Информация о документе

Цена 19900UZS
Размер 113.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 11 Декабрь 2024
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

O'qish darslarida masal o'tish uslubiyati (2-sinf)

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI UNIVERSITETI Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ KAFEDRASI “_____________________________ “ FANIDAN KURS ISHI Mavzu:________________ Bajardi:_________________________________ ________________ fakulteti, guruh talabasi Tekshirdi ; ______________ - 20 MAVZU: O'QISH DARSLARIDA MASAL O'TISH USLUBIYATI (2-sinf) MUNDARIJA: KIRISH ………...……………………………………………………..………7 I.BOB. BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT 1.1. Adabiy janrlar…………………………………………………………….8 1.2. Adabiyot janrlari……………………………………………………...…..9 1.3.Masalning tuzilishi va uning turlari……………………………...………12 II.BOB. MASALNI O’QISH METODIKASI 2.1. Masal haqida……………………………………………………………15 2.2. Adabiyot nazariyasida masal....................................................................17 2.3. Bolalar uchun eng qiziqarli masallar…………………………………....21 XULOSA ........................................................................................................35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI .................................36 KIRISH Boshlang’ich sinflarda Masalni o’rganishda bolalarni Masalni ifodali o’qishga va uning mazmunini qisqa, ba’zan bir necha so’z bilan aytib berishga (Masalni to’liq qayta hikoya qildirish tavsiya etilmaydi), ayrim qatnashuvchilarning xarakterli xususiyatlarini aytib, o’zaro qiyoslashga o’rgatish muhim ahamiyatga ega. Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh personaj obrazini tahlil qilishga kirishiladi. 1- sinfda bolalar Masalni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash kulgili hikoya kabi qabul qilsalar, 2- sinfdan boshlab ular Masaldagi hayvonlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, Masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq she’riy tarzda bo’lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola boshlaydilar. Masal tili ustida ishlaganda, o’quvchilar nutqini boyitish uchun unda ishlatilgan obrazli iboralar, badiiy vositalar o’quvchilarga mustaqil toptiriladi: o’quvchilar o’qituvchi bergan gap yoki iborani Masaldagi ibora bilan almashtiradilar. Masalan, SHukur Sa’dullaning “Laqma it” Masalining tili ustida ishlash jarayonida o’qituvchi “Qish kelib sovuq boshlandi. Bo’ron turdi” gaplarini beradi, o’quvchilar gaplarini topib aytadilar. Masal tahlil qilinayotganda voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni aniq idrok etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. CHunonchi, ularga ayrim epizodlarni so’z bilan tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida tavsif tuzish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib o’qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga muvofiq. Personajga xarakteristika berishda uning xatti-harakati bilan birga, tilning o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali o’qishga tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, avtor tilini yaxshi tushunish, xar bir personajning individual xarakterini hisobga olish zarur. Masalan, “Laqma it” Masalini o’qiganda, laqma itning yalinib- yolvorishi, mushukning to’g’riso’zligi muomalasi orqali ifodalandi. Dialogli Masallarni rollarga bo’lib o’qish, inssenirovka qilib, aytdirish maqsadga muvofiqdir. I. BOB.BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT 1.1. Adabiy janrlar Adabiy janrlar - tarixan shakllangan guruhlar adabiy asarlar, rasmiy va mazmunli xususiyatlar to'plami bilan birlashtirilgan (tanlash faqat rasmiy belgilarga asoslangan adabiy shakllardan farqli o'laroq). Bu atama ko'pincha "adabiyot turi" atamasi bilan noto'g'ri belgilanadi. Adabiyotning nasl-nasabi, turlari va janrlari o'zgarmas, asrlardan beri mavjud va abadiy mavjud bo'lgan narsa sifatida mavjud emas. Ular badiiy tafakkur evolyutsiyasiga qarab tug'iladi, nazariy jihatdan amalga oshiriladi, tarixiy rivojlangan, o'zgartirilgan, hukmronlik qilgan, so'nib ketgan yoki chekinib ketgan. Eng barqaror, asosiysi, albatta, “janr” ning nihoyatda umumiy tushunchasi, eng dinamik va o‘zgaruvchani esa, “janr”ning ancha o‘ziga xos tushunchasidir. Jinsni nazariy asoslashga birinchi urinishlar mimesis (taqlid) haqidagi qadimgi ta'limotda o'zlarini his qiladi. “Respublika” da Aflotun, keyin “Poetika” da Aristotel she’riyat nimaga, qanday va qanday vositalar bilan taqlid qilishiga qarab uch xil bo‘ladi, degan xulosaga kelgan. Boshqacha aytganda, badiiy adabiyotning umumiy bo‘linishi taqlidning predmeti, vositalari va usullariga asoslanadi. Poetikada tarqalgan badiiy vaqt va makonni tashkil qilish usullari (xronotop) haqidagi alohida mulohazalar adabiyotning turlari va janrlariga keyingi bo'linish uchun shart-sharoit yaratadi.Aristotelning umumiy xususiyatlar haqidagi g'oyasi an'anaviy ravishda rasmiy deb ataladi. Uning vorislari 18—19-asrlar nemis estetikasi vakillaridir. Gyote, Shiller, avgust. Shlegel, Shelling. Taxminan bir vaqtning o'zida buning aksi - badiiy adabiyotning umumiy bo'linishiga mazmunli yondashish tamoyillari yaratildi. U gnoseologik tamoyildan kelib chiqqan Gegel tomonidan boshlangan: dostonda badiiy bilishning predmeti ob'ekt, lirikada - sub'ekt, dramada - ularning sintezi. Shunga ko‘ra, epik asarning mazmuni yaxlit bo‘lib, odamlar irodasiga hukmronlik qiladi, shuning uchun unda voqea rejasi ustunlik qiladi; lirik asar mazmuni lirik qahramonning ruhiy holati, kayfiyatidir, shuning uchun undagi voqea-hodisalar fonga tushadi; dramatik asarning mazmuni maqsad sari intilish, shaxsning harakatda namoyon bo`ladigan irodaviy faoliyatidir. Tur kategoriyasidan kelib chiqqan, to g rirog i, uning tushunchalarini aniqlovchi,ʻ ʻ ʻ konkretlashtiruvchi “tur” va “janr” tushunchalaridir. An'anaga ko'ra, biz turlarni adabiy tur ichidagi turg'un strukturaviy shakllanishlar deb ataymiz, hatto kichikroq janr modifikatsiyalarini ham guruhlashtiramiz. Masalan, doston hikoya, ocherk, qissa, qissa, roman, she’r, doston kabi kichik , o‘rta va katta turlardan iborat. Biroq, ular ko'pincha qat'iy terminologik ma'noda turlarni tarixiy, tematik yoki tarkibiy jihatdan aniqlaydigan janrlar deb ataladi: qadimgi roman, Uyg'onish davri qisqa hikoyasi, psixologik yoki ishlab chiqarish inshosi yoki romani, lirik qissa, epik qissa (“Taqdir odami” M. Sholoxov). Ba'zi strukturaviy shakllar o'ziga xos va janr xususiyatlarini birlashtiradi, ya'ni. janr turlari mavjud emas (masalan, o rta asr ʻ teatrining soti va moralit turlari va shu bilan birga janrlari). Biroq, sinonim so'zlardan foydalanish bilan bir qatorda, ikkala atamaning ierarxik farqlanishi ham dolzarbdir. Shunga ko'ra, turlar bir qator turli belgilarga ko'ra janrlarga bo'linadi: tematik, stilistik, strukturaviy, hajmli, estetik idealga nisbatan, voqelik yoki fantastika, asosiy estetik kategoriyalar va boshqalar. 1.2.Adabiyot janrlari  Komediya - dramatik asar turi. Hamma xunuk va kulgili, kulgili va noqulay narsalarni ko'rsatadi, jamiyatning illatlarini masxara qiladi.  Lirik she'r (nasrda) - muallifning his-tuyg'ularini hissiy va she'riy ifodalovchi badiiy adabiyot turi.  Melodrama - personajlari ijobiy va salbiyga keskin bo'lingan drama turi.  Fantaziya fantastika adabiyotining kichik janri. Bu kichik janrdagi asarlar epik ertak tarzida, qadimgi mif va rivoyatlar motivlaridan foydalangan holda yozilgan. Syujet odatda sehr, qahramonlik sarguzashtlari va sayohatga asoslangan; syujetda odatda sehrli mavjudotlar mavjud; Aksiya o‘rta asrlarni eslatuvchi ertaklar olamida sodir bo‘ladi.  Xususiy maqola - real hayot faktlarini aks ettiruvchi hikoya, epik adabiyotning eng ishonchli turi.  Qo'shiq yoki qo'shiq - lirikaning eng qadimiy turi; bir necha misra va xordan iborat she’r. Qo‘shiqlar xalq, qahramonlik, tarixiy, lirik va hokazolarga bo‘linadi.  Ertak - o'rta shakl; qahramon hayotidagi bir qator voqealarni yoritib beruvchi asar.  She'r - lirik epik asar turi; she'riy hikoya qilish.  Hikoya - kichik shakl, personaj hayotidagi bir voqea haqidagi asar.  roman - katta shakl; voqealarida odatda ko plab personajlar ishtirokʻ etadigan, taqdirlari bir-biriga bog langan asar. ʻ Romanlar falsafiy, sarguzasht, tarixiy, oilaviy va ijtimoiydir.  Fojia - ko'pincha o'limga mahkum bo'lgan qahramonning baxtsiz taqdiri haqida hikoya qiluvchi dramatik asar turi.  Utopiya - ilmiy fantastikaga yaqin, muallif, jamiyat nuqtai nazaridan ideal modelini tavsiflovchi fantastika janri. Distopiyadan farqli o'laroq, u muallifning modelning benuqsonligiga ishonchi bilan ajralib turadi.  epik - muhim tarixiy davr yoki yirik tarixiy voqea tasvirlangan asar yoki asarlar silsilasi.  Drama - (tor ma'noda) dramaturgiyaning yetakchi janrlaridan biri; personajlar dialogi shaklida yozilgan adabiy asar. Sahnada ijro etish uchun mo'ljallangan. Ajoyib ifodaga e'tibor qaratildi. Kishilarning o`zaro munosabatlari, ular o`rtasida vujudga keladigan ziddiyatlar personajlar harakati orqali ochilib, monolog-dialogik shaklda gavdalanadi. Drama tragediyadan farqli ravishda katarsis bilan tugamaydi. Janr - adabiy asarning bir turi. Epik, lirik, dramatik janrlar mavjud. Liroepik janrlar ham ajralib turadi. Janrlar shuningdek, hajmi bo'yicha katta (shu jumladan rom va epik roman), o'rta ("o'rta hajmdagi" adabiy asarlar - romanlar va she'rlar), kichik (hikoya, qissa, insho) ga bo'linadi. Ularning janrlari va tematik bo'linmalari mavjud: sarguzasht romani, psixologik roman, sentimental, falsafiy va boshqalar. Asosiy bo linish adabiyot janrlari bilan bog liq. Jadvaldagi adabiyot janrlarini ʻ ʻ e’tiboringizga havola qilamiz. Janrlarning tematik bo'linishi ancha shartli. Mavzu bo'yicha janrlarning qat'iy tasnifi yo'q. Masalan, lirikaning janr-tematik xilma-xilligi haqida gapiradigan bo'lsak, ular odatda sevgi, falsafiy, manzarali lirikalarni ajratib ko'rsatishadi. Ammo, tushunganingizdek, qo'shiqlarning xilma-xilligi ushbu to'plam bilan tugamaydi. Masal - axloqiy, satirik xarakterdagi she'riy yoki nasriy adabiy asar. Masalning oxirida qisqacha axloqiy xulosa - axloq deb ataladigan narsa bor. Aktyorlar odatda hayvonlar, o'simliklar, narsalardir. Masalda odamlarning illatlari masxara qilinadi. Masal eng qadimgi adabiy janrlardan biridir. IN Qadimgi Gretsiya Ezop (miloddan avvalgi VI-V asrlar) nasrda ertak yozish bilan mashhur edi. Rimda - Fedr (milodiy I asr). Hindistonda "Panchatantra" ertaklari to'plami III asrga to'g'ri keladi. Hozirgi zamonning eng ko'zga ko'ringan fabulisti frantsuz shoiri J. Lafonten (XVII asr). Rossiyada ertak janrining rivojlanishi 18-asr o rtalari — 19-asr boshlariga to g riʻ ʻ ʻ keladi va A.P. Sumarokov, I.I.Xemnitser, A.E.Izmailov, I.I.asrning Polotsklik Simeon va 1-yarmidagi nomlari bilan bog liq. XVIII asr A. D. Kantemir, V. K. ʻ Trediakovskiy. Rus she'riyatida bema'ni va ayyor ertakning intonatsiyalarini etkazadigan ertak erkin she'rlari ishlab chiqilgan. I. A. Krilovning ertaklari o'zining real jonliligi, oqilona hazil va ajoyib tili bilan Rossiyada ushbu janrning gullab-yashnagan davrini belgilab berdi. IN Sovet davri Demyan Bedniy, S. Mixalkov va boshqalarning ertaklari shuhrat qozondi. Ertakning kelib chiqishi haqida ikkita nazariya mavjud. Birinchisi, Otto Kruziusning nemis maktabi A. Xausrat va boshqalar, ikkinchisi amerikalik olim B. E. Perri tomonidan taqdim etilgan. Birinchi tushunchaga ko‘ra, ertakda hikoya birlamchi, axloq esa ikkinchi darajali; ertak hayvonlar haqidagi ertakdan, hayvonlar haqidagi ertak esa afsonadan kelib chiqqan. Ikkinchi tushunchaga ko‘ra, ertakda axloq birlamchi; ertak taqqoslash, maqol va matallarga yaqin; ular kabi, ertak bahslashish uchun yordamchi sifatida paydo bo'ladi. Birinchi nuqtai nazar Jeykob Grimmning romantik nazariyasiga borib taqaladi, ikkinchisi Lessingning ratsionalistik kontseptsiyasini jonlantiradi. 1.3.Masalning tuzilishi va uning turlari 19-asr filologlari yunon yoki hind ertaklarining ustuvorligi haqidagi bahs- munozaralar bilan uzoq vaqt shug'ullangan. Endi shuni aytish mumkinki, yunon va hind ertagi materialining umumiy manbai Shumer-Bobil ertaklari bo'lgan. Dostonlar - qahramonlar jasorati haqidagi rus xalq dostonlari. Epos syujetining asosini qandaydir qahramonlik voqeasi yoki rus tarixining ajoyib epizodi tashkil etadi (shuning uchun dostonning mashhur nomi - " antik davr ”, “kampir”, ko‘rilayotgan harakatning o‘tmishda sodir bo‘lganligini bildiradi). Dostonlar odatda tonik misrada ikki-to‘rt urg‘u bilan yoziladi. "Eposlar" atamasi birinchi marta 1839 yilda "Rus xalqining qo'shiqlari" to'plamida Ivan Saxarov tomonidan kiritilgan bo'lib, u buni "Igorning yurishi haqidagi ertak" dagi "eposlarga ko'ra" iborasiga asoslanib taklif qilgan, bu "ko'ra" degan ma'noni anglatadi. faktlar". Masal axloqiy mazmunni kinoyaviy obrazlar orqali aks ettiradigan badiiy asardir. U ko’proq she’riy tarzda yoziladi. Masalda inson xarakteriga xos xususiyatlar kinoyaviy obraz lar—hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga ko’chiriladi. Ko’pincha masalning kirish qismida, ba’zan oxirida qissadan hissa, ya’ni ibratli xulosa chiqariladi. Bu o’quvchilarni axloqiy tomondan tarbiyalashga katta imkon beradi. Masalda fikrning qisqa, lo’nda, chiroyli va ifodali tasvirlanishi, tilining o’tkirligi va xalqchilligi o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stirishda muhim material hisoblanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulminatsion nuqta va yechimi bo’lgan kichik pyesani eslatadi. U biror voqea- hodisani qisqa va mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. Bolalarni masaldagi kinoyaviy mazmun emas, balki, birinchi navbatda, obrazlarning go’zalligi o’ziga jalb qiladi. Shuning uchun masal ustida ishlashni hayvonlar hayotidan yozilgan hikoya ustida ishlash kabi uyushtiriladi. Odatda, masal personajlari o’z xatti-harakatlari, fe’l-atvorlari bilan, nutqiy uslublari, odatlari bilan o’zlarini tavsiflaydilar, ba’zan bu xarakteristikani masalning boshqa personaji to’ldiradi. Muallifning o’zi esa bir-ikki so’z bilan xarakteristikani mukammallashtiradi. Boshlang’ich sinflarda masalni o’qishga o’rgatishda bolalarga masalni ifodali o’qishga va uning mazmunini qisqa, ba’zan bir necha so’z bilan aytib berishga (masalni to’liq qayta hikoya qildirish tavsiya etilmaydi), ayrim qatnashuvchilarning xarakterli xususiyatlarini aytib, o’zaro qiyoslashga o’rgatish muhim ahamiyatga ega. Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh personaj obrazini tahlil qilishga kirishiladi. I sinfda bolalar masal ni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash kulgili hikoya kabi qabul qilsalar, II sinfdan boshlab ular masaldagi hayvonlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq she’riy tarzda bo’lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola boshlaydilar. Masal tili ustida ishlaganda, o’quvchilar nutqini boyitish uchun unda ishlatilgan obrazli iboralar, badiiy vositalar o’quvchilarga mustaqil toptiriladi: o’quvchilar o’qituvchi bergan gap yoki iborani masaldagi ibora bilan almashtiradilar. Masal tahlil qilinayotganda voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni aniq idrok etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. Chunonchi, ularga ayrim epizodlarni so’z bilan tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida Reja tuzish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib o’qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga muvofiq. Personajga xarakteristika berishda uning xatti-harakatakati bilan birga, tilining o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali o’qishga tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, muallif tilini yaxshi tushunish, harakat bir personajning individual xarakterini hisobga olish zarur. Masal o’qish darsining qurilishi quyidagicha bo’ladi: I. Tayyorgarlik ishlari (bunda masalning xususiyatlari va qaysi sinfda o’qitilishiga mos ravishda ish turlari tanlanadi): 1) masal muallifi haqida o’qituvchi hikoyasi; 2) o’qilgan masal materiali yuzasidan viktorina (savol-javob uyini); 3) o’qilgan masalda qatnashuvchi shaxslar (hayvonlar) xarakteriga xos xususiyatlar haqida suhbat. II.Masalni o’qituvchi o’qishi (magnitofon yozuvini eshitish yoki film ko’rsatish). III. Masalning aniq mazmunini tahlil qilish: 1) masalning strukturasi va kompozisiyasini aniqlash (o’qish, Reja tuzish va hakazo); 2) Qatnashuvchilarning xatti-harakati, fe’l-atvori sabablarini, xarakteriga xos xususiyatlarini tushuntirish (tanlab o’qish, so’z bilan va grafik rasm chizish, savollarga javob); 3) Masalning aniq mazmunidan kelib chiqib undagi asosiy fikrni belgilash. IV. Allegoriyani ochish. V.Axloqiy xulosa aks ettirilgan qismni tahlil qilish. VI. Hayotda uchragan o’xshash hodisalarga taqqoslash. She’r — ohang jihatidan ma’lum bir tartibga solingan, his-tuyg’u ifodasi sifatida vujudga kelgan hayajonli ritmik nutq. She’riy nutqni ohang jihatidan ma’lum bir tartibga solish vositalari ritm (bir-biriga monand kichik bo’laklarning izchil va bir me’yorda takrorlanib kelishi) va qofiya (misralarning oxirida keladigan ohangdosh so’zlar) hisoblanadi. She’rni o’qiganda kichik yoshdagi o’quvchilar tabiat va jamiyat voqea-hodisalarining poetik tasviridan hayajonlanishlari muhim ahamiyatga ega. Boshlang’ich sinflarda she’r tarzida yozilgan hikoyalar, ya’ni she’riy hikoyalar va lirik she’rlar o’qitiladi. She’riy hikoyada syujet, ya’ni voqealar tizimi va uning rivoji xarakterlidir. Lirik she’r “biror hayotiy voqea-hodisa ta’sirida insonda tutilgan ruhiy kechinma, fikr va tuyg’ular orqali turmushni aks ettiradi. Lirik she’rning xususiyati kishining his- tuyg’uga to’la hayajonli nutqini ta’sirli ifodalashga qo’l keladi. Bunda ohangdorlik va musiqiylikni vujudga keltiradi. She’rni o’qish darslarida asosiy ish turi ifodali o’qish hisoblanadi. O’quvchi she’rning asosiy (g’oyaviy) mazmunini tushunsagina, uni ifodali o’qiy oladi. Shuning uchun she’rni tahlil qilib, uning mazmunini o’quvchilarga tushuntirish lozim. She’rni tahlil qilishda, asosan, hikoya, ertak masalni tahlil qilingandagi ish turlaridan foydalanish mumkin. Ammo lirik she’rni o’qish va tahlil qilish o’qituvchidan katta mahorat talab qiladi. Lirik she’rni o’qish darsida eng asosiy ish turi uni his-hayajon bilan ifodali o’qishdir. She’r ifodali o’qilgach, undagi tushuntirilishi zarur bo’lgan so’z va iboralar ikki-uch so’z bilan qisqacha izohlanadi. She’rni o’qishdan oldin ba’zan unda tasvirlangan yil fasllari haqida suhbat o’tkaziladi yoki she’r mazmunini tushunish uchun o’quvchilar bilishi lozim bo’lgan voqealarni o’qituvchi qisqa aytib beradi. O’qish oddiy bo’lishi kerak O’qiyotganda tabiiy zavq-shavq, shodlik, xursandlik, qahr-g’azab hissini uyg’otishi lozim. Bolalar she’rni o’qiganda, she’riy satrga rioya qilishlari, she’r ritmini buzmasliklariga erishish lozim. She’r mazmuni ham, boshqa janrdagi badiiy asarlar kabi savollar asosida tahlil qilinadi. Ammo she’r mazmuni haqida o’quvchilarga ko’p savol berish tavsiya etilmaydi. O’quvchilar she’rning asosiy mazmunini tushunganliklariga ishonch hosil qilishning o’zi kifoya. Boshlang’ich sinflarda o’qitiladigan ko’pgina she’rlarni tahlil qilib, ifodali o’qish mashq qilingach, ifodali yod aytib berish vazifasi topshiriladi (o’quvchilar darsda ifodali o’qimagan she’rni uyda ifodali yod aytib berishga tayyorlanishni tavsiya etilmaydi). Bolalar she’rni yoqtiradilar. She’riy nutq yengil yodlab olinadi, estetik his-tuyg’u uyg’otadi. Kichik yoshdagi o’quvchilar saviyasiga mos bolalarbop ravshan til bilan yozilgan sodda ritmli jarangdor she’rlarni bolalar tez va oson yodlab oladilar, keyin yoddan ifodali o’qiydilar. Kichik yoshdagi o’quvchilarga she’rni qanday yodlash kerakligi o’rgatiladi. Buning uchun o’qituvchi o’quvchilar bilan she’rni teng satrli bir necha qismga bo’ladi. O’quvchilarga harakat bir satr oxirida ritmik pauza qilish, buning uchun satr oxirida tinish belgi bo’lishi shart emasligi, ritmik pauzada ovozni nuqtadagi kabi pasaytirmaslik lozimligi, bu tugallanmagan fikrni davom ettirishga imkon berishi tushuntiriladi va bo’lingan qismlar navbati bilan yodlatiladi. II.BOB.MASALNI O’QISH METODIKASI 2.1.Masal haqida Masal (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri. Ta limiy harakterdagi,ʼ aksariyat kichik she riy, ba zan nasriy shakldagi asar. Masalda insonga xos ʼ ʼ xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va kinoyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi masalga hajviy ruh bag ishlaydi. Masalning hikoya qismi hayvonlar ʻ haqidagi ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin bo lib, xotimasi, ta limiy xulosasi ʻ ʼ maqol, hikmatli so z va iboralar tarzida bo ladi. Masal materiallari aksariyat ertak, ʻ ʻ majoz, novella, latifa va boshqa da ham qo llanishi mumkin. Ramzli hikoyadan ʻ farqli ravishda masalning o z an anaviy obrazlar va motivlar doirasi mavjud ʻ ʼ bo ladi (hayvonlar, o simliklar, qushlar, muayyan tizimdagi odamlar va h.k.). ʻ ʻ Masal janri unsurlari juda qadimdan ma luMasal Uning namunalari "Kalila va ʼ Dimna" (Panchatantra, 3-asr) tarkibida uchraydi. Masallar Farididdin Attor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy "ZarbulMasal" asarida masaldan mohirlik bilan foydalangan. Qad. yunon adabiyotida Ezop (milodiy 6—5-asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi 1-asr), fransuz adabiyotida Lafonten (17-asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalqov masalning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy o zbek adabiyotida S. Abduqahhor, O. Qo chqorbekov, Ya. Qurbonov va boshqa ʻ ʻ masal janrini rivojlantirdilar. Masal - axloqiy, satirik va kesatiq mazmunini kinoyaviy obrazlarda aks ettirgan aksariyat kichik she’riy, ba’zan nasriy asardir. Inson xarakteriga xos xususiyatlar Masalda majoziy obrazlar − hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga ko’chiriladi. Timsollarning kinoyaviy xarakterda bo’lishidan tashqari, kulgili savol-javob ham Masal tili va uslubi uchun xarakterlidir. Ko’pincha Masalning kirish qismida, ba’zan pirovardida qissadan hissa - ibratli xulosa chiqariladi. 2.2. Adabiyot nazariyasida masal Adabiyot nazariyasida Masalga liro-epik janrlardan biri sifatida she’riy shakldagi, majoziy xarakterdagi qisqa syujetli asar deb ta’rif beriladi. Masallarda turli hayvonlar majoziy suratda asarning qahramonlari sifatida tasvirlanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kul ь minatsion nuqta va yechimi bo’lgan kichik p ь esani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa, mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. «Antik adabiyotda Ezop Masallari juda mashhur bo’lgan. O’z ma’nosidan ko’chirilgan (majoziy) so’z va kinoyaviy iboralar orqali qilinadigan “yashirincha” tanqidning tili va uslubi Ezopga nisbatan berilib, “Ezop tili” deyilgan va shu ta’bir joriy qilingan. Ezop quldorlik jamiyati sharoitida hukmron doiralarning jirkanch kirdikorlarini ochiqdan-ochiq tanqid qilish ilojini topolmagach, o’zining satirik asarlarini kinoyaviy til va uslubda yozishga majbur bo’lgan. Feodal istibdodi sharoitlarida yashab ijod etgan mashhur rus Masalchisi I. A. Krilov ham, atoqli o’zbek Masalchisi Gulxaniy ham “ezop tili” da yozganlar. Frantsuz shoiri Lafontenning Masallari ham mashhur. A. Navoiy dostonlarining bir qancha epizodlari, “SHer bilan Durroj”, “Kabutar” singari Masallari yaxshi xislatlarni tarbiyalashda katta rol o’ynaydi. O’zbek adabiyotida Sayido Nasafiy, Maxmur, Gulxaniy kabi shoirlar ham Navoiy an’analarini davom ettirganlar, bolalarbop ko’pgina Masallar yozganlar. Hayvonlar, parrandalar, hasharotlar, gullar haqidagi majoziy asarlarni bolalar qiziqib o’qiydilar. Mana shu nuqtai nazardan Sayido Nasafiyning “Bahoriyot” (“Hayvonotnoma”) asari ahamiyatlidir. Nasafiyning Masallari, axloqiy va tarbiyaviy Masalalarga doir fikr hamda qarashlari bolalarning o’qish va tarbiyasida katta ahamiyat kasb etishi bilan birga, ularning kitobxonlik doirasini ham kengaytiradi. Mashhur Masalnavis Gulxaniyning “Toshbaqa bilan CHayon”, “Maymun bilan Najjor” Masallari boshlang’ich sinf o’quvchilarining yoshiga mos keladi. Ularda do’stlik, rostgo’ylik, qo’lidan kelmaydigan ishga urinmaslik kabi g’oyalar ilgari suriladi. Jumladan, Masal janridagi asarlar ham boladagi qo’pollik, qo’rslik, yolg’onchilik, yalqovlik, beparvolik kabi illatlarni bartaraf etishda yordam beradi. Lekin amaldagi boshlang’ich sinf “O’qish kitobi” darsliklarida Masal janriga kam o’rin berilgan. Vaholanki, bola tarbiyasida Masalning o’rni beqiyosdir. Masaldagi qissadan hissa o’quvchi matndagi e’tibordan chetda qoldirgan, yuzaki o’qib o’tib ketgan, yaxshi anglashga harakat qilmagan o’rinni, bo’shliqni to’ldiradi. 2-sinf “O’qish kitobi”dan o’rin olgan “Qaysar buzoqcha” (O. Qo’chqorbekov) Masali oilasi, o’rtoqlari, do’stlaridan ajralib, yomon yo’llarga kirib qolgan, oqibatda ko’ngilsiz holatlarga tushib qolgan bolalarni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Ushbu Masaldagi asosiy xulosa Masal oxirida berilgan qissadan hissada, ya’ni ota-bobolarimiz yaratib, bizga nasihat sifatida qoldirgan “Bo’linganni bo’ri yer” hikmatida o’z ifodasini topgan. Bu hozirgi kunda maqol tusini olgan. SHoir esa bundan juda ustalik bilan foydalangan. “CHumoli va Tipratikan” Masali esa nasriy turga mansub bo’lib, unda CHumoli timsoli orqali bolalar halollikka o’rgatiladi, har bir narsani, u katta yoki kichik bo’lishidan qat’iy nazar, so’rab olishga, egasining ruxsati bilan foydalanishga da’vat etiladi. Masalni o’qishda bolalar Tipratikan timsoliga tanqidiy nazar bilan yondashadilar, agar o’zining hayotida biron-bir shunday holat-voqea yuz bersa, uni boshqa takrorlamaslikka o’rganadilar. Masalning, avvalo, ixchamliligi, tilining qisqa va lo’ndaligi, soddaligi, o’tkirligi va xalqchilligi bola hissiyotiga qattiq ta’sir qiladi. Bular o’quvchilar nutqini o’stirishda ham muhim material hisoblanadi. Masal qahramonlarining xatti-harakatlari, fe’l-atvorlari, nutqiy o’ziga xosliklari o’quvchining diqqatini o’ziga jalb qiladi. 2-sinf “O’qish kitobi” da “Qaysar buzoqcha” (O. Qo’chqorbekov), “CHumoli va Tipratikan”, “O’jar Toshbaqa” (H. Yoqubov), “CHayondan so’radilar” kabi Masallar joy olgan. Bu Masallarning qahramonlari ham hayvonlar: buzoqcha, chumoli, tipratikan, toshbaqa, chayon. Majoziy qahramonlarni tanlashda ham yozuvchi har bir hayvonning xususiyatidan kelib chiqadi. Masalan, buzoqchalar arqondan bo’shatib yuborilsa, shataloq otib, uzoq-uzoqlarga ketib qoladi. Qaysar buzoqcha ham to’dasidan ajralib, bo’riga duch keladi, ya’ni ko’ngilsiz voqea yuz beradi. Buzoqcha orqali onasidan uzoqlashib ketgan bolalar, vatanidan yiroqda turli kulfatlarga duch kelayotgan kishilar nazarda tutilgan. Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh qahramon qiyofasini tahlil qilishga kirishiladi. 1-sinfda bolalar Masalni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash kulguli asar kabi qabul qilsalar, 2-sinfdan boshlab ular Masaldagi hayvonlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, Masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq she’riy tarzda bo’lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola boshlaydilar. Masallarda yashiringan o’tkir kinoya, voqealarning tez-tez o’rin almashinib turishi uni bir maromda o’qishga xalaqit beradi. SHuning uchun ifodali o’qishga yetarli malaka hosil qilmagan o’quvchi avval matn bilan yaxshilab tanishib chiqishi lozim. Masal tahlil qilinayotganda, voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni aniq idrok etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. CHunonchi, ularga ayrim epizodlarni so’z bilan tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida tavsif berish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib o’qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga muvofiq. Qahramonlarga tavsif berishda uning xatti-harakati bilan birga, tilning o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali o’qishga tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, muallif tilini yaxshi tushunish zarur. 2-sinf “O’qish kitobi”da berilgan “Baqa bilan Taqa” (Aziz Abdurazzoq) Masalida baqa timsoli orqali yozuvchi o’ziga mos bo’lmagan, o’ziga to’g’ri kelmaydigan narsalarni orzu qilish va bu orzuni amalga oshirishda boshqalarning maslahati, nasihatiga quloq solmay, o’z aytganidan qaytmaydigan, o’jar kishilarni tanqid ostiga oladi. Baqa otlar kabi taqa bilan tovush chiqarib yurishni, yurganda yerni jaranglatib, odamlarga bu dunyoda o’zining borligini bildirib yashashni istaydi. U taqachining “Taqani o’ylama, uni otga chiqargan, senga taqa qoqsam, sakrashdan mahrum bo’lasan ... Sen taqa bilan yo’rg’alay olmaysan. Yo’rg’alashni ham otga chiqargan”, “Sen borligingni bildirib yurmoqchi bo’lsang, sayrab yuraver” deyishlariga quloq solmaydi. Bu o’jarlik uning boshiga kulfat keltiradi: suv tagiga cho’kib ketadi. Yonidagi baqalar bo’lmaganda halok bo’lishi ham tayin edi. Kech bo’lsa ham baqa xatosini anglab yetadi, taqachi oldida xijolat chekadi. Bu holatlar o’quvchini o’z hayotiga, xatti-harakatiga bir nazar tashlashga undaydi. Ular o’z tengqurlari kabi yashash kerakligini anglaydilar. Masal, axloqiy mazmunni kinoyaviy obrazlar orqali aks ettiradigan badiiy asardir. U ko’proq she’riy tarzda yoziladi. Masalda inson xarakteriga xos xususiyatlar kinoyaviy obrazlar – hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga ko’chiriladi. Ko’pincha Masalning kirish qismida, ba’zan oxirida qissadan xissa, ya’ni ibratli xulosa chiqariladi. Bu o’quvchilarni ahloqiy tomondan tarbiyalashga katta imkon beradi. Masalda fikrning qisqa, lo’nda, chiroyli va ifodali tasvirlanishi, tilining o’tkirligi va xalqchilligi o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stirishda muhim material hisoblanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulminasion nuqta va echimi bo’lgan kichik pesani eslatadi. U biror voqea- hodisani qisqa va mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. Bolalarni Masaldagi kinoyaviy mazmun emas, balki, birinchi navbatda, obrazlarning go’zalligi o’ziga jalb qiladi. SHuning uchun Masal ustida ishlashni hayvonlar hayotidan yozilgan hikoya ustida ishlash kabi uyushtiriladi. Qadim zamonlardan beri ko'plab xalqlar tez va tez Masal sifatida foydalanganlar samarali usul bolalarda asosiy hayotiy tushunchalar va qadriyatlarni o'rgatish. Masal qisqa hikoya bo'lganligi sababli, bola uni oxirigacha tinglash uchun sabr-toqatga ega bo'ladi. Qiziqarli shakl va qiziqarli, tushunarli qahramonlar kichkina odamga: yaxshilik va yomonlik nima, sevgi va kattalarga hurmat nima va boshqa muhim narsalarni etkazadi. Masalning salbiy qahramonni qoralamasligi, uning kamchiliklarini masxara qilmasligi, lekin shu bilan birga baribir ularga ishora qilishi juda muhim, shunda bola nima qilish mumkinligini va nima mumkin emasligini tushunadi. Afsuski, ko'pgina ota-onalar rivojlanishning dastlabki bosqichida farzandlari Masallarni shunday idrok eta olmaydi, deb hisoblashadi. Bu fikr noto'g'ri. 2.3. Bolalar uchun eng qiziqarli masallar Masallarni bolaga beshikdanoq o‘qib berish mumkin. Albatta, dastlab u ularni tushunmasligi mumkin. haqiqiy ma'no, ammo, ongsiz darajada, iz har qanday holatda qoladi. Erta yoshdanoq Masallar kichkina odamda dunyoga, o'ziga va o'z harakatlariga to'g'ri munosabatni shakllantirishga yordam beradi. Shunisi ham qiziqki, bunday munosabatni shakllantirish jarayonida bola sizda bor narsani qadrlash kerakligini tushuna boshlaydi. Qisqa Masallarni o'qish bolalarga o'z qahramonlari bilan quvonch va qayg'uni baham ko'rish imkoniyatini beradi va bu, o'z navbatida, bolani hamdardlik, mehr va rahm-shafqatga o'rgatadi. Yaxshi Masallar bolani bezovta qiluvchi fikrlardan xalos qiladi, unga o'ziga bo'lgan ishonchni rivojlantiradi va ochko'zlik va maqtanchoqlik namoyon bo'lishidan voz kechishga yordam beradi. Qisqa Masallar bolaga hasad yomon ekanligini va agar u biror narsani xohlasa, buning uchun ishlashingiz va maqsadingizga erishishingiz kerak bo'lgan tushunarli shaklda ko'rsatishga qodir. Tabiiyki, bu yoshdagi "ish" deganda, nazarda tutiladi yaxshi xulq-atvor, itoatkorlik, o'rganish va boshqalar. Eng erta yosh taxminan olti yoki etti yoshgacha, qisqa Masallar bolalarga o'qish uchun juda mos keladi. Bolaning ularni idrok etishi oson, biroq ayni paytda tasavvur rang-barang rasmlarni chizadi va boyitiladi. so'z boyligi. Tez orada siz bolaga o'z fikrlarini aytish osonroq bo'layotganini sezasiz, u endi hovlida tez-tez janjallarga shoshilmaydi, balki qaror qilishga harakat qiladi. ziddiyatli vaziyatlar og'zaki. Qisqasi, bir qarashda tarixda shunchalik chuqur ma’no borki... Gapiraman oddiy so'zlar bilan aytganda, ular bolaga hayotning ko'p qirrali ekanligini ko'rsatadilar va u yoki bu hodisani yaxshi yoki yomonga bo'lishning ma'nosi yo'q. Har qanday vaziyatni ko'rib chiqqach, uni sizning foydangizga hal qilish mumkin va umidsiz vaziyatlar ta'rifi bo'yicha mavjud emas. O'rgatuvchi Masallar ular koinotning yosh tadqiqotchisiga hamma sir aniq bo‘lishi va yovuzlik albatta jazolanishini ko‘rsatib beradilar. Bola o'z harakatlariga boshqa odamning ko'zi bilan qarashni o'rganadi, xuddi tashqaridan. Vaqt o'tishi bilan u biron bir ishni qilishdan oldin, uning o'rtog'iga yoki shunchaki tasodifiy o'tkinchiga zarar etkazishi haqida o'ylash kerakligini tushunadi. Bundan tashqari, Masal chaqaloqqa uning ba'zi istaklarini orqa fonga o'tkazish kerakligini, ba'zilari esa butunlay qo'rqish va unga qarshi kurashish kerakligini tushunishga yordam beradi. Albatta, kichkintoyingizga Masal yoki ertak o'qish, printsipial jihatdan sizga bog'liq. Biroq, hatto erta yoshda ham, unga qarama-qarshiliklar, yolg'on hukmlar va bema'nilik bilan to'la dunyoda qulay bo'lishiga yordam berish uchun bola bilan muloqot qilishning bir necha usullarini sinab ko'rish kerak. Ijod qadim zamonlardan beri ma'lum bo'lib, u doimo ta'limning kuchli vositasi sifatida ishlatilgan. Sababi, bolalar uchun har bir Masalning asosidagi hikoyalar imkon qadar yaqin haqiqiy hayot va shuning uchun hamma uchun tushunarli. Ular, shuningdek, ma'lum bir shaxsni to'g'ridan-to'g'ri hukm qilmasdan illatlarni aniqlashga yordam beradi. Keling, ularning eng qiziqarlilarini eslaylik va bolalar bilan muloqot qilishda ularni ta'lim maqsadlarida qanday ishlatishni ko'rib chiqamiz. Bolalarga kitob o‘qish naqadar foydali ekanligini hammamiz bilamiz, ayniqsa, Masallarni. Keling, nima uchun ekanligini bilib olaylik. Ma'lumki, barcha psixologlar va o'qituvchilar bolaga Masallarni o'qish kerakligiga so'zsiz rozi bo'lishadi. Qahramonlari so'zlashuvchi hayvonlar va ko'pincha butunlay xayoliy mavjudotlar ekanligi bilan haqiqiy voqelikni buzadigan ertaklardan farqli o'laroq, Masallar haqiqatni iloji boricha to'g'ri ifodalaydi, ularning qahramonlari to'liq. haqiqiy odamlar Ularning harakatlarini hayotimizda ham har kuni kuzatishimiz mumkin. Bundan tashqari, ko'plab o'qituvchilar Masallarni o'qish darajasida ham mos keladi, deb hisoblashadi prenatal rivojlanish, ehtimol, bu afsona, lekin bunday amaliyot yomon narsa keltirmaydi. Yuqorida aytib o'tilgan foydali ta'sirlar bilan bir qatorda, bolalarga Masallarni o'qish bizning hayotimizga kirishi mumkin: Sevimli farzandingiz bilan munosabatlardagi uyg'unlik. O'ylab ko'ring va o'zingizga savolga halol javob bering: "Men farzandimning ichki dunyosiga ko'p vaqt ajratamanmi?" Afsuski, o'zimiz va oilamiz uchun munosib turmush darajasini ta'minlash uchun ko'p mehnat qilishga majbur bo'lgan hayotning shiddatli sur'ati kamdan-kam hollarda bizga imkon beradi bola bilan dildan suhbatlashing. Ko'pincha biz chaqaloqqa nima yaxshi va nima yomonligini aytish, bolalar bog'chasi, hovli, maktab va hokazolardagi vaziyatni tahlil qilish va xulosa chiqarish imkoniyatidan mahrum bo'lamiz. Zamonaviy ota-onalar va ularning farzandlari o'rtasidagi barcha muloqot boshqa o'yinchoq uchun do'konga birgalikda sayohat qilishdan iborat. Shunday qilib, ko'plab otalar va onalar o'zlarining vijdonlarini tinchlantirishadi va bu etarli deb xato qilishadi. Lekin oilaviy an'ana kechqurun birga Masallar o'qish sizga ko'proq narsani beradi. Bola tinchlanib, savollariga javob oladi. Siz bunday deb o'ylamasligingiz kerak Kichkina bola kechinmalardan xoli, aksincha, uning qalbida chalkashlik paydo bo'ladigan, aqli esa doimiy ravishda ishlab, koinot sirlarini mustaqil ravishda tushunishga harakat qiladigan yoshda, tabiiyki, kattalardagiga qaraganda ancha ibtidoiy darajada. Farzandingizga yordam bering! Unga qisqa Masallarni o'qing, unga javoblar va qo'shimcha o'ylash uchun ovqat bering. Bolaning aql-zakovati rivojlanadi. Kechasi kichkina odamga qisqa Masallarni tez-tez o'qing, yotishdan oldin uning holati tinchlanadi, u xotirjam va ma'lumotni eng yaxshi qabul qiladi. Bola bilan birgalikda o'qiganingizni muhokama qilishga harakat qiling, uning fikrini diqqat bilan tinglang. E'tibor bering, Masallar tili sodda va tushunarli, chaqalog'ingiz ham tez orada shu darajada gapiradi! Va siz uning qanchalik oqilona ekanligiga va kattalar kabi gaplashishiga hayron qolasiz. Farzandingizda kitob o'qishga mehr uyg'otish. Yana ertaklardan farqli o'laroq, Masallarda kattalar hayoti haqida hikoya qilinadi. Shuning uchun bolalar uchun ertak emas, balki ularni o'qish qiziqroq. O'qishga bo'lgan muhabbatni ortiqcha baholab bo'lmaydi, bundan tashqari, u bolalarni televizor, planshet va zamonaviy davrning boshqa "kamchiliklari" dan uzoqlashtiradi. Bolalarga erta yoshda Masal o'qishga vaqt ajrating, keyin kech bo'lishi mumkin, chunki bola yuqori texnologiyalarga duchor bo'ladi, kitoblar tashlab ketiladi, qadriyatlar buziladi va siz endi hech narsa qilma. Bolaning tasavvurini rivojlantirish, analitik fikrlash va vaziyatlardan, hatto eng qiyin vaziyatlardan ham munosib chiqib ketish qobiliyati. Bosh qahramonlar misolidan foydalanib, Masal bolalarga do'stlar va keksa odamlar bilan qanday munosabatda bo'lishlari, shuningdek, munozarali muammolarni hal qilish yo'llarini izlash haqida gapirib beradi. Shunday qilib, bolaning ongida bolalar bilan munosabatlar va xatti-harakatlar modeli shakllanadi. turli odamlar, u ruxsat etilgan narsalarning chegaralarini tushuna boshlaydi. Qanchalik arzimas tuyulmasin, Masallarda bir necha avlodlar davomida to‘plangan ko‘p asrlik hikmat bor. Ko'pchiligimiz so'zlarni tanlay olmaymiz va u yoki bu ta'rifning ma'nosini qisqacha va aniq etkaza olmaymiz. Hikmatli Masallar bolaga hayotning asl ma'nosi va qadr-qimmatini ko'rsatadi, boshqa odamlarga nisbatan yaxshi ish qilish foydali ekanligini va birinchi navbatda - o'ziga o'rgatadi. Ajablanarlisi shundaki, bolalar bunday idrokga har qanday kattalarga qaraganda yaxshiroq moyil bo'lishadi, ehtimol ularning ongi va ongi hali zamonaviy jamiyat g'oyalari bilan tiqilib qolmaganligi sababli. Yaxshi va yomon haqida Ikki do'st cho'l bo'ylab ketayotgan edi. Olis yo‘ldan charchab, janjallashib, biri shoshqaloqlik bilan ikkinchisiga shapaloq urdi. O‘rtoq dardga chidadi va jinoyatchiga javoban hech narsa demadi. U shunchaki qumga shunday deb yozgan edi: "Bugun men bir do'stimdan yuzimga tarsaki oldim". Yana bir necha kun o'tdi va ular vohada edilar. Ular cho'milishni boshlashdi va shapaloqni olgan kishi deyarli suvga cho'kib ketdi. Birinchi o'rtoq o'z vaqtida yordamga keldi. Keyin ikkinchisi toshga yozuv o'yib, shunday dedi eng yaxshi do'st uni o'limdan qutqardi. Buni ko‘rgan o‘rtoq undan qilmishini tushuntirishni so‘radi. Ikkinchisi javob berdi: "Men shamol tezroq o'chirishi uchun qumga gunoh haqida yozdiMasal Va najot haqida - nima bo'lganini hech qachon unutmasligingiz uchun toshga o'yilgan. Bolalar uchun do'stlik haqidagi bu Masal ularga yomon narsalarni uzoq vaqt davomida xotirada saqlab bo'lmasligini tushunishga yordam beradi. Ammo boshqa odamlarning yaxshiliklarini hech qachon unutmaslik kerak. Va yana bir narsa - siz do'stlaringizni qadrlashingiz kerak, chunki qiyin paytlarda ular ko'pincha odamning yonida bo'lishadi. Onaga muhabbat haqida Oila a'zolari o'rtasidagi munosabatlar ham bir xil darajada muhimdir. Biz ko'pincha bolalarga ota-onasini hurmat qilishlari, ularga g'amxo'rlik qilishlari kerakligini tushuntiramiz. Ammo bolalar uchun quyidagi Masallar har qanday so'zdan ko'ra yaxshiroq aytadi. Quduq bo‘yida bir chol va uch ayol o‘tirishar, ularning yonida uchta bola o‘ynab o‘tirishardi. Bu yerda birinchisi: “O‘g‘limning shunday ovozi borki, hamma eshitadi”, deydi. Ikkinchisi maqtanadi: "Ammo meniki bunday raqamlarni ko'rsatishi mumkin - siz bunga qaraysiz." Va faqat uchinchisi jiMasal Chol unga o'girilib: "Nega o'g'lingiz haqida gapirmaysiz?" Va u javob beradi: "Ha, unda hech qanday g'ayrioddiy narsa yo'q." Shunday qilib, ayollar suv to‘la chelaklarni olishdi, chol ham ular bilan o‘rnidan turdi. Eshitadilar: birinchi bola kuylaydi, bulbul suv bosadi. Ikkinchisi ularning atrofida aylanadi. Va faqat uchinchisi onasiga yaqinlashib, og'ir chelaklarni olib, uyiga olib ketdi. Birinchi ikki ayol choldan so'raydi: "Xo'sh, bizning o'g'illarimiz sizga qanday yoqadi?" Va u javob beradi: “Ular qayerda? Men faqat bitta o'g'limni ko'rmoqdaman ». Aynan bolalar uchun hayotga yaqin va hamma uchun tushunarli qisqa Masallar bolalarni ota-onasini chinakam qadrlashga o'rgatadi va oilaviy munosabatlarning haqiqiy qiymatini ko'rsatadi. Yolg'onmi yoki haqiqatmi? Uch o'g'il o'rmonda o'ynashdi va kechqurun qanday kelganini sezmadilar. Ular uyda jazolanishidan qo‘rqib, nima qilishni o‘ylay boshlashdi. Ota-onamga haqiqatni aytishim kerakmi yoki yolg'onmi? Va bu erda hammasi qanday bo'ldi. Birinchisi, unga hujum qilgan bo'ri haqida hikoya qildi. Otasi uning uchun qo'rqadi, u qaror qildi va uni kechirdi. Ammo shu payt o‘rmonchi kelib, ularda bo‘ri yo‘qligini aytdi. Ikkinchisi onasiga bobosini ko‘rgani kelganini aytdi. Qarang - va uning o'zi ostonada. Shunday qilib, birinchi va ikkinchi o'g'illarning yolg'onlari fosh bo'ldi va natijada ular ikki marta jazolandi. Avval aybdor bo'lgani uchun, keyin yolg'on gapirgani uchun. Va faqat uchinchisi uyga keldi va hamma narsani avvalgidek aytdi. Onasi biroz shovqin-suron qildi va tez orada tinchlandi. Bolalar uchun bunday Masallar ularni yolg'on gapirish vaziyatni faqat murakkablashtirishi uchun tayyorlaydi. Shuning uchun, har qanday holatda, bahona o'ylamaslik va hamma narsa yaxshi bo'ladi degan umidda aybingizni yashirmaslik, balki noto'g'ri xatti-harakatni darhol tan olish yaxshiroqdir. Bu ota- onaning ishonchini saqlab qolish va pushaymon bo'lmaslikning yagona yo'li. Ikki bo'ri haqida Bolani yaxshilik va yomonlik o'rtasidagi chegarani ko'rishga o'rgatish ham bir xil darajada muhimdir. Bu har doim insonga hamroh bo'ladigan va, ehtimol, uning qalbida kurashadigan ikkita axloqiy toifadir. Orasida katta raqam Ushbu mavzu bo'yicha ibratli hikoyalar orasida bolalar uchun eng tushunarli va qiziqarli - bu ikki bo'ri haqidagi Masaldir Bir kuni qiziquvchan nevara bobosidan - qabila boshlig'idan so'radi: Nega yomon odamlar paydo bo'ladi? Bunga oqsoqol dono javob berdi. Mana u nima dedi: Dunyoda yomon odamlar yo'q. Ammo har bir insonda ikki tomon bor: qorong'u va yorug'lik. Birinchisi - sevgi, mehr, rahm-shafqat, o'zaro tushunish istagi. Ikkinchisi yovuzlikni, xudbinlikni, nafratni, halokatni anglatadi. Ikki bo'ri kabi, ular doimo bir-birlari bilan kurashadilar. Albatta, bola javob berdi. - Va ulardan qaysi biri g'alaba qozonadi? Hammasi odamga bog‘liq, – gapini tugatdi bobo. - Yuqorini har doim ko'proq boqilgan bo'ri yutadi. Bolalar uchun yaxshilik va yomonlik haqidagi bu Masal inson hayotda sodir bo'layotgan ko'p narsalar uchun javobgar ekanligini aniq ko'rsatib beradi. Shuning uchun barcha harakatlaringizni hisobga olish kerak. Va boshqalarga faqat o'zingiz uchun xohlagan narsani tilang. Oh kirpi Kattalar tez-tez so'raydigan yana bir savol: "Atrofingizdagi hammaga ko'r-ko'rona ishona olmasligingizni bolaga qanday tushuntirish kerak?" Qanday qilib uni vaziyatni tahlil qilishni va shundan keyingina qaror qabul qilishni o'rgatish kerak? Bunday holda, yosh bolalar uchun shunga o'xshash Masallar yordamga keladi. Negadir tulki bilan tipratikan uchrashib qoldi. Qizil sochli esa lablarini yalab, suhbatdoshiga sartaroshga borishni maslahat berdi. moda soch turmagi"Toshbaqa ostida" "Hozirgi kunlarda tikanlar modadan chiqib ketgan", deya qo'shimcha qildi u. Kirpi bunday g'amxo'rlikdan xursand bo'lib, yo'lga tushdi. Yo‘l-yo‘lakay boyqushni uchratgani ma’qul. Qush qaerga, nima uchun va kimning maslahati bilan ketayotganini bilib, dedi: "Bodring losonini surtishni va sabzi suvi bilan yangilanishni so'rashni unutmang." "Nima sababdan?" - kirpi tushunmadi. "Va tulki sizni yaxshiroq yeyishi uchun." Shunday qilib, boyqush tufayli qahramon har bir maslahatga ishonish mumkin emasligini tushundi. Va shunga qaramay - har bir "yaxshi" so'z samimiy emas. Masal - axloqiy, satirik va kesatiq mazmunini kinoyaviy obrazlarda aks ettirgan aksariyat kichik she’riy, ba’zan nasriy asardir. Inson xarakteriga xos xususiyatlar masalda majoziy obrazlar − hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga ko’chiriladi. Timsollarning kinoyaviy xarakterda bo’lishidan tashqari, kulgili savol-javob ham masal tili va uslubi uchun xarakterlidir. Ko’pincha masalning kirish qismida, ba’zan pirovardida qissadan hissa - ibratli xulosa chiqariladi. Adabiyot nazariyasida masalga liro-epik janrlardan biri sifatida she’riy shakldagi, majoziy xarakterdagi qisqa syujetli asar deb ta’rif beriladi. Masallarda turli hayvonlar majoziy suratda asarning qahramonlari sifatida tasvirlanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kul ь minatsion nuqta va yechimi bo’lgan kichik p ь esani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa, mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. «Antik adabiyotda Ezop masallari juda mashhur bo’lgan. O’z ma’nosidan ko’chirilgan (majoziy) so’z va kinoyaviy iboralar orqali qilinadigan “yashirincha” tanqidning tili va uslubi Ezopga nisbatan berilib, “Ezop tili” deyilgan va shu ta’bir joriy qilingan» 6 . Ezop quldorlik jamiyati sharoitida hukmron doiralarning jirkanch kirdikorlarini ochiqdan-ochiq tanqid qilish ilojini topolmagach, o’zining satirik asarlarini kinoyaviy til va uslubda yozishga majbur bo’lgan. Feodal istibdodi sharoitlarida yashab ijod etgan mashhur rus masalchisi I. A. Krilov ham, atoqli o’zbek masalchisi Gulxaniy ham “ezop tili”da yozganlar. Frantsuz shoiri Lafontenning masallari ham mashhur. A. Navoiy dostonlarining bir qancha epizodlari, “SHer bilan Durroj”, “Kabutar” singari masallari yaxshi xislatlarni tarbiyalashda katta rol ь o’ynaydi. O’zbek adabiyotida Sayido Nasafiy, Maxmur, Gulxaniy kabi shoirlar ham Navoiy an’analarini davom ettirganlar, bolalarbop ko’pgina masallar yozganlar. Hayvonlar, parrandalar, hasharotlar, gullar haqidagi majoziy asarlarni bolalar qiziqib o’qiydilar. Mana shu nuqtai nazardan Sayido Nasafiyning “Bahoriyot” (“Hayvonotnoma”) asari ahamiyatlidir. Nasafiyning masallari, axloqiy va tarbiyaviy masalalarga doir fikr hamda qarashlari bolalarning o’qish va tarbiyasida katta ahamiyat kasb etishi bilan birga, ularning kitobxonlik doirasini ham kengaytiradi Mashhur masalnavis Gulxaniyning “Toshbaqa bilan CHayon”, “Maymun bilan Najjor” masallari boshlang’ich sinf o’quvchilarining yoshiga mos keladi. Ularda do’stlik, rostgo’ylik, qo’lidan kelmaydigan ishga urinmaslik kabi g’oyalar ilgari suriladi. Ma’lumki, tarbiya ko’proq ta’lim jarayonida berib boriladi. Bolalarga maktabga kelgan kunidan boshlab, bilim olishga havas tuyg’usi shakllantiriladi. Ularda asta- sekin bilim olishga ehtiyoj paydo bo’ladi va bu orqali o’kuvchilar ma’naviy ozuqa ola boshlaydilar. Bu bilan bolada kelajakka intilish, orzu-havas, mehnatga chanqoqlik, xayru ehsonda sofdillik, ona-Vatanga mehr-muhabbat, fidoyilik, milliy g’urur, matonat, mehr-oqibat, do’stlik, ezgulik kabi yuksak hislar paydo bo’ladi. Jumladan, masal janridagi asarlar ham boladagi qo’pollik, qo’rslik, yolg’onchilik, yalqovlik, beparvolik kabi illatlarni bartaraf etishda yordam beradi. Lekin amaldagi boshlang’ich sinf “O’qish kitobi” darsliklarida masal janriga kam o’rin berilgan. Vaholanki, bola tarbiyasida masalning o’rni beqiyosdir. Masaldagi qissadan hissa o’quvchi matndagi e’tibordan chetda qoldirgan, yuzaki o’qib o’tib ketgan, yaxshi anglashga harakat qilmagan o’rinni, bo’shliqni to’ldiradi. 3-sinf “O’qish kitobi”dan o’rin olgan “Qaysar buzoqcha” (O. Qo’chqorbekov) masali oilasi, o’rtoqlari, do’stlaridan ajralib, yomon yo’llarga kirib qolgan, oqibatda ko’ngilsiz holatlarga tushib qolgan bolalarni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Ushbu masaldagi asosiy xulosa masal oxirida berilgan qissadan hissada, ya’ni ota-bobolarimiz yaratib, bizga nasihat sifatida qoldirgan “Bo’linganni bo’ri yer” hikmatida o’z ifodasini topgan. Bu hozirgi kunda maqol tusini olgan. SHoir esa bundan juda ustalik bilan foydalangan. “CHumoli va Tipratikan” masali esa nasriy turga mansub bo’lib, unda CHumoli timsoli orqali bolalar halollikka o’rgatiladi, har bir narsani, u katta yoki kichik bo’lishidan qat’iy nazar, so’rab olishga, egasining ruxsati bilan foydalanishga da’vat etiladi. Masalni o’qishda bolalar Tipratikan timsoliga tanqidiy nazar bilan yondashadilar, agar o’zining hayotida biron-bir shunday holat-voqea yuz bersa, uni boshqa takrorlamaslikka o’rganadilar. Masalning, avvalo, ixchamliligi, tilining qisqa va lo’ndaligi, soddaligi, o’tkirligi va xalqchilligi bola hissiyotiga qattiq ta’sir qiladi. Bular o’quvchilar nutqini o’stirishda ham muhim material hisoblanadi. Masal qahramonlarining xatti- harakatlari, fe’l-atvorlari, nutqiy o’ziga xosliklari o’quvchining diqqatini o’ziga jalb qiladi. 3-sinf “O’qish kitobi”da “Qaysar buzoqcha” (O. Qo’chqorbekov), “CHumoli va Tipratikan”, “O’jar Toshbaqa” (H. Yoqubov), “CHayondan so’radilar” kabi masallar joy olgan. Bu masallarning qahramonlari ham hayvonlar: buzoqcha, chumoli, tipratikan, toshbaqa, chayon. Majoziy qahramonlarni tanlashda ham yozuvchi har bir hayvonning xususiyatidan kelib chiqadi. Masalan, buzoqchalar arqondan bo’shatib yuborilsa, shataloq otib, uzoq-uzoqlarga ketib qoladi. Qaysar buzoqcha ham to’dasidan ajralib, bo’riga duch keladi, ya’ni ko’ngilsiz voqea yuz beradi. Buzoqcha orqali onasidan uzoqlashib ketgan bolalar, vatanidan yiroqda turli kulfatlarga duch kelayotgan kishilar nazarda tutilgan. Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh qahramon qiyofasini tahlil qilishga kirishiladi. 1-sinfda bolalar masalni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash kulguli asar kabi qabul qilsalar, 2-sinfdan boshlab ular masaldagi hayvonlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq she’riy tarzda bo’lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola boshlaydilar. Masallarda yashiringan o’tkir kinoya, voqealarning tez-tez o’rin almashinib turishi uni bir maromda o’qishga xalaqit beradi. SHuning uchun ifodali o’qishga yetarli malaka hosil qilmagan o’quvchi avval matn bilan yaxshilab tanishib chiqishi lozim. Masal tahlil qilinayotganda, voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni aniq idrok etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. CHunonchi, ularga ayrim epizodlarni so’z bilan tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida tavsif berish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib o’qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga muvofiq. Qahramonlarga tavsif berishda uning xatti-harakati bilan birga, tilning o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali o’qishga tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, muallif tilini yaxshi tushunish zarur. 4-sinf “O’qish kitobi”da berilgan “Baqa bilan Taqa” (Aziz Abdurazzoq) masalida baqa timsoli orqali yozuvchi o’ziga mos bo’lmagan, o’ziga to’g’ri kelmaydigan narsalarni orzu qilish va bu orzuni amalga oshirishda boshqalarning maslahati, nasihatiga quloq solmay, o’z aytganidan qaytmaydigan, o’jar kishilarni tanqid ostiga oladi. Baqa otlar kabi taqa bilan tovush chiqarib yurishni, yurganda yerni jaranglatib, odamlarga bu dunyoda o’zining borligini bildirib yashashni istaydi. U taqachining “Taqani o’ylama, uni otga chiqargan, senga taqa qoqsam, sakrashdan mahrum bo’lasan ... Sen taqa bilan yo’rg’alay olmaysan. Yo’rg’alashni ham otga chiqargan”, “Sen borligingni bildirib yurmoqchi bo’lsang, sayrab yuraver” deyishlariga quloq solmaydi. Bu o’jarlik uning boshiga kulfat keltiradi: suv tagiga cho’kib ketadi. Yonidagi baqalar bo’lmaganda halok bo’lishi ham tayin edi. Kech bo’lsa ham baqa xatosini anglab yetadi, taqachi oldida xijolat chekadi. Bu holatlar o’quvchini o’z hayotiga, xatti-harakatiga bir nazar tashlashga undaydi. Ular o’z tengqurlari kabi yashash kerakligini anglaydilar Masál (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri bo lib, ta limiyʼ ʼ harakterdagi, aksariyat kichik she riy, ba zan nasriy shakldagi asardir. Masalda ʼ ʼ insonga xos xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va kinoyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi masalgaga hajviy ruh bag ishlaydi. Masalning hikoya qismiʼ hayvonlar haqidagi ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin bo lib, xotimasi, ta limiy ʼ ʼ xulosasi maqol, hikmatli so z va iboralar tarzida bo ladi. Masal materiallari ʼ ʼ aksariyat ertak, majoz, novella, latifa va boshqada ham qo llanishi mumkin. ʼ Ramzli hikoyadan farqli ravishda masalning o z an anaviy obrazlar va motivlar ʼ ʼ doirasi mavjud bo ladi (hayvonlar, o simliklar, qushlar, muayyan tizimdagi ʼ ʼ odamlar va h.k.). Masal Masal janri unsurlari juda qadimdan ma lum. Uning namunalari «Kalila va ʼ Dimna» (Panchatantra, III asr) tarkibida uchraydi. Masallar Farididdin А ttor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy «Zarbulmasal» asarida masaldan mohirlik bilan foydalangan. Qadimgi yunon adabiyotida Ezop (milodiy VI—V asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi I asr), frantsuz adabiyotida Lafonten (XVII asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalkov masalning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy o zbek adabiyotida S. ʼ А bduqahhor, O. Qo chqorbekov, Ya. Qurbonov va ʼ boshqalar masal janrini rivojlantirdilar. Uzum haqida masal Bir-birini tushunmaslik do stni dushmanga aylantirishi haqida Jaloliddin ʼ Rumiyning shunday masali bor. Turli tillarda turlicha aytilgan aynan bir so z ba zan o zaro nizoga sabab bo lishi ʼ ʼ ʼ ʼ mumkin. Turk, arab, fors va yunon millatidan bo lgan to rt nafar yo lovchiga bir ʼ ʼ ʼ saxiy odam oltin tanga hadya etadi. Yo lovchilar o rtasida tangani qanday sarflash borasida janjal chiqadi. Forsiy tilda ʼ ʼ so zlovchi yo lovchi sheriklariga: ʼ ʼ — Yuringlar, bozorga boramiz-da, angur* (izoh: روگنا – fors tilida uzum) sotib olamiz, —deydi. — ey firibgar! — uning so zini bo ladi arab. — Men angur emas, eynab* (izoh:ʼ ʼ بنع – arab tilida uzum) yeyishni xohlayman! Turkiy yo lovchi esa ularning har ikkisiga e tiroz bildirib, shunday deydi: ʼ ʼ — Birodarlar, nega shovqin ko tarasiz, balki bu pulga uzum sotib olarmiz? ʼ Yunonistonlik yo lovchi esa: ʼ — Qanday odamsiz o zi. Kelinglar, stafil* (izoh: ʼ σταφύλια – yunon tilida uzum) sotib olamiz-da, mazza qilib yeymiz, — deydi. Shu tariqa to rt yo lovchi bir-birini tushunmay, janjallashib qoladilar. ʼ ʼ А slida ular aynan bir narsani istashardi. To rt yo lovchi bilimsizlik, nodonlik tufayli bir-birlarini rosa do pposlashdi. ʼ ʼ ʼ А gar ularning orasida yuz tilni biladigan odam bo lganda bir so z bilan nizoga chek ʼ ʼ qo yishi mumkin edi. ʼ Masal (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri. Ta limiy harakterdagi, ʼ aksariyat kichik she riy, ba zan nasriy shakldagi asar. M.da insonga xos ʼ ʼ xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va ki-noyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi M.ga hajviy ruh bag ishlaydi. M.ning hikoya qismi hayvonlar haqidagi ʻ ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin bo lib, xotimasi, ta limiy xulosasi maqol, ʻ ʼ hikmatli so z va iboralar tarzida bo ladi. M. materiallari aksariyat ertak, majoz, ʻ ʻ novella, latifa va boshqa da ham qo llanishi mumkin. Ramzli hikoyadan farqli ʻ ravishda M.ning o z an anaviy obrazlar va motivlar doirasi mavjud bo ladi ʻ ʼ ʻ (hayvonlar, o simliklar, qushlar, muayyan tizimdagi odamlar va h.k.). M. janri ʻ unsurlari juda qadimdan ma lum. Uning namunalari "Kalila va Dimna" ʼ (Panchatantra, 3-asr) tarkibida uchraydi. M.lar Farididdin Attor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy "Zarbulmasal" asarida M.dan mohirlik bilan foydalangan. Qad. yunon adabiyotida Ezop (milodiy 6—5-asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi 1-asr), fransuz adabiyotida Lafonten (17-asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalqov M.ning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy o zbek adabiyotida S. Abduqahhor, O. Qo chqorbekov, Ya.ʻ ʻ Qurbonov va boshqa M. janrini rivojlantirdilar XULOSA Ma’lumki, tarbiya ko’proq ta’lim jarayonida berib boriladi. Bolalarga maktabga kelgan kunidan boshlab, bilim olishga havas tuyg’usi shakllantiriladi. Ularda asta-sekin bilim olishga ehtiyoj paydo bo’ladi va bu orqali o’kuvchilar ma’naviy ozuqa ola boshlaydilar. Bu bilan bolada kelajakka intilish, orzu-havas, mehnatga chanqoqlik, xayru ehsonda sofdillik, ona-Vatanga mehr-muhabbat, fidoyilik, milliy g’urur, matonat, mehr-oqibat, do’stlik, ezgulik kabi yuksak hislar paydo bo’ladi. Har bir Masalda yotgan hikoyalar bolalarga haqiqiy hayot nima ekanligini va bu qiyin yo'lda qanday qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligini tushunadigan tilda aytib beradi. Va eng muhimi, har bir Masalda siz ushbu vaziyatdan chiqishning bir nechta yo'lini topishingiz mumkin. Biz ko’pincha Masalning kirish qismida, ba’zan oxirida qissadan xissa, ya’ni ibratli xulosa chiqariladi. Bu o’quvchilarni ahloqiy tomondan tarbiyalashga katta imkon beradi. Masalda fikrning qisqa, lo’nda, chiroyli va ifodali tasvirlanishi, tilining o’tkirligi va xalqchilligi o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stirishda muhim material hisoblanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulminasion nuqta va echimi bo’lgan kichik pesani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa va mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Asosiy adabiyotlar: 1. Qosimova K., Matjonov S., G ulomova X., Yo ldosheva Sh., Sariyev Sh.ʻ ʻ Ona tili o qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. ʻ 2. G ulomova X., Yo ldosheva Sh., Mamatova G., Boqiyeva H. ʻ ʻ Husnixat va uni o qitish metodikasi. ʻ – T .: TDPU, 200 7 . – 70 b . Qo shimcha adabiyotlar: ʻ 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabr “O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to ‘ g ‘ risida”gi PF-5847-son Farmoni. 2.Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O’zbekiston”, 2017. 3.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017.16 yanvar, №11 4.Azimova I., Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 1-sinf uchun darslik. T.: Respublika ta’lim markazi, 2021.-104 b. 5. Azimova I., Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 2-sinf uchun darslik. T.: Respublika ta’lim markazi, 2021.-120 b. 6. Azimova I., Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 3-sinf uchun darslik. T.: Respublika ta’lim markazi, 2022.-144 b. 7. Azimova I., Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 1-sinf o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. 8. Azimova I., Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 2-sinf o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. 9. Mavlonova K., va boshqalar “Ona tili va o‘qish savodxonligi” 3 -sinf o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. T.: Respublika ta’lim markazi, 2 022. 10. Masharipova U., Umarova M., Baynazarova D., Nabiyeva M. “Ona tili : 4-sinf. O qituvchilar uchun metodik qo llanma” - T,: “Sharq” 2017.ʻ ʻ 11. Ismailov A., va boshqalar “ Xalqaro tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholash ” - T,: “Sharq” 2019. O‘zbekiston R espublikаsi P rezidentining Fаrmoni 1. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. (O‘zbekiston Res publikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6-son, 70-modda) 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini ʼ rivojlantirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6108-son farmoni. Axborot manbalari: 1. http: O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali 2. www. pedagog.uz 3. www. literature.uz 4. www. genhis philol.ru 5. www. library.ziyonet.uz 6. www.lingvo-online.ru

O'qish darslarida masal o'tish uslubiyati (2-sinf)


MUNDARIJA: 

KIRISH………...……………………………………………………..………7 
I.BOB.

BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT 
1.1. Adabiy janrlar…………………………………………………………….8 
1.2. Adabiyot janrlari……………………………………………………...…..9 
1.3.Masalning tuzilishi va uning turlari……………………………...………12 
II.BOB.

MASALNI O’QISH METODIKASI 
2.1. Masal haqida……………………………………………………………15 
2.2. Adabiyot nazariyasida masal....................................................................17 
2.3. Bolalar uchun eng qiziqarli masallar…………………………………....21 
XULOSA........................................................................................................35 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.................................36 



 

Купить