zgarishlar kiritildi. Tibbiy texnologiyaning rivoji: Tibbiy tasvirlash (masalan, rentgen, MRI, ultratovushli tekshiruvlar) va diagnostika texnologiyalarining rivojlanishi kasalliklarni yanada aniqroq va samaraliroq aniqlash imkonini yaratdi. 1.2.Tibbiy modelda nogironlikni davolash yo‘nalishlari. Tibbiy model nogironlikni asosan jismoniy yoki biologik nuqsonlar, kasalliklar yoki jarohatlar bilan bog‘laydi. Bu modelga ko‘ra, nogironlik davolash va tiklashni talab qiluvchi jismoniy yoki fiziologik holat sifatida qaraladi. Shunday qilib, tibbiy modeldagi nogironlikni davolash yo‘nalishlari asosan tibbiy aralashuvlar, jarrohlik usullar, reabilitatsiya va boshqa texnologik vositalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu davolash usullarining barchasi nogironlikning aniq biologik sabablariga asoslanadi va maqsad shaxsning jismoniy salomatligini tiklash yoki yaxshilashdan iborat bo‘ladi. Tibbiy modelda nogironlikni davolashning asosiy yo‘nalishlari: Medikamentoz davolash (dori vositalari): Medikamentoz davolash, ya'ni dori vositalarini qo‘llash, nogironlikni davolashda tibbiy modelda asosiy yo‘nalishlardan biridir. Bu, ayniqsa, asab tizimi, yurak-qon tomir tizimi yoki endokrin tizimdagi muammolar bilan bog‘liq nogironliklar uchun samarali bo‘lishi mumkin. Masalan, psixoz yoki depressiya kabi ruhiy holatlar uchun antipsixotik va antidepressant dori vositalari, diabet yoki gipertenziya kabi kasalliklar uchun mos dori vositalari ishlatiladi. Medikamentoz davolash nogironlikning sababini bartaraf etishga qaratilgan, bu esa shaxsning jismoniy yoki psixologik holatini yaxshilashga olib keladi. 11Jarrohlik davolash: Jarrohlik usullari tibbiy modelda nogironlikni davolashda muhim rol o‘ynaydi, chunki ko‘plab jismoniy nuqsonlar yoki shikastlanishlar jarrohlik aralashuvi orqali davolanishi mumkin. Masalan, ortopedik jarrohliklar (suyak yoki bo‘g‘imdagi nuqsonlarni tuzatish), neyxirurgik amaliyotlar (nerv tizimi bilan bog‘liq muammolarni davolash), kardioxirurgiya (yurak va qon tomir tizimi muammolarini hal qilish) nogironlikni kamaytirish yoki bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi. Protezlash (yangi a'zolar, qo‘l yoki oyoq protezlarini o‘rnatish), implantlar (masalan, quloq yoki ko‘rish organi implantlari) ham tibbiy modeldagi jarrohlik davolashning bir qismi sifatida qaraladi. Reabilitatsiya va fizik davolash: Reabilitatsiya (tiklash) — bu nogironlikni davolashdagi yana bir asosiy yo‘nalishdir. Bu jarayon jismoniy va ruhiy salomatlikni tiklashni, shuningdek, nogiron kishilarga kundalik hayotda mustaqil faoliyat yuritish imkoniyatini yaratishni maqsad qiladi. Fizik terapiya (mashqlar va boshqa fizikal davolash usullari) ko‘plab jismoniy nogironliklarni, masalan, shikastlanishlar yoki miya jarohatlari natijasida yuzaga kelgan harakat qobiliyati cheklanganliklarni davolashda samarali hisoblanadi. Bunda mushaklar kuchini tiklash, bo‘g‘imlarning harakatchanligini yaxshilash va nerv tizimi funksiyalarini tiklash maqsad qilingan. O‘rganish va kognitiv terapiya nogironlarning o‘zini o‘zi boshqarish, muloqot va ijtimoiy faollikni tiklashga yordam beradi. Bu terapiya turli ruhiy kasalliklar (masalan, insult, miyada qon aylanishi buzilishi) natijasida yuzaga kelgan nogironliklarni davolashda qo‘llaniladi. Texnologik yordam va assistiv qurilmalar: Texnologiyalarning rivojlanishi bilan nogironlikni davolashda assistiv qurilmalar va texnologik vositalar juda muhim rol o‘ynay boshladi. Bu qurilmalar, ayniqsa, harakatlanish va muloqot qobiliyati cheklangan odamlar uchun foydalidir. Protezlar , ortopedik apparatlar , sun'iy a'zolar va boshqa qo‘llab-quvvatlovchi 12qurilmalar jismoniy nuqsonlarni bartaraf etishga yordam beradi. Masalan, oyoq yoki qo‘l protezlari harakatlanish qobiliyati cheklangan kishilarga yanada mustaqil bo‘lish imkonini beradi. Kompyuter va dasturiy ta'minot yordamida amalga oshiriladigan muloqot vositalari (masalan, ovozli boshqaruv tizimlari, ko‘rish yoki eshitish qobiliyatini tiklash uchun maxsus qurilmalar) nogiron kishilarning ijtimoiy faolligini va mustaqilligini oshiradi. Psixologik va psixoterapevtik yondashuvlar: Nogironlik ko‘pincha ruhiy holatga salbiy ta'sir ko‘rsatadi, shuning uchun psixologik yordam ham muhimdir. Tibbiy modelda, psixologik va psixoterapevtik yondashuvlar, ayniqsa, ruhiy nogironliklarni davolashda qo‘llaniladi. Psixoterapiya , kognitiv-behavioral terapiya (CBT) va boshqa psixologik usullar psixologik qiyinchiliklarni engish, o‘zini qadrlashni oshirish va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Masalan, nogironlik tufayli yuzaga kelgan depressiya yoki xavotirni davolashda bu usullar samarali bo‘lishi mumkin. Sog‘liqni saqlash va profilaktika: Tibbiy modelda nogironlikni davolashda profilaktik tadbirlar ham muhim rol o‘ynaydi. Ular jamiyatda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, kasalliklarni oldini olish va sog‘liqni saqlashni yaxshilashga qaratilgan. Masalan, jismoniy faoliyatni oshirish, gigiena va to‘g‘ri ovqatlanish bo‘yicha maslahatlar berish, kasalliklarni erta aniqlash uchun skrining testlarini o‘tkazish nogironlikni kamaytirish yoki unga qarshi kurashishda samarali bo‘lishi mumkin. Tibbiy modelda nogironlikni davolashning asosiy yo‘nalishlari biologik nuqsonlarni tuzatishga, jismoniy salomatlikni tiklashga, va shaxsning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan. Bu yo‘nalishlar jarrohlik, medikamentoz davolash, reabilitatsiya, assistiv texnologiyalar va psixologik yondashuvlar orqali amalga oshiriladi. Tibbiy modelda nogironlikni davolashda muhim tamoyil — tibbiy 13aralashuvlar yordamida jismoniy nuqsonlarni kamaytirish yoki bartaraf etish va shaxsning kundalik hayotdagi faoliyatini tiklashdir. 5 II. BOB.NOGIRONLARGA TIBBIY XIZMATLAR KO‘RSATISH YO‘NALISHLARI. 2.1.Nogironlik:tibbiy vositalar va davolash. Nogironlarga tibbiy xizmat ko‘rsatish, ularning sog‘lig‘ini saqlash, jismoniy va ruhiy imkoniyatlarini tiklash, kundalik faoliyatlarini yaxshilash va ijtimoiy 5 Mitchell, D. T., & Snyder, S. L. (2000). The Body and Physical Difference: Discourses of Disability . University of Michigan Press.(Madaniyatda nogironlik va jismoniy farqlilik haqida tahlillar.); 14hayotga qo‘shilishlarini ta’minlash uchun ko‘plab yo‘nalishlardan iborat. Tibbiy xizmatlar nogironlarning salomatligini yaxshilashga qaratilgan bo‘lib, nafaqat kasalliklarni davolash, balki reabilitatsiya, texnologik yordam, psixologik qo‘llab- quvvatlash va ijtimoiy integratsiya kabi ko‘plab jihatlarni o‘z ichiga oladi. Tibbiy xizmatlar ko‘rsatishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: 1. Medikamentoz davolash va tibbiy yordam: Nogironlikning turli shakllari uchun zarur bo‘lgan medikamentoz davolash, nogironlarni davolashning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Bu, ko‘pincha quyidagi holatlarni o‘z ichiga oladi: Farmatsevtik davolash : Kasallik yoki shikastlanishlarni davolash uchun dori vositalaridan foydalanish. Masalan, ruhiy kasalliklar, asab tizimi kasalliklari yoki yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq nogironliklar uchun dori vositalari qo‘llanadi. Antibiotiklar, antiinflamatuar va analjeziklar : Infektsiyalarni davolash va og‘riqni kamaytirish uchun. Gormonlar va boshqa tibbiy preparatlar : Masalan, diabet yoki endokrin tizimi kasalliklari bo‘lgan nogironlarga zarur bo‘lgan gormonlar yoki boshqa dori vositalar. 2. Jarrohlik va tibbiy aralashuvlar. Nogironlikni davolashda jarrohlik usullari muhim rol o‘ynaydi. Bular, kasallik yoki jarohatning biologik sabablarini bartaraf etishga qaratilgan aralashuvlardir: Ortopedik jarrohlik : Suyak yoki bo‘g‘im nuqsonlarini tuzatish, masalan, qoplamalar, endoprotezlar o‘rnatish (qo‘l va oyoqlarni tiklash uchun). Nevrojarrohlik : Miya va asab tizimi bilan bog‘liq muammolarni tuzatish uchun. Misol uchun, neyroxirurgiya orqali shikastlanishlar, nervlar tizimidagi nuqsonlar bartaraf etiladi. Protezlash : Endoprotezlar, sun’iy qo‘l yoki oyoq, ko‘rish, eshitish kabi a’zolarni o‘rnatish, nogironlikni kamaytirishga yoki bartaraf etishga yordam beradi. 3. Reabilitatsiya va fizik davolash. 15Nogironlarni reabilitatsiya qilish (tiklash) jarayoni — tibbiy xizmatlarning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon nogironlarning jismoniy va ruhiy salomatligini tiklash, ularni mustaqil va faol hayot tarzini olib borishga yordam beradi. Reabilitatsiya quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Fizik terapiya : Harakatlanish qobiliyati cheklangan nogironlar uchun mushak kuchini tiklash, bo‘g‘im harakatchanligini yaxshilash va harakatni qayta tiklashga yordam beradi. Masalan, insulti yoki travma tufayli harakatlanish qobiliyati cheklangan bemorlar uchun jismoniy mashqlar, massaj va boshqa usullar qo‘llaniladi. Ergoterapiya : Kundalik faoliyatlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni tiklash. Masalan, ovqatlanish, kiyinish, harakat qilish kabi oddiy kundalik ishlarni bajara olish uchun mashqlar va qo‘llab-quvvatlash. Kognitiv terapiya : Ruhiy holati muvozanatsiz bo‘lgan yoki miya jarohati tufayli kognitiv qobiliyatlari pasaygan nogironlarga yordam beradi. Bu psixoterapevtik usullar orqali amalga oshiriladi. 4. Assistiv texnologiyalar va qurilmalar. Nogironlarning hayot sifatini yaxshilash uchun turli texnologik qurilmalar va yordamchi texnik vositalar qo‘llaniladi: Protezlar va ortopedik apparatlar : Harakatlanish imkoniyatini tiklash uchun oyoq-qo‘l protezlari, oyoq osti (ortozlar) yoki shunga o‘xshash yordamchi vositalar. Sun’iy organlar : Ko‘rish (ko‘z implantlari), eshitish (quloq apparatlari) yoki boshqa his qilish a’zolari o‘rnini bosuvchi qurilmalar. Kompyuter yordamida muloqot : Eshitish yoki nutq bilan bog‘liq nogironlar uchun maxsus qurilmalar (kompyuter yoki iPad yordamida ovoz chiqarish tizimlari). Elektron yordamchilar : Uy-joyda harakatlanishni osonlashtirish uchun ko‘p turdagi texnologik vositalar, masalan, avtomatik eshiklar, o‘zgartirilgan mebellar va boshqalar. 5. Psixologik va ruhiy qo‘llab-quvvatlash. 16Nogironlikni davolashda psixologik yordam va ruhiy qo‘llab-quvvatlash ham katta ahamiyatga ega. Nogironlik shaxsning ruhiy holatiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin, shuning uchun psixologik yordam muhimdir: Psixoterapiya : Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) va boshqa usullar ruhiy va psixologik muammolarni bartaraf etishga yordam beradi. Nogironlik tufayli yuzaga kelgan depressiya, xavotir yoki stressni davolashda samarali. O‘ziga bo‘lgan ishonchni tiklash : Nogironlarga o‘z imkoniyatlarini va hayotdagi roli haqida ijobiy fikrlarni shakllantirishga yordam berish, ularni mustaqil hayotga qaytarish uchun yordam. Gruppa terapiyasi : O‘z muammolarini boshqalar bilan muhokama qilish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni olish nogironlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. 6. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va integratsiya: Nogironlarni ijtimoiy hayotga qaytarish, ular uchun teng huquqli imkoniyatlar yaratish ham tibbiy xizmatlarning muhim jihatidir. Ijtimoiy xizmatlar quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Mehnat va ta’lim imkoniyatlari : Nogironlarning ishga joylashishi va ta’lim olishlari uchun zarur sharoitlar yaratish, inklyuziv ta’lim tizimlarini joriy etish. Ijtimoiy yordam va xavfsizlik : Nogironlarga ijtimoiy yordam, moliyaviy yordam va xavfsiz yashash sharoitlarini ta’minlash, shuningdek, nogironlar uchun maxsus transport tizimlari va arxitektura moslashuvlarini ta’minlash. Jamiyatga integratsiya : Nogironlarni jamiyatga qo‘shish, ularni o‘z huquqlarini himoya qilishga rag‘batlantirish, salbiy stereotiplar va ijtimoiy to‘siqlarni bartaraf etish. 6 Nogironlarga tibbiy xizmatlar ko‘rsatishning yo‘nalishlari turli sohalarni o‘z ichiga oladi, jumladan medikamentoz davolash, jarrohlik aralashuvlar, reabilitatsiya, assistiv texnologiyalar, psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab- quvvatlash. Tibbiy xizmatlarning bu yo‘nalishlari nogironlarning jismoniy va ruhiy 6 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy q o‘ llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011 ; 17salomatligini yaxshilash, ular uchun ijtimoiy integratsiyani ta’minlash va kundalik hayotda mustaqil faoliyat yuritish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan. Tibbiy va ijtimoiy xizmatlarning birgalikdagi yondashuvi nogironlarning hayot sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Nogironlikni davolash, asosan, kasalliklar, shikastlanishlar yoki tug‘ma nuqsonlar tufayli yuzaga kelgan jismoniy, psixologik yoki ruhiy muammolarni hal qilishga qaratilgan tibbiy vositalar va yondashuvlar orqali amalga oshiriladi. Tibbiy vositalar nogironlikni davolashda, reabilitatsiya qilishda, hayot sifatini yaxshilashda va ijtimoiy integratsiyani ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu yerda nogironlikni davolashda qo‘llaniladigan asosiy tibbiy vositalar va usullar ko‘rib chiqiladi. 1. Medikamentoz davolash vositalari. Medikamentoz davolash nogironlikni davolashning birinchi va asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Dori-darmonlar ko‘plab jismoniy va psixologik holatlar uchun qo‘llaniladi. a) Farmakoterapiya: Ruhiy kasalliklar : Depressiya, xavotir, psixoz, bipolyar buzilish kabi ruhiy kasalliklar uchun antidepressantlar, antipsixotiklar, kayfiyatni barqarorlashtiruvchi dori vositalari ishlatiladi. Nevrologik kasalliklar : Miya jarohatlari, insult, epilepsiya kabi kasalliklar uchun neyrotransmitter tizimlarini tartibga soluvchi dori vositalari (masalan, antiepileptiklar yoki Parkinson kasalligini davolash uchun preparatlar) ishlatiladi. Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari : Yurak kasalliklari, gipertenziya yoki qon aylanishi bilan bog‘liq kasalliklar uchun antihipertenzivlar, antikoagulyantlar, va boshqa preparatlar qo‘llaniladi. b) Og‘riqni bartaraf etish vositalari: Nogironlikka olib kelgan jarohatlar yoki kasalliklar ko‘pincha kuchli og‘riqni keltirib chiqaradi. Bunday holatlarda og‘riqni kamaytirish yoki bartaraf etish uchun analjeziklar (og‘riqsizlantiruvchi dorilar), opioidlar, yoki lokal anestetiklar ishlatiladi. 18Revmatoid artrit , osteoxondroz kabi kasalliklar uchun antiinflamatuar preparatlar va dori vositalari yordamida og‘riq va yallig‘lanish kamaytiriladi. 2. Jarrohlik va jarrohlik aralashuvlari: Nogironlikni davolashda jarrohlik aralashuvlarining o‘rni katta. Jarrohlik amaliyotlar jismoniy nuqsonlarni tuzatishga, organlarning normal faoliyatini tiklashga yoki protezlarni o‘rnatishga yordam beradi. a) Ortopedik jarrohlik: Suyaklar va bo‘g‘imlarni tiklash : Sinishlar, bo‘g‘im yirtilishlari, deformatsiyalar (masalan, o‘pka deformasiyasi) yoki boshqa ortopedik nuqsonlar uchun jarrohlik aralashuvlar qo‘llaniladi. Endoprotezlar o‘rnatish : Bo‘g‘im protezlari yoki sun’iy qo‘l, oyoq implantlari (masalan, son yoki tizza bo‘g‘imi protezlari) harakatlanish qobiliyati cheklangan odamlar uchun ishlatiladi. b) Nevrojarrohlik: Miya va asab tizimi kasalliklarini davolash : Miya jarohatlari, asab tizimi kasalliklari yoki shikastlanishlari natijasida yuzaga kelgan nogironliklarni davolash uchun neyroxirurgik aralashuvlar amalga oshiriladi. Masalan, miyada qon ketishining oldini olish uchun qon tomirlarida aralashuvlar, shuningdek, nerv tizimiga o‘tkazish va stimulatsiya qilish usullari (masalan, Parkinson kasalligi uchun stimulyatorlarni o‘rnatish). c) Protezlash va ortopedik qurilmalar: Protezlar : Oyoq yoki qo‘l protezlari, sun’iy a’zolar (quloq, ko‘z implantlari) yordamida nogironlar uchun harakatlanish, muloqot va hayot faoliyatini yaxshilash mumkin. Ortopedik apparatlar : Harakat qobiliyati cheklangan bemorlar uchun ortopedik tuzilmalar, oyoq-qo‘l qurilmalari, oyoq osti (ortozlar) yoki boshqa qo‘llab-quvvatlovchi qurilmalar ishlatiladi. 3. Reabilitatsiya va fizik davolash: Reabilitatsiya (tiklash) nogironlarni jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan tiklashga qaratilgan bo‘lib, ular uchun jismoniy va ruhiy faoliyatni maksimal 19darajada tiklashni maqsad qiladi. a) Fizik terapiya: Harakatni tiklash : Jismoniy nuqsonlar yoki travma tufayli harakat qobiliyati cheklangan bemorlar uchun mashqlar va fizioterapiya usullari qo‘llaniladi. Bu usullar mushak kuchini tiklash, bo‘g‘im harakatchanligini yaxshilash va harakatni qayta tiklashga yordam beradi. Massaj va fizioterapiya : Bo‘g‘imlarni va mushaklarni tiklash, og‘riqni kamaytirish, va qattiq mushaklarni yumshatish uchun foydalaniladi. b) Ergoterapiya: Kundalik faoliyatni tiklash : Ergoterapiya nogironlarga kundalik faoliyatlarini bajarish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni tiklashga yordam beradi. Masalan, kiyinish, ovqatlanish yoki harakat qilish kabi oddiy ishlarni bajarishga yordam berish. c) Reabilitatsiya dasturlari: Reabilitatsiya dasturlari jarohat yoki kasallik tufayli nogironlikni cheklagan shaxslar uchun maxsus tayyorlanadi. Ular sog‘liqni tiklash, ish faoliyatini tiklash va ijtimoiy integratsiyani kuchaytirishga qaratilgan mashqlar va terapiyalarni o‘z ichiga oladi. 4. Assistiv texnologiyalar va qurilmalar: Nogironlarga yordam berish uchun yangi texnologiyalar va qo‘llab- quvvatlovchi qurilmalar muhim vositalar hisoblanadi. Ular harakatlanishni osonlashtirish, muloqot qilish va kundalik faoliyatni bajarish imkoniyatlarini yaxshilaydi. Protezlar va sun'iy organlar : Harakatlanish, eshitish, ko‘rish yoki boshqa his qilish a'zolarini tiklash uchun maxsus implantlar va protezlar. Kompyuter yordamida muloqot : Ovozli boshqaruv tizimlari, ko‘rish yoki eshitish qobiliyatini tiklash uchun qurilmalar. Masalan, ko‘rish uchun braille yozuvini o‘qiydigan qurilmalar yoki eshitish imkoniyatini ta'minlovchi quloq apparatlari. Uy avtomatizatsiyasi : Uyda harakatlanishni osonlashtirish uchun 20o‘zgarishlar, masalan, avtomatik eshiklar, ko‘krak va qo‘l ushlagichlari. 5. Psixologik va psixoterapevtik yondashuvlar: Nogironlikni davolashda psixologik qo‘llab-quvvatlash ham muhim ahamiyatga ega. Ruhiy holatning tiklanishi, stressni engish, depressiya va boshqa ruhiy holatlar bilan bog‘liq masalalarni hal qilish uchun psixoterapiya va maslahatlar qo‘llaniladi. Psixoterapiya : Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) va boshqa yondashuvlar nogironlik tufayli yuzaga kelgan stress, depressiya yoki xavotirni kamaytirish uchun ishlatiladi. Gruppa terapiyasi : O‘z muammolarini boshqalar bilan muhokama qilish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni olish nogironlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. 6. Sog‘liqni saqlash va profilaktika: Nogironlikni kamaytirish va kasalliklarni oldini olish uchun profilaktik tadbirlar amalga oshiriladi: Skrining va tahlillar : Nogironlikka olib kelishi mumkin bo‘lgan kasalliklarni erta bosqichda aniqlash uchun tibbiy tekshiruvlar. Sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlash : Jismoniy faollikni rag‘batlantirish, to‘g‘ri ovqatlanish, stressni kamaytirish va boshqa sog‘liqni saqlash tadbirlari. Nogironlikni davolashda tibbiy vositalar va usullar keng doiradagi yondashuvlarni o‘z ichiga oladi: medikamentoz davolash, jarrohlik amaliyotlari, reabilitatsiya, assistiv texnologiyalar va psixologik qo‘llab-quvvatlash. Har bir yo‘nalish nogironlar uchun samarali davolash va tiklash imkoniyatlarini yaratadi, ularning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi va jamiyatga ijtimoiy integratsiyasini ta'minlaydi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarga tibbiy modelning qo‘llanilishi, sog‘liqni saqlash tizimida o‘zgarishlar va yangiliklar kiritish, shuningdek, nogironlarga samarali yordam ko‘rsatish maqsadida juda muhimdir. Bu modelning xorijiy va mahalliy tajribalari bir-biridan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin, ammo umumiy maqsad — nogironlarni jamiyatda to‘liq va teng huquqli ravishda 21integratsiyalash va ularning hayot sifatini yaxshilashdir. Quyida xorijiy va mahalliy tajribalar asosida nogironlarga tibbiy modelning qanday qo‘llanilishi haqida batafsil ma'lumot beraman. 7 1. Xorijiy tajriba asosida nogironlarga tibbiy modelni qo‘llash: Xorijda nogironlarga xizmat ko‘rsatishda keng tarqalgan amaliyotlar va innovatsion yondashuvlar mavjud. Ularning ba'zilari quyidagilar: a) Integratsiyalashgan tibbiy xizmatlar: Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda (masalan, Norvegiya, Shvetsiya, Kanada va AQSh) nogironlarga xizmat ko‘rsatishda tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordamni integratsiyalashgan holda taqdim etishadi. Bu yerda sog‘liqni saqlash tizimi nogironlarning turli ehtiyojlarini (jismoniy, ruhiy, kognitiv) hisobga olib, ularga bir nechta mutaxassislarning birgalikda ishlashini ta'minlaydi. Misol uchun, nogironlarga reabilitatsiya, maxsus tibbiy yordam, fizioterapiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash xizmatlari bir joyda ko‘rsatiladi. b) Reabilitatsiya va yordamchi texnologiyalar: Xorijda nogironlarni reabilitatsiya qilish va ularning kundalik faoliyatlarini qo‘llab-quvvatlash uchun turli texnologiyalar va yordamchi qurilmalar keng qo‘llaniladi. Masalan, protetik vositalar, eshitish apparatlari, ko‘rish imkoniyatlarini yaxshilash uchun sensorli tizimlar va boshqalar. Bu texnologiyalar orqali nogironlar o‘zlarini yanada mustaqil his qiladilar. c) Telemeditsina va uzoqdan konsultatsiya: COVID-19 pandemiyasidan keyin ko‘plab mamlakatlarda telemeditsina va uzoqdan tibbiy xizmat ko‘rsatish tizimi rivojlandi. Nogironlar uchun bu imkoniyatlar juda foydali bo‘lib, ular uylaridan chiqmasdan, kerakli tibbiy yordamni olishlari mumkin. Ayniqsa, qiyin holatdagi yoki chekka hududlarda yashovchi nogironlar uchun bu usul katta afzalliklarga ega. d) Sog‘liqni saqlash tizimida inklyuziv yondashuv: Shvetsiyada, masalan, sog‘liqni saqlash tizimi imkoniyatlari cheklangan 7 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy q o‘ llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011 ; 22shaxslarning ehtiyojlarini tushunishga qaratilgan. Ular tibbiy muassasalarda nogironlar uchun alohida xizmatlar (masalan, ko‘rish yoki eshitish nuqsonlari bo‘lganlar uchun maxsus texnologiyalar) taqdim etadilar va tibbiy xodimlarga nogironlarga qanday yordam ko‘rsatish bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlarini taklif etadilar. 2. Mahalliy tajriba asosida nogironlarga tibbiy modelni qo‘llash: o‘zbekistonda ham nogironlarga tibbiy yordam ko‘rsatishda ba'zi muhim qadamlar tashlanmoqda. Mahalliy tajribada tibbiy modelni qo‘llash jarayonida quyidagi yondashuvlar mavjud: a) Nogironlarga maxsus reabilitatsiya xizmatlari: O ‘zbekistonda nogironlarga maxsus reabilitatsiya xizmatlarini taqdim etish uchun reabilitatsiya markazlari va maxsus klinikalar tashkil etilgan. Bu markazlarda nogironlar uchun fizioterapiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ortopedik xizmatlar va boshqa yordamlar ko‘rsatiladi. Ularning ishlashini yanada samarali qilish uchun xorijiy tajribalar asosida treninglar va ma'lumotlar taqdim etiladi. b) Yordamchi texnologiyalar va protezlar: o‘zbekistonda nogironlarga yordamchi texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha ishlanmalar mavjud. Biroq, bu sohada hali ko‘p ishlarni amalga oshirish kerak. Yordamchi texnologiyalar (masalan, oyoq protezlari, eshitish apparatlari) va maxsus qurilmalar nogironlar uchun ishlash imkoniyatlarini kengaytiradi. c) Davlat dasturlari va ijtimoiy yordam: O ‘zbekistonda nogironlarga tibbiy yordam ko‘rsatish uchun davlat tomonidan turli ijtimoiy dasturlar amalga oshirilmoqda. Masalan, nogironlarning davolanishi uchun maxsus tibbiy sug‘urtalar va ijtimoiy himoya dasturlari ishlab chiqilgan. Bunday dasturlar nogironlarning tibbiy xizmatlarga, reabilitatsiya xizmatlariga va boshqa ijtimoiy yordamga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishga yordam beradi. d) Nogironlar uchun psixologik yordam: Mahalliy tibbiy modelda nogironlarga psixologik yordam ko‘rsatish 23bo‘yicha ham yondashuvlar rivojlanmoqda. Tibbiy psixologlar va psixoterapevtlar nogironlarga o‘z hayotlari bilan bog‘liq qiyinchiliklarni yengish, ruhiy holatni yaxshilash va reabilitatsiya jarayonini osonlashtirish bo‘yicha maslahatlar beradi. Imkoniyati cheklangan shaxslarga tibbiy modelni qo‘llanilishi tibbiyot va ijtimoiy xizmatlarning birgalikda, kompleks tarzda taqdim etilishini nazarda tutadi. Bu modelning asosiy maqsadi — nogironlar va imkoniyati cheklangan shaxslarning sog‘lig‘ini yaxshilash, ularning tibbiy ehtiyojlarini qondirish va jamiyatga to‘liq integratsiyasini ta'minlashdir. Tibbiy modelni samarali qo‘llash uchun sog‘liqni saqlash tizimi, reabilitatsiya, ijtimoiy yordam va zamonaviy texnologiyalarni birlashtirish muhim hisoblanadi. Quyida imkoniyati cheklangan shaxslar uchun tibbiy modelni qo‘llashning asosiy jihatlari keltirilgan. 8 1. Tibbiy xizmatlarni integratsiyalashgan tarzda taqdim etish: Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun tibbiy xizmatlar faqat kasallikni davolash bilan cheklanmaydi, balki ular uchun kompleks yordam taqdim etilishi zarur. Tibbiy modelda sog‘liqni saqlash tizimi quyidagi sohalarda integratsiyalashgan xizmatlarni taqdim etishi kerak: Fizik reabilitatsiya — harakat qobiliyatini tiklash yoki saqlab qolish uchun fizioterapiya, reabilitatsiya va maxsus mashqlar. Psixologik yordam — ruhiy holatni yaxshilash, stressni kamaytirish va o‘ziga ishonchni tiklash uchun psixologik maslahatlar va terapiya. Reabilitatsiya texnologiyalari — ortopedik protezlar, oyoq apparatlari, yordamchi eshitish qurilmalari va boshqa texnologiyalar yordamida mustaqillikni ta'minlash. 2. Yordamchi texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar: Texnologiyalar imkoniyati cheklangan shaxslar uchun hayot sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda bir qator innovatsiyalar nogironlarni jamiyatga integratsiyalashda va ularning tibbiy ehtiyojlarini qondirishda yordam bermoqda: 8 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy q o‘ llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011 ; 24Protez va ortopedik vositalar — harakat qobiliyatini tiklash uchun maxsus protezlar, oyoq va qo‘l ortopedik vositalari. Sensorli texnologiyalar — ko‘rish yoki eshitish qobiliyati cheklangan shaxslar uchun maxsus sensorli qurilmalar va yordamchi texnologiyalar (masalan, braille kitoblar, eshitish apparatlari). Telemeditsina — tibbiy maslahat va reabilitatsiya xizmatlarini uzoqdan taqdim etish orqali nogironlar va imkoniyati cheklangan shaxslarga qulaylik yaratish. Bu usul ayniqsa chekka hududlarda yoki harakatlanish imkoniyati cheklanganlar uchun foydali. 3. Reabilitatsiya xizmatlari: Reabilitatsiya nogironlar uchun tibbiy modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Reabilitatsiya orqali imkoniyati cheklangan shaxslar o‘z qobiliyatlarini tiklaydi, kundalik hayotda yanada mustaqilroq bo‘ladi va ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Fizik terapiya — jismoniy faoliyatni tiklash, og‘riqni kamaytirish va harakatlanishni yaxshilash. Psixologik reabilitatsiya — ruhiy salomatlikni mustahkamlash, stressni kamaytirish, ijtimoiy moslashuvni ta'minlash. Vaqtinchalik yordam — ba'zi nogironlar o‘zini o‘zi parvarishlashda yordamga muhtoj bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda tibbiy yordam va reabilitatsiya markazlarining vaqtinchalik xizmatlari juda zarur. 4. Ijtimoiy yordam va sog‘liqni saqlash tizimi integratsiyasi: Imkoniyati cheklangan shaxslarning tibbiy ehtiyojlarini qondirish uchun ijtimoiy yordam bilan sog‘liqni saqlash tizimi o‘rtasida yaxshi integratsiya zarur. Bunga quyidagilar kiradi: Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlarning o‘zaro aloqasi — tibbiy yordam va reabilitatsiya xizmatlari bilan birga, ijtimoiy yordam (nafaqalar, uy-joy ta'minoti, transport vositalari) taqdim etish. Davlat dasturlari — nogironlar uchun davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yordam dasturlari va subsidiya tizimlari. Bunday dasturlar sog‘liqni saqlash 25xizmatlarini arzonlashtiradi va ularning sifatini yaxshilaydi. 5. Psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: Nogironlar ko‘pincha ijtimoiy izolyatsiya, depressiya va boshqa psixologik muammolar bilan yuzma-yuz keladilar. Shuning uchun, tibbiy modelda psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi alohida o‘rin tutishi kerak: Psixoterapiya va maslahat xizmatlari — psixologik masalalarni hal etish va ruhiy holatni yaxshilashga qaratilgan xizmatlar. Ijtimoiy integratsiya — imkoniyati cheklangan shaxslarni jamiyatga integratsiyalash, ishga joylashtirish va ijtimoiy tadbirlarda ishtirok etish imkoniyatlarini yaratish. 6. Ta'lim va kasbiy tayyorgarlik: Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun ta'lim va kasbiy tayyorgarlik xizmatlari tibbiy modelning muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Nogironlar o‘z qobiliyatlarini rivojlantirish, yangi malakalar o‘rganish va jamiyatda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak: Maxsus ta'lim — nogironlar uchun maxsus ta'lim dasturlari va o‘quv rejalari. Bular o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash va ularning ehtiyojlariga moslashgan ta'lim tizimini yaratishni o‘z ichiga oladi. Kasbiy tayyorgarlik — nogironlarni turli kasblarga o‘qitish va ularning ishga joylashishiga yordam berish, shu orqali ijtimoiy va iqtisodiy faoliyatga jalb qilish. 7. Sog‘liqni saqlash tizimining imkoniyatlarni kengaytirish: Imkoniyati cheklangan shaxslarning tibbiy ehtiyojlarini qondirish uchun sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirish zarur. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Sog‘liqni saqlash muassasalarida nogironlarga moslashuv — nogironlar uchun maxsus tayyorlangan tibbiy muassasalar, qabul qilish va davolash jarayonlarini soddalashtirish. Xodimlarning o‘qitilishi — sog‘liqni saqlash tizimining barcha xodimlarini nogironlar bilan ishlash bo‘yicha maxsus treninglar bilan ta'minlash. 2.2.Tibbiy modelning afzallik va kamchiliklari. Imkoniyati cheklangan shaxslarga tibbiy modelni qo‘llashda, 26integratsiyalashgan tibbiy xizmatlar, yordamchi texnologiyalar, reabilitatsiya, ijtimoiy yordam va psixologik qo‘llab-quvvatlash kabi ko‘plab aspektlar muhim rol o‘ynaydi. Bunday tizimni yaratish uchun davlat va jamiyatning barcha qatlamlarining hamkorligi, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash va nogironlarga moslashtirilgan xizmatlar taqdim etish zarur. Bu, o‘z navbatida, imkoniyati cheklangan shaxslarning jamiyatga integratsiyalashishini ta'minlaydi va ularning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Tibbiy modelning dunyo va o‘zbekistondagi tajribalar asosida olimlar tomonidan o‘rganilishi nogironlar va imkoniyati cheklangan shaxslarning tibbiy ehtiyojlarini qondirish, jamiyatga to‘liq integratsiyasini ta’minlash va sog‘liqni saqlash tizimini yaxshilash maqsadida muhim ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Tibbiy model, ayniqsa, sog‘liqni saqlash tizimi va reabilitatsiya xizmatlarining mukammal tashkil etilishi, texnologiyalar va innovatsiyalarni qo‘llash orqali nogironlar uchun samarali yordam ko‘rsatishning yangi yo‘llarini izlashda olimlar tomonidan keng o‘rganilmoqda. Quyida tibbiy modelning o‘rganilishi haqidagi ilmiy yondashuvlarni dunyo va o‘zbekistondagi tajribalar asosida ko‘rib chiqamiz. 1. Dunyodagi tibbiy modelning o‘rganilishi: Dunyo bo‘yicha tibbiy modelni o‘rganish, avvalambor, sog‘liqni saqlash tizimining yangiliklari, samaradorligi va nogironlar uchun mavjud xizmatlarning imkoniyatlarini yaxshilashga qaratilgan. Olimlar va tadqiqotchilar turli mamlakatlardagi tibbiy modellarning samaradorligini baholash va ularni takomillashtirishga doir bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borishmoqda. a) Sog‘liqni saqlash tizimi va nogironlar uchun tibbiy xizmatlar: Ko‘plab rivojlangan mamlakatlar, masalan, AQSh, Kanada, Yaponiyada sog‘liqni saqlash tizimi va nogironlarga tibbiy yordam ko‘rsatishda ilg‘or tajribalar mavjud. Xususan, reabilitatsiya va telemeditsina kabi sohalarda amalga oshirilgan tadqiqotlar ijtimoiy yordam va sog‘liqni saqlashning integratsiyalashgan 27tizimlarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. 9 Reabilitatsiya va fizioterapiya : Dunyo bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar, nogironlar uchun fizioterapiya va reabilitatsiya xizmatlarining samaradorligini o‘rganmoqda. Bular, ayniqsa, jismoniy va ruhiy reabilitatsiyani, harakatni tiklashni ta’minlashga yordam beradi. Shvetsiya va Shveytsariya kabi mamlakatlarda reabilitatsiya tizimi mustahkam bo‘lib, nogironlar uchun sog‘liqni saqlash va jamiyatga integratsiyalashishda yaxshi natijalar ko‘rsatmoqda. Telemeditsina va onlayn xizmatlar : AQSh va Kanada kabi mamlakatlarda telemeditsina yordamida nogironlar uchun tibbiy maslahatlar, reabilitatsiya, va psixologik yordam xizmatlari taqdim etiladi. Bu orqali nogironlar, ayniqsa chekka hududlarda yashovchilar, tibbiy xizmatlarni oson olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. b) Yordamchi texnologiyalar va innovatsiyalar; Tibbiy modellarda yordamchi texnologiyalar va innovatsiyalarni qo‘llash, nogironlarga yanada samarali yordam ko‘rsatishga yordam beradi. Sensorli texnologiyalar , sun’iy aql va yordamchi qurilmalar (masalan, protezlar, eshitish apparatlari, ko‘rish imkoniyatlarini yaxshilash uchun texnologiyalar) ko‘plab ilmiy tadqiqotlarga mavzu bo‘lgan. Innovatsion texnologiyalar : Japoniyaning yuqori texnologiyali tibbiy modellarini o‘rganish, nogironlar uchun sun’iy aql va robototexnikani qo‘llashning yangi usullarini yaratdi. Ushbu texnologiyalar yordamida nogironlar o‘z harakatlarini mustaqil bajarishlari mumkin. c) Jamiyatga integratsiya va inklyuziv tizimlar; Norvegiya , Shvetsiya va Kanada kabi mamlakatlar sog‘liqni saqlash tizimini nogironlarni jamiyatga integratsiyalash uchun mukammal tarzda tashkil qilgan. Bunday tizimlar nogironlarning ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishiga va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Sog‘liqni saqlash tizimi va jamiyatni integratsiyalashgan yondashuvi : Tibbiy va ijtimoiy xizmatlarni birlashtirish orqali, nogironlarga nafaqat tibbiy yordam, 9 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy q o‘ llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011 ; 28balki psixologik va ijtimoiy yordam ham taqdim etiladi. Bu tizimlar samarali bo‘lishi uchun jamiyat va davlat o‘rtasida mustahkam hamkorlik zarur. 2. o‘zbekistonda tibbiy modelning o‘rganilishi; O ‘zbekistonda ham sog‘liqni saqlash tizimi va nogironlarga tibbiy xizmat ko‘rsatish bo‘yicha bir qator tadqiqotlar va yangiliklar amalga oshirilmoqda. o‘zbekistonning tibbiy modeli, ayniqsa, nogironlarni ijtimoiy va tibbiy xizmatlar bilan ta'minlashda muhim o‘zgarishlarga olib kelmoqda. a) Sog‘liqni saqlash tizimining rivojlanishi va innovatsion yondashuvlar: o‘zbekistonda sog‘liqni saqlash tizimi va tibbiy xizmatlarni kengaytirishga qaratilgan tadqiqotlar davom etmoqda. Tibbiy yordamning inklyuzivligi va yordamchi texnologiyalar ni joriy etish bo‘yicha ko‘plab ijobiy yondashuvlar mavjud. Yordamchi texnologiyalar va reabilitatsiya xizmatlari : o‘zbekistonda nogironlar uchun reabilitatsiya markazlari va maxsus tibbiy xizmatlar rivojlanmoqda. Reabilitatsiya texnologiyalarining kengaytirilishi, masalan, ortopedik protezlar va oyoq apparatlari, nogironlarning jismoniy faolligini qayta tiklashga yordam beradi. Telemeditsina va tibbiy xizmatlarni uzoqdan taqdim etish : COVID-19 pandemiyasi tufayli o‘zbekistonda telemeditsina xizmatlari rivojlanmoqda. Nogironlar uchun bu xizmatlar qulay va samarali bo‘lib, ular tibbiy maslahatlarni masofadan olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. b) Ijtimoiy himoya va davlat dasturlari; O ‘zbekistonda nogironlar uchun davlat tomonidan turli ijtimoiy dasturlar ishlab chiqilgan. Bular sog‘liqni saqlash va reabilitatsiya xizmatlarini qo‘llab- quvvatlashga, shuningdek, nogironlarning ijtimoiy integratsiyasiga xizmat qiladi. Nogironlarga maxsus tibbiy va ijtimoiy xizmatlar : o‘zbekistonda nogironlarga tibbiy xizmat ko‘rsatishda davlat yordamida yangi tizimlar, jumladan, nogironlar uchun reabilitatsiya markazlari va sog‘liqni saqlash muassasalarida maxsus shart-sharoitlar yaratilgan. c) Ta'lim va kasbiy tayyorgarlik; 29O ‘zbekistonda nogironlarni ta'lim olish, kasbiy tayyorgarlik va ishga joylashishda yordam berish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bular nogironlarni kasbiy malaka oshirish orqali jamiyatda faol ishtirok etishga imkon yaratadi. Tibbiy modelning dunyo va o‘zbekistondagi tajribalari asosida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini oshirish, nogironlar uchun reabilitatsiya va yordamchi texnologiyalarni rivojlantirish, hamda ularning ijtimoiy integratsiyasini ta'minlashga qaratilgan. Dunyo bo‘yicha amalga oshirilgan tadqiqotlar nogironlar uchun innovatsion texnologiyalar, telemeditsina, reabilitatsiya va inklyuziv tizimlarni joriy etishning samaradorligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda esa sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirish, nogironlarga maxsus xizmatlar ko‘rsatish va ijtimoiy himoyani ta'minlash bo‘yicha izlanishlar davom etmoqda. Bu tadqiqotlar va tajribalar, nogironlar uchun hayot sifatini yaxshilashda, jamiyatga ularning to‘liq integratsiyasini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. 10 XULOSA. Nogironlarga tibbiy modelning qo‘llanilishi, xorijiy va mahalliy tajribalar asosida turli yondashuvlar va innovatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Xorijiy tajribalar, 10 Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. o‘ quv q o‘ llanma. – Toshkent: Sharq, 2006 ; 30ayniqsa, sog‘liqni saqlash va reabilitatsiya tizimining integratsiyalashgan yondashuvi, yordamchi texnologiyalar va telemeditsina kabi sohalarda o‘zining samaradorligini ko‘rsatgan. Mahalliy tajriba esa, nogironlarga tibbiy va ijtimoiy yordam ko‘rsatish tizimini yaxshilashga qaratilgan davlat dasturlari va maxsus xizmatlarni rivojlantirishda davom etmoqda. Har ikki tajriba, nogironlarni jamiyatga to‘liq integratsiya qilish va ularning hayot sifatini yaxshilashda o‘zaro to‘ldiruvchi rol o‘ynaydi. Kurs ishimizning kirish qismida mavzuning bugungi kundagi dolzarbligi, ob‘yekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, o‘rganilganlik, darajasi, metodlari va tuzilishi imkon darajasida yoritib o‘tilgan. Kurs ishining birinchi bobida nogironlik,tibbiy modelning nazariy asoslari keltirib o‘tilgan. Mazkur bobning birinchi paragrafida tibbiy modelining yuzaga kelishi to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. Kurs ishining ikkinchi paragrafida tibbiy modelda nogironlikni davolash yo‘nalishlari ham alohida izohlab o‘tiladi. Kurs ishimizning ikkinchi bob birinchi paragrafida nogironlik:tibbiy vositalar va davolash qayd etilgan. Kurs ishimizning II bob birinchi paragrafida Tibbiy modelda nogironlikni davolash yo‘nalishlari haqida yoritib o‘tiladi. Kurs ishimizning ikkinchi paragrafida tibbiy modelning afzallik va kamchiliklari to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. Ishimizning so‘ngi xulosa qismida esa ushbu kurs ishimizning umumiy tasnifi yoritib o‘tilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. I.O‘ zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar 31stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi; 2.Mirziyoyev SH.M. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir //Xalq so‘zi,2017- yil, 8- dekabr; II.Rahbariy adabiyotlar: 1.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017; 2.Sh.M.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik o‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.Toshkent: “o‘zbekiston”, 2017 yil; 3.Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017. – 491 b; III. o‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.Toshkent-2023; 2. R.Ro'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Cho'lpon, 2011; 3. Krahn, G. L., Walker, D. K., & Correa-De-Araujo, R. (2015). Persons with Disabilities as an Unrecognized Health Disparity Population . American Journal of Public Health, 105(2), 16-22; 4. Mitchell, D. T., & Snyder, S. L. (2000). The Body and Physical Difference: Discourses of Disability . University of Michigan Press.(Madaniyatda nogironlik va jismoniy farqlilik haqida tahlillar.); 5) Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011; 6.Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2006; IV. Internet ma‘limotlari: 1. http://ziyonet.uz; 2. http://psychol.ras.ru; 3.https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=53301; o‘

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NOGIRONLIK: TIBBIY MODELNING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Tibbiy modelning yuzaga kelishi

1.2. Tibbiy modelda nogironlikni davolash yo‘nalishlari

II BOB. NOGIRONLARGA TIBBIY XIZMATLAR KO‘RSATISH YO‘NALISHLARI

2.1. Nogironlik: tibbiy vositalar va davolash

2.2. Tibbiy modelning afzallik va kamchiliklari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить