Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nutqning turlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI Psixologiya kafedrasi UMUMIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKA fanidan MUSTAQIL ISH MAVZU: NUTQNING TURLARI Ta’lim yo‘nalishi: 60230100 – Filologiya va tillarni o‘qitish ( o‘zbek tili) Toshkent-2026 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. NUTQNING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI…………………………………………………………….5 1.1. Nutq tushunchasi va uning inson psixik faoliyatidagi o‘rni………………..5 1.2. Nutqning shakllanishi va rivojlanishining psixologik-pedagogik omillari...8 I bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….14 II BOB. NUTQNING TURLARI VA ULARNING PEDAGOGIK AHAMIYATI…………………………………………………………………15 2.1. Og‘zaki va yozma nutqning psixologik xususiyatlari…………………….15 2.2. Monologik va dialogik nutq hamda ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni…..18 II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………22 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………24 2 KIRISH Mazkurmavzuningdolzarbligi. Insonningijtimoiyhayotidamuloqot muhimo‘rintutadi.Muloqotjarayonidaodamlaro‘zfikr-mulohazalari,his- tuyg‘ularivatajribalariniboshqalargayetkazadilarhamdao‘zaroaxborot almashadilar.Ushbujarayonningasosiyvositasinutqhisoblanadi.Nutqinson tafakkuribilanchambarchasbog‘liqbo‘lib,upsixologiyavapedagogika fanlaridamuhimtadqiqotobyektisifatidao‘rganiladi.Insonningfikrlashi, dunyonianglashjarayonivaijtimoiymunosabatlariko‘pjihatdannutqorqali namoyonbo‘ladi.Nutqpsixologikjarayonsifatidainsononginingfaoliyati bilan uzviy bog‘liqdir. U insonning fikrlash jarayonini tashqi ifoda etish vositasi bo‘lib,muloqotjarayonidamuhimkommunikativvazifanibajaradi.Shubilan birga,nutqpedagogikjarayondahamkattaahamiyatgaega.Ta’limjarayonida o‘qituvchivatalabao‘rtasidagimuloqot,bilimlarniyetkazishvao‘zlashtirish nutqorqaliamalgaoshadi.Demak,nutqinsonshaxsiningrivojlanishida,uning intellektualvaijtimoiykamolotidamuhimo‘rintutadi.Hozirgidavrdata’lim tizimidashaxsningerkinfikrlashi,o‘zfikrinianiqvaravonifodaetaolish qobiliyatinirivojlantirishmuhimvazifalardanbirihisoblanadi.Bundanutqning turlarini o‘rganish, ularning psixologik xususiyatla rini aniqlash hamda pedagogik jarayonda samarali qo‘llash katta ahamiyat kasb etadi. Talabalarning nutqmadaniyatinishakllantirishvaularningkommunikativkompetensiyasini rivojlantirish bugungi ta’lim tizimining dolzarb masalalaridan biridir. Mavzuningo‘rganilganlikdarajasiga nazartashlaydiganbo‘lsak,nutq vanutqfaoliyatimasalalariko‘plabpsixologvapedagogolimlartomonidan o‘rganilgan.Psixologiyafanidanutqinsonningmuhimpsixikjarayonlaridan biri sifatida tadqiq etilib, uning tafakkur, ong va muloqot bilan bog‘liqligi keng yoritilgan.Pedagogikafanidaesanutqningta’limjarayonidagiahamiyati, o‘quvchilarningnutqinirivojlantirishhamdanutqmadaniyatinishakllantirish masalalari ilmiy jihatdan o‘rganilgan. 3 Mazkurishningobyekti nutqjarayonivauninginsonfaoliyatidagi namoyon bo‘lish shakllari hisoblanadi. Ishningpredmeti esanutqningturlari,ularningpsixologikxususiyatlari hamda ta’lim jarayonidagi ahamiyatini o‘rganishdan iborat. Ishningmaqsadi nutqningturlarinipsixologikvapedagogikjihatdan tahlilqilish,ularningo‘zigaxosxususiyatlarinianiqlashhamdata’lim jarayonidagi ahamiyatini yoritib berishdan iborat. Quyidagi vazifalar: 1)nutq tushunchasining psixologik va pedagogik mohiyatini yoritish; 2)nutqning inson psixik faoliyatidagi o‘rnini aniqlash; 3)nutqning shakllanishi va rivojlanish omillarini tahlil qilish; 4)nutqning og‘zaki va yozma turlarining xususiyatlarini o‘rganish; 5)monologik va dialogik nutqning pedagogik ahamiyatini ko‘rsatib berish. Mazkurish kirish,ikkibob,harbirbobbo‘yichaxulosahamda umumiy xulosadan iborat bo‘lib, unda nutqning psixologik-pedagogik asoslari hamda nutq turlarining o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganiladi. Jami: 24-bet. 4 I BOB. NUTQNING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI 1.1. Nutq tushunchasi va uning inson psixik faoliyatidagi o‘rni Insondanutqqachonpaydobo‘lganligimuammosiniko‘ribchiqsak, insondaushburuhiyhodisaningpaydobo‘lishigasezilarlita‘sirko‘rsatganbir qatorfikrlarniajratibko‘rsatishmumkin.Buerdaboshlang‘ichnuqtaish, to‘g‘rirog‘i, faoliyatningqo‘shma shakli hisoblanadi, buning natijasida aloqaga shoshilinchehtiyojpaydo bo‘ladi.Filogenezdanutqdastlabfaqatodamlar o‘rtasidabevositaaloqavositasi,ular o‘rtasidalahzalikma‘lumotalmashish vositasisifatidaharakatqilgan.Butaxmin ko‘plabhayvonlarningaloqa vositalarini ishlab chiqqanligi bilan tasdiqlanadi. Misoluchun, shimpanzelarda biznisbatanyuqoridarajadarivojlangannutqnitopamiz,uqaysidirma‘noda odamgao‘xshaydi.Biroq,shimpanzenutqifaqathayvonlarning organik ehtiyojlarinivaularningsub'ektivholatlariniifodalaydi.Buemotsional ekspressiviboralartizimi,lekinhechqachonhayvondantashqaridabironbir narsaningramziyokibelgisiemas.Hayvonlartilidainsonnutqiboybo‘lgan ma‘nolar vaundanhamko‘proqma‘nolarmavjudemas.Shimpanzelarning imo- mimikvapantomimikmuloqotiningturlishakllaridahissiyvaekspressiv harakatlar juda yorqin,shakl va soyalarga boy bo‘lsa-da, birinchi o‘rinda turadi. O‘zbekmillatidafikrnitasdiqlashuchunoldtomongaboshsiltashbilan ifodalansa,xuddishuma‘nonibalgarlardaboshnisarak-sarakqilishanglatib keladi.Birxalqdasanashboshmoldoqdanboshlansa,boshqasidajimjiloqdan, birisidabarmoqlar bukilsa, ikkinchisida unday qilinmaydi 1 . Etnikstereotiplarasosidamuayyankechinmalarni,ma‘lumaxborotlarni shaxslararomunosabatjarayonidauzatishvaqabulqilishdaifodalanuvchi tovushsiz, lekinma‘noli,mazmunliharakatturiimo- ishoralinutqdeyiladi.1 Ismoilov E. Nutq va uning psixologik xususiyatlari. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 5 Yuzharakatlari(fizionomiya)yordamida insonniinson tomonidanidrokqilish, o‘zgalarfikrigajavobqaytarish,tanaa‘zolariranginingo‘zgarishihisobiga shaxslararomunosabatgakirishishdanamoyonbo‘luvchinoverbalnutqturiga mimikadeyiladi. Noverbalnutqnishartliravishdaquyidagiturlargaajratish mumkin:1)tovushsiz: a)imo-ishora,b)mimikad)pantomimika,e) daktiologik;2)tovushli:a)exologik (aks-sado),b)signifikatsiya(shartli belgilar,signallar,modellar).Og‘zakinutqnoverbalturkumdankeyinpaydo bo‘lgannutqturidanbiri hisoblanadivaushartliravishdaquyidaginutq ko‘rinishlariniqamraboladi: monologik,dialogik,poliologik,tashqi,ichki, ekspressiv,impressiv,lakonik(yig‘iq, qatra),affektiv(his-hayajon,jahl). Nutqningikkixil:dialogikvamonologikturlarimavjudbo‘llib,ularninghar qaysisi o ‘z xususiyatiga ega. Dialogiknutqshakli(ikkiyokibirnechakishiningsuhbati,savollarva uningjavoblari)butoMiqboMmagan(qisqa)javobdir.Dialogik nutqning asosiybelgilarito‘liqbo‘lmagan,undovso‘zlardaniborat,aniq intonatsion manodorlik (ifodalash), imo-ishora va boshqalardir. Dialogik nutqdasavol tuza olishvasavolberish,eshitgansavoligataalluqlijavobniberish,kerakli e’tirozni bildirish, suhbatdoshining javobini tuzatish va toldirish, muhokama va nuinozaraqilish,o‘zfikriniasoslashvaboshqalarjudamuhimdir.Monologik nutq birkishiningnutqibo‘lib,so‘zlovchidankeng,aniq,to‘liq,bog‘langan fikrni talabetadi. Monologhikoytushuntirish,so‘zlovchidano‘zfikriniasosiynarsaga qaratishni,jonli,obrazli,his-hayajonbilangapirishnitalabetadi. V.1. Tixeyeva, A. Sh. Usova, A. M. M uxina, L. A. Penevskaya, M. M. Konina,O. I. Solovyovavaboshqalarningbogianishlinutqsohasidaolibborganilmiy tadqiqotishlaridabolalardaboglanishlinutqnirivojlantirishdatarbiyachining rahbarlikroligakattaahamiyatberadilar.Ular:„Agardabog‘ianishlinutqqa qaratilgan mashg‘ulotlar uzluksiz (sistemali) tarzda olib borilsa, unga tarbiyachi ongli ravishdarahbarlikqilsa,bolalardao‘zfikrlarinibir-birigabog‘lab 6 gapirishmalakasirivojlanadi",deganfikmibayonetadilar.O‘zininghayotiy ma‘nosigako‘ranutqko‘pfunktsionalxususiyatgaega.Bu nafaqataloqa vositasi,balkifikrlashvositasi,ong,xotira,ma‘lumot(yozmamatnlar) tashuvchisi, boshqa odamlarning xatti-harakatlarini boshqarish va shaxsning o‘z xatti- harakatlarini tartibga solish vositasidir. Uning funktsiyalarining ko‘pligiga ko‘ra, nutqpolimorfikfaoliyatdir,ya‘ni.turlifunktsionalmaqsadlaridaturli shakllarda taqdimetiladi:tashqi,ichki,monolog,dialog,yozma,og‘zakiva boshqalar.Nutqning ushbushakllaribir-birigabog‘liqbo‘lsa-da,ularning hayotiy maqsadi bir xil emas.Masalan, tashqi nutq, asosan aloqa vositasi, ichki- fikrlashvositasirolinio‘ynaydi.Yozmanutqko‘pinchama‘lumotniyodlash usulisifatidaishlaydi.Monologbir tomonlama,dialogesaikkitomonlama ma‘lumot almashish jarayoniga xizmat qiladi.Tilni nutqdan farqlash muhimdir. Ularningasosiyfarqlariquyidagicha.Til-buodatiybelgilartizimidir,uning yordamidaodamlaruchunma‘lumma‘novama‘nogaegabo‘lgantovushlar birikmasiuzatiladi.Boshqatomondan,nutq-buyozma belgilarningmos keladigantizimibilanbirxilma‘nogaegavabirxilma‘nogaega bo‘lgan talaffuz qilingan yoki sezilgan tovushlar to‘plamidir. Tiluniishlatadiganbarchaodamlaruchunbirxil,nutqalohidao‘ziga xosdir.Nutqnutqningushbu xususiyatlario‘zigaxosbo‘lganshaxsyoki odamlarjamoasiningpsixologiyasini ifodalaydi,tilo‘ziuchuno‘zibo‘lgan odamlarvanafaqattirikodamlar,balki yashaganbarchaodamlarning psixologiyasini aks ettiradi. oldin va ushbu tildagaplashar edi.Xulosa o‘rnida shuniaytishmumkinkinutqbualoqavositasihisoblanibinson nutqorqali o‘ziningemotsionalholatinibildirishimuloqotqilishimimkin.Inson paydo bo‘lganidantohozirgidavrgachainsonningnutqishakillanibbordi.Insoniyat paydobo‘lishiningdastlabkidavrlaridaimo–ishoralarorqalimuloqotqilgan 7 bo‘lsalar keyinchalik ovoz aparatining shakillanish i hamda psixologik rivojlanishinatijasida og‘zaki nutq shakillandi 2 . 1.2. Nutqning shakllanishi va rivojlanishining psixologik-pedagogik omillari Tarbiyajarayoni-bushaxsdamuayyanruhiy,aqlim,jismoniy,axloqiy vama’naviy sifatlarnishakllantirishgaqaratilganamaliypedagogikjarayon. Shuningdekuinsonning jamiyatdaqandayo‘rinegallashi,kimbo‘lishi, insonninginsonliginita’minlaydiganeng qadimiyvaadabiyqadriyatlardir. Tarbiyasizalohidaodamham,kishilikjamiyatihammavjud bo‘laolmaydi. Chunkiodamvajamiyatningmavjudliginita’minlovchiqadriyatlartarbiya tufayliginabiravloddanboshqaavlodgaya’nikelajakavlodgao‘tadi.Tarbiya haqida buyukbobokalonimiz Alisher Navoiy shunday deb yozadi: ,,Qobiliyatli odamnitarbiyaqilmaslik zulmkorlikvanoqobilodamgatarbiyahayfdir. Tarbiyaning ayab unisini nobud qilma, tarbiyangni bunisiga zoye ketkazma».Ya’nitarbiyanikeraklijoydavakerakliinsonlargaberish haqida aytibo‘tilgan. Nutqningnormalshakllanishiuchunmiyayarimkorteksining ma’lumbiryetuklikka erishishi,artikulyarapparatningshakllanishiva eshitishningsaqlanibqolishikerak.Yanabir ajralmasshart-bubolaning hayotining birinchi kunlaridan boshlab to‘liq huquqli nutq muhiti.1 yoshdan 6 yoshgachabo‘lgannutqnirivojlantirishningasosiyko‘rsatkichlarikeltirilgan. Nutq buzilishi bo‘lgan bolalar - bu normal eshitish va buzilmagan aql bilan nutq rivojlanishidaog‘ish bo‘lgan bolalar. Nutqbuzilishlarixilma-xilbo‘lib,ulartalaffuzningbuzilishi,nutqning grammatiktuzilishi,lug‘atningkambag‘alligi,shuningdek,nutqtezligiva ravonliginingbuzilishidanamoyonbo‘lishimumkin.Og‘irlikdarajasigako‘ra, nutqbuzilishlarinidavlat maktabidao‘qishgato‘sqinlikqilmaydiganlargava 2 Ismoilov E. Nutq va uning psixologik xususiyatlari. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. B-757-760. 8 maxsustayyorgarliknitalabqiladigan og‘irkasalliklargabo‘lishmumkin. «Nutq buzilishi, nutqiy muomalaning cheklanganligi bola shaxsining shakllanishigasalbiyta’sirko‘rsatishi,aslidaboMmaganruhiybuzilishlarni, hissiyirodaviysohaningo‘zigaxosxususiyatlarinikeltiribchiqarishi,uning xarakteridagi salbiy faziiatiar (tortinchoqlik, qat’iyatsizlik, odamovilik, salbiylik,nomukammalliktuyg‘usi) ningrivojlanishiuchunyo‘lochib berishimumkin».Bularningbarchasiommaviybolalar muassasalaridanutqi buzilganbolalarhamalohidayordamgamuhtoj.Ko‘pgina«umumiy ta’lim» bolalarbog‘chalaridanutqterapiyasiguruhlarimavjudbo‘lib,ulardabolalarga nutq terapevtivamaxsusta’limgaegao‘qituvchilaryordamberadi.Nutqni tuzatishdantashqari,bolalarxotira,diqqat,fikrlash,umumiyvanozikmotorli ko‘nikmalarni rivojlantirish bilan shug‘ullanadilar, savodxonlik va matematikanio‘rgatadilar.Umumta’limmaktablari qoshidagilogopediya markazlarida maktab yoshidagi bolalarga yordam ko‘rsatilmoqda. Nutq markazlarigatalaffuzidanuqsonibor,nutqirivojlanmaganligisababliyozishda nuqsonibor, duduqlanganbolalaryuboriladi.Maktabdaginutqterapiyasi mashg‘ulotlarining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan oilaning to‘g‘ri nutq ko‘nikmalarinimustahkamlashgaqanchalikhissaqo‘shishiga bog‘liq. Og‘ir nutqbuzilishlaridabolalarniommaviybolalarmuassasalaridao‘qitishmumkin emas, shuning uchunog‘ir nutqbuzilishibo‘lganbolalar uchunmaxsus bolalar bog‘chalarivamaktablarmavjud.Og‘irnutqbuzilishiningasosiybelgisi-bu oddiyeshitishvabuzilmaganaql bilanog‘zakialoqavositalarininganiq cheklanishi.Bundaykasalliklardanaziyatchekadiganbolalardanutqzaxirasi kam, ba’zilari esa umuman gapirmaydi. Bu holatda boshqalar bilanmuloqot juda cheklangan. Ushbu bolalarning aksariyatiulargaaytilgannutqnitushunishga qodirbo‘lishigaqaramay, ularning o‘zlari boshqalar bilan og‘zaki muloqot qilish imkoniyatidanmahrum Bubolalarningjamoadagiqiyinpozitsiyasigaolibkeladi:ulartengdoshlari 9 bilan o‘yinlarda,ijtimoiyfaoliyatdaishtiroketishimkoniyatidanto‘liqyoki qismanmahrum. Bundaysharoitlardamuloqotningrivojlanayotganta’siri minimaldir.Shusababli,aqliy rivojlanishuchunyetarliimkoniyatlarga qaramay,bundaybolalarikkilamchiaqliyzaiflikni boshdankechirishadi,bu ba’zidaularninoto‘g‘riintellektualjihatdanpastdebhisoblashgaasosberadi. Butaassurotsavodxonliknio‘zlashtirishda,arifmetikmasalalarnitushunishda kechikishbilankuchayadi.Harbirbolaningengbirinchita’sirmuhitiuning oilasi hisoblanib, psixologik ta’sirlar hamaynan shu muhitdan boshlanib salbiy omillargaya’ninutqnuqsonlarigaolibkeladi.Shuninguchunharbirlogoped birinchio‘rindapsixologikta’sirniqanchalikahamiyatliekanliginiota onalargayetarlichatushuntirishkerak.Bolanutqiningrivojlanishiuchunaynan ota- onaning namunabo‘ladi.So‘nggiyillardapsixologikomillarxavfiortib bormoqda.Shusababli bolalarningilkyoshidanoqpsixonevrolognazoratida bo‘lishiga e’tibor kuchayib boshladiboshlandi. Ilkyoshlardabolanionadanajratishba‘zanmiyafaoliyatiningog‘ir buzilishlarinikeltiribchiqaradivakeyinchalikhissiyturg‘unlikningbuzilishi, o‘z navbatida nutq kamchiliklari bilan murakkablashishi mumkin bo‘lgan xulq- atvor buzilishlarining rivojlanishigaasosiy sabablardan biri bo‘lib qoladi. Bola hayotining keying davrlarida psixoloiyasigata’sir qiladigan tashqi muhit salbiy omillardanhimoyalashota-onavamaktabgachata’limmuassasasitarbiyachi, pedogog-logopedlar vazifasi hisoblanadi. Bolaning ulg‘ayishi varivojlanishiga qarab,tashqimuhitta’sirlariningo‘sibborishihisobigako‘payuvchipsixik travmaoluvchivaziyatlardoirasibirmunchakengayadi.Bulartengdoshiyoki kattalarbilan mojorolimunosabat,haddantashqarijazolash,qo‘rqitish, cho‘chish (qo‘rqinchli hayvonningto‘satdan paydo bo‘lishi, „qo‘rqinchli filmni tomoshaqilish,„qo‘rqinchli»ertak)vaboshqalarni o‘zichigaoladi.Misol tariqasidahozirdakengtarqalganpsixologta’sirlaroqibatidakelibchiqadigan duduqlanish nutq nuqsonini olaylik. 10 Duduqlanishnutqnuqsonisoniko‘payibborayotganibugungikunda psixologiksalbiy ta’sirlarko‘puchrayotganidandarakberadi.Shusababli muammoningyechiminitopishda kasallikkeltiribchiqaradiganomilni kamaytirishkerak.Duduqlanuvchibolao‘znuqsoninianglagach,odamlardan uzoqlashishgavanutqiymuloqotdanqochishgaharakatqiladi. Buning natijasidabolanutqiumumansutlashibqolishigaolibkeladi.Duduqlanishni keltiribchiqaruvchi asosiy asab buzilishi -bu logofobiya. Logofobiya - nutqdan, muloqotdanqo‘rqish ma’nosinibildiradi.Logofobiyaduduqlanuvchining barcha shaxs xususiyatlariga ta’sir etadiva uning xulqida salbiy o‘zgarishlarga sababbo‘ladi.Logofobiyabolaruhiyatigashudarajada qattiqta’siretadiki, hattoduduqlanishbartarafetilgandankeyinhamo‘zasoratlariniqoldiradi. Ayrim ota- onalar duduqlanuvchi farzandlari bilan xuddi bemorlarga bo‘lgandek munosabatdabo‘ladilar.Ularbolalarningko‘ngillarigaqaraydilar,hamdardlik bildiradilar.Bundabolalardanevrozrivojlanishimumkin.Duduqlanishfaqat psixologiksabablardanemasbalki,balki genetikvaboshqasabablarorqali kelibchiqadi.Muhimibuvaboshqanuqsonlarnipsixologik tomondan karreksiyalshsamaralinatijaberadi.Insonhusnichiroylibo‘lishigo‘zallikni to‘liqta’minlabberaolmaydi.Chiroylitalaffuz,nutqningravonligihamko‘rk aslida.Lekinmanashuko‘rkkaziyonyetkazuvchivazararlovchi omilbu- nutqbuzilishidir.Dunyomiqyosidagistatistikma’lumotlargako‘ranutq nuqsonlariningsoni ko‘payib bormoqda,shuning uchun bolalar va o‘smirlarda nutqkamchiliklarinioldiniolish dolzarbmuammobo‘libqolgan.Bizning mamlakatimizdanutqkamchiliklarigaegabolalar bilanolibboriladigan korreksion- tarbiyaviyvapedagogikishgakattae’tiborqaratilmoqda. Nutq kamchiliklariniertaaniqlash,korreksionta’limvatarbiyanitashkilqilishva ta’limtarbiyaninguslublarimasalasinihalqilishbo‘yichama’lummiqdorda yutuqiargaerishilgan. Ko‘phollardamaxsusta’siretishyo‘llariorqali bolalardagiturlixilnutqpatologiyalarinioldini olishgaerishilmoqda. 11 Bolalardaginutqkamchiliklarinio‘zvaqtidaoldiniolishnerv-psixik kasalliklamioldiniolishbilanuzviybog‘liqdir.Budavolash,pedagogikva ijtimoiy ta’sirlamio‘z ichiga olgan kompleks tadbirlar orqali amalga oshiriladi. Nutqningnormalshakllanishiuchunmiyayarimkorteksiningma’lumbir yetuklikka erishishi,artikulyarapparatningshakllanishivaeshitishning saqlanib qolishi kerak. Yanabir ajralmasshart-bubolaninghayotiningbirinchikunlaridan boshlabto‘liqhuquqlinutqmuhiti. 1yoshdan6yoshgachabo‘lgannutqni rivojlantirishningasosiyko‘rsatkichlarikeltirilgan. Nutqbuzilishibo‘lgan bolalar - bu normal eshitish va buzilmagan aql bilan nutqrivojlanishida og‘ish bo‘lganbolalar.Nutqbuzilishlarixilma-xilbo‘lib,ulartalaffuzningbuzilishi, nutqninggrammatiktuzilishi,lug‘atningkambag‘alligi,shuningdek,nutq tezligiva ravonliginingbuzilishidana moyonbo‘lishimumkin. Og‘irlik darajasigako‘ra,nutqbuzilishlarinidavlatmaktabidao‘qishgato‘sqinlik qilmaydiganlargavamaxsustayyorgarliknitalabqiladiganog‘irkasalliklarga bo‘lishmumkin.«Nutqbuzilishi,nutqiymuomalaningcheklanganligibola shaxsiningshakllanishigasalbiy ta’sirko‘rsatishi,aslidaboMmaganruhiy buzilishlarni,hissiy-irodaviysohaningo‘ziga xosxususiyatlarinikeltirib chiqarishi,uningxarakteridagisalbiyfaziiatiar(tortinchoqlik, qat’iyatsizlik, odamovilik,salbiylik,nomukammalliktuyg‘usi)ningrivojlanishiuchunyo‘l ochibberishimumkin.Og‘irnutqbuzilishlariuchunxarakterlixususiyatuning umumiy rivojlanmaganligibo‘lib,unutqningtovushvaleksik,grammatik jihatlariningpastligidanamoyonbo‘ladi.Natijadaog‘irnutqbuzilishibo‘lgan bolalarningaksariyatidafikrlash, nutqniumumlashtirish,o‘qishvayozishda qiyinchiliklarmavjud.Bularningbarchasiaqliy rivojlanishningbirlamchi saqlanishiga qaramay, fan asoslarini o‘zlashtirishni qiyinlashtiradi. Nutqkamchiligigaegabolalarnitarbiyalashjarayonidaota-onalarva pedagoglardoimoo‘zxulq-atvorinivao‘ziningmavqeyinianglashilozim. o‘zarotushunish,rag‘batlantirish,o‘zarohurmat,tartibnisaqlash,oilaa’zolari 12 o‘rtasidagisingaripedagogva ota-onalaro‘rtasidagio‘zarota’sirnutq kamchiligigaegabolalardagipsixogenreaktivholatlarprofilaktikasidajiddiy rol o‘ynaydi. Xususan, ushbu holat duduqlan uvchi o‘quvchil ar uchun dolzarbdir.Bolalarnutqiynuqsonbilanbog‘liqshaxsiykechinmalar,nutq qo‘rquvi,nutqiy muloqotnitalabqiluvchivaziyatdanqochishvahoakazo holatlarkuzatilsa,logopedo‘zishida muhimpsixoterapevtikaksentni kuchaytirishilozim.Buaksentvapsixoterapiyashakllari hardoimbola yoshigavauningindividualpsixologikta’sirlanishxususiyatlarigabog‘liq bo‘ladi.Nutqiynuqsonbelgilariniyaxshibilishvahisobgaolishzarur, shuningdek,uning to‘liqkompensatsiyasihame’tiborgaolinadi.Buning natijasidaharbirbolanihartomonlama sinchikovlikbilano‘rganish,nutq kamchiligigaegabolalarkorreksionta’lim-tarbiyasining yuqoridarajadagi variantini tuzishda alohida ahamiyat kasb etadi. o‘qituvchilogopedning guruhdagibarchabolalamingindividualxususiyatlarinianiqbilishinuqsonni bartarfetish imkoniyatinibelgilashgayordamberadi,buninguchunkerakli muddatlarnio‘rganish, umumta’limmaktablaridasturibo‘yichao‘qitishga qaraboldindanbahoberishimkonini beradi. Ko‘pchiliknuqsonlaryuzaga kelishipsixologiyagabog‘liqbo‘lganiuchunavvalo psixologiksabablarni aniqlab bartaraf etish katta ahamiyatga ega. Misoluchunpsixologik bosimlarnatijasidako‘pginanutqnuqsonlari, aqliyvaruhiykasalliklarkelibchiqadi.Nutq nuqsonlarigamisolqilib: duduqlanish, nutqning to‘liq rivojlanmasligi, funksional dislaliya,mator alaliya kabinutqningfonetik,grammatik,leksikbuzilishlarkabilarnio‘zichigaoladi. Bundaybuzilish-psixik-ijtimoiysabablari:ommaviyvamajmualidepressiya; ota-onalar tomonidan diqqat- e’tiborning sustligi; bolalarga nisbatan qattiqqo‘llik; oila va aholi intellektualsaviyasining pastligi; oiladagi ajralishlar; 13 fojialivaziyat(ekologik,ijtimoiy,iqtisodiy);ruhiypedagogiktashxisva korreksiyaning sifati, hajmi va hozirgi zamon talablariga javob bermasligi 3 . I bob bo‘yicha xulosa Nutqinsonfaoliyatiningmuhimtarkibiyqismibo‘lib,umuloqot jarayonida fikr, his-tuyg‘u va axborot almashishning asosiy vositasi hisoblanadi. Psixologiyavapedagogikafanlaridanutqinsontafakkuri,ongvaijtimoiy munosabatlarbilanuzviybog‘liqbo‘lganmurakkabpsixikjarayonsifatida qaraladi. Nutq orqali inson o‘zfikrini ifodalaydi, atrof-muhitni anglaydihamda jamiyatbilanaloqagakirishadi.Bobdavomidanutqtushunchasiningmazmun- mohiyati, uning inson psixik faoliyatidagi o‘rni hamda nutqning shakllanishi va rivojla nishiga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilindi. Nutq tafakkur bilan chambarchasbog‘liqbo‘lib,insonfikriningtashqiifodasisifatidanamoyon bo‘lishita’kidlandi.Nutqinsonshaxsiningijtimoiylashuvijarayonidamuhim rolo‘ynashi,uningrivojlanishiesamuhit,ta’lim-tarbiyavamuloqotjarayoni bilanbevositabog‘liqekanligianiqlandi.Nutqningshakllanishivarivojlanishi jarayonidapedagogikomillar,xususanta’limmuassasalaridaolibboriladigan ta’lim-tarbiyaishlarimuhimahamiyatkasbetishiqaydetildi.O‘qituvchiva talaba o‘rtasidagi samarali muloqot, to‘g‘ri tashkil etilgan o‘quv jarayoni hamda nutqiyfaoliyatnirivojlantirishgaqaratilganmashg‘ulotlarshaxsnutqining takomillashishigaxizmatqiladi.Xulosaqilibaytganda,nutqinsonningpsixik va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Uning shakllanishi va rivojlanishi ko‘plabpsixologikhamdapedagogikomillargabog‘liqbo‘lib,ushbujarayonni chuquro‘rganishta’limtizimidanutqmadaniyatinirivojlantirishvasamarali muloqotni ta’minlaydi. 3 AliyevaM.,IsmatovaS. Pedagogiktarbiyajarayonidanutqbuzilishlarivauningpedagogik-psixologik omillari. // Образование и инновационные исследования (2024 год №1). B-33. 14 II BOB. NUTQNING TURLARI VA ULARNING PEDAGOGIK AHAMIYATI 2.1. Og‘zaki va yozma nutqning psixologik xususiyatlari Nutq,insonlaruchuno‘zgarmaydiganhayotiyvositavaijodiyan'anadir. Buan'anabirqanchatahlilvatadqiqotlaryordamidarivojlantirilishiva yaxshi musta mlarn olish uchu n mustahkam bo‘lishi kerak. Psixolingvisti ka, psixolo giya va lingvistika bilan bog‘liq o‘zgaruvchilarni o‘rga nuvch multidisiplinariysoha,nutqningtushunadiganvaizohlovchijihatlaribo‘yicha tahlilqiladi.Buningo‘zichigao‘xshash,yozmavaog‘zaki nutqni takomillashtirishningpsixolingvistikasosi,insonlarorasidao‘zaromuloqotva kommunikatsiyao‘rganishningengmuhimqismidir.Buyozuvda"Yozmava Og‘zaki Nutqni Takomillashtirishning PsixolingvistikAsosi" mavzusiniko‘rib chiqamizvauningnimaifodalashinio‘rganamiz. Psixolingvistikayozmava og‘zakinutqnitushunishvaizohlashningo‘rganilishi vao‘zgaruvchilarini tahlilqiladi. Bu, insonlaro‘rtasida tushunarliva soddamuloqotnita'minlashga o‘zko‘rsatgichlarinioshiradi. Og‘zakivayozmanutqpsixolingvistikasi, fonologiya(o‘tishningovoziva qoidalarini)vaortografiya(yozuvning yozilishivauningqoidalari)ningmustahkamliginio‘rganadi.Bu,insonlarning yozmanutqdaso‘zlarinito‘g‘ritalaffuzqilishlarigavatog‘riyozishlarigao‘z ta'siriniko‘rsatadi. Grammatikavatushunchaqoidalariyozmavaog‘zaki nutqnito‘g‘riyozishdao‘rinolishikerak.Psixolingvistikasoslar,insonlarning so‘zlarinito‘g‘rijamlash,atrofmuhabbatdamas'uliyatvadoimoo‘rganish jarayonlarinita'minlashdayordamberaolishadi.Nutqijodiyativasan'atning psixolingvistiktushunchalari,ularningog‘zakiva yozmanutqdaqanday ifodalashvata'sirqilishlarigao‘zta'siriniko‘rsatadi.Buningo‘rniga,she'rlar, qissalarvaboshqaijodiyusullarorqalitushunarlimuloqotolib borishni o‘rganishning ahamiyatini ifodalaydi. Psixolingvistik asoslar, nutq rivojlantirishvata'limjarayonlaridahamkattao‘rin tutadi.Ular,nutqni 15 o‘rganuvchilarvatalabalaruchunmustahkamvasamaralita'limmateriallarini rivojlantir ishda yordam bera olishadi. Yozma va og‘zaki nutqni takomillashtirishning psixolingvistik asosi, insonlaro‘rtasida o‘zaro muloqotni o‘rganishningvaijodiysan'atnirivojlantirishningkatta qismidir.Bu,nutq tushunish,izohlash,grammatika,tushunchaqoidalarvanutqsan'ati bilan bog‘liqbarchamasalalarnio‘zichigaoladi.Busoha,insonlaruchunsoddava samarali nutq o‘rganish va o‘zgaruvchilarni oshirishning eng muhim asoslaridanbiri hisoblanadi.Psixolingvistika,boshqatillarvamadaniyatlar bilanbog‘liqnutqgae'tibor qaratadi.Bu,o‘zarotarjima,tillaro‘rgatishva tadbir-nazariytahlilnio‘zichigaoladi. Insonlarboshqatillarnio‘rganishva ularga ega bo‘lishi orqali ko‘proq dunyomadaniyatini tushunishadi.Yozma va og‘zaki nutqni takomillashtirishning psixolingvistik asoslariga ko‘ra, kommunikatsiya va o‘zaro tushunish muhimdir. Bu, insonlar o‘rtasida muloqotning tushunishvaizohlashnio‘rganishgayordamberaolishikerak. Psixolingvistlar,o‘zaro tushunishvao‘tkazishningo‘zgaruvchilarinitahlil qilishda o‘zgaruvchilarnitushuntiradilar. Nutq psixologiyasi, insonlar o‘rtasida odamlarningtushunishvata'assurotini o‘rganishnio‘zichigaoladi.Insonlar o‘rtasidagitushunish,fikrlashvatushunishnio‘rganishgayordamberaolishi kerak.Yozmavaog‘zakinutqnitakomillashtirishningpsixolingvistikasoslari, nutqning o‘zgaruvchilarini,o‘rganilishivarivojlantirilishinitushunishga yordamberadi.Bu psixolingvistiktahlilo‘zgaruvchilarinitushuntirib,ularni o‘rganish va yaxshi mustamlarni olishning asoslarini o‘rgatadi. Psixolingvistika va yozma-og‘zaki nutq o‘rganish sohasi texnologiya bilan ham kengaydi.Bugungikunda,kompyuterlarvaxabarlashdasturlariningyirikroli bor. Masalan,avtomatlashtirilgantiltarjimalarivao‘rganisho‘lchamini oshirishuchun texnologiyalarniqo‘llasho‘rganishdamuhimdir. Nutq o‘rganish psixolingvistikasi, insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunish va kommunikatsiyanioshirishgayordamberadi.Bu,o‘zgaruvchilaro‘rtasidagi qat'iytushunishni oshirish va tushunishni engib olishning usullarini o‘rganishni 16 o‘zichiga oladi. Nutqnitakomillashtirishni ngpsixolingvistikasoslari, yaratuvchilikvasan'atningo‘rganishvaijodiyjihatlaribilanhambog‘liqdir. Insonlaro‘rtasidagio‘zarotushunish vamuloqot,san'atvayaratuvchilikda muhimo‘rintutadi. Nutqnio‘rganishnimustaqilrivojlantirishvaoshirish uchunpsixolingvistika o‘rganishningo‘zgaruvchilarinitushuntiradi.Buning natijasida,insonlarnutqnio‘rganishdao‘zlariningo‘zinioshirib,yaratuvchilik vaijodiyliknirivojlantirish imkoniyatigaegabo‘ladi. Yozmavaog‘zaki nutqnitakomillashtirishningpsixolingvistikasoslari,insonlar o‘rtasidagi muloqotvao‘zgaruvchilarinioshirishningmuhimasoslarinio‘zichigaoladi. Bumultidisiplinariysoha,nutqningtushunadiganvaizohlovchijihatlari, grammatika,tushunchaqoidalari,ijodiyat,kommunikatsiya,o‘zarotushunish va texnologiyalarnio‘rganish va oshirishga yordam beradi.Nutq psixologiyasi vapsixolingvistikabilanbog‘liqo‘rganish,insonlaruchuno‘zaromuloqotni oshirish, ijodiylik va san'atdarivojlantirishning asosini tashkil etadi. "Yozmava Og‘zakiNutqni TakomillashtirishningPsixolingvistikAsosi" mavzusidao‘rganish,nutqningo‘zgaruvchilarinitushuntirib,o‘rganishva rivojlantirishni tahlil qiladigan multidisiplinariy soha haqida o‘rganish imkonini ko‘rsatdi.Psixolingvistikainsonlaro‘rtasidagimuloqotvakommunikatsiya, ijodiyatvasan'at,tushunishvaizohlash,grammatikavatushunchaqoidalari, o‘zarotushunishva texnologiyao‘rganishdao‘zgaruvchilarnioshirishga yordamberadi.Busoha,nutqni o‘rganishvao‘zgaruvchilarnimustamlarini olishdakattaahamiyatgaega.Buesainsonlaro‘rtasidagio‘zarotushunishni oshirishvaijodiylikvasan'atningo‘rganilishida o‘zta'siriniko‘rsatadi. Psixolingvistika va yozma-og‘zaki nutq o‘rganish sohasi, insonlar uchun nutqni tushunishvaizohlash,kompetentlikvamustaqilo‘rganish,kommunikatsiyava o‘zaro tushun ishda yuqori darajada o‘z ichiga oladi. U insonla rni 17 o‘zgaruvchilarini mustamlariniolishvaijodiylikvasan'atningo‘rganishini oshirishga yordam beradi 4 . 2.2. Monologik va dialogik nutq hamda ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni Monologiknutq-bubirkishiningnutqibo‘lib,ma’lumbirmavzuyoki g‘oyabo‘yichauzluksizvaizchiltarzdaifodalanadi.Monologiknutq,asosan, birtomonlamamuloqot sifatidaqaraladi,chunkiundafaqatbirshaxso‘z fikrlarinibildirishbilancheklanadi.Bunutq shakliasosanma'ruzalar, chiqishlar, hikoyalar, insho va boshqa yozma yoki og‘zakiifodalarda uchraydi. Uningafzalligishundaki,nutqso‘zlovchitomonidanto‘liqnazoratqilinadiva maqsadga erishish uchun izchil tarzda ifodalash imkonini beradi. Dialogik nutq esaikkiyokiundanortiqshaxso‘rtasidaolibboriladigano‘zaromuloqotdir. Bu nutq shakli o‘zaro savol-javob, fikr almashish va muloqot orqali rivojlanadi. Dialogiknutqturlivaziyatlarda,masalan,suhbatlarda,munozaralarda yokikundalik muloqotdakengqo‘llaniladi.Dialogdanutqningharikki tomonlamarivojlanishi,o‘zarotushunishvafikrlarnibir-birigamoslashtirish talabqilinadi. Ushbumaqoladamonologikvadialogiknutqshakllarining tilshunoslikdagio‘rni,ularningog‘zakinutqnirivojlantirishdagixususiyatlari vaijtimoiykommunikatsiyadagiroli tahlilqilinadi.Harikkinutqshakli o‘ziningafzalliklari,kamchiliklarivao‘zigaxos xususiyatlarigaegabo‘lib, og‘zakinutqningto‘g‘rivasamaralirivojlanishigakattata'sirko‘rsatadi.Nutq shakllariningbir-birinito‘ldirishivaularningijtimoiyvaziyatlargamos ravishdaishlatilishi,o‘znavbatida,muloqotningsamaradorliginioshiradi. Maqolada monologikvadialogiknutqningo‘zarofarqlarivaularningta'siri chuqurtahlilqilinadi,hamdaog‘zakinutqnirivojlantirishningmuhimjihatlari ko‘rib chiqiladi. 4 XusanovaG.Yozmavaog‘zakinutqnitakomillashtirishningpsixolingvistikasosi.//“PEDAGOGS”international research journal. B-200. 18 Og‘zakinutq—buinsonningo‘zfikrlarini,hissiyotlarini,istaklariniva ma'lumotlariniog‘zakitarzdaifodalashusulibo‘lib,ujamiyatdagibarcha kommunikatsion jarayonlarningasosinitashkiletadi.Og‘zakinutqodamlar o‘rtasidagio‘zaromuloqotda muhimahamiyatgaegabo‘lib,tilshunoslikda uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi bir qatoromillar mavjud. Nutqning shakllari, mazmuni,strukturasivavazifalaritilvamadaniyatgabog‘liqravishdaharxil bo‘lishimumkin.Asosiynutqshakllarimonologikvadialogikbo‘lib,harbiri o‘zigaxosxususiyatlargaega. Monologiknutqbirkishiningo‘zfikrlarini izchilvato‘liqtarzdaifodalashibilanajralib turadi.Bushaklko‘pincha o‘ziningmuayyanmavzugabag‘ishlanganligibilanajralibturadi vabir tomonlama ifodalashni o‘z ichiga oladi. Monologik nutqning asosiy xususiyatlariquyidagilardaniborat:Izchillik:Monologiknutqdabirfikrning o‘rinliravishdayoritilishivamantiqiy ravishdarivojlanishitalabetiladi. So‘zlovchio‘zfikrlariniizchilvaaniqtarzdataqdimetadi. Ma'lumotliva maqsadgayo‘naltirilgan:Monologiknutqko‘pinchama'lumotyetkazishyoki muayyan g‘oyani ilgari surish uchun ishlatiladi. Bu shakl nutqni tinglovchi yoki o‘quvchiuchunqulayvatushunarliqilishnimaqsadqiladi. Birtomonlama muloqot:Monologiknutqdafaqatbirshaxsfikrlariniifodalaydi, tinglovchi yokiboshqaishtirokchilarfaqatpasivrolnio‘ynaydi.O‘rnatilganstruktura: Monologiknutqdastrukturaviyelementlarmavjudbo‘lib,bu nutqnianiqva izchilqilishgayordamberadi.Bundakirish,rivojlanishvaxulosaqismlari muhim o‘rin tutadi.Misollar: ma'ruza, chiqish, hikoya, insho, tezis.Monologik nutqningsamaralirivojlanishigaquyidagiomillarta'sirqiladi.Nutqning izchilligi vaaniqifodalanishiso‘zlovchiningnutqmadaniyatigabog‘liqdir. Monologiknutqdao‘z fikrlarinianiqvatushunarlitarzdabayonetaolish muhimahamiyatgaega.Tinglovchibilan interaktivaloqaningyo‘qligi monologik nutqning o‘ziga xosligini kuchaytiradi. Bu esa nutqniyanada tizimli va mukammal qilishga olib keladi. 19 Dialogiknutqikkiyokiundanortiqkishilaro‘rtasidaolibboriladigan muloqotdir.Bu nutqshaklio‘zarofikralmashish,savol-javoblarvaizohlar bilan rivojlanadi. Dialogiknutqning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Interaktivlik:Dialogiknutqdanutqningharikkitomonlamarivojlanishitalab etiladi.So‘zlovchilar bir-birining fikrlarinieshitib, o‘z fikrlarinibildiradilarva shuorqalio‘zaro aloqadabo‘ladilar. Savol-javobshakli:Dialogiknutqning muhimxususiyatiuningsavol- javobformatida rivojlanishidir.Savollar so‘rovchanlikniifodalashvamuloqotnidavomettirishuchun ishlatiladi. Dialogik nutq ko‘pincha qisqa va tezkorfikr almashinuvi bilan xosdir. Bu nutq shakli, ayniqsa,kundalikmuloqotda,suhbatlardavamunozaralardakeng qo‘llaniladi.O‘zarofikr almashishvatushunish:Dialogiknutqdaharbir ishtirokchi o‘z fikrini bildiradi, boshqalarbilan o‘zaro tushunish va kelishuvga erishishgaharakatqiladi.Bunutqshakliinsonlarning bir-biriganisbatan fikrlarininguyg‘unliginitalabqiladi. Misollar:suhbat,munozara,intervyu, savol-javob,konferensiya. Monologiknutqdavaqtaniqtartibdabelgilangan bo‘lsa,dialogiknutqdavaqtdoimiyravishdao‘zgaribturadi,chunkimuloqot jarayonidavomidafikrlaro‘zgarishimumkin. Monologiknutqninganiqva izchilstrukturasimavjud,dialogiknutqdaesafikralmashishjarayoniyanada erkinvaba’zantartibsizbo‘lishimumkin. Og‘zakinutqnirivojlantirishda monologikvadialogiknutqningbirgalikdagiishlatilishinutqningsamarasini oshiradi.Monologiknutq,asosan,fikrlarniizchilvato‘g‘ri ifodalashni ta’minlaydi,dialogiknutqesaodamlarningo‘zarofikralmashishvatushunish imkoniyatlarinikengaytiradi.Og‘zakinutqnirivojlantirishdabuikkiturdagi nutq shakllariningmuvozanatliishlatilishi,nutqniyanadasamaraliva mazmunliqilishgayordam beradi. Monologikvadialogiknutqshakllari og‘zakinutqningikkiasosiyshaklibo‘lib,ular o‘zaromuloqotdaturli vazifalarnibajaradi.Monologiknutqizchillikvama'lumot yetkazishga qaratilganbo‘lsa,dialogiknutqo‘zarofikralmashishvatushunishjarayonini rivojlantiradi.Harikkinutqshakliog‘zakinutqnirivojlantirishdamuhim 20 ahamiyatgaegava ularbirgalikdaishlatilgandasamaradorliginioshiradi. Nutqnirivojlantirishdabuikkishaklni to‘g‘riqo‘llash,tilshunoslikva kommunikatsiyasohasidagio‘rganishvao‘rganishjarayonlariniyaxshilashga yordamberadi.Xulosaqismi:Og‘zakinutqningrivojlanishidamonologikva dialogiknutqshakllariningo‘rninihoyatdakatta.Harikkalashaklhamo‘ziga xos xususiyatl arga ega bo‘lib, ularning samarali ishlatilishi nutqning mazmuniniboyitadivakommunikatsiyaniyanadasamaraliqiladi.Monologik nutqbirkishiningo‘zfikrlariniizchil,to‘liqvaaniqlik bilanifodalashga qaratilganbo‘lib,asosanma'ruzalar,chiqishlar,hikoyalarkabibirtomonlama ifodalarni o‘z ichiga oladi. Bunda so‘zlovchi nutqni boshqaradi, va tinglovchilar faqat tinglovchi sifatidaqatnashadilar. Dialogiknutqesa ikkiyoki undan ortiq shaxso‘rtasidao‘zarofikralmashishvamuloqotorqaliamalgaoshiriladi.Bu shakldao‘zarosavoljavob,tushunishvakelishuvgaerishishmuhimo‘rin tutadi. Monologiknutq,izchilligivaaniqligibilane'tiborqaratadi,buesa muayyanmavzunichuquryoritishvama'lumotlarnianiqyetkazishdayordam beradi.Boshqa tomondan,dialogiknutq,o‘zaro fikralmashish,yangig‘oyalar yaratishvaturlinuqtainazarlarnibirlashtirishuchunqulaydir.Bunutqshakli muloqotda erkinlik va interaktivlikni ta'minlaydi,ijtimoiy va madaniy jihatlarni ko‘proqaksettiradi. Og‘zakinutqnirivojlantirishda,monologikvadialogik nutqshakllariningbirgalikdaishlatilishiyanadasamaralinatijalarberadi.Har birshaklo‘ziningalohidafunktsiyasinibajarishikerak,shuningdek,ularning kombin atsiyasi kommunikatsio n jarayon ni kuchaytiradi va nutqnin g rivojlani shini yanada boyitad i. Nutqni ng izchil va erkin bo‘lish i, so‘zlovchiningmalakasivatilmadaniyatigabog‘liqbo‘lib,harikkishaklni to‘g‘riqo‘llashog‘zakinutqnisamaralivamazmunliqilishgayordamberadi. Shubilanbirga,monologikvadialogiknutqshakllariningjamiyatda,turli ijtimoiy rollardavaturlikommunikatsionvaziyatlardaqandayishlatilishini tushunish,tilva muloqotmadaniyatiningrivojlanishigaijobiyta'sir ko‘rsatadi. 21 Nutqnirivojlantirishdabushakllarning ahamiyatinitushunish,muloqotni yaxshilash,odamlaro‘rtasidagiijtimoiyaloqalarni mustahkamlashvao‘zaro tushunishni oshirishga yordam beradi 5 . II bob bo‘yicha xulosa Mazkurbobnutqningasosiyturlarihamdaularningpsixologikva pedagogik xususiyatlari haqida. Nutqning og‘zaki va yozma shakllari insonning muloqotjarayonidafikriniifodalashningmuhimvositalariekaniqaydetildi. Og‘zakinutqbevositamuloqotjarayonidatezkorvajonlitarzdanamoyon bo‘lib,undaohang,intonatsiya,mimikavaimo-ishoralarmuhimrolo‘ynaydi. Yozmanutqesafikrnianiq,mantiqiyvaizchiltarzdaifodalashnitalabqiladi hamdaaxborotniuzoqvaqtsaqlashvayetkazishimkoniniberadi.Bobda monologikvadialogiknutqningo‘zigaxosxususiyatlarihamyoritibberildi. Monologik nutq bir shaxs tomonidan bayon qilinadigan nutq shakli bo‘lib, unda fikrlarizchilvamantiqiytarzdaifodalanadi.Dialogiknutqesaikkiyokiundan ortiqshaxso‘rtasidagimuloqotjarayonidayuzagakeladivaundasavol-javob, fikralmashishkabijarayonlarmuhimo‘rintutadi.Harikkalanutqturiham insonningkommunikativfaoliyatidamuhimahamiyatgaega.Pedagogiknuqtai nazardanqaralganda,nutqturlarinirivojlantirishta’limjarayoniningmuhim vazifalar idan biri hisoblana di. Talabalar ning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish,ularningo‘zfikrinierkinvaaniqifodaetishko‘nikmalarini shakllantirishta’limsamaradorliginioshirishgaxizmatqiladi.Shuboista’lim jarayonida monologik va dialogik nutqni rivojlantiris hga qaratilgan mashg‘ulotlar va metodlardan samarali foydalanish muhim. 5 TulkunovnaN.Og‘zakinutqnirivojlantirishdamonologikvadialogiknutqshakllarixususiyatlari.//“Yangi O‘zbekistonda tabiiy va ijtimoiy-gumanitar fanlar” respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. B-108. 22 UMUMIY XULOSA Mazkur ishda nutqning mohiyati, uning psixologik va pedagogik asoslari hamdanutqningasosiyturlariilmiyjihatdantadqiqetildi.Ishjarayonidanutq inson faoliyatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u muloqot, tafakkur va ijtimoiy munosabatlarbilanuzviybog‘liqekanianiqlandi.Nutqorqaliinsono‘zfikrini ifodalaydi,bilimvatajribasiniboshqalargayetkazadihamdajamiyatbilan o‘zaroaloqaga kirishadi.Ishningbiri nchi bobidanutq tushunchasining psixologik-pedagogikmohiyati,uninginsonpsixikfaoliyatidagio‘rnihamda nutqning shakllanishi va rivojlanish omillari yoritib berildi. Nutq tafakkur bilan chambarchasbog‘liqbo‘lib,insonfikriningtashqiifodasisifatidanamoyon bo‘lishita’kidlandi.Shuningdek,nutqningrivojlanishidamuhit,ta’lim-tarbiya, muloqotjarayonivapedagogikta’sirmuhimahamiyatkasbetishiqaydetildi. Ishningikkinchibobidaesanutqningturlari,xususanog‘zakivayozmanutq, shuningdekmonologikvadialogiknutqningo‘zigaxosxususiyatlaritahlil qilindi.Ushbunutqturlariningharbiriinsonningmuloqotjarayonidamuhim vazifanibajarishihamdata’limjarayonidatalabalarningnutqiyfaoliyatini rivojlantirishdakattaahamiyatgaegaekaniko‘rsatibberildi.Ayniqsa,og‘zaki vayozmanutqnirivojlantirish,shuningdekmonologikvadialogiknutq ko‘nikmalarinishakllantirishta’limsamaradorliginioshirishgaxizmatqiladi. Xulosaqilibaytganda,nutqinsonningpsixologikvaijtimoiyrivojlanishida muhimo‘rintutadi.Nutqningturlariniilmiyjihatdano‘rganishhamdaularni pedagogik jarayonda samarali qo‘llash shaxsning nutq madaniyat ini shakllantirish,uningfikrlashqobiliyatinirivojlantirishvasamaralimuloqotni ta’minlashdamuhimahamiyatkasbetadi.Shuboista’limjarayonidanutqni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish zarur hisoblanadi. 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1.AliyevaM.,IsmatovaS.Pedagogiktarbiyajarayonidanutqbuzilishlariva uningpedagogik-psixologikomillari.//Образованиеиинновационные исследования (2024 год №1). 2.D. G. Myers. Psychology. – New York: Worth Publishers,2010. 3.E. G‘oziev. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010. 4.F.I.Xaydarov. N.I.Xlilova. Umumiy psixologiya. – Toshkent: 2010. 5.Ismoilov E. Nutq va uning psixologik xususiyatlari. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 6.Po‘latova M.P «Maxsus pedogogika» Toshkent 2014. 7.S.L.Rubinshteyn.Umumiypsixologiyaasoslari.–Moskva:Pedagogika, 1989. 8.SH. F. Sagatova. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Voris-nashriyoti, 2025. 9.TulkunovnaN.Og‘zakinutqnirivojlantirishdamonologikvadialogiknutq shakllari xususiyatlari. // “Yangi O‘zbekistonda tabiiy va ijtimoiy-gumanitar fanlar” respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 10. Xusanova G. Yozma va og‘zaki nutqni takomillashtirishning psixolingvistik asosi. //“PEDAGOGS” international research journal. II. Elektron manbalar 11. https://uz.wikipedia.org 12. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NUTQNING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI

1.1. Nutq tushunchasi va uning inson psixik faoliyatidagi o‘rni

1.2. Nutqning shakllanishi va rivojlanishining psixologik-pedagogik omillari

II BOB. NUTQNING TURLARI VA ULARNING PEDAGOGIK AHAMIYATI

2.1. Og‘zaki va yozma nutqning psixologik xususiyatlari

2.2. Monologik va dialogik nutq hamda ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить