Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 101.6KB
Покупки 2
Дата загрузки 02 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Saidmuhammadalixon Ataullayev

Дата регистрации 29 Ноябрь 2023

172 Продаж

Oʻqish darslarida she'riy asarlarni oʻrganish uslubiyoti

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASIʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI AMALIY FANLAR UNIVERSITETI “PEDAGOGIKA” KAFEDRASI “O qish darslarida she'riy asarlarni o rganish uslubiyoti” mavzusidagi ʻ ʻ KURS ISHI Bajardi: ______ guruh talabasi __________________________ Rahbar: “Pedagogika” kafedrasi __________________________ TOSHKENT-2024 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………3 1. Boshlang ʻ ich sinflarda o qish darslarini tashkil qilish…………………...…..5ʻ 2. O qishning o ziga xos turlari …………………………………………...…...9 ʻ ʻ 3.She’r va uni o qitishning usullari …………………………………...….……19 ʻ 4. To g ʻ ʻ ri o qish va o qitish katta san’at ………………………...…………….29 ʻ ʻ XULOSA …………………………………………………………………. …...33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………..35 KIRISH Bolalar tarbiyasi asosan ota-onalar va tarbiyachilar tomondan oshiriladi. Hali o qish, yozish, chizishni bilmaydigan maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarʻ dunyo sirlaridan mutloqo bexabar bo ladilar. Shunga qaramay, bizni qurshagan ʻ olamni tezroq bilib olishga uning sirlarni o rganishga intiladilar. Unda oilada ʻ ota-onalar, bog chalarda esa tarbiyachilar, maktabda esa o qituvchilar yaqinda ʻ ʻ yordam beradilar, ya’ni ular badiiy asarlardan parchalar o qishni, mazmun va ʻ mohiyatini tushunishni o rganadilar. Badiiy kitoblarning rasmlarini rang-barang ʻ harflarini o qish o rganishga muvaffaq bo ladilar. Ulg ayib ketayotgan yosh ʻ ʻ ʻ ʻ avlodni komil insonlar qilib tarbiyalashda kattalar adabiyotining ajralmas bir bo lagi bo lgan bolalar adabiyotining ham ahamiyati katta. Bolalar adabiyoti oz ʻ ʻ oldiga kelajak avlodni jismonan baquvvat, ruhan pok, fikran sog lom, iymon- ʻ e’tiqodi butun, bitimi ma’naviyati yuksak, mard va jasur, vatanparvar avlodni tarbiyalashdek katta va murakkab vazifani quyganligi bilan ajralib turadi. Kadrlar tayyorlash milliy darsturda, «Ta’lim to g risida» qabul qilingan ʻ ʻ Qonunda ham xuddi ana shu masala ko ndalang qilib quyilgan. Zotan xalqning ʻ bir bo ladi sanalgan bu yosh avlod sal fursat ichida voyaga yetib ulg ayib qoladi. ʻ ʻ Shuning uchun ham bu avlodga alohida e’tibor va hurmat bilan qarash lozim. Bolalar uchun yoziladigan har qanday badiiy asar ularning yosh xususiyatlariga, saviyalariga mos bo lishi, ular qalbida chuqur uy-fikrlar uyg otishi, yorqin ʻ ʻ obrazlar va yuksak g oyalarga boy bo lishi, ularni ulkan va porloq ishlarga ʻ ʻ ilxomlantirishi zarur. Prezidentimiz I.A.Karimov alohida uqtirganidek, «Xalq- bamisoli ulug sharafli yo ldan ilgarilab borayotgan karvon. Uni yo ldan ʻ ʻ ʻ chalg itishga urunuvchilar, payt poylab orqasidan hamda qiluvchilar hamisha ʻ bo lgan, bundan keyin ham bo lishi mumkin. Karvon bexatar bo lmas, degangap ʻ ʻ ʻ bejiz aytilmagan. Ammo xalq karvonini hyech qanday kuch ortga qaytarolmaydi» 1 Xudi shu g oya maqsad va tushuncha «Kadrlar tayyorlash ʻ milliy dastur» hamda «Ta’lim to g risida» qonunda o z ifodasini topgan. demak, ʻ ʻ ʻ 1 Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Тошкент, «Маънавият» нашриёти. 2008 йил 172 бет 3 shunday ekan, tarbiyachilar, murabbiy va o qituvchi ustozlarning, shoir va adib,ʻ olim va adabiyotshunoslarning oldida turgan eng asosiy vazifa yoshlarni barkamol qilib tarbiyalashdir. Yoshlarda milliy g urur tushunchasini ʻ shakllantirish, tarix sahnasida chaqnagan ilm-fan, ma’rifat va ma’naviyat yulduzlarining asarlarini o rgatish va shu e’tiqod asosida tarbiyalab voyaga ʻ yetkazish muhim ishdir. Biz, o zimizning mazkur bitiruv malakaviy ishimizda ʻ yuqoridagi buyuk ma’suliyatini chuqur anglagan holda boshlang ich sinflarning ʻ 1-2-3-4 sinf «O qish kitobi» ga kiritilgan Safar Barnoyev, Miraziz A’zam ʻ Tursunboy Adashboyevlar ijodi namunalaridan kiritilgan asarlarni tahlil qilishni lozim topdik. Bitiruv malakaviy ishining oldiga qo yilgan maqsad va vazifalari ʻ Kadrlar tayyorlash milliy dasturida alohida ta’kidlangan o rta umumiy ta’lim ʻ maktablarining boshlang ich sinf o quvchilariga, xususan 1-2-3-4 sinflarga ʻ ʻ beriladigan bilim va tushunchalar hozirgi davr talabalari nuqtai-nazaridan ishlab chiqilmoqda. Shu nuqtai-nazardan, biz o z bitiruv malakaviy ishimizda ʻ boshlang ich sinf darsliklariga kiritilgan zamondosh shoirlar, yozuvchilar Safar ʻ Barnoyev, Miraziz A’zam Tursunboy Adashboyevlarning asarlarini tahlil qilishni o z oldimizga maqsad qilib quydik. Darsda va darsdan tashqari ʻ vaqtlarda ham mazkur o qish uchun topshiriladi. Albatta bu o qishlarning ʻ ʻ boshida o qituvchi-murabbiylar turadi. Bolalarning o qishlariga rahbarlik qiladi. ʻ ʻ Shuning uchun bo lsa kerakki, Prezidentimiz I.A.Karimov alohida ʻ ta’kidlaganidek boshlang ich sinf o qituvchilarining bunday buyuk xizmatlarini ʻ ʻ ta’riflab degan edi: «Dunyoda nufuzli kasblar ko p, ammo ular orasida ʻ o qituvchilik kasbi alohida yuksak mavqyeiga ega. Ayni zamonda o qituvchi ʻ ʻ kasbiga nihoyatda katta talablar quyiladi, chunki biz murabbiy, muallimni qo liga farzandlarimiz taqdirini ishonib topshiramiz» ʻ 2 2 Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. Тошкент. «Ўзбекистон» нашриёти. 1998 йил, 146 бет 4 1.Boshlang ich sinflarda o qish darslarini tashkil qilishʻ ʻ Boshlang ich sinf o qish darsliklarida yuzdan ortiq shoirlarning ko plab ʻ ʻ ʻ xilma-xil mavzulardagi she’rlari berilga. Albatta, ularning har biridan ulug ʻ maqsadlar ko zlangan. Chunki sh’er ham, avvalo, badiiy adabiyotdir. ʻ Adabiyotni o z mohiyatiga ko ra jo shqin daryoga qiyos qilsa bo ladi. Daryo ʻ ʻ ʻ ʻ suvlaridan dalalar, dov-daraxtlar gullab-yashnasa, adabiyot inson qalbiga ezgulik urug ini sepadi, uni hayotda to g ri yashashga, ulug maqsadlar yo lida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kurashishga o rgatadi. Daryo irmoqlardan vujudga keladi. Adabiyotimiz ʻ irmoqlari esa adiblarimiz yaratgan asarlardan iborat. Daryolarning sersuvligi, hayqirib oqishi irmoqlar suviga bog liq bo lgani singari, adabiyotning ʻ ʻ jo shqinligi, kurashchanligi – hayotda tutgan o rni undagi asarlarning sifatiga ʻ ʻ qarab belgilanadi. Shunga ko ra adabiyot ta’limi o z oldiga bir qator ʻ ʻ maqsadlarni qo yadi. Umumiy o rta ta’lim maktablaridagi adabiy ta’lim asosan ʻ ʻ sof ilmiy maqsadlarni emas, balki ma’naviyaxloqiy yo nalishlar ustuvorligini ʻ ko zda tutadi. Ular orasida eng muhimlari quyidagilar: · o quvchilarning yosh ʻ ʻ xususiyatlarini e’tiborga olgan holda, milliy va jahon adabiyotining eng munosib namunalari bilan tanishtirish asosida ularning qalbida vatanparvarlik, ezgulik, insonparvarlik singari yuksak insoniy fazilatlarga nisbatan rag bat, mehr va ʻ muhabbat uyg otish; · ularni fuqarolik va vatanparvarlik ruhida, adabiyotga, ʻ milliy, madaniy-ma’rifiy qadriyatlarga nisbatan hurmat ruhida tarbiyalash; · ularning boy ma’naviy dunyosini shakllantirish; · badiiy asar va uning poetik xususiyatlarini o rganish asosida o quvchida tanqidiy fikrlashga oid ko nikma ʻ ʻ ʻ va malakalarni hosil qilish; · ulardagi mustaqil fikrlash, ijodkorlik qobiliyatlarining shakllanishi va rivoji uchun imkoniyat yaratish; · ularda har qanday ma’naviy xurujlarga nisbatan sog lom va baquvvat e’tiqodga ʻ tayanadigan immunitetni shakllantirish; · so z san’ati vositasida o quvchining ʻ ʻ individual va shaxslik fazilatlarini rivojlantirish. Kadrlar tayyorlash milliy darsturda, «Ta’lim to g risida» qabul qilingan Qonunda bola tarbiyasi asosiy ʻ ʻ masala qilib qo yilgan. Bolalar tarbiyasi asosan otaonalar va tarbiyachilar ʻ tomonidan oshiriladi. Hali o qish, yozish, chizishni bilmaydigan maktabgacha ʻ ta’lim yoshidagi bolalar dunyo sirlaridan mutloqo bexabar bo ladilar. Shunga ʻ 5 qaramay, bizni qurshagan olamni tezroq bilib olishga uning sirlarni o rganishgaʻ intiladilar. Unda oilada ota-onalar, bog chalarda esa tarbiyachilar, maktabda esa ʻ o qituvchilar yaqindan yordam beradilar, ya’ni ular badiiy asarlardan parchalab ʻ o qishni, mazmun va mohiyatini tushunishni o rganadilar. Badiiy kitoblarning ʻ ʻ rasmlarini rang-barang harflarini o qish o rganishga muvaffaq bo ladilar. ʻ ʻ ʻ Ulg ayib ketayotgan yosh avlodni komil insonlar qilib tarbiyalashda kattalar ʻ adabiyotining ajralmas bir bo lagi bo lgan bolalar adabiyotining ham ahamiyati ʻ ʻ katta. Bolalar adabiyoti o z oldiga kelajak avlodni jismonan baquvvat, ruhan ʻ pok, fikran sog lom, iymon-e’tiqodi butun, bilimi ma’naviyati yuksak, mard va ʻ jasur, vatanparvar avlodni tarbiyalashdek katta va murakkab vazifani quyganligi bilan ajralib turadi. Zotan xalqning bir bo ladi sanalgan bu yosh avlod sal fursat ʻ ichida voyaga yetib ulg ayib qoladi. Shuning uchun ham bu avlodga alohida ʻ e’tibor va hurmat bilan qarash lozim. Bolalar uchun beriladigan har qanday badiiy asar ularning yosh xususiyatlariga, saviyalariga mos bo lishi, ular qalbida ʻ chuqur uy-fikrlar uyg otishi, yorqin obrazlar va yuksak g oyalarga boy bo lishi, ʻ ʻ ʻ ularni ulkan va porloq ishlarga ilxomlantirishi zarur. Yuqorida ta’kidlangan fikrlarga hamohang g oya, maqsad va tushuncha «Kadrlar tayyorlash milliy ʻ dastur» hamda «Ta’lim to g risida» Qonunda o z ifodasini topgan. demak, ʻ ʻ ʻ shunday ekan, tarbiyachilar, murabbiy va o qituvchi ustozlarning, shoir va adib, ʻ olim va adabiyotshunoslarning oldida turgan eng asosiy vazifa yoshlarni barkamol qilib tarbiyalashdir. Yoshlarda milliy g urur tushunchasini ʻ shakllantirish, tarix sahnasida chaqnagan ilm-fan, ma’rifat va ma’naviyat yulduzlarining asarlarini o rgatish va shu e’tiqod asosida tarbiyalab voyaga ʻ yetkazish muhim ishdir. Mustaqillik yillari mamlakatimiz ta’lim tizimida farzandlarimizni har tomonlama yetuk va barkamol qilib tarbiyalash maqsadida “Talim to g risida” gi Qonun “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. ʻ ʻ Ta’limning har bir bosqichida islohotlar izchillik bilan amalga oshirilmoqda. 2004-yil esa Respublikamizda maktab ta’limini rivojlantirish bo yicha muhim ʻ xujjatlar qabul qilingan yil sifatida yodimizda qoldi. O zbekiston Respublikasi ʻ Prezidentining 2004-2009- yillarda maktab ta’limini rivojlantirish. “Davlat Umummilliy Dasturi to g risi” dagi farmoni va ushbu farmon asosida qabul ʻ ʻ 6 qilingan qarorlarida maktablarimizning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash hamda uzluksiz ta’limining yagona tizimini shakllantirish bilan bog liq ustuvorʻ vazifalar belgilab berildi. Bugun ushbu farmon talablarini bajarish bo yicha ʻ joylarda keng ko lamli sa’y-harakatlar olib borilmoqda. Ta’lim tizimi islohotiga ʻ doir chiqarilgan farmon va qarorlar xalq ta’limi hodimlari, jumladan boshlang ich ta’lim mutahassislariga ham ma’sulyatli vazifalarni yukladi. ʻ Boshlang ich ta`limni takomillashtirish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan ʻ biri xisoblanadi. Ma’lumki, boshlang ich ta’lim fanlari orqali o quvchilarning ʻ ʻ umuminsoniy va axloqiy ko nikmalari, dastlabki savodxonlik malakalari ʻ shakllantiriladi. Ta’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyatini, aqliy rivojlanishini dunyo qarashini, o z-o zini anglash, jismoniy ʻ ʻ sog lom bo lishga, milliy urf-odatlarni o zida singdirishga, mamlakatimiz ʻ ʻ ʻ boyliklarini ko z-qorachig iday asrashga, tabiatga ongli munosabatda bo lishga ʻ ʻ ʻ o rgatadi. O quvchi maktabga kelgan dastlabki kunidan boshlaboq o qishga ʻ ʻ ʻ havas qo yishi savodli o qishi, dastlabki amallarni to g ri bajarishga o rgatishi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kerak O qish inson hayotida muhim ahamiyatga ega. O qishni bilmagan ʻ ʻ odamning ko zi ojiz kishidan farqi yo q. O qish faoliyati boshlang ich sinflarda ʻ ʻ ʻ ʻ barcha fanlar tarkibida amalga oshiriladi., lekin o qishga o rgatish o qish ʻ ʻ ʻ darslarining asosiy vazifasidir. Kichik yoshdagi o quvchini o qishga o rgatishda ʻ ʻ ʻ ularning umumiy rivojlanishini, psixologiyasini hisobga olish zarur. Ta`limga ilg or pedagogik texnologiyalarni olib kirish va eng zamonaviy, takomillashgan ʻ o qitish usullarini qo llagan holda yuqori samaraga erishish bugungi kunning ʻ ʻ oldidagi dolzarb vazifalaridan biridir. O quvchilarni qiziqarli topshiriqlar ʻ asosida o qitish o qishga o yin tusini beradi. Bola o ynab charchamaganidek, ʻ ʻ ʻ ʻ o qib charchaganini sezmaydi. O qishga qiziqmaydigan, darslarga kelib- ʻ ʻ kelmaydigan o quvchilar ham o yinga qiziqadi. Darslarda turli o yin ʻ ʻ ʻ mashg ulotlarini tashkil etish bu o quvchilarda ham qiziqish uyg otadi. O quv ʻ ʻ ʻ ʻ materiali hajmini oshirib yuborish, tinmay bir maromdagi o qishni tashkil etish, ʻ bolani o qish mashg ulotidan bezdiradi. Natijada o quvcilarda bo sh ʻ ʻ ʻ ʻ o zlashtirush va ulgirmovcilik sabablari yuzaga keladi. O qish fanlaridan bo sh ʻ ʻ ʻ o zlashtiruvchi o quvchilar bilan ishlash samaradorligini oshirish uchun ʻ ʻ 7 nimalarga alohida e`tibor qaratish lozim? -Darslarda yangi pedagogik, zamonaviy texnalogiyalar, noan`anaviy usullardan keng qo llash; -Ko rgazmali,ʻ ʻ didaktik, test, tarqatma materiallaridan keng foydalanish; -O quvchilarga ʻ do stona munosabatda bo lish; -O qish sifati va samaradorligiga e`tibor berish; - ʻ ʻ ʻ O quvchilarni erkin va mustaqil fikrlashga orgatishda turli mashqlardan ʻ foydalanish; -Nutq o stirishga alohida e`tibor qaratish; -Yanga axborot ʻ texnalogiyalardan foydalanish; -Lug at ustuda ishlashga o rgatish; -Xalq og zaki ʻ ʻ ʻ ijodidan foydalanish; -“She`riyat gulshani”, “Ifodali o qish” kabi to garaklar ʻ ʻ tashkil etish; -Bo sh vaqtlarda ulgurmovchi o quvchilar bilan alohida, yakka ʻ ʻ tartibda ish olib borish; - Fanlar a`robogjiqlikka ahamiyat berish. O quvchilar ʻ bilishini nazorat qilib borishda albatta past o zlashtirgan o quvchiga alohida ʻ ʻ e`tibor qaratish lozim. 8 2.O qishning o ziga xos turlari.ʻ ʻ Boshlang ich sinflarda o quvchilarni o qishning bir necha turlari yani, ʻ ʻ ʻ ongli, tez, to g ri va ifodali o qishga o rgatib boriladi. O qituvchi ongli tez, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ to g ri, ifodali o qishga o rganishda ulgurmayotgan o quvchilar bilan qanday ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ishlar olib borish kerak? To g ri o qish tushinarli qilib xatosiz o qishdir. ʻ ʻ ʻ ʻ Ma`lumki ayrim o quvchilar ko pincha ba`zi xarflarni tushurib, bog inlar, ʻ ʻ ʻ so zlarning o rnini o zgartirib o qiydilar. Bunday xatolarga yo l qo ymasliklari ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ uchun qiynalib o qiydigan o quvchilarga katta xajmdagi matnlarni qismlarga ʻ ʻ bo lib o qishni tavsiya qilish anchagina yengillik yaratadi. To g ri o qishga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o rgatish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish mumkin: -dastlab 3-4 ʻ bo g inli so zlarni o qish , 5-6 bo ginli so zlarni esa bo g inlarga bo lgan xolda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o qish; -tanish matnlarni o qitishda o qish surati biroz oshiriladi. Shunday ʻ ʻ ʻ qilinganda bolalar notanish matnlarni ham tutilmay o qish malakasiga ega ʻ bo ladilar; -to g ri o qishni bo sh o zlashtiruvchi o quvchilar o zlashtirishi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ uchun tovush, bo g in va so zlarni to g ri, aniq, sof talaffuz etish katta ahamiyat ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kasb etadi. Masalan, talaffuzda p yozuvda esa b yoziladigan so zlarni to g ri ʻ ʻ ʻ o qushga o rgatish (oftob,serob); r tovushini l, y deb (bayroq,-bayloq,o rtoq- ʻ ʻ ʻ o ytoq) talaffuz etishlarining oldini olish uchun bunday so zlar yo zilgan ʻ ʻ ʻ ko rgazmalardan foydalanish maqsadga muvofiq. O qish tezligini oshirish ancha ʻ ʻ murakkab jarayonlarini o z ichiga oladi. Bola tez o qiyman deb ʻ ʻ shoshiladi,natijada xatolarga yo l qo yadi. O qituvchi bo sh o zlashtiruvchi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o quvchilarda yaxshi kayfiyat uyg ota olishi, sinfda yaxshi muhit yaratishi, har ʻ ʻ bir bolada “To g ri va ravon o qiy olaman” degan ishonchni uyg otishi lozim. ʻ ʻ ʻ ʻ Ongli o qish jaroyonida o qilayotgan matnni tushunib, asosiy maqsadni uqib, ʻ ʻ asardagi ayrim o z va ko chma ma`noli so zlarni izohlash, bunday so zlar ʻ ʻ ʻ ʻ ishtirokida gaplar tuzish, tuzilgan gaplarni mazmun tomondan jamlab, kichik hikoya hosil qilish, matnning tugallangan qismidagi asosiy fikrni topish mashqlarini tez-tez o tkazish, matndagi tabiat tasvirini, insonlarning yaxshi- ʻ yomon odatlarini misollar yordamida, asardagi voqealarga bog lab gapirib ʻ berish maqsadga muvofiq. Qaysi ishlar yaxshi va ularga ergashish mumkin, 9 qaysilari yomon, ulardan nafratlanish kerakligini izohlab berishni o quvchilargaʻ topsjiriq tariqasida tavsiya etish mumkin. O quvhilar to g ri, ongli, tez o qishni ʻ ʻ ʻ ʻ egallagan taqdirdagina ifodali o qiy oladilar. Ifodali o qishga o rgatish, o qishga ʻ ʻ ʻ ʻ o rgatish bilan bir paytda amalga oshiriladi. Ifodali o qishga ulgurmayotgan ʻ ʻ o quvchilarga kichik misrali she’rlardan yod olishga topshiriq berish, kichik ʻ misradagi she’rdagi ohangga, tinish belgilariga alohida e`tibor bilan yod olish aytiladi. Mustaqil faoliyat faollikni oshiradi. bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarni ʻ ʻ ʻ mustaqil ishlashga o rgatish yaxshi samara beradi.Mustaqil faoliyat insonni ʻ ziyrak va hozirjavob qiladi. Bu faoliyat kichik yoshdagi maktab o quvchilarida ʻ uyg un holda rivojlanishi kerak. Buning uchun, avvalo, o quvchilarni mustaqil ʻ ʻ faoliyatga ruhan tayorlash, ularda biror ishni qila olishga va shu ishni sifatli qilib bajarishga ishonch hosil qilish lozim. Mustaqil ish turlari qanday turlari bo lishi ʻ kerak? Avvalo, ish turlari o qituvchi tomonidan puxta o ylangan, ta`lim ʻ ʻ maqsadiga asoslangan va surunkali bo lishi kerak. Bunda har bir o quvchining ʻ ʻ imkoniyati hisobga olinishi, ularning yosh xususiyati, nimalarga qiziqishi ham e`tibordan chetda qolmasligi kerak. O quvchilarni aqliy rivojlantirishning ʻ sitatlaridan biri topshiriqlarni to la “eslab qolib”bajarishlaridir. Bunda ʻ bajariladigan ishning maqsadini tushungan (tasavvur qilgan) holda, uning rejasini belgilash va ish usulini tanlash, yo l qo yilgan xatolarni mustaqil topa ʻ ʻ olish va uni tuzata bilishlariga alohida e`tibor beriladi. O quvchilarning ʻ topshiriqlarni tez, to g ri bajarishlari uchun qulay usullarni tanlash, uni tashkil ʻ ʻ etish uchun doimiy yetakchi savollar berib, tayanch so zlar tavsiya etish ʻ foydalidir. O quvchilarda mustaqil ishlarni sifatli qilib bajarishda qiyinchiliklar ʻ paydo bo lishi tabiiy. Chunki hali ularning tasavvurlari yorqin, so z boyligi ʻ ʻ yetarli emas. Tajribalar shuni ko rsatadiki, bolalar o qituchi rahbarligida ʻ ʻ ishlaganda tez mushohada qiladilar. Bu holga o rganib qolmasliklari uchun ʻ ko proq ularning o zlarini mustaqil fikrlashga da`vat etish lozim. O quvchilar ʻ ʻ ʻ e`tiborini jalb etish maqsadida matndagi voqealarni eslatib:Nega?Nega shunday bo ldi?Seningcha qanday bo lishi kerak edi? kabi savollar berib, uning fikrini ʻ ʻ ma`qullab, yana o ylasang topasan, juda yaxshi, juda soz! kabi ʻ rag batlanttiruvchi so zlarni ishlatish foydalidir. Masalan, “O roq va Kombayn” ʻ ʻ ʻ 10 masalasi yuzasidan: O roq nega afsuslanadi? Kombayn unga nima dedi? Kabiʻ savollar berib, har ikkisini solishtirish orqali texnikaning kuch-quvvatiga bolalar e`tiborini tortiladi, har bir texnika asbobining hayotimizdagi ahamiyatini baholashga o rgatiladi. Dastlabki bajargan mustaqil ishdan bola mamnun bo lsa, ʻ ʻ uning qiziqishlari ortib, yangi-yangi ish turlarini amalga oshirishga kirishadi. Mustaqil ish natijalarini hamisha tekrishish lozim. Tekshirish og zaki yoki ʻ yozma tarzda bo lishi mumkin. Bola yozishidan oldin o ylaydi, fikrini og zaki ʻ ʻ ʻ jamlaydi, so ng uni yozishga kirishadi. O z fikrini bayon qilish, yo l qo yilgan ʻ ʻ ʻ ʻ biror savol yoki masala yuzasidan mushohada yuritish uchun jiddiy fikrlaydi. Bu jarayon (og zaki) nutq asosida paydo bo ladi va mustahkamlanadi. Masalan, ʻ ʻ o quvchi o z fikrini yozma ifodalashdan ilgari o ylaydi. Pichirlab allanimalar ʻ ʻ ʻ haqida o z-o zicha gapiradi (pedagogikada bu faol faoliyat hisoblanadi). Insho ʻ ʻ yozishning dastlabki shakllari ana shunday ishlardan boshlanadi. Bola matnni o qib, og zaki tahlil qiladi, sarlavhalar o ylab topib, qanday rasmlar ishlash ʻ ʻ ʻ lozimligini rejalaydi. O quvchilarni mustaqil faoliyatga o rgatishda ʻ ʻ quyidagilarga amal qilishi lozim: -beriladigan har bir topshiriq o quvchilarning ʻ imkoniyatlariga mos bo lsin va qiziqish uyg ota olsin; -ish osondan qiyinga, ʻ ʻ soddadan murakkabga qarab yo naltirilsin, o quvchiga tushunarli bo lsin; -ishni ʻ ʻ ʻ bajarishda bolalarda o ziga ishonch hissi uyg onsin, ishga kirishishda ular ʻ ʻ o zlarida dadillik sezsin; -mustaqil bajariladigan topshiriqlar yakkama-yakka ʻ tarzda amalga oshirilsin (hamma o quvchi uchun bir xil topshiriq berish bu ʻ mustaqil faoliyat emasligini eslatamiz), albatta bunda bo sh o zlashtiruvchi ʻ ʻ o quvchiga e‘tibor berish kerak. -topshiriqlarni doimo navbatlashtirib, turini ʻ almashtirishga alohida ahamiyat berish kerak; -topshiriqlarni hamma bir vaqtda boshlab, ma`lum vaqtda tugatishi kerakligini eslatib, bo sh o zlashtiruvchi ʻ ʻ bolalarni shu talabni bajarishga ko niktirish lozim; -ish joyi hamisha qulay, ʻ saramjon-sarishta bo lishi (parta ustida ortiqcha narsalar bo lmasligi) kerak; - ʻ ʻ topshiriqlar darsning turli bosqichida bajarilishi mumkin; -darslik, didaktik materiallar bilan ishlashda uzviylik bo lishi maqsadga muvofiqdir. Uyga ʻ beriladigan vazifalar ham mustaqil ishning bir turidir. Bolalarga, iloji boricha, sinf sharoitida asosiy bilim va malakalarni singdirish, uyga vazifalar berishni 11 me`yorlash kerak. Bolalar darsdan keyin (og ir, mashaqqatli mehnatdan keyin)ʻ tiniqib dam olsalar, ko proq ochiq havoda bo lib, harakatli o yinlar, sayr, ʻ ʻ ʻ kuzatishlar bilan vaqtlarini o tkazib, tunda osuda uxlab, ertangi kungi darslarga ʻ yaxshi kayfiyat bilan kelsalar, darsni o zlashtirish yaxshi bo ladi. Shuning uchun ʻ ʻ uy vazifalari oson bo lishi, asosan, bolalarni kuzatishlarga undashi lozim. ʻ Boshlang ich ta’limning asosiy vazifalaridan biri o quvchilarning so z zahirasini ʻ ʻ ʻ boyitishdir. Bunda lug at ustida ishlashga e’tibor qaratishimiz, lozim. Ona tili ʻ bilan o qish fanlarini doimo bog lab borish maqsadga muvofiq. Bo sh ʻ ʻ ʻ o zlashtiruvchi o quvchilar bilan ishlashda testlar bilan ishlash ham yaxshi natija ʻ ʻ beradi. Ma’lumki respublikamizda o quvchilar bilimini baholashda test ʻ sinovlaridan unumli foyalanilmoqdalar. Masalan asarni o zlashtirishga ʻ ulgurmayotgan past o zlashtiruvchi o quvchilarga yozma yoki og zaki holda ʻ ʻ ʻ quyidagicha testlar bilan murojaat etish mumkin. “Ochko z boy” ertagining ʻ salbiy qahramoni kim? a) o tinchi chol b) kampir c) boy Hiylagarning jazosi ʻ xalq og zaki ijodining qaysi turi hisoblanadi? a) maqol b) ertak c) afsona ʻ Bundan tashqari xalq og zaki ijodiyoti turlaridan foydalanib ham bo sh ʻ ʻ o zlashtiruvchi o quvchilarni o zlashtirish foizlarini oshirish mumkin. Ma’lumki ʻ ʻ ʻ boshlang ich sinf oquvchilari ertaklarga juda ham qiziqadilar ulardan foydalanib ʻ bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarni faolliklarini oshirish ,erkin mustaqil ʻ ʻ ʻ fikrlashga o rgatish nutq boyliklarini oshirish maqsadga muvofiq bo ladi. ʻ ʻ Xulosa qilib aytganda bo sh o zlashtiruvchi o quvchilar bilan ishlash ancha ʻ ʻ ʻ murakkab jarayon. O qituvchining pedagogik mahorati zamonaviy dars o tish ʻ ʻ usullaridan foydalanishi bo sh o zlashtiruvchi o quvchi bilan yakka tartibda ish ʻ ʻ ʻ olib borishi natijasida uning oldini olishga imkon yaratadi. Jahon- keng Dunyoda mamlakat kop, lekin bu olamda betakror ona yurtimiz O zbekistonimiz ʻ yakka-yu yagona. O zbekistonning kelajakdagi ravnaqi bugungi yosh avlodning ʻ to la qonli ta’lim va tarbiyasiga ko p jihatdan bog liqdir.Ana shularni ʻ ʻ ʻ kelajagimiz poydevori bo lmish boshlang ich sinf o qiuvchilari diliga jo etib ʻ ʻ ʻ hayotlari mazmuniga aylantirishimiz ona Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashimiz lozim. Agar o qituvchi 3 sinf «O qish kitobi1»da berilgan badiiy ʻ ʻ asarni bola qalbini hayajonga soladigan tarzda mohirlik bilan tushuntira olsa, 12 ya’ni asar o quvchida xayrixohlik, noxushlik kabi qator tuyg ularni uyg otsa, uʻ ʻ ʻ holda o qituvchi shu yo l bilan bolada estetik tuyg ularni uygotgan va ʻ ʻ ʻ rivojlaitirgan, tasvirlangan voqyeaga estetik munosabat hosil qilishda unga ko maklashgan bo ladi. Adabiy asarlarni estetik idrok qilishning ʻ ʻ emosionalligiga suyanish ijtimoiysiyosiy va axloqiy tasavvurlarni o zlashtirishga yordam beradi. Vatanga muhabbat, do stlik, mehnat, burch kabi ʻ ʻ axloqiy tushunchalarni o quvchilar emosional his qilgandagina anglab oladilar ʻ Muhabbat Umarova, Sharofat Hakimovalar 3-sinf uchun darslikda (To ldirilgan ʻ tuqqizinchi nashri. Toshkent «Cho lpon» nashriyoti, 2010 yil) yosh shoir va ʻ yozuvchilarning bolalarbop she’r va hikoyalaridan berilgan. Jumladan, Tohir Qahhor, Ullibibi, M.Yusuf, Toshpo lat Xolmatov, Zohir A’lam, Sulton Jabbor, ʻ Yoqutxon Raximova, Abdusalom Umarov, Rahmat Azizxodjayev, Mirzo Karim, Xoji Abdurazzoq Yunus singari ijodkorlar asarlaridan namunalar, parchalar keltirilgan. Biz, mazkur bitiruv malakaviy ishimizda 3-sinf «O qish ʻ kitobi»da berilgan. Shoir va yozuvchilardan: Miraziz A’zam Tursonboy Adashboyev, haqida va ularning asarlari haqida fikr yuritamiz. Dastlab, mazkur yozuvchi va shoirlarning tarjimai holi, undan so ng esa ularning asarlarini ʻ umumta’lim o rta maktablarida o tish usullari haqida fikr yuritamiz. She’rlarida ʻ ʻ olg a surilgan g oyada bola qo pollik bilan emas, muloyimlik va ʻ ʻ ʻ xushmuomalalik bilan tevarak-atrofdagilarning o ziga nisbatan yaxshi ʻ muomalada bo lishiga sazovor bo ladi. Bolalar she’r qahramoniniig ʻ ʻ muvaffaqiyatsizliklariga achinadilar va sehrli so z yordamida erishgan ʻ yutuqlaridan quvonadilar. Agar bolalar o qituvchining she’r qahramoniga ʻ bo lgan munosabatidan mamnun bo lsalar, o qituvchi she’r g oyasining estetik ʻ ʻ ʻ ʻ jihatdan idrok qilinishini ta’minlagan bo ladi. O quvchilarning xayolini ʻ ʻ tarbiyalashda adabiy asarning estetik idrok qilinishini to g ri tashkil etish va ʻ ʻ tekstni ifodali o qish muhim ahamiyat kasb etadi. O qituvchi adabiy asarning ʻ ʻ idrok qilinishini tashkil etar ekan, bolalar diqqatini asarda aks ettirilgan narsa va hodisalarning go zalligini payqashga, ularga nisbatan o z munosabatini ʻ ʻ aniqlashga qaratmog i kerak. Shuning uchun o qituvchining so zlari, uning ʻ ʻ ʻ o quvchiga bergan savollari katta ahamiyat kasb etadi. Bunda bolalarga ʻ 13 emosional xarakterdagi, masalan, «Hikoyani o qiyotganingda qayeridaʻ qo rqding?», «Qayeri kulgili ekan?», «Qayerida quvonding?» savollar berish ʻ yaramaydi. Bunday savollar bolani chalg itib qo yadi, kitobni o qiyotganda bola ʻ ʻ ʻ qo rqmagan, kulmagan, quvonmagan bo lsa-da, kitobning shunday o rinlarini ʻ ʻ ʻ borligini u taxmin qila boshlaydi. O qituvchining savoli o quvchining o qilgan ʻ ʻ ʻ asarga nisbatan munosabatini, ya’ni kitobning qayeri uni hayratlantirganini, hayron qoldirganini, quvontirganini, qo rquv, sevinch, nafrat va boshqa ʻ tuyg ular uyg otganini aniqlashga undashi kerak. «Biror munosabat»ga bog lab ʻ ʻ ʻ berilgan savollar asarni estetik idrok qilishga yordam bermaydi. Masalan, dalaning yozgi ko rinishi haqidagi she’r o qilganda, dala qanday rangda edi, ʻ ʻ unda qanday gullar o sib yotardi kabi savollar yosh kitobxonni yoz tabiatining ʻ rango-rang bo yoqlaridan zavqlanishga, ya’ni she’rni estetik idrok qilishga ʻ rag batlantirmaydi. Badiiy asarga nisbatan savollar qo yilayotganda savollarning ʻ ʻ xarakteri, ularning izchilligi haqida o ylash va bolalarga asarni o qish jarayonida ʻ ʻ tug ilgan fikr va mulohazalarini, o zlarini hayajonga solgan tuyg ularni ʻ ʻ ʻ ifodalashga imkon berish lozim. O zi o qigan asar uyg otgan tuyg ular haqida ʻ ʻ ʻ ʻ to liq gapirib bera olmaydi. Ularda tuyg ular asosan: yoqdi — yoqmadi, ʻ ʻ qiziqarli- qiziqarli emas shaklida paydo bo ladi. Bu tuyg ular aksari asarda ʻ ʻ ifodalangan odamlarning ayrim sifatlari, kishilarning o zaro munosabatlari, ʻ xulq-atvorlari, ijtimony hayot hodisalari va tabiatga bo lgan munosabatni ochib ʻ beradigan asar mazmuni orqali uyg onadi. Boshqa so z bilan aytganda, yosh ʻ ʻ kitobxonning tuyg ulari har bir asarda mudom mavjud bo ladigan «axloqiy ʻ ʻ masala»ga mansubdir. Estetik va axloqiy idrok birligining asoslari xuddi mana shundan iboratdir. S.Barnoyev, M.A’zam, T.Adashboyevlar ijodi haqida gapiradigan bo lsak, bola esini taniganidan boshlab, tevarak-atrofidagi muhitga ʻ qiziqib qaraydi. Uning sirlarini, umuman, hayot haqiqatini bilishga intiladi. Bu intilish bora-bora taqlidchilikni tug diradi. Darhaqiqat, yaxshilikka, yangilikka ʻ taqlid qilish bolalarning azaliy odati. Shu ma’noda bolalarga o rnak bo larli ʻ ʻ darajadagi lirik qahramon yaratish-boshqa janrlar kabi bolalar she’riyatining ham doimiy talabidir. Bolalar poeziyasida jozibali, kurashchan xarakterlar yaratish borasida katta yutuqlar qo lga kiritildi. Bunday qahramonlar obrazi ʻ 14 bolalarda ona-Vatanga muhabbat, dushmanta nafrat, ilmga, mehnatga ishtiyoq, sadoqat kabi ezgu histuygularni tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Kichkintoylarning katta dunyosini badiiy «kashf» etish, umuman intellektual lirik qahramon yaratishda har bir shoirning o ziga xos, izdividual uslubi bor.ʻ Shunga muvofiq, qahramonlar bir tomondan o zaro farqlansa, ikkinchi ʻ tomondan, mushtarak xususiyatlarga ham ega. Ayniqsa bu o ziga xosliklar yosh ʻ shoirlar ijodida ham yaqqol kuzga tashlanadi. Chunonchim, Safar Barnoyev she’rlarining qahramoni-kurashchan obraz-o qishda a’lochiligi, jamoat ishlarida ʻ ilg orligi, tabiat sirlariga qiziquvchanligi, hayotda jasurligi bilan sadoqatli do st ʻ ʻ va qadrdon o rtoq sifatida alohida ajralib turadi. Uning hayot haqida o z ʻ ʻ falsafasi bor. Bizni kurshagan olam qahramon nazarida sirli bir jumboq bo lib ʻ gavdalanadi. Lekin jumboq jumboqligicha qochib ketavermaydi. Shoir uning siri va sababini bolalar dunyoqarashiga mos tarzda badiiy psixologik tahlil qilish orqali ocha boradi. Lirik qahramon bugungi farovon turmushimizning tub mohiyatini o ylar ekan, uning osonlik bilan qo lga kiritilmaganligini qalbdan his ʻ ʻ etadi. Otalar ishidan faxrlanish uning qalbida iftixor tuyg ularini uyg otadi: ʻ ʻ Dadamning ko llari miltiq ham ushlagan, Gulni ham ekkandir dadamshshg ʻ qo llari. Otalar yaratgan totli hayot nash’asi o z navbatida uni sevishga, ʻ ʻ ardoqlashga burchli qilib qo yadi. Buning uchun, avvalo, o qish, mehnatga ʻ ʻ muhabbat bog lash lozim. O qish va mehnat jarayonida esa boshqalar bilan ʻ ʻ qudratli do stlik rishtalari bog lanadi. Shoirning lirik qahramoni tor hayot ʻ ʻ qobig iga o ralib qolgan emas, aksincha, ertangi kunga jiddiy boqadi. Undan ʻ ʻ yangicha ma’no, yetuklik izlaydi: Umrning yo li-yu, mazmuni, Kaftimda ʻ sanoqsiz chiziqlar. Kaftimning so qmog i, yo llari. Bekorchi damlarga ʻ ʻ ʻ qiziqmay, Quyoshga cho zganman qo llarim. Shunisi diqqatga sazovorki, ʻ ʻ qahramon o z baxtini, taqdirini xalq va Vatan taqdiri bilan bog laydi. Uning ʻ ʻ uchun ona va Vatan mushtarak tushunchalar bo lib, ular oldida o zini qarzdor ʻ ʻ his etadi. Chunki ona unga jon baxsh etgan bo lsa, Vatan o z quchog ida ʻ ʻ ʻ avaylab o stirmoqda. «Shu tufayli ona, yurt, bizga doim suyuksiz», deydi u. Shu ʻ tariqa konkretlikdan umumiylikka qarab boriladi, muhim ijtimoiy xulosalar chiqariladi, hayot haqiqatini badiiy tasdiqlaydigan yorqin obrazlar qiyofasi 15 tavdalantiriladi. Buni shoirning «Yuz dona lola», «Tinchlik qo shig i», «Onaʻ ʻ madhi», «Samarqand bilan quyosh», «Dadamning qo llari», «Dedi-dedi fosh ʻ bo ldi» ʻ щ ye’rlarida qo rsa bo ladi. Yaxshi she’r she’rxonlar qalbiga hyech ʻ ʻ qanday vositasiz o zi oqib kiradi, tillardan tushmay qoladi. Yosh shoir ʻ S.Barnoyev bolalarga o rnak bo larli darajadagi lirik qahramon yaratish ustida ʻ ʻ samarali ijod etgan. Uning she’rlarining qahramoni, shoirning o zi e’tirof ʻ etganidek, qo zichoq, qo ng iroq va qo g irchoq doirasidagi tor muhitda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o ralashib yurmaydi. U hayotni, tabiatni, ona-Vatanni jon-dilidan sevuvchi ʻ o spirin bo lib, ilmga chanqoq, olam oirlariiing mag zini chaqishga harakat ʻ ʻ ʻ qiladi. Borliqni dialektik birlikda kuzatadi: Biri-biriga monand, Biri-biriga payvand. Birlashgan butun olam, Quchoqlashgan tog lar ham. Bu birlik ʻ shunchaki qayd qilinmaydi, balki uning zamirida do stlik iplari bor degan ʻ yuksak ijtimoiy ma’no chiqariladi: Quyosh bobo himmati, Daryolarning qudrati, Shamolning harakati, Ona yerning mehnati Ulkan do stlik hurmati. Qahramon ʻ hayot va taraqqiyot haqida falsafiy fikr yuritib, butun olam ijodkori insondir, degan haqqoniy xulosaga keladi: Inson qo li — besh barmoq, Besh qit’ani zabt ʻ etgan. Muz-tog larni eritgan. Olam inson kaftida. Inson-ijodkor. U tabiatni o z ʻ ʻ mehnati bilan bo ysundirib, unga chiroy baxsh etadi. Olam go zalligidan ʻ ʻ zavqlanadi. Hayotga, tabiat va Vatanga bo lgan muhabbat tuyg usi ana shunday ʻ ʻ shakllanadi. Bu shoirning «Bahs», «Kech kuz», «Yur, dalalar qo yniga», ʻ «Tog lar bayrami», «Yurt mehri» singari she’rlarida ravshan ko rinadi. Odam va ʻ ʻ olam, zamin va zamon o rtasidagi doimiy aloqa, insonning hukmronlik roli ʻ Qambar O tayevning «Qizil galstuk», «Tog boshidagi lola», «Soat», Mashrab ʻ ʻ Boboyevning «Qaldirg och nima deydi?», «Yangra gornim!» kabi jajji ʻ kitobxonni o ylashga majbur etadigan she’rlarida o zining yaxshigina ifodasini ʻ ʻ topgan. Bolalar uchun jon kuydirib qalam tebratayotgan Miraziz A’zam, Tursunboy Adashboyev manzumalarining qahramoni kichik maktab yoshidagi bolalar bo lsa ham, ziyrakligi tufayli tabiat jumboqlarini yechishga urinadi, ʻ insoniy munosabatlarni sinchkovlik bilan kuzatadi. M. A’zam «Azizning orzulari», «Yo lchilar qo shig i», «Tong bilan birga turdik», «Yerga dovrug ʻ ʻ ʻ ʻ olamiz» hamda «Bir cho ntak yong oq» turkum she’rlarida g oyaviy niyatini ʻ ʻ ʻ 16 to laroq ochish maqsadida so z o yinidan takrordan foydalansa, T. Adashboyevʻ ʻ ʻ she’rlarida yumoristik talqin asosiy o rin tutadi. Ularda qadrdon qishloq dalalari, ʻ keng vodiylar tarannum etiladi. M. A’zam qo liga qalam tutar ekan, ʻ o quvchisining kimligini bir daqiqa ham unutmaydi, qahramon bilan birga ʻ o ylaydi, uning uchqur xayollariga sherik bo ladi. Bu — tizginni qahramon ʻ ʻ qo liga tutqazib qo yadi, degan so z emas, albatta. Balki jo shqin tuyg ularini, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qaynoq ehtirosini bosh maqsadga bo ysundirishi samarasidir. Buni she’rlaridagi ʻ har bir so zga katta mas’uliyat bilan yondoshishida, so zlarni o z o rnida ʻ ʻ ʻ ʻ ishlatishida, bolalar psixikasiga mos o ynoqi ruh baxsh eta olishida ko rishimiz ʻ ʻ mumkin. Shoir xuddi shu yo l bilan sovet xalqi o rtasidagi qudratli do stlikni ʻ ʻ ʻ ulug laydi. Bizlar o n besh bolamiz, Oqmiz, sariq, qoramiz. Oramizdan o tmas ʻ ʻ ʻ qil, Garchi bizda har xil til. Tursunboy Adashboyev ijodida qishloq yoshlari hayoti badiiy tadqiq qilinadi. She’rlarining lirik qahramoni oddiygina qishloq bolasi. U qayerda bo lmasii, tug ilib o sgan qishlog ini, sevimli diyorini ʻ ʻ ʻ ʻ qo msaydi, unga muhabbati jo sh uradi. Qishloqning har bir qarich yeri unra ʻ ʻ to tiyo. Chunki olam jamoliga ilk bor o sha yerdan bokqan. Inson mehrini o sha ʻ ʻ ʻ yerda tuygan. «Do ngliklardan mis laganda sirpanib», bolalik zavqini surgan. Bu ʻ holni shoirning «Qishlog im», «Yaylovda», «Zira» kabi she’rlari misolida ʻ ko rish mumkin. «Hisob darsida», «Qatiq», «Oy», «Dazmol» singari qator ʻ she’rlarida esa asosny g oyani yengil yumor vositasida ifodalaydi. Mazkur ʻ muloqazalarimiz yoshlar she’riyati faqat zafar quchyapti, u yuksak taraqqiyot bosqichida, degan fikrni tug dirmasligi kerak. Chunki ular izlanish pallasidadir. ʻ Bu davrda ba’zan kamchiliklarning ro y berishi hchm tabiiy. Asarning tematik ʻ doirasi, mavzu ulug vorligi hamda g oyaviy mundarijasi uning estetiktarbiyavny ʻ ʻ qimmatini tayin qilolmaganidek, ma’lum g oya atrofida ortiqcha takror ʻ jimjimadorlik, taqlidchilik, quruq didaktika ham fikrning o quvchiga to liq yetib ʻ ʻ borishiga monelik qilishi sir emas. Bunday qusurlar M. A’zamning «Onam ishga ketganda», S. Barnoyevning «Shirinlik», G. Jo rayevaning «Inoq oila», R. ʻ Tolipovning «Derlar: baxting qo lingda» singari she’rlarida ko zga tashlanadi. ʻ ʻ Davrimiz yuksalish davri. Kashf etilgan biron bir yangilik hali hayotga singib ketmasdan, ikkinchisi vujudga keladi. Yutuqlarimiz jasorat va kurash 17 samarasidir. Bugungi kunda qahramonlikni hayotning o zi tug dirmoqda.ʻ ʻ Davrimizda qahramonlik an’anaga aylanib qoldi. Buni kattalar hayotida emas, balki o quvchi bolalar hayotida ham ko rish mumkin. Yosh grajdanlar kattalar ʻ ʻ mehnatiga o z ulushlarini qo shmoqdalar, tonnalab paxta termoqdalar. Turli ʻ ʻ hunar o rganmoqdalar. Mehnat desantlari tashkil qilmoqdalar. Xullas, ularning ʻ o qishi, mehnati, intilishi doston va balladalar yozishga arziydi. Afsuski bolalar ʻ shoirlari bu ishga qalam urmayotirlar. Katta janrlar e’tibordan chetda qolmoqda. Bu hol bolalar prozasiga nisbatan bolalar poeziyasida ochiq-oydin ko zga ʻ tashlanadi. Shularni hisobga oladigan bo lsak, ba’zi shoirlarimiz juda jo n ʻ ʻ ganlarni she’rga solayotganga o xshaydi. Pand-nasihatdan nariga o tilmaydi. ʻ ʻ Bolalar she’riyati rivojiga mavzu torligi, bir xilligi ham sezilarli salbiy ta’sir qilmoqda. Ba’zi she’rlarda a’lochi va jamoatchi o quvchilar sha’niga quruq ʻ maqtovlar yog iladi. Ularning ishi hamisha «besh». Kiyim-boshi toza, kattalarpp ʻ hurmat qiladi, uy ishlarida ota-onasiga dastyor. Bular, so zsiz yaxshi sifatlar. ʻ Qachonki, ichki mohiyati ochib berilsa ma’qul. Afsuski, his-tuyg udan yiroq, ʻ badiiylikdan mahrum bunday asarlarda farishta qahramonlar obrazi yaratilib, ularga hayotda yashashning tayyor sxematik «resepti» qo sh qo llab topshiriladi. ʻ ʻ Sxematizm, quruq didaktika D. Matjonning «Tuzatib ol», J. Rahimning «Buzoq nega qalampirdan xafa?», «G ishtlar qo shig i», S. Jabborning «Shirin» kabi bir ʻ ʻ ʻ talay she’rlariga xos xususiyatdir. Kichkintoylarning ma’naviy dunyosi ijodkordan g oyatda noziklik va ehtiyotkorlik bilan yondoshishni talab etadi. ʻ Hayot - murakkab. Tabiat va jamiyat voqyea-hodisalarga boy bo lib, ijodkorga ʻ istagancha material berishi mumkin. Ammo ularni tanlamasdan qalamga olaverish ko zlangan natijani beravermaydi. ʻ 18 3.She’r va uni o qitishning usullariʻ . Ma’limki, o qish kitoblaridagi aksariyat mavzularni she’rlar qamrab ʻ olgan. Quyidagi she’r nomlari va mualliflarining ro yxatiga e’tibor beraylik: ʻ O qish 1-sinf She’r: ʻ 1. Vatan – bu… Po lat Mo min, 5-bet. ʻ ʻ 2. O zbekiston askarlari. Odil Abdurahmon, 8-bet. ʻ 3. Ota rozi – Vatan rozi. Eson Rahimov, 9-bet. 4. Qish. Tursunboy Aashboyev, 11-bet. 5. Oy allasi. Odil Abdurahmon, 13-bet. 6. Vatan. Miraziz A’zam, 1-bet. 7. Quyoshdan erta turib. Yo ldosh Sulaymon, 17-18-bet. ʻ 8. Bahor kelgach. Tursunboy Adashboyev, 36-bet. 9. Lola. Hamid Olimjon, 37-bet. 10.Mehribon oyijonim. Po lat Mo min, 39-40-bet. ʻ ʻ 11.Bekinmachoq. Anvar Obidjon, 41-bet. 12.Navruz. Rauf Tolib, 44-bet. 13.Maktab – oftob qo shig i. Quddus Muhammadiy, 47-bet. ʻ ʻ 14.Kitob, mening do stim. Zafar Diyor, 49-bet. ʻ 15.Yaxshi niyat. Anvar Obidjon, 53-bet. 16.Maslahat. Ikandar Rahmon, 74-75-bet. 17.Yer nima der? Po lat Mo min, 87-bet. ʻ ʻ 18.O zbek elim. Odil Abdurahmon, 96-bet. ʻ 19.Ming yashang. Yo ldosh Sulaymon, 99-100-bet. ʻ 20.Ulug bek bobom. Po lat Mo min, 103-bet. ʻ ʻ ʻ 19 21.Boychechak. Muhtarama, 104-bet. 22.Ota – ona. Tolib Yo ldosh, 105-bet. ʻ 23.Qushcha. Abdulla Oripov, 106-bet. 24.Oftob va odob. Po lat Mo min, 107-bet. ʻ ʻ 25.Dil so zlari. Habib Rahmat, 110-bet. ʻ 26.Ochiq gap. Nurllo Oston, 112-bet. 27.Oltin quyosh. Miraziz A’zam, 119-bet. 28.Turnalar. Ilyos Muslim, 121-bet. O qish 2-sinf She’r: ʻ 1. O zbekiston. Abdulla Oripov, 4-bet. ʻ 2. O zbekistonim. Hamza Imonberdiyev, 5-bet. ʻ 3. Istiqlol. Jumaniyoz Jabbor, 6-7-bet. 4. Humo qushi. Po lat Mo min, 7-bet. ʻ ʻ 5. O lka. Erkin Vohidov, 11-bet. ʻ 6. Sohibqiron bobomiz. Muxtor Xudayqulov, 14-15-bet. 7. Vatan. Narimon Orifjonov, 15-bet. 8. Yur tog larga. Usmon Nosir, 17-18-bet. ʻ 9. Tilagim. Yo ldosh Sulaymon, 18-19-bet. ʻ 10. Kuz. Kavsar Turdiyev, 21-bet. 11. Olma. Erkin Vohidov, 22-bet. 12. Gilos. Erkin Vohidov, 22-bet. 13. Bog da. Qambar ota, 24-bet. ʻ 14. Dehqonga ta’zim. Tursunboy Adashboyev, 25-bet. 15. Kuzda. Habib Rahmat, 26-bet. 16. O quvchiga esdalik. Quddus Muhammadiy, 28-bet. ʻ 17. Kitob deydi. Quddus Muhammadiy, 29-bet. 18. Orzular Rauf Tolib, 30-31-bet. Bu ro yxatni uchunchi hamda ʻ to rtinchi sinf darslilaridagi she’rlar hisobiga yanada kengaytirish mumkin. ʻ Ammo shulardan ham ko rinib turibdiki, she’r ilmi – jiddiy ilmdir. Albatta, ʻ darslikda berilgan har bir mavzu o quvchilarning ongi va tushunchasi darajada ʻ 20 berilib, mavzuning g oyaviy-badiiy xususiyatlarini qanchalik idroq qila olishlariʻ hisobga olinishi zarur. Prezidentimiz I.A.Karimov o zining «Barkamol avlod ʻ o rzusi» nomli kitobda «Farzandlarimiz bizdan ko ra bilimli, kuchli dono va ʻ ʻ albatta baxtli bo lishlari kerak» deb ta’kidladanidek, yosh o sib kelayotgan ʻ ʻ avlod yoshligidanoq tarbiyali, o qimishli qilib tarbiyalanishi kerak. Kadrlar ʻ tayyorlash Milliy dasturi hamda «Ta’lim to g risida» Qonun ham shu maqsadga ʻ ʻ qaratilgan. Boshlang ich sinflarning o qish darslari o z mohiyati, maqsad va ʻ ʻ ʻ vazifalariga ko ra ta’lim tizimida alohida o rin tutadi. Negaki uning zaminida ʻ ʻ savodxonlik va axloqiy-ta’limiy tarbiya asoslari turadi. Shuning uchun ham boshqa predmetlar ta’limini o qish ta’limisiz tasavvur qilib bo lmaydi. O quvchi ʻ ʻ ʻ matnni to g ri, tez, tushunib o qish, mazmunini o zlashtirish bilan ilk bor o qish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ darslarida yuzlashadi. O qish darslari orqali o quvchilarning Davlat ta’lim ʻ ʻ standartli (DTS) talabalari bo yicha o zlashtirishlari ko zda tutilgan o quvbiluv ʻ ʻ ʻ ʻ ko nikma-malakalari hamda bilimlari egallashlariga yo l ochiladi. Aynan o qish ʻ ʻ ʻ ta’limida insonning, avvalo, o zligini, qolaversa olamni anglashga bo lgan ʻ ʻ intilishlariga turtki beriladi. Shu maqsadda «O qish kitobi» darsliklariga ona ʻ tabiat, atrofimizni o rab turgan olam, Vatanimiz tarixi va bugungi qiyofasi, ʻ kattalar va bolalar hayoti, mehnatsevarlik, istiqlol va milliy-ma’naviy qadriyatlar, xalqlar do stligi va tinchlik kabi turli mavzular bo yicha atroflicha ʻ ʻ tushunchalar berishga mo ljallangan badiiy, axloqiy-ta’limiy, ilmiy-ommabop ʻ asarlar kiritiladi. O qish darslari savod o rgatish davrida o quvchilarni bo g in, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so z va gaplar bilan tanishtirish va ularni o qish, rasmlar asosida hikoya qilish ʻ ʻ tarzida uyushtirilsa, o qish texnikasi egallangandan so ng o qish muayyan ʻ ʻ ʻ mavzular bo yicha tanlangan badiiy, ilmiy-ommabop matnlar yuzasidan olib ʻ boriladi. Boshlang ich sinf «o qish kitobi» darsliklariga kiritilgan muayyan ʻ ʻ mavzular o quvchilarni badiiy adabiyotning sehrli olamiga olib Kirishi, ʻ dunyoqarashlarini milliy istiqlol mafkurasi asosida to g ri shakllantirishga ʻ ʻ qaratilishi bilan belgilanadi. shunga ko ra, o qish darslarining yetakchi ʻ ʻ xususiyati o quvchilarning savodxonligini ta’minlash bilan birga, o quvchilarni ʻ ʻ milliy mafkura asosida yuksak axloqiy qadriyatlarruhida tarbiyalashga qaratiladi. Boshlang ich sinflarning o qish darslarida o rganiladishgan ʻ ʻ ʻ 21 asarlarning mavzu doirasi ancha keng bo lib, ular ona tabiat yil fasllari, xalqʻ og zaki ijodi, mehnatga muxabbat, asosiy bayram sanalari, milliy istiqlol va ʻ ma’naviyat kabi umumiy mavzular doirasida birlashtirilgan. O qish darslari ʻ uchun tanlangan mavzular o quvchilarga kundalik hayot, mustaqillikni ʻ mustahkamlash va insoniy munosabatlar bo yicha ham bilim va tarbiya berishni ʻ ko zda tutadi. Bular ichida istiqlol, vatan, ma’naviyat va tabiat mavzular alohida ʻ ajralib turadi. ulardan ko zlangan maqsad o zlikni anglash, istiqlol, vatan va ʻ ʻ tabiat bilan bog liq tuyg ularni uyg otishdir. Vatanparvarlik, atrofimizdagi olam. ʻ ʻ ʻ mehnatsevarlik kabi mavzular o qish darsliklaridagi keng qamrovli mavzulardan ʻ bo lib, 2 sinf «O qish kitobi»dagi «Ona yurtim-oltin beshigim» bo limiga ʻ ʻ ʻ kiritilgan «O zbekistonim» (H.Imonberdiyev), «Istiqlol» (J.Jabborov), «O lka» ʻ ʻ (E.Voxidov), «Yur tog larga» (U.Nosir), 3-sinfda «Ona bita, Vatanyagona» ʻ bo limidagi «Vatan haqida she’r» (A.Avloniy), «O zbegim» (E.Voxidov), ʻ ʻ «Vatan mo tabirdir» (X.Davron), «Bilib qo yki, seni Vatan kutadi» (T.Malik), ʻ ʻ 4-sinfda «O zbekiston» - Vatan manim bo limidagi «Serquyosh o lka» ʻ ʻ ʻ (Z.Diyor), «Iqboli buyuksan» (A.Oripov), «Toshkentnoma» (M.(Shayxzoda), «Xarita» (N.Norqobil) kabi asarlar misolida atroflicha tahlilga tortiladi. Ijtimoiy- tarixiy mazmundagi mavzular Vatanimiz o tmishi, xalqimiz hayoti, mardonavor ʻ kurashi, ilug siymolar tomonidan amalga oshirilgan ishlar, tarixiy sanalar ʻ to g risida muayyan tasavvur beradi. Beruniy, amir Temur, Alisher Navoiy, ʻ ʻ Bobur va boshqa ajdodlarimiz haqidagi matnlar shular jumlasidandir. Bu xildagi asarlar o quvchilarni faqat o tmishimiz bilan tanishtirib qolmasdan, vatan ʻ ʻ oldidagi farzandlik burchi va masuliyatini teran anglashga ham yordam beradi. ularda Vatanga muxabbat tuyg usi shu tariqa shakllanadi. Vatanimiz o timishi ʻ ʻ haqida hikoya qilingan asarlar bilan tanishish va ularni tahlil qilish jarayonida o quvchilar o tmish bilan bugungi kunni taqqoslash imkoniga ega bo ladilar, ʻ ʻ ʻ jamiyat taraqqiyoti xususida qisqacha bo lsa-da, tushuncha hosil qiladilar. ʻ O quvchilarning bog lanishni nutqini va adabiy-estetik tafakkurini o stirish. ʻ ʻ ʻ O quvchilarning xayolot olamini boyitish. Elementar adabiy tasavvurini ʻ shakllantirish. Shuni unutmaslik kerakki, har bir ta’limiy vazifani bajarishning aniq va ilmiy metodik usullari mavjud bo lib ular zamonaviy o qitish usullari ʻ ʻ 22 bilan boyitib borilmoqda. Bu vazifalar boshqalari bilan o zaro bog liq holda vaʻ ʻ sinfdan tashqari o qish mashg ulotlari jarayonida hal qilinadi. «Kadrlar ʻ ʻ tayyorlash Milliy dasturi»da ta’lim berishning ilg or pedagogik ʻ texnologiyalarini, zamonaviy o quv-uslubiy majmualarini yaratish kabilar ʻ umumiy o rta ta’limning asosiy vazifalaridan biri sifatida ta’kidlangan. Ilg or ʻ ʻ pedagogik texnologiya usullaridan foydalanish o qituvchi va o quvchi faoliyati ʻ ʻ doirasini aniq belgilab beradi. Inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo lgan ʻ o qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga oshiriladi. Lekin o qishga ʻ ʻ o rgatish yo l-yo riqlarini o qish metodikasi ishlab chiqadi. O qish metodikasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kichik yoshdagi o quvchilarning umumiy rivojlanishi, psixologiya, xususiy ʻ metodika sohasidagi yutuqlar asosida takomillashtirilib boriladi. O qish ʻ darslarining samaradorligi ko p jihatdan ta’lim metodlarining to g ri ʻ ʻ ʻ tanlanishiga bog liq. Binobarin, fanning o zi kabi o qish metodlari ham doimiy ʻ ʻ ʻ rivojlanishga bo ladi. Masalan, eski maktablarda o qish quruq yod olish metod ʻ ʻ asosida o rgatilgan bo lsa, hozir izohli o qish asosida olib boriladi. Yod olish ʻ ʻ ʻ metodida matndagi so zlarga izoh berishga, ma’nosini tushuntirishga, o qilganni ʻ ʻ qayta hikoyalashga, umuman olganda, o qishning ongli bo lishga mutlaqo ʻ ʻ e’tibor berilmagan. Ularda ko proq to g ri talaffuz, qiroat bilan o qish ifodali ʻ ʻ ʻ ʻ o qish nazarda tutilgan. Hozir maktablarda o qish izohli o qish metodi asosida ʻ ʻ ʻ olib borilayotgan ekan, quyidagicha savol tug iladi: Izohli o qish nima? Izohli ʻ ʻ o qishga XIX asrning 60-70 yillarida rus pedagogi K.D. Ushinsikiy asos solgan, ʻ u o qishga o quvchilarni «ongli tushunib, o ylab o qishga» o rgatishni alohida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ta’kidlaydi va uni «Izohli o qish» deb nomlaydi. Izohli o qish K.D.Ushinskiy ʻ ʻ ishining davomchilari yangiliklar kiritdilar. Korf va Vaxterev izohli o qish ʻ o quvchilarga real bilim berish vositasi desa, Vodovozov va Bunakov ʻ o quvchilarga o qish jarayonida bilim badiiy asar tahlili va asarning tarbiyaviy ʻ ʻ xarakteri bilan bog liq holda beriladi, degan fikrni ilgari suradilar. Professor ʻ Asqar Zunnunov o qitishning mazmuni va usullari haqida fikr yuritib, ʻ o quvchilarning oldin bilimlarini o zlashtirishga, so ng yod olishlariga e’tibor ʻ ʻ ʻ berilishi ta’lim jarayonida izohli o qish deb nomlanganini ta’kidlaydi. Demak, ʻ izohli o qish deb o ylashga, his qilishga, asarni to liq idrok qilishga, ʻ ʻ ʻ 23 o qilganning mazmunini o zlashtirishga olib keladigan o qishga aytiladi. Izohliʻ ʻ ʻ o qish asar mazmunini tushunishni, asardagi muhim fikrni, yozuvchi ilgari ʻ surayotgan qoyani anglashni ta’minlaydi. Izohli o qish quyidagi tamoyillarga ʻ to liq amal qilingandagina muvaffaqiyatli bo ladi: 1. O qishni hayot bilan ʻ ʻ ʻ bog liq holda tashkil etish. 2. O qishning ongli va ta’sirchan bo lishi uchun ʻ ʻ ʻ o quvchilarning hayotiy tajribalariga, taassurotlariga asoslanish. 3. O qishni ʻ ʻ ko rgazmali tashkil qilish, tabiatga, tarixiy joylarga ekskursiyalar uyushtirish, ʻ hayvonot olami va o simliklar dunyosini kizatish, rasmlar, jadvallar, predmetlar ʻ bilan tanishtirish hamda matnni o quvchilarning ifodali o qishi tarzida olib ʻ ʻ borish. Boshlang ich sinf o qish darslarida asosan she’rlar, masallar, ertaklar, ʻ ʻ hikoyalar, afsonalar, maqol va topishmoqlar, ilmiy-ommabop asarlar o qib ʻ o rganiladi. Tabiyki ularning har biri o ziga xos shakl, uslub va mazmunda ʻ ʻ yaratiladi. Shuning uchun ham har bir janrga mansub asarlarni o ziga xos usulda ʻ o qib o rganish taqozo qilinadi. Badiiy asarni izohli o qishga yaqin bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ metodlardan biri ijodiy o qishlardir. Atoqli emetodist olim N.I.Kudryashov ʻ ijodiy o qish metodi tarkibiga quyidagi ish usullarini kiritadi: a) ʻ o qituvchilarning badiiy matnni sharhlab o qishi hamda o quvchilarning asarni ʻ ʻ ʻ to g ri va imkon qadar yanada chuqurroq, emosional idrok etishlarini t’minlash ʻ ʻ maqsadini ko zda tutuvchi so zi; b) o qilgan asardan o quvchilarning bevosita ʻ ʻ ʻ ʻ olgan taassurotlarini chuqurlashtirish maqsadida ega bo lgan va ularning ʻ diqqatini matnning muhim g oyaviy va badiiy xususiyatlari sari yo naltirilgan ʻ ʻ suhbat uyushtirish yoki o qilgan asardan kelib chiqadigan badiiy, axloqiy, ʻ ijtimoiy-siyosiy muammoning qo yilishi; d) o qituvchining asar o qilganidan ʻ ʻ ʻ keyin o quvchilarning asarni tadqiq etish jarayonida tug ilgan badiiy ʻ ʻ kechinmalarini faollashtirish maqsadini ko zda tutuvchi so zi. Ko rinadiki, ʻ ʻ ʻ ijodiy o qish izohli o qishdan farqli o laroq, to g ridan-to g ri matn mohiyatini ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ochishga ijodiy yondashini taqoxzo etadi. Masalan, 4-sinfda A.Oripovning «Dehqonbobo va o n uch bolakay qissasi» asarini ijodiy o qish metodi asosida ʻ ʻ o rganish jarayonida matn mazmuni va shoir qoyaviy niyatidan kelib chiqib ʻ Vatanimiz hududlaridagi aholining yashash tarzi bilan bog liq milliy ʻ xususiyatlar haqida ham atroflicha tushuncha beriladi. 2-sinfda «O tinchi yigit», ʻ 24 3- sinfda O tkir Xoshimovning «Xazonchinak», 4-sinfda S.Anorboyevningʻ «Qo rqoq» asarlarini ham ijodiy o qish metodi asosida o qitish ijobiy o qish ʻ ʻ ʻ ʻ metodi asosida o qitish ijobiy samaralar beradi. Avvalo, o qituvchi shunday ʻ ʻ temani bir butun holda tasavvur qilishi zarur, ya’ni turmushni bilish nuqtai nazaridan bu tema o quvchilar uchun qanday yangiliklar berishi, bu tema bolani ʻ axloqiy-estetik jihatdan qanday tarbiyalashi, badiiy mahoratni tushunish va o quvchilarning nutqini o stirish kabi masalalar o qituvchining diqqat markazida ʻ ʻ ʻ turishi zarur. Mana shunday umumiy vazifalar aniqlangandan so ng, adabiy ʻ materiallarni har bir darsga bo li zarur. Har bir dars metod va usul tomonidan ʻ xilma-xil bo lishi mumkin va o quvchilarning qiziqishlarini so ndirmaslik, ʻ ʻ ʻ ularning asardan olgan taassurotlarini zaoiflashtirmaslik lozim. Har bir dars tamomlangan bo lishi va o tgan dars bilan, kelgusi yangi dars bilan bog lanishi ʻ ʻ ʻ zarur. O qituvchi dars planini tuzayotgan vaqtida sinfning ahvoli uning diqqat ʻ markazida turishi kerak. Agar darsga kirgan ilmiy bo lim mudiri yoki biror ona ʻ tili va adabiyot o qituvchisi asarni murakkab va zerikarli deb topsa, dars planini ʻ qaytadan tuzish va materialga ijodiy munosabat bo lish zarur. Materialni ʻ takrorlash asosida yangi materialni o zlashtirish darsi tashkil qilinadi (takrorlash ʻ o quvchilarning bilimini tekshirish va baholash bilan bog lanmaydi). O qituvchi ʻ ʻ ʻ rahbarligida o quvchilarning yangi materialni o zlashtirishlari va ayni vaqtda ʻ ʻ ularning o zlashtirganliklarini tekshirish. Bilimni mustahkamlash asosida ʻ o quvchilarning mustaqil ishlari. Boshqa dars materiallari asosida uzoq ʻ o tilganlarni takrorlash. Darsning hamma bosqichlarida o quvchilarning ʻ ʻ bilimlarini aniqlash. Jurnalga baho qo yish. Boshlang ich sinf o quvchilarga ʻ ʻ ʻ ifodali o qish ham boshlang ich ta’lim tizimida mantiqiy o qish (matnni to g ri, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tushunib, tez (me’yorida) o qish) va adabiy o qish mukammal ʻ ʻ o zlashtirilganidan so ng ifodali o qishga o tiladi. U yod olingan she’riy ʻ ʻ ʻ ʻ asarlarni ifodali o qishni ham o z ichiga oladi. Ifodali o qishning muvaffaqiyati ʻ ʻ ʻ o quvchilarning asar mazmuni, g oyaviy-badiy xususiyatlari haqida muayan ʻ ʻ tushunchaga ega bo lishi bilan bog liq. Ohang va intonasiya she’riy asarlarni ʻ ʻ ifodali o qishga qay darajada muhim bo lsa, nasriy asarlarni o qishga ham ʻ ʻ ʻ muhim talablardan biridir. Nasriy asarlarni ifodali o qishdan oldin unda qanday ʻ 25 g oya ilgari surilayotganini aniqlash zarur. Masalan, 4-sinfdaʻ X.To xtaboyevning «Xatosini tushungan bola» hikoyasini ifodali o qishdan ʻ ʻ oldin o quvchilarga xatosini tushungan bola kim ekanligi, uning xatosi ʻ nimalardan iborat bo lganligi, maqtanchoqlikning illat ekanligi to g risida ʻ ʻ ʻ tushuncha beriladi. Ifodali o qish oldiga qo yilgan bu talab ʻ ʻ M.Abdurashidxonovning «Har kim ekkanini o rar», Sh. Sa’dullaning «Laqma ʻ it», A.Oripovning «Dehqonbobo va o n uch bolakay qissasi» kabi she’riy ʻ hikoyalarini o qishga ham xosdir. Boshlang ich sinflarning 3-4 sinlarida badiiy ʻ ʻ o qish katta ahamiyatga ega. Badiiy o qish ifodali o qishning yuksak bosqichi ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Unda so z san’atining barcha komponentlari ishtirok etadi. U ʻ o quvchidan asar ruhiga batamom kirishi, san’atkorona o qishni talab etadi. ʻ ʻ Badiiy o qishga asar qahramonlarining ruhiy holat, kechinmalari to la anglab ʻ ʻ etilgandagina ta’sirchanlikka erishish mumkin. Badiiy o qishga tayyorgarlik ʻ ko rishda aktyorlarning audio-video tasmalarga yozilgan ijrolaridan foydalanish ʻ yaxshi samara beradi. Boshlang ich sinflarning 3-4 sinlarida badiiy o qishning ʻ ʻ muvaffaqiyatini ta’minlaydigan omillardan biri tanlab o qishdir. Masalan, 3- ʻ sinfda X.To xtaboyevning «Xassa» hikoyasi bilan tanishish jarayonida Qobil ʻ boboning savollariga Shavkatning javoblari yoki S.Anorboyevning «Bahs» hikoyasidagi bolalarning bahslashish epizodi yuzasidan o qituvchi topshirig iga ʻ ʻ ko ra mazkur o rinlarni tanlab qayta o qilishi natijasida ushbu asarlarning badiiy ʻ ʻ ʻ estetik qimmatini chuqurroq o zlashtirishga erishiladi. Boshlang ich sinflarning ʻ ʻ 3-4 sinlarida voqyea va tafsilotlar asosida o quvchilarga savol-topshiriqlar ʻ tuzishda, qaxramonlarga baho berishda keng qo llaniladigan usuldir. O qish ʻ ʻ darslarida reproduktiv metod keng qo llaniladi. Masalan, o qituvchi dastlabki ʻ ʻ darslarda o zi asar matnini qismlarga bo ladi, yozuvchi yoki shoirning ʻ ʻ aytmoqchi bo lgan muhim fikriga o quvchilar diqqatini jalb qiladi, uni aniqlab ʻ ʻ ko rsatadi, o quvchilar bilan birga tasivr vositalariga yuklatilgan ma’noni ochib, ʻ ʻ o quvchilariga ko maklashadi.Bularning bari o quvchilar uchun bir ko rsatma ʻ ʻ ʻ ʻ vazifasini o tadi. Shundan so ng o quvchilar o qituvchilarning ko rsatmalari ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yordamida yuqorida ko rsatib o tilgan vazifalarni o zlari mustaqil ravishda ʻ ʻ ʻ bajaradilar. Yuqorida ta’kidlangan metodlardan tashqari, boshlang ich sinf ʻ 26 o qish darslarida zamonaviy pedagogik texnologiya usullaridan «Aqliy xujum»,ʻ «Tarmoqlash», «Guruhlar bilan ishlash», «Blis texnologiyasi» kabilardan ham foydalanish yaxshi samara beradi. Shuni ta’kidlab o tish kerakki, har bir darsda ʻ qanday metoddan foydalanish, darsda qanday usullarni qo llash o qituvchi ʻ ʻ tomonidan oldindan belgilab olinishi va ruxta ishlab chiqilishi kerak. O qish ʻ malakalari va ularni takomillashtirish usullari. Dastur talablarini to liq bajarish ʻ va amalga oshirish uchun, birinchi navbatda, o qish ko nikmalarini to g ri va ʻ ʻ ʻ ʻ puxta egallash va takomillashtirilib borish zarur. O qish ko nikmalari savod ʻ ʻ o rgatish jarayonida shakllanadi, o qitishning keyingi bosqichlarida ʻ ʻ takomillashadi. O qish malakalari deganda badiiy asar matnini to g ri tez, ongli ʻ ʻ ʻ va ifodali o qish tushuniladi. O qish darslarida o quvchilarning o qish ʻ ʻ ʻ ʻ malakalari shakllantiriladi va takomillashtiriladi. O qish malakasining sifatlari ʻ o zaro bog liq bo lib, ularningasosi ongli o qish hisoblanadi. O quvchi matnni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tez va to g ri o qisa-yu. anglab o qimasa yoki uning tez o qishi natijasida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ boshqalar matn mazmunini tushunmasa, to g ri o qisayu, o ta sekin o qisa, nutq ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ birliklari orasida to xtamlarga e’tibor bermasa, matnda ifoda etilayotgan fikr ʻ tushunilmaydi. Muayyan tezlikda va to g ri o qish ongli o qishga xizmat qiladi, ʻ ʻ ʻ ʻ to g ri, tez va ongli o qish esa ifodali o qishning asosi hisoblanadi. O qish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ malakalarini egallash maktabda o qitiladigan barcha predmetlarni ʻ muvaffaqiyatli o zlashtirishning muhim sharti xisoblanadi. 3-sinf «O qish ʻ ʻ kitobi» darsligida berilgan Miraziz A’zamning bir talay she’rlari oddiy haqiqatni lo nda qilib berishga bag ishlangan. Masalan, Miraziz A’zamning «Yer ʻ ʻ aylanadi» she’rini olib qaraylik. Bu bir oddiy gap, axir necha ming asrdanberi u aylanadi, yana aylanavereradi, bu haqda jozibali eshe’r bo lishi mumkin emas, ʻ degan tushuncha xayolingizdan o tadi. Lekin she’rni o qiydigan bo lsanshgiz ʻ ʻ ʻ sizning tasavvuringiz butunlay o zgaradi. Murg ak qalb u yoqda tursin biz ʻ ʻ kattalar ham yerning aylanishi, onlarning o tishi, shamolning esib turishi bidlan ʻ o sib-ulg ayishimiz, kamodl topishimiz, bunyodkorlik ishlarimiz ko z ʻ ʻ ʻ o ngimizdan o tadi. Qilgan yaxshi-yomon ishlarimizni o ylaymiz. «Yer ʻ ʻ ʻ aylanadi» - xuddi shu haqda bahs yuritadi: Asta-asta shamol esadi, 27 Asta-asta yer aylanadi. Asta-asta odam o sadi, ʻ Asta-asta aylanadi. Asta-asta ulg ayar aql, ʻ Asta-asta yer aylanadi. Asta-asta yetilar naql, Asta-asta yer aylanadi… Boshlang ich sinf o quvchilari, xususan, 3-4 sinflar hayot murakkabligidan ʻ ʻ unchalik xabardor emas. Ular o qituvchilarning ko magida, o zlari tinglagan ʻ ʻ ʻ badiiy asarlar yordamida olam mujizalari, va turmush bilan tanishib boradilar. O qish faoliyatning asosiy turi bo lib, o quvchilarni g oyaviy-siyosiy, aqliy, ʻ ʻ ʻ ʻ estetik va nutqiy tomondan rivojlantirish uchun juda katta imkoniyat yaratadi. Bu jarayon esa o qish malakalarini o stirish va takomillashtirish ustida tizimli va ʻ ʻ maqsadga muvofiq ishlashni talab qiladi. O qish malakasini egallash ancha ʻ murakkab bo lib, uni shakllantirish uzoq vaqtni talab etadi. Ruhshunos olim ʻ T.G.Yegorov o zining «Ocherki psixologii obucheni detey chteniyu» nomli ʻ asarida o qish malakalarini shakllantirish jarayonini ish bosqichiga ajratadi: ʻ analitik bosqich, sintetik bosqichi va avtomatlashgan bosqich. 28 4. To g ri o qish va o qitish katta san’at.ʻ ʻ ʻ ʻ To g ri o qish so zning uzun-qisqaligiga, o quvchining so z boyligiga, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ya’ni so zning leksik ma’nosini qanchalik bilishishga hamda so zning bo g in va ʻ ʻ ʻ ʻ morfemik tarkibiga bog lik. O quvchilar ko pincha quyidagi sabablarga ko ra ʻ ʻ ʻ ʻ xatoga yo l qo yadilar: 1. So zni talaffuz qilish bilan uning ma’nosini tushunish ʻ ʻ ʻ o rtasida ruxta sintez bo lmagani uchun bola so zning oldin tovush tomonini ʻ ʻ ʻ ko radi, uni talaffuz qilishga oshiqadi. So zning ma’nosini esa e’tiboran chetda ʻ ʻ qoldiradi. 2. So z ko p bo g inli bo lib, bola uni oldin eshitmagan bo lsa, xatoga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yo l qo yadi. 3. So zning ma’nosini bilmaslik tufayli xatoga yo l qo yadi. 4. Tez ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o qiyman deb xatoga yo l qo yadi. 5. To g ri o qish yorug likka va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yorug likning tushishiga ham bog liq. 6. Undosh tovush so zning o rtasida va ʻ ʻ ʻ ʻ oxirida kelgan yopiq bo g inli so zlarni o qishga qiynaladilar. Xato o qishning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ oldini olish uchun quyidagilar e’tiborga olinadi: 1. Matnni o qitishdan oldin ʻ undagi o qilishi qiyin so z, birikma va gaplarni aniqlash va ular ustida ishlash ʻ ʻ usullarini belgilab olish. Tuzilishi murakkab so zlarni bo g inlab o qilishini ʻ ʻ ʻ ʻ mashq qildirish. 2. Matnni o qishdan oldinuning mazmunini tushunishni ʻ qiyinlashtiradigan so zlarning lug aviy ma’nosini tushuntirish. So z ma’nosini ʻ ʻ ʻ izohlash usullarini aniqlash. 3. Vazifalarni aniq va tushunarli qilib berish. 4. Matnni diqqat-e’tibor bilan o qishlari uchun sharoit yaratish. 5. Oldin ichda ʻ o qitish, so ng ovoz chiqarib o qitish. 6. O qitishda o quvchilarning individual ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 29 xususiyatlarini hisobga olish, ya’ni matnni oson, o rtacha qiynlikda va qiyinʻ o qiladigan o rinlarini belgilab olib, unga kuchli yetadigan o quvvchilarga ʻ ʻ ʻ oldindan taqsimlab berish. 7. O quvchilarning o qishini muntazam tekshirib ʻ ʻ turish. 8. Xatoning xarakteriga qarab, uni metodik tomondan to g ri tuzatish ʻ ʻ yo lini aniqlash. 9. O quvchilarni xato qilish mumkin bo lgan o rindan ʻ ʻ ʻ ʻ ogohlantirib turish. 10. Xatchupdan foydalanish. 11. Xato o qish o quvchining ʻ ʻ shaxsiy ko ruv sezgisiga bog liq bo lsa, bu jihatni ham xisobga olish. ʻ ʻ ʻ O qituvchining tuzilishi murakkab so zlarni oldindan xat-taxtaga yoki kartonga ʻ ʻ bo g inlarga bo lib yozib qo yib, o quvchilarga ovoz chiqarib birgalikda o qitish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yaxshi natija beradi. O quvchilar yo l qo ygan xato ikki xil yo l bilan tuzatiladi: ʻ ʻ ʻ ʻ 1. O quvchi so z oxirdagi qo shimchani noto g ri o qisa, uni o qishdan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ to xtatmasdan xatoni to g rilash mumkin. 2. Xato o qish bilan gaplarning ʻ ʻ ʻ ʻ mazmuni buzilsa, qayta o qitish usulidan foydalaniladi. Bunda o quvchiga ʻ ʻ o qigan matni yuzasidan savol berilsa, o quvchi e’tiborli bo lib qayta o qiydi. ʻ ʻ ʻ ʻ Tez o qish me’yoriy tezlikda o qish bo lib, bunda o qish sur’at matning ʻ ʻ ʻ ʻ mazmunini tushunishdan ajralib qolmasligi kerak. O qish tezligi matnni ʻ tushunish tezligi bilan muvofiq ravishda o sib borishi lozim. O qilayotgan asar ʻ ʻ mazmunini o zlashtirishni, matn mazmunini ongli idroq etishni ta’minlaydigan ʻ o qish tez o qish deyiladi. O qish sifatlarini eyaxshi o zlashtirgan holda ʻ ʻ ʻ ʻ o quvchilarning o qish sur’ati bir-biridan farq qiladi. Bu dastur talablarini ʻ ʻ bajarmadi, degan gap emas. Og zaki nutq tempiga to g ri keladigan o qish sur’at ʻ ʻ ʻ ʻ normal tezlik hisoblanadi. Chunki o ta tez ham, sekin o qish ham matn ʻ ʻ mazmunini o zlashtirishni qiynlashtiradi. O qish tezligi bir daqiqada o qiladigan ʻ ʻ ʻ so zlar soni bilan belgilanadi. 2005 yilda e’lon qilingan o qish dasturida 1- ʻ ʻ sinfning 2-yarim yiligida o qish sur’at 20- 25 so z (notanish matnni o qish ʻ ʻ ʻ tezligi ham 20-25 so z); o quv yili oxirida 25-30 so z; 2-sinfning 1-yarim ʻ ʻ ʻ yilligida matnni o qish tezligi 30-35 so z; 2-yarim yilligida 40-50 so z; 3- ʻ ʻ ʻ sinfning 1-yarim yilligida 60-70 so z; 2-yarim yilligida 70- 80 so z; 4-sinfning ʻ ʻ 1-yarim yilligida ichida ovozsiz 110-130 so z, ovozli o qishga 90-100 so z deb ʻ ʻ ʻ belgilangan. Tajribalar shuni ko rsatadiki, bir daqiqada bol 250 so zli matnni ʻ ʻ o qisa, undagi 200 ta so zni eslab qolar ekan. Agar harflab, bo g inlab o qisa, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 30 uning diqqat markazida so z emas, bo g in bo ladi. Natijada u so zlarni eslabʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qola olmaydi. Bu 4-sinf o quvchilarning o qish tezligiga tatbiq etilsa, 125 ʻ ʻ so zdan 100 so zni eslab qoladi. Bu esayuqori ko rsatkichlarga erishish imkonini ʻ ʻ ʻ beradi. 4-sinfda bir daqiqada 170-180 ta so z o qiydigan o quvchilar ham bor. ʻ ʻ ʻ O qish tezligi to rt davomida to g ri va ongli o qish bilan bog liq holda asta ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ortib boradi. O qish tezligini tekshirganda o qituvchi o qiladigan materialning ʻ ʻ ʻ xarakterini, ya’ni g oyaviy-mavzuviy marakkabligini, so z va gaplarning ʻ ʻ tuzilishini, ularning bolalar nutqida qay darajada ishlatilishini, o qishning to g ri ʻ ʻ ʻ va ongli bo lishini hisobga oladi. O quvchilarning o qish tezligi har xil bo ladi, ʻ ʻ ʻ ʻ albatta. O qituvchining vazifasi barcha o quvchilarning o qish tezligini, iloji ʻ ʻ ʻ boricha bir xillikka keltirishdan iborat. O qish san’atini oshirishga tez aytishlari, ʻ maqollarni yod oldirish va matnni ovoz chiqarib o qishni mashq qilish kabilar ʻ samarali usullardan xisoblanadi. Inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo lgan ʻ o qish faoliyati barcha predmet darslarda amalga oshiriladi. Lekin, o qishga ʻ ʻ o rgatish yo l-yo riqlarini o qish metodikasi ishlab chiqaradi. O qish metodikasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kichik yoshdagi o quvchilarning umumiy rivojlanishi takomillashtrib boradi. ʻ Ongli o qish yaxshi o qishning asosiy sifati xisoblanadi. Ongli o qish o qilgan ʻ ʻ ʻ ʻ matnning aniq mazmunini asarning g oyaviy yo nalishini, obrazlarni va badiiy ʻ ʻ vositalarning rolini tushunib o qish, shuningdek, asarda tasvirlangan voqyea- ʻ hodisalarga o z munosabatini ifodalay olishdir. Ongli o qish o z navbatida, ʻ ʻ ʻ o quvchilarning zarur hayotiy tajribasiga, so zning leksik ma’nosini, gapda ʻ ʻ so zlarning bog lanishini tushunishga va bir qator metodik shartlarga bog liq. ʻ ʻ ʻ Hozirgi ongli o qish atamasi adabiyotlarda va maktab tajribasida ikki ma’noda: ʻ birinchidan. O qish jarayonini egallashga nisbatan o qish texnikasi ma’nosida, ʻ ʻ ikkinchidan, keng ma’nodagi o qishga nisbatan o qish texnikasi ma’nosida, ʻ ʻ ikkinchidan, keng ma’nodagi o qishga nisbatan o qish sifatlaridan biri ʻ ʻ ma’nosida qo llanadi. Matnni ongli o qish uchun o quvchilar to g ri, me’yorida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o qishni egallangan bo lishlari va o qish jarayonida qiynalmasligi talab etiladi. ʻ ʻ ʻ O quvchilar matnni ongli o qishlari uchun matn mazmuni va badiiy vositalari ʻ ʻ jihatidan tahlil qilinadi. Tursunboy Adashboyevning yuqorida keltirilgan she’rlari ongli o qish uchun namuna bo la oladi. Ongli o qishning muhim sharti ʻ ʻ ʻ 31 asar qurilishi va mazmunini tushunish xisoblanadi. O qituvchi ongli o qishniʻ ʻ matnni ifodali o qishga (agar ovoz chiqarib o qilsa) va asar mazmuni yuzasidan ʻ ʻ berilgan savollarga javobning to g riligiga, asar voqyealari va kahramonlarning ʻ ʻ xatti-harakatiga bildirilgan munosabatiga qarab baholaydi. Ongli o qish va ʻ ifodali o qish bir-birini taqozo qiladi, ammo bir-biriga aynan o xshamaydigan ʻ ʻ o qish sifatlaridir. Ifodali o qish intonasiya – ohang yordamida asarningg oyasi ʻ ʻ ʻ va jozibasini to g ri, aniq yozuvchi niyatiga mosravishda ifodali bilishdir. ʻ ʻ «ifodali o qish adabiyotni aniq va ko rgazmali o qitishning dastlabki va asosiy ʻ ʻ ʻ shaklidir», deb ta’kidlaydi metodist olima M.A.R ы bnikova. Demak, «Ifodali o qishning asosiy vazifasi asarning mazmunini va emosionalligini intonasiya ʻ orqali o quvchilarga ko rgazmali qilib ko rsatishdir. Ifodali o qishning asosiy ʻ ʻ ʻ ʻ tamoyili o qiladigan asar g oyasi va badiiy qimmatini chuqur tushuntirishdir». ʻ ʻ Boshlang ich sinf o quvchilariga dars jarayonida intonasiyaning ham roli katta ʻ ʻ ekanligini e’tiborga olish lozim, intonasiya og zaki nutqning birgalikda harakat ʻ qiluvchi elementari: urg u, nutq yempi va ritmi, pauza, ovozning ʻ pastbalandligining yig indisidir. Bu elementlar bir-biriga ta’sir etadi va hammasi ʻ birgalikda asarning mazmunini, g oyasini, qahramonlarning turli kayfiyatini, ʻ ichki kechinmalarini ifodalaydi. O quvchilar ifodali nutq asoslarini egallashlari ʻ uchun muhim shartlar quyidagilardan iborat: 1. Nutq jarayonida nafasni to g ri ʻ ʻ olish va to g ri taqsimlay bilish. 2. Har bir tovushning to g ri artikulasiyasi va ʻ ʻ ʻ ʻ aniq diksiya (burro gapirish) malakasini egallash. 3. Adabiy talaffuz me’yorlarini egallash Bu shartlar faqat ifodali o qishgagina emas, balki ifodali ʻ nutqa, ya’ni hikoya qilishga ham taalluqlidir. O quvchining har qanday og zaki ʻ ʻ hikoyasi ifodali bo lishi zarur. Ifodali o qishning asosiy vositalaridan biri ʻ ʻ ovozdir. Ovoz nafas bilan uzviy bog lanadi. Shuning uchun o qituvchi ʻ ʻ bolalarning ifodali nutqi ustida ishlashni talaffuz qilayotganda o z nafasini ʻ boshqara olish va ovozdan to g ri foydalanishga o rgatishdan boshlaydi. Ovoz ʻ ʻ ʻ kuchi balan-pastlik, uzun-qisqalik, tezlik (temp), yoqimli-yoqimsizlik xususiyatlari bilan xarakterlanadi. O quvchilar matn mazmuniga qarab, baland ʻ yoki past ovozda o qish (gapirish)ga, nutqda tez, o rtacha yoki sekin tempni ʻ ʻ tanlashga, biror tuyg uni ifodalashga o rganadilar. Ifodali o qishga o rgatishga ʻ ʻ ʻ ʻ 32 o quvchilar pauza va logik urg u bilan ham tanishtiriladi. Ifodali o qishgaʻ ʻ ʻ tayyorlanish shartli ravishda uch bosqichga bo linadi: 1. Asarning aniq ʻ mazmunini tushunish, unda qatnashgan shaxslarning xatti-harakatini tahlil qilish, asarning g oyasini belgilash, ya’ni sarning g oyaviymavzuviy asosini, ʻ ʻ uning obrazlarini badiiy vositalari bilan yaxlit holda tushunish. 2. Matnning qaysi joyda to xtam (pauza) qilishni, mantiqiy urg uning o rnini, o qish tempini ʻ ʻ ʻ ʻ belgilab olish. 3. O qishni mashq qilish, muallif fikrini, uning tasvirlangan ʻ voqyeahodisalarga va qatnashuvchi shaxslarga munosabatini ovoz bilan ifodali olish matnni qayta o qish. 4. Asrning mazmuni va g oyaviy yo nalishini tahlil ʻ ʻ ʻ qilish ifodali o qishga o rgatish bilan bog lab olib boriladi. Ifodali o qishga ʻ ʻ ʻ ʻ o rgatishda matn mazmunini tushunish, muallif hikoya qilgan voqyealarga o z ʻ ʻ munosabatini bildirish asosiy vazifa hisoblanadi. XULOSA Ma’lumki, malakaviy bitiruv ishni yoritish o ziga xos qiyinchiliklarga ʻ ega. Biz imkon qadar o z oldimizga qo ygan rejalarni uddalashga intildik. Zero, ʻ ʻ bolalar tarbiyasi asosan ota-onalar va tarbiyachilar tomondan oshiriladi. Hali o qish, yozish, chizishni bilmaydigan maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar ʻ dunyo sirlaridan mutlaqo bexabar bo ladilar. Shunga qaramay, bizni qurshagan ʻ olamni tezroq bilib olishga uning sirlarni o rganishga intiladilar. Unda oilada ʻ ota-onalar, bog chalarda esa tarbiyachilar, maktabda esa o qituvchilar yaqinda ʻ ʻ yordam beradilar, ya’ni ular badiiy asarlardan parchalar o qishni, mazmun va ʻ mohiyatini tushunishni o rganadilar. Badiiy kitoblarning rasmlarini rang-barang ʻ harflarini o qish o rganishga muvaffaq bo ladilar. Ulg ayib ketayotgan yosh ʻ ʻ ʻ ʻ avlodni komil insonlar qilib tarbiyalashda kattalar adabiyotining ajralmas bir bo lagi bo lgan bolalar adabiyotining ham ahamiyati katta. Bolalar adabiyoti oz ʻ ʻ oldiga kelajak avlodni jismonan baquvvat, ruhan pok, fikran sog lom, iymon- ʻ e’tiqodi butun, bitimi ma’naviyati yuksak, mard va jasur, vatanparvar avlodni tarbiyalashdek katta va murakkab vazifani quyganligi bilan ajralib turadi. «Kadrlar tayyorlash milliy dastur» hamda «Ta’lim to g risida» qonunda o z ʻ ʻ ʻ ifodasini topgan. demak, shunday ekan, tarbiyachilar, murabbiy va o qituvchi ʻ 33 ustozlarning, shoir va adib, olim va adabiyotshunoslarning oldida turgan eng asosiy vazifa yoshlarni barkamol qilib tarbiyalashdir. Yoshlarda milliy g ururʻ tushunchasini shakllantirish, tarix sahnasida chaqnagan ilm-fan, ma’rifat va ma’naviyat yulduzlarining asarlarini o rgatish va shu e’tiqod asosida tarbiyalab ʻ voyaga yetkazish muhim ishdir. Bolalar adabiyoti oz oldiga kelajak avlodni jismonan baquvvat, ruhan pok, fikran sog lom, iymon-e’tiqodi butun, bitimi ʻ ma’naviyati yuksak, mard va jasur, vatanparvar avlodni tarbiyalashdek katta va murakkab vazifani quyganligi bilan ajralib turadi. Kadrlar tayyorlash milliy darsturda, «Ta’lim to g risida» qabul qilingan Qonunda ham xuddi ana shu ʻ ʻ masala ko ndalang qilib quyilgan. Zotan xalqning bir bo ladi sanalgan bu yosh ʻ ʻ avlod sal fursat ichida voyaga etib ulg ayib qoladi. Shuning uchun ham bu ʻ avlodga alohida e’tibor va hurmat bilan qarash lozim. Bolalar uchun yoziladigan har qanday badiiy asar ularning yosh xususiyatlariga, saviyalariga mos bo lishi, ʻ ular qalbida chiqir uy-fikrlar uyg otishi, yorqin obrazlar va yuksak g oyalarga ʻ ʻ boy bo lishi, ularni ulkan va porloq ishlarga ilhomlantirish zarur. Biz ʻ o zimizning mazkur bitiruv malakaviy ishimizda yuqoridagi buyuk ʻ ma’suliyatini chuqur anglagan holda boshlang ich sinflarning 1-2-3-4 sinf ʻ «O qish kitobi»ga kiritilgan Anvar Obidjon, Safar Barnoyev, Miraziz A’zam, ʻ Tursunboy Adashboyevlar ijodidan namunalardan kiritilgan asarlarni tahlil qilishni lozim topdik. Albatta, boshlang ich ta’lim maktablarining 1-2-3-4 sinf ʻ «O qish kitobi» darsliklariga kiritilgan mavzular, xususan Anvar Obidjon, Safar ʻ Barnoyev, Miraziz A’zam Tursunboy Adashboyev asarlarini, she’rlarini o qish ʻ va o rganish, mustaqil ishlar tashkil qilish o qituvchi tomonidan uning rahbarligi ʻ ʻ ostida o tkaziladi. Bu o z navbatida, o qituvchi tomonidan puxta o ylangan, ʻ ʻ ʻ ʻ rejalashtirilgan, ma’lum sistemaga solingan va mazmunli bo lishi talab qilinadi. ʻ Darhaqiqat, Anvar Obidjon, Safar Barnoyev, Miraziz A’zam, Tursunboy Adashboyevlarning asarlarini, she’rlarini dars jarayonida o qish ishlarini, tahlil ʻ qilish, shuningdek, mustaqil o qish ishlarini tashkil etish o z e’tibori bilan ʻ ʻ yangilik sanaladi. 34 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Boshlang ich ta’lim bo yicha Yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti //ʻ ʻ «Boshlang ich ta’lim». Jurnali. Toshkent, 2005. - №5.5,6. ʻ 2. Boshlang ich ta’lim bo yicha Yangi tahrirdagi o quv dasturi // ʻ ʻ ʻ «Boshlang ich ta’lim». Jurnali. Toshkent, 2005. - № 5. ʻ 3. Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – ʻ Toshkent, O zbekiston, 2011-yil. ʻ 4.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –Toshkent, Ma’naviyat,2008-yil. Ma’qulova, B. Adashboyev. T. Kitobim – oftobim (1-sinf uchun sinfdan tashqari o qish kitobi). Toshkent.: «O qituvchi», 1999. ʻ ʻ 5. Ma’qulova, B., S.Sa’diyeva. Sinfdan tashqari o qish mashg ulotlari (1- ʻ ʻ sinf o qituvchilari uchun metodik qo llanma). Toshkent. «O qituvchi», 1997. ʻ ʻ ʻ 6. Ma’qulova, B., S.Matchonov. Kitobim-oftobim (2-sinf uchun sinfdan tashqari o qish kitobi). Toshkent. «O qituvchi», 2000. ʻ ʻ 7. Ma’qulova, B. , D.Nasriddinova. Kitobim – oftobim (1-sinfdan tashqari o qish kitobi). Toshkent. «O qituvchi» NMIU, 2008. ʻ ʻ 35 8. Zunnunov. A va boshqalar. Adabiyot o qitish metodikasi. Toshkentʻ «O qituvchi», 1992. ʻ 9.Umumiy o rtata’limning davlat standartlari va o quv dasturi // ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining Axborotnomasi, 7-maxsus ʻ son. Toshkent. «Sharq», 1999. 10. G ulomov. A ona tili o qitish prinsiplari va metodlari. Toshkent. ʻ ʻ «O qituvchi», 1992. ʻ Internet manbalar 12. Arxiv.uz 13. Fayllar.org 14. Kitob.uz _______________________________________________ ta’lim yo nalishi ʻ talabasi ______________________________________________________ning ____________________________________________mavzusidagi kurs ishiga RAHBAR XULOSASI Mavzu talaba tomonidan (mustaqil yozilganligi, amaliy ahamiyati, dolzarbligi, mazmunda keltirilgan ijobiy tomonlar va rejaning izchil yoritilganligi, mavzu to liq qamrab olinganligi) ______________________ ʻ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ Ishdagi kamchiliklar_____________________________________________________ ________________________________________________________________ _______________________________________________________________ 36 Kurs ishining yoritilishi bo yicha rahbar tomonidan baholanishi (kursʻ ishiga ajratilgan balldan 25% gacha baholanadi): Ball __________ KOMISSIYA XULOSASI Talaba tomonidan mavzuning og zaki bayoni (yoritib berishi, ʻ tushunchasi, savollarga to liq javob bera olishi, tahlillar keltirishi, xulosalar ʻ chiqara olishi) ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ Kurs ishining og zaki bayoni bo yicha komissiya tomonidan baholanishi ʻ ʻ (kurs ishiga ajratilgan balldan 25% gacha baholanadi): Ball __________ Jami ball_______________________ 37 Komissiya raisi _____________________ ____________________ (FISH) (imzo) Komissiya a’zosi ____________________ ____________________ (FISH) (imzo) Komissiya a’zosi _____________________ ____________________ (FISH) (imzo) 38

Oʻqish darslarida she'riy asarlarni oʻrganish uslubiyoti

Купить