Nutqning tovush madaniyatini shakllantirish orqali bolalarning bog‘lanishli nutqini o‘stirish - Дошкольное и начальное образование - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Nutqning tovush madaniyatini shakllantirish orqali bolalarning bog‘lanishli nutqini o‘stirish

Купить

MAVZU: NUTQNING TOVUSH MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH ORQALI BOLALARNING BOG‘LANISHLI
NUTQINI O‘STIRISH
Reja:
1. Kichik yoshdagi bolalarning o‘ziga xos xususiyatlari.
2. O‘rta yoshdagi bolalar nutqini o‘stirishning metodik masalalari.
3. Katta yoshdagi bolalarda nutqiy muloqotni rivojlantirish.

Nutqning tovush madaniyatini shakllantirish bolalarning bog‘lanishli
nutqini rivojlantirishda muhim o‘rin eallaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalar
ko‘pincha s-z, p-f, t-d, p-b, u-o‘, x-h, q-g‘ tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila
olmaydilar. Nutq jarayonida ketappan - ketayapman, Hojaxon – Shohjahon,
Yustam – Rustam, qalg‘a - qarg‘a kabi talaffuz etishda yo‘l qo‘yadigan
xatoliklarning oldini olish, ya’ni to‘g‘ri talaffuz etishga yo‘llash,
ovoz balandligiga, tovush sur’atiga e’tibor berish metodik jihatdan muhim
ahamiyatga ega. Ba’zi bolalar o‘zidan kichiklarni jerkib, ovozini ko‘tarib muomala
qiladilar. Shunda ular talaffuziga e’tibor qaratish, nutq madaniyatiga, me’yorda
so‘zlab, muomala qilishga o‘rgatish zarur. Chunki bolalikda tarkib topgan
muomala madaniyati inson umrining oxirigacha muhrlanib qoladi.
Samimiy muomala me’yori, xatto muomalada ko‘z qarashlari, boshqalar
oldida o‘zini tuta bilish – muomala madaniyatining oddiy talablaridir.
Yosh avlodning barkamol, yetuk, salohiyatli insonlar bo‘lib kamolga
yetishi uchun ona tilining barcha boyliklaridan, uning imkoniyatlaridan
foydalanish zarur. Shuning uchun ham maktabgacha ta’lim muassasasining eng
muhim vazifalaridan biri milliy adabiy til asosida bolalarning bog‘lanishli nutqini
shakllantirish va rivojlantirishdan iboratdir.
Kuzatishlardan ma’lumki, maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi tafakkurni
rivojlantirish bilan bog‘liq ravishda amalga oshiriladi. Tilni to‘g‘ri o‘rganish,
uning grammatik tuzilishiga e’tibor berib so‘zlashish, bolalarda erkin muhokama
yuritish, savollar berish, javob qaytarish, boshqalardan eshitgan fikrlari yuzasidan
xulosalar chiqarish, narsa va hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishning turli
ko‘rinishlarini anglab yetishga olib keladi.
Maktabgacha ta’lim muassasasida sog‘lom, tabiiy muhit yaratish,
bolalarning to‘g‘ri muomalaga kirishtirish, boshqalar bilan gaplashish
ishtiyoqining ortishiga turtki bo‘ladi. Buning uchun bolalar nutqining shaklan va
mazmunan mantiqiy birligiga erishishi muhim talab hisoblanadi.

Birinchi talab, dastlab bola o‘z lug‘at boyligiga ega bo‘lishi zarur. Bu uning
boshqalar bilan muomalaga kirishishida yordam beradi. Bunda tarbiyachi asosiy
diqqat - e’tiborini tabiiy holatda bolalarning lug‘at boyligini
oshirib borishga qaratadi. Bolalarning so‘z boyligini oshirishda esa
ularning kundalik faoliyatida tevarak-atrof bilan tanishib borishi muhim omil
bo‘lib hisoblanadi.
Ikkinchi muhim talab, bolalar nutqining grammatik tuzilishini aniq
shakllantirishga e’tibor berish. Bunda bolalarni yo‘naltiruvchi savollar, mashqlar
vositasida nutqdagi so‘zlarni to‘g‘ri ishlatish, gapni to‘g‘ri tuzishga o‘rgatish hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Uchinchi muhim talab, bolalarda tovush madaniyatini tarbiyalashdan
iboratdir. Zero, bolalarni tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etishga o‘rgatish metodika
ilmidagi murakkab masalalardan hisoblanadi.
To‘rtinchi muhim talab, dialogik nutq, ya’ni so‘zlashuv nutqini
rivojlantirishdir.
Beshinchi talab, hikoya qilib berishga (monologik nutq) o‘rgatishdir.
Bog‘lanishli nutqni rivojlantirishda monologik nutq katta yordam berishi
amaliyotda o‘z isbotini topgan. Tafakkurning rivojlanlanligi lug‘at boyligi, jumla
tuzish malakasi, o‘z fikrini erkin va ravon bayon eta olish ko‘nikmasi bilan
chambarchas bog‘liq.
Oltinchi talab, bolalarni badiiy adabiyot bilan tanishtirish bo‘lib, bolalar
adabiyoti va xalq og‘zaki ijodining eng yorqin namunalari kichkintoylarni yangi
bir olamga olib kirishga xizmat qiladi. Adabiy asarlar bilan tanishtirish bolalarda
faqat bog‘lanishli nutqni rivojlantiribgina qolmay, ularda badiiy adabiyotga mehr -
muhabbat tuyg‘ularini ham paydo qiladi.
Yettinchi talab, bolalarni savod o‘rgatishga tayyorlashdir.
Bu talablar maktabgacha tarbiyaning barcha bosqichlarida amalga
oshiriladi. Lekin ularning har birida bolalarning yosh xususiyati, shaxsiy
tayyorgarlik darajasi hisobga olinadi. To‘g‘ri, katta guruhda bolalar nutqi bir
muncha shakllanib qoladi. Zero, bog‘cha yoshidagi katta bolalar faoliyatining

mazmunan va shaklan xilma-xilligi ular nutqining takomillashib borishiga ham
yordam beradi.
Bolalarning tevarak-atrofni kuzatib borishi natijasida talaffuzi ham ijobiy
tomonga o‘zgara boshlaydi: tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydilar, jumlalar
mazmuni kengaya boradi, grammatik tomondan gapni to‘g‘ri tuza boshlaydilar,
lug‘at boyligi ham ortadi. Bolalarning o‘zlari kichik-kichik hikoyalar tuza
boshlaydilar va bu hikoyalarni erkin bayon qila oladilar. Ularda kattalar bilan
muloqotga kirishish, o‘z fikrini erkin bayon etish kabi xislatlar paydo bo‘la
boshlaydi. Shunga ko‘ra bolalar nutqida tovush madaniyatini takomillashtirish,
atrofdagi narsalar, predmetlar, hodisalar nomini ifodalovchi so‘z boyligini
kengaytirish, faollashtirish, monologik nutqning oddiy shakllariga rioya etish, o‘z
fikrini grammatik jihatdan to‘g‘ri va aniq ifodalay olish ko‘nikmalarini paydo
qilish muhim va zarur hisoblanadi.
Bu talablar bolalarda borliqni, tevarak-atrofni idrok etish, uni tushunish, his
etish, hikoyalar tuzish, o‘z fikrini bayon qila olish, ifodali o‘qish faoliyati
jarayonida tarkib toptiriladi.
Ma’lumki, bog‘lanishli nutqda bolalarning atrofdagilar bilan voqea-
hodisalar ta’siri natijasida o‘zaro munosabati, aloqasi ifodalanadi. Bu ifoda bir
yoki bir necha jumlalarda o‘z aksini topishi mumkin.
Bog‘lanishli nutqning shakllanishida bolaning tevarak-atrof bilan
munosabati, muomala shakli katta rol o‘ynaydi. Maktabgacha katta yoshdagi
bolalarning og‘zaki nutqqa doir, malaka va ko‘nikmalari mavjud bo‘lganligini
hisobga olib, ularda bog‘lanishli nutqni shakllantirishda, avvalo, tevarak-atrofni
kuzatishda nimalarga e’tibor berishimiz kerakligini aniqlab olishimiz zarur. Bular,
avvalo, ona-Vatan haqida dastlabki tasavvurlarni shakllantirishdan boshlanadi.
Bunda, birinchi navbatda, bolalar so‘z boyligini kengaytirishda Respublikamiz
tabiati,
kasb-hunarga oid, qurilish va qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan
mashinalar, narsalarning o‘ziga xos belgilari va ranglari, mehnatga munosabatni
ifodalovchi tushunchalar, nom va so‘zlar bilan boyitish zarur. Shuningdek, xalq

og‘zaki ijodi namunalarini o‘rganish: ona tilidagi antonim, sinonim, omonim
so‘zlarni tushunish va to‘g‘ri qo‘llashga doir tushunchalar, so‘zlar bilan boyitishga
erishish lozim. Bolalarni narsalarning nomlarini to‘g‘ri aytishga, ularning o‘xshash
va farqli tomonlarini tushunish, shakli, rangi, sifati, xossalarini, jinsi va turiga oid
yo‘naltiruvchi lug‘atini faollashtirish, nutqning grammatik tuzilishini
shakllantirish, nutq madaniyatini shakllantirish, dialogik va monologik nutqini
takomillashtirish va nihoyat savod o‘rgatishga tayyorlash muhim ahamiyat kasb
etadi.
So‘zlashish – monologik (bog‘lanishli) nutqning eng muhim metodi.
So‘zlashuv (dialogik) nutqni shakllantirish, bog‘lanishli nutqni tarkib
toptirishda eng muhim talablardan sanaladi. So‘zlashuv nutqi bolaning lug‘at
boyligiga bog‘liq bo‘ladi. Bunda bola o‘ziga murojaat qilganlarida suhbatdoshini
eshita olish, tushunish, savollarga to‘g‘ri javob bera olish bilan birga, so‘zlashuv
madaniyatini egallay borishi ham taqozo etiladi. Bolalar bilan suhbat jarayonida
ko‘proq yo‘naltiruvchi savollar beriladi.
Masalan, tabiatga sayohat paytida tarbiyachi tomonidan “Hozir yilning
qaysi fasli?”, “Bahorda tabiatda qanday o‘zgarishlar yuz beradi?”, “Bahorda
qanday qushlar uchib keladi?” kabi savollarning berilishi bolalarning dialogik
nutqining rivojlanishiga yordam beradi.
Bog‘lanishli nutqda eng muhim metod bu dialogik nutq, ya’ni bolalar bilan
so‘zlashishdir. So‘zlashish og‘zaki nutqning eng oddiy shakli bo‘lib, unda bola
o‘zini tutishi, ko‘z qarashi, xatti-harakati, ovozining past-balandligi, tezligi kabi
turli holatlar hisobga olinadi. So‘zlashish –
dialogik nutq, asosan kattalar yordamida amalga oshiriladi va u ayniqsa,
tevarak-atrofni bilish jarayonida yaxshi natijalar beradi. Jumladan, jamoat
joylarida, ko‘pchilik o‘rtasida nutq madaniyatiga rioya etishga e’tibor qaratiladi.
Bunda bir-birining nutqini to‘ldirib borish, tuzatishlar kiritish, so‘rash,
so‘rab bilib olish dialogik nutqqa o‘rgatishning usullari sanaladi.
Ma’lumki, muloqot ikki shaklda – erkin va maxsus tayyorlangan
mashg‘ulotlarda amalga oshiriladi. Kundalik hayot va taassurotlar asosida

uyushtiriladigan muloqot erkin muloqot bo‘lib, yo‘l-yo‘lakay o‘tkazilsa-da, bola
nutqining ifodali bo‘lishiga yordam beradi, ularda jumlalarni grammatik jihatdan
to‘g‘ri tuzish malakalarining paydo bo‘lishiga, so‘z zahirasining boyishiga olib
keladi. Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda ham bog‘lanishli nutqni
rivojlantirish texnologiyasi ishlab chiqilganda tavsiya etilgan matnni hikoya
qilishda voqeani kattalarning yordamisiz, mustaqil ifodalay olishga, lug‘at
boyligiga, matn mazmunini bayon etishda izchillikka rioya qilishi, tilning ifoda
vositalaridan foydalana olishi, nutqning ravonligi, tezligi, jumlalarni grammatik
jihatdan to‘g‘ri tuza olishi, tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etishi, nutq madaniyatiga
rioya etishiga qaratiladi. Misol tariqasida, “Ovchilar va quyonlar”, “Oqsoq bo‘ri va
qo‘ylar”, “Nimaning pati?” kabi o‘yinlardagi savol-javoblar ham bolalarning
dialogik nutqini rivojlantiradi. Tarbiyachi bolalarga “nimaning pati?” deb savol
beradi. Bolalar o‘rdakniki, qarg‘aniki, burgutniki deya javob qaytaradilar. O‘yin
shartiga asosan qushning nomini takror aytgan bola biror shartni bajaradi: o‘yinga
tushadi, she’r aytadi yoki qo‘shiq kuylaydi.
Bolalarning nutqini rivojlantirishda monologik nutq (bog‘lanishli, hikoya
qilib berish) ayniqsa, muhim ahamiyat kasb etadi. Monologik nutqda
yuqorida sanab o‘tilgan bog‘lanishli nutq talablarining barchasi jamlangan
bo‘ladi.
Bolalarning monologik nutqining shakllanishi ularni maktabga
tayyorlashning asosiy shartlaridan biridir. Zero, bog‘lanishli nutq bolalarning
mantiqiy tafakkurini va unga bog‘liq bo‘lgan zehnni o‘tkirlash, zukkolik kabi
xislatlarni ham tarkib toptiradi.
Bolalarda hikoya qilish ko‘nikmasi uning lug‘at boyligi, jumla tuzish
malakasi bilan ham ahamiyatlidir.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalarga muayyan mavzular bo‘yicha
ertaklar, rasmlar asosida hikoya tuzish topshirig‘i ham berilishi mumkin. Bunday
topshiriq ustida ishlash orqali ularda mustaqillik, ijodiy faollik rivojlantiriladi.
Masalan, “Bizning oila”, “Bahor fasli”, “O‘z - o‘tar soz”, “Qaldirg‘ochlar uchib

keldi” va hokazo mavzularda hikoya tuzishni tavsiya etish bolalarni nihoyatda
qiziqtiradi.
Hikoya qilish bolalarning jumlalarni grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzish,
tovushlarni, qo‘shimchalarni to‘g‘ri talaffuz etish, yoshiga mos darajada tasviriy
vositalardan to‘g‘ri foydalana olishiga yordam berib boriladi.
Kattalarning mehnat jarayonini kuzatish, tabiatga, ishlab chiqarish
korxonalariga, daryo, cho‘l, dalalarga sayohatlar asosida hikoyalar tuzishni tavsiya
etish ham bolalarning bog‘lanishli nutqini rivojlantirishda eng qulay usullar
sanaladi.
Bolalarning bog‘lanishli nutqini rivojlantirishda badiiy adabiyotning
imkoniyatlari kattadir. Maktabgacha tarbiya muassasalari tarbiyalanuvchilari
badiiy adabiyotning eng yorqin namunalari bilan har kuni tanishtirilib boriladi.
Hikoyatlar, rivoyatlar, ertaklar, maqollar, topishmoqlar, tez aytishlar va qo‘shiqlar
ular nutqining ifodaliligini
ta’minlab qo‘ya qolmaydi, balki so‘z zahirasini ham boyitadi, adabiy til
imkoniyatlaridan bahramand qiladi.
Bolalarda bog‘lanishli nutqni rivojlantirish ularni savodxonlikka o‘rgatish
bilan davom ettiriladi. Bu jarayon eshitganini anglab olishga ko‘nikma hosil qilish,
o‘z fikrini ifodali, aniq, tushunarli, grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalay olish bilan
bog‘liq bo‘ladi.
Bolalarning bog‘lanishli nutqini rivojlantirishda eng muhim vazifalar
sifatida ularning lug‘atini boyitish va faollashtirish, nutqining grammatik
tuzilishini, tovush madaniyatini, dialogik va monologik nutqni shakllantirish,
badiiy adabiyot namunalaridan foydalanish hamda savod o‘rgatishga tayyorgarlik
kabilarni kiritish mumkin.
Tevarak-atrofni o‘rganish jarayoni bola tafakkurini rivojlantirishda boshqa
hech narsa bilan almashtirish mumkin bo‘lmagan hissiy rag‘batlantirishga sabab
bo‘ladi. Bunday rag‘batlanish bog‘cha yoshidagi katta bolalar tarbiyasida muhim
ahamiyatga ega. Chunki, tevarak-atrofdagi predmetlar, voqeliklar asosida
tug‘iladigan hissiyot bola tafakkurida rivojlanib, uning tiliga, jonli ifodaga

ko‘chadi. Shuning uchun ham bolaning tevarak-atrofdagi voqelikni bilib borishi,
uning go‘zalligini, bitmas - tuganmas murakkabliklarini his etishi, ijtimoiy
munosabatlar va kattalar dunyosiga kirib borishi, uning har tomonlama kamol
topishi bilan birga, bog‘lanishli nutqining ham boyib, shakllanib borishiga olib
keladi. Zero, bolalik dunyoni zavqlanib, hissiyotlarga to‘lib idrok etish, uni kashf
etish bilan uyg‘undir.
Demak, bog‘lanishli nutqni rivojlantirish, xilma-xil va betakror dunyoni
metodik tomondan qiziqarli, turli shakl va vositalardan foydalangan holda zamon
talablari asosida bolalarga yetkazishni tashkil etish zaruratini keltirib chiqaradi. Bu
borada zamonaviy texnologiyalardan foydalanish bolalarning yoshi, o‘ziga xos
xususiyatlari, lug‘at boyligi, nutq madaniyati, nutqni grammatik jihatdan to‘g‘ri
tuza olish kabi juda ko‘p talablarni hisobga olish zarurati tug‘iladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh.Mirziyoyev. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi tog‘rida”gi PF-4947-son Farmoni .
2017 -yil 7 -fevral .
2. Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. –Toshkent, 2017. B.56.
3. Sh.Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. –Toshkent, 2017. B.592.
4. R.N.Nurmatov, X.N.Muzaffarova, G.X.Temurova. Nutq o‘stirish
nazariyasi va metodikasi. O‘quv-metodik qo‘llanma. - Jizzax , 2009 .
5. G.Nasriddonova, S.Xo‘jaahmedov. Nutq o‘stirish nazariyasi va
metodikasi . -Toshkent, 2011.-B.320.
6. M.R.Qodirova, F.R.Qodirova. Bolalar nutqini rivojlantirish
nazariyasi va metodikasi. -Toshkent, 2006.
7. M.Asqarxo‘jayeva, N.Hakimova. Bog‘chalarda o‘zbek tilini
o‘rgatish. -Toshkent, “O‘qituvchi”, 1994. -B.126.
8. S.G‘oziyeva, D.Ochilova, L.Dolimova. Badiiy terma kitob. -
Toshkent, “O‘qituvchi”, 1994. -B.222.

Nutqning tovush madaniyatini shakllantirish orqali bolalarning bog‘lanishli nutqini o‘stirish

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni