Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 01 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’qituvchi bilan o’rganish, xatolarni teskari tarqatish algaritmi

Купить
MAVZU: O’QITUVCHI BILAN O’RGANISH, XATOLARNI TESKARI
TARQATISH ALGARITMI.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………..….…….….3
I.BOB. SUNIY INTELLEKT FANI.......................................................................5
1.1.  O’qitish turlari ………………………………………………………………….5
1.2.  O’qituvchili o’qitish …………………………………………………….…….14
II.BOB. ASOSIY QISM…………………………………………………………19
2.1.  Gradiyent tushish ………..…...............................………………….....………19
2.2.  Xatolarni teskari tarqatish algaritmi ………………………..……….………..20
2.3.  Dasturiy taminoti …………………………………………………………..…22
XULOSA…………………………………………………………………...…….23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..………24
2 KIRISH
Kurs   ishining   dolzarbligi:   Neyron   tо‘rlari   juda   yangi   hisoblangan   va   yanada
kelajagi   porloq   hisoblash   texnologiyasidir,   uning   yordamida   xalq   xо‘jaligining   turli
sohalariga   oid  dinamik   masalalarni   о‘rganish,   uning   asosida   samarali   yechimlar   qabul
qilish   mumkin,   chunonchi   iqtisodiyot,   texnikaviy   obyektlarni   boshqarish,   texnologik
jarayonlarni   nazorat   qilish   va   shu   kabi   sohalarda.   Endilikda   neyron   tо‘rlaridan   о‘quv
jarayonini   tahlil   qilish   va   metodik   boshqarish   masalalarini   hal   qilishga   tadbiq
etilmoqda.   Neyron   tо‘rlari,   dastavval,   obrazlarni   anglash   sohasida   о‘zining   yangi
samarali   imkoniyatlarini   ochib   berdi.Undan   keyin   bunga   statistik   va   sun’iy   intellekt
metodlariga   asoslangan   yechim   qabul   qiluvchi   jarayonni   hamda   moliya   sohasidagi
masalalarni   yechishni   qо‘llab-quvvatlovchi   vositalar qо‘shildi.
Kurs ishining maqsadi va vazifasi:    Suniy intellektni amalga oshirishning ko'p
holatlarida 
- kompyuter shaxmatchilaridan tortib uchuvchisiz transport vositalarigacha 
- chuqur o'rganish va tabiiy tillarni qayta ishlash imkoniyati juda muhimdir. 
Ushbu   texnologiyalar   tufayli   kompyuterlarga   katta   miqdordagi   ma'lumotlarni
qayta   ishlash   va   ulardagi   naqshlarni   aniqlash   orqali   muayyan   vazifalarni   bajarishga
"o'rgatish" mumkin. 
Ekspert tizimlari nima? 
Zamonaviy     jamiyatda     tobora     o‘sib     borayotgan     axborot     oqimi,     axborot
texnologiyalarining     turlitumanligi,     kompyuterda     yechiladigan     masalalarning
murakkablashuvi   ushbu     texnologiyalardan   foydalanuvchining   oldiga   bir   qator
vazifalarni  qo‘ydi. Kerakli variantlarni  tanlash va qaror  qabul  qilish ishlarini  insondan
EHMga   o‘tkazish   masalasi   yuzaga   keladi.   Bu   vazifani   yechish   yo‘llaridan   biri   bu
ekspert   tizimlarini   yaratishva   foydalanish   sanaladi.   Ekspert   o‘zidan   kelib   chiqib
sharoitni tahlil etadi va  nisbatanfoydali axborotni aniqlab oladi, chorasiz yo‘llardan voz
kechgan holda qaror  qabul  qilishning eng maqbul  yo‘llarini  vujudga keltiradi. Ekspert
tizimida   ma’lum   bir   predmet   sohasini   ifodalaydigan   bilimlar   bazasidan   foydalaniladi.
Ekspert   tizimi   bu   ayrim   mavzu   sohalarida   bilimlarni   to‘plash   va   qo‘llash   uyushtirish
usullari   hamda   vositalari   majmuidir.   Ekspert   tizimi   mutaxassislarning   yuqori   sifatli
3 tajribasiga suyangan holda qarorni  tanlash  chog‘ida  muqobil variantlar ko‘pligi uchun
yanada yuqori samaraga erishadi. 
Neyron   tо‘rlaridan   foydalanishning   mohiyati   iqtisodiy   sohada   shundan   iboratki,
bu yangi usul, metod oldingi an’anaviy ishlatilib kelinayotgan metodlarni   istisno, chetga
surib   tashlamaydi   ya’ni   velosipedni   yangidan   yaratmaydi,   balki   bu   neytron   tо‘rlari
yuqorida   keltirilgan   masalalarni   yechish   uchun   yaratilgan,   yangi   imkoniyatlarga   ega
hisoblash   vositasidir.
Kurs ishining tuzilishi:   kurs ishi kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4 I.BOB. SUNIY INTELLEKT FANI
1.1. O’qitish turlari
Sun’iy   neyron   tо‘rini   о‘qitish   tushunchasi   Pedagogika   ilmida   о‘qitish   о‘z
о‘rnini   topgan   va   juda   keng   ishlatiladigan   termindir.   О‘qitish   deganda   ta’lim
olishning   asosiy   yо‘lini,   pedagoglar,   masterlar   (ustalar),   ustozlar   va   boshqalar
rahbarligida   bilimlarni,   bajaraolishni   va   kо‘nikmalarni   egallash   jarayoni
tushuniladi.   Ta’lim   olish   mobaynida   о‘quvchi   ijtimoiy   tajribani   о‘zlashtiradi,
obyektiv   borliqqa   bо‘lgan   qimmatli-emotsiyali   munosabatlari   shakllanadi.
Individual,   shaxsiy   imkoniyatlarining   rivojlanishi,   о‘quvchilarning   qiziqishlari
differensiallangan   о‘qitish   jarayonida   amalga   oshiriladi   va   bu   tarbiya   bilan
chambarchas   bog‘langan.
Xuddi shunday “о‘qitish” termini Sun’iy intellekt tizimlarini qurish amaliyoti
va   nazariyasida   ham   о‘z   о‘rnini   topgan   va   undan   foydalanishmoqda.   Pedagogika
fanining   tajribalarini   umumlashtirish   Sun’iy   intellektli   tizimlarni   о‘qitish
nazariyasining   ilmiy-metodologik apparatini   juda   ham   kо‘p   boyitishi   mumkin.
О‘tgan   asrning   50   yillarining   о‘rtalarida   intellektli   tizimlar   keng   rivojlana
boshladi.   Juda   kо‘p   intellektual   tizimlar   yaratildi,   biroq   keyingi   paytlarda   jadal
rivojlanayotgan   intellektual   tizimlarning   sohasi   neyrotarmoq   tizimlar   hisoblanadi.
Umuman   olganda   neyrotarmoq   tizimlarning   asosida   jonli   mavjudotlarning,
xususan   insonning   miya   faoliyatini   modellashtirish   g‘oyasi   yotadi.   Shu   boisdan
ham   ilmiy   adabiyotlarda   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   (SNT)   termini   ishlatiladi.   Shuni
esda tutish kerakki jonli  mavjudotlarning miya tuzilishini  asosini  biologik neyron
tо‘rlari   hosil   qiladi.
Biologik   neyron   tо‘rlarining   element   bazasini   ximiyaviy   asoslangan
strukturalar, Sun’iy neyron tо‘rlarining asosini esa mikroelektronikaga asoslangan
strukturalar   tashkil   etadi.   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   shaxsiy   kompyuterlar   asosida
qurilishi mumkin. Sun’iy neyron tо‘rlarining strukturasi  medik olimlar tomonidan
jonli   mavjudotlarning   miya   tuzilishini   о‘rganish   natijasida   aniqlandi.
Sun’iy   neyron   tshrlarining   rivojlanishidagi   yangi   rezonans   (jonlanish)   1984
5 yilda   yaratilgan   yangilik,   ixtiro   neyron   tо‘rlarini   sozlash   metodi   –   xatolikning
teskari tarqalish metodi. Metod juda samarali hisoblandi va xalq xо‘jaligining turli
sohalarida   neyron   tо‘rlarini   qо‘llash   bо‘yicha   ommaviy   ilmiy   izlanishlarni   olib
borishga   asos   soldi.
Barcha   manbalarda,   jumladan   1945   yilda   oddiy   tо‘rlarni   о‘rganishdan
boshlab,   SNT   ning   vazn   koeffitsiyentlarini   sozlash   (aniqlash)   jarayoni   о‘qitish
jarayoni   sifatida   qaraladi.   “О‘qitish”   termini   SNT   bо‘yicha   mutaxassislar
tomonidan   amaliyotga   keng   tadbiq   qilinmoqda,   bunga   hech   qanday   shak-shubha
yо‘q. Shunday qilib, biologik va Sun’iy neyron tо‘rlarining metodologik bazasini
о‘qitish   protsedurasi   tashkil   qiladi.
Neyron   tо‘rlarini   amaliy   ilmiy-texnikaviy   ilovalarga   tadbiq   qilish
xususiyatlarini   о‘rganish   tajribasi   Sun’iy   neyron   tо‘rlarini   о‘qitish   protsedurasini
amalga   oshirish   va   pedagogika   ilmining   asoslariga   mos   ravishda   о‘quvchilarni
о‘qitish  protsedurasining  о‘xshashligini   namoyon qilmoqda.  О‘xshashlik   shundan
iboratki,   о‘qitish   protsedurasini   amalga   oshirish   uchun   shunday   bir   misollarni
maxsus   tanlash   uslubini   ishlab   chiqish   zarur,   о‘qitish   alohida   misollarni
bosqichma-bosqich о‘zlashtirish bilan amalga oshiriladi. Natijada о‘qitish sifati na
faqat   misollarning   soniga,   balki   ularning   tarkibiga,   mazmuniga   kо‘proq   bog‘liq,
ta’lim   jarayonida   takrorlashlarga   kо‘p   о‘rin   ajratilgan,   har   bir   bosqichda   vazn
koeffitsiyentlarining   qiymatlari,   о‘qitish   tizimining   strukturasi   va   davriyligi
о‘zgaradi.
Muhim   о‘xshashlik   jihatlaridan   bittasi   shundan   iboratki,   ya’ni   о‘qitilgan
Sun’iy   tizim   xuddi   insonga   (mutaxassisga)   о‘xshab   о‘qitilgandan   keyin   tanlangan
о‘qitish   tipidagi   masalarga   kirmagan   (о‘xshamagan)   masalalarni   muvaffaqiyatli
yechishi   mumkin.
Asosiy   о‘xshashlik   quyidagilardan iborat:
1. О ‘qitish   sifati   k о ‘p   jihatdan   na   faqat   tanlab   olingan   misollarning   soniga,
balki   ularning   sifatiga,   tarkibiga,   mazmuniga   k о ‘proq   bog‘liq.   Agar   shunday
tasavvur   qilsak,   ya’ni   barcha   tanlab   olingan   misollar   birorta   funksional
bog‘lanishlar   bilan   bog‘langan   b о ‘lsa,   u   holda   juda   yaxshi   samara   shunday   bir
6 holatda   olinadiki,   qachonki   misollar   funksional   bog‘lanishning   turli   sohalariga
mansub   b о ‘lsa.   Ma’lumki,   ayrim   hollarda   bir   qancha   misollar   yetarlicha
hisoblanadi,   neyron   t о ‘ri   k о ‘rinishidagi   intellektual   tizim   bog‘lanishlarni   aniqlab
bersa.   Insonni   о ‘qitishda   ham   birinchi   navbatda   xuddi   shunday   masala   q о ‘yiladi,
ya’ni ta’lim oluvchi   о ‘qiladigan misollarning asosiy bog‘lanishlarini yoki yechish
tartibini,   algoritmini   tushunishi   (aniqlashi)   zarur.   Demak   misollarni   yechish
metodikasini   о ‘zlashtirish,   algoritmini   tushunib   yetish   asosiy   hisoblanadi,   о ‘quv
materialini   mustahkamlash   esa takrorlash   yoki   treninglar   hisobiga   erishiladi.
Kо‘p jihatdan  pedagogning ustamonligi, misollarning asosiy  bog‘lanishlarini
aniqlashga   yoki   yechimga   olib   boradigan   asosiy   yondashuvlarga   yо‘naltirilgan
о‘qitishning   qanday   qurilganligiga,   tashkil   etilganligiga,   misollarni   tanlash   va
о‘zlashtirish   darajasini   nazorat   qilishga   bog‘liqliq.   Ma’lumki,   ayrim   hollarda
yuqori   natijalarga   erishish   uchun   tajribali   pedagogning   bir   nechta   mashg‘uloti
yetarlicha   hisoblanadi.   Kо‘rinib   turibdiki,   tajribali   pedagog   о‘quvchiga   shunday
ta’lim   beradiki,   materialni   о‘rgatadiki,   natijada   о‘quvchida   misollardagi   asosiy
bog‘lanishlarni   aniqlab   olish   kо‘nikmasi   hosil   bо‘ladi.   О‘quv   materialini
mustahkamlash   esa   mustaqil   tarzda   yoki   tajribasi   ancha   past   bо‘lgan   pedagog
rahbarligida   amalga   oshirilishi   mumkin.
2. О ‘zlashtiriladigan   materialni   takrorlash   jabhasi.   Har   qanday   sohada   о ‘quv
materialini   о ‘zlashtirishning   xususiyatlaridan   bittasi   shundan   iboratki
о ‘zlashtiriladigan  materialni  yoki   yechiladigan  misollarni   takrorlash  zarur. Sun’iy
neyron   t о ‘rlarida   ham   davriy   tarzda   о ‘qitish   tanlanmasidagi   misollardan   olib
“taqdim   etiladi”,   keyin   esa   vazn   koeffitsiyentlarini   qiymatlariga   tuzatishlar
kiritishni taqozo etadi. Intellektual tizimlarda har bir о‘qitish bosqichi о‘qitishning
“davri”   deb   nomlanadi.   О‘qitishning   boshlanishida   о‘qitish   sikllarining   (davri)
soni   bir   nechta   о‘ntaga,   ayrim   hollarda   esa   yuz   minglagan   sikllarga   yetishi
mumkin.   О‘qitish   metodikasining   shakllanishi   mobaynida   о‘qitish   sikllari   soni
birdaniga   keskin   kamayadi,   ayrim   hollarda   yuzlagan   sikllarga   erishishi   mumkin.
Pedagogika   fanining   amaliyotida   bunday   о‘xshash   misollar   tо‘plamini   topish
mumkin.
7 3. “qayta   о ‘qitish”   jabhasi.   Intellektual   tizimlarda   shunday   holatlar
aniqlanganki, tizim misollar t о ‘plamini amaliy jihatdan eslab qoladi va va   о ‘qitish
t о ‘plamiga   kirmagan   misollar   uchun   masalalarni   juda   yomon   yechadi.
Pedagogikada   ham   bunday   holatlar   mavjud,   ya’ni   shunday   о ‘quvchilar   borki
ularda axborotlarni eslab qolish qobiliyati juda yaxshi rivojlangan. Sun’iy intellekt
tizimida   esa   eslab   qolish   qobiliyati   k о ‘p   jihatdan   neyronlar   soni   bilan
aniqlanadigan   t о ‘rning   k о ‘rinishiga   va   hajmiga   bog‘liq.
4. Ta’lim   olish   bosqichida   ayrim   mashg‘ulotlarni   о ‘tkazib   yuborish   (yoki
ayrim   topshiriqlarni   yechmaslik)   aspekti.   Bunda   о ‘quvchi   ayrim   sababalarga
binoan   mashg‘ulotlarning   bir   qismini   о ‘tkazib   yuborishi   yoki   topshiriqlarni
t о ‘laligicha   bajarmasligi   mumkin.   Natijada   qoldirilgan   materiallarni   о ‘zlashtirish
fragmentar   (mustaqil   yoki   har   xil   о ‘qituvchilar   rahbarligida).   Amaliyotda   bunday
fragmentlar   b о ‘yicha   о ‘quv   materialini   о ‘zlashtirishga   bir   qancha   tuzatishlar
natijasida   ijobiy   erishish   mumkin.
Neyron   tо‘rlariga   nisbatan   fragmentli   о‘qitishga   erishish   mumkin,   qachonki
misollarning   biror   qismi   о‘qitish   tanlanmasiga   kiritilmagan   bо‘lishi   mumkin.
Tajribalarni ularni olishni qiyinligi sababli, yozish paytidagi uzilishlar rо‘y berish
holatlari,   tashqi   ta’sirlar   natijasida   axborotlarning   buzilish   holatlari   va   boshqalar.
Boshqacha variant ham bо‘lishi mumkin, ya’ni tanlangan misollar ishonchli emas,
notо‘g‘ri. Misollar maqsadli ravishda tashqi ta’sirlar bilan buzilgan yoki notо‘g‘ri
talqin   qilingan   bо‘lishi   mumkin.
Biroq, bunday misollar bilan о‘qitish, о‘rgatish tо‘g‘ri natijalarga olib kelishi
mumkin,  chunki   tushirib  qoldirilgan  yoki   buzilgan  ma’lumotlar  о‘qitilgan  neyron
tо‘ri yordamida   qayta   tiklanishi   mumkin.
Yuqorida   keltirilgan   mulahazalarga   asoslanib   quyidagi   xulosa   qilishimiz
mumkin.   Demak,   pedagogika   ilmida,   fanida   yig‘ilgan   tajribalarni   umumlashtirish
asosida   Sun’iy   neyron   tо‘rlarini   о‘qitish   protsedurasini   amalga   oshirishda
psixologik-pedagogik   aspektlarni   detallashtirilgan   tarzda   qayta   ishlash   zarur.
Neyron   tо‘rini   о‘qitish   algoritmlari   Sun’iy   neyron   tо‘ri   xuddi   insonga
о‘xshab   о‘qitiladi,   chunki   neyron   tо‘ri   kirish   tо‘plamiga   mos   keladigan   chiqish
8 tо‘plamini   berishi   kerak.   Har   bir   kirish   (chiqish)   tо‘plami   vektor   kо‘rinishida
qaraladi.   Neyron   tо‘rini   о‘qitish   ketma-ket   kirish   vektorlarini   berish   bilan   bir
vaqtda   ma’lum   bir   protseduraga   mos   ravishdv   vazn   koeffitsiyentlarini   qiymatini
sozlashadi.  О‘qitish mobaynida asta  sekin  tо‘rning vazn koeffitsiyentlari   shunday
bir   qiymatlar   qabul   qiladiki,   natijada   har   bir   kirish   vektori   chiqish   vektorini   ishlab
chiqaradi.
Neyron   tо‘rining   ish   sifati   о‘qitish   mobaynida   unga   berilayotgan   о‘qitish
ma’lumotlari   naboriga   haddan   tashqari   bog‘liq.   О‘quv   ma’lumotlari   masalsha
uchun   tipik   bо‘lishi   zarur,   uni   yechishga   о‘rganayotgan   neyron   tо‘ri   uchun.
О‘qitish   kо‘pchilik   hollarda   unikal   jarayon   deb   ataladi.,   chunki   kо‘p
muammolarning   talab   doirasidagi   yechimi   faqat   juda   kо‘p   sinovlar   natijasida
olinishi   mumkin.   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   asosida   masalalarni   yechuvchilarga
(foydalanuvchilarga)   quyidagilar   talab   qilinadi:
Tо‘rning   mos   keluvchi   modelini   tanlash;
Tо‘rning   topologiyasini   aniqlash   (ya’ni   elementlar   soni   va   ularning
bog‘lanishlari);
О‘qitish   parametrlarini   kо‘rsatish.
Buning   uchun   dastlabki   ma’lumotlarni   tayyorlashni   bajarish   zarur.   Bunday
dastlabki tayyorgarlik juda oddiy bо‘lishi mumkin, -   masalan, barcha belgilarning
qiymatlarini masshtablash protsedurasi yordamida (0,1) intervalga о‘tkazish, balki
ancha   murakkab   algoritmlardan   foydalanish   ham   mumkin.   Biroq   bu   yerda   shuni
ta’kidlash   kerakki,   neyron   tо‘rini   qurishdagi   uzoq   muddatli   maqsad   masalani
yechimini   olish   jarayoniga   tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri   ta’sir   etishni   minimallashtirishdan
iborat,   chunkineyron   tо‘ralrining   asosiy   ustunligi   о‘zining   yechimlarini   ishlab
chiqishning   potensial   mavjudligi,   imkoniyati.   Amaliyotda   juda   yaxshi   yechimlar
olinadi,   qachonki,   mutaxassis,   kо‘rilayotgan   muammoni   bilimlar   sohasida   aniq
tasavvur qilaolsa va qurilgan neyron tо‘rining konseptual  muammolarini tushunib
yetgan   bо‘lsa.
Neyron   tо‘rini   о‘qitish   uchun   foydalaniladigan   ma’lumotlar   odatda   ikki
kategoriyaga bо‘linadi: bir inchi kategoriya ma’lumotlari о‘qitish uchun ishlatiladi,
9 ikkinchi   kategoriya   ma’lumotlari   esa   tо‘rni   testlash   uchun   ishlatiladi.   Neyron
tо‘rining   haqiqiy   sifati   faqat   tо‘rni   testlash   vaqtida   namoyon   bо‘ladi,   tо‘rni
о‘qitishning   muvaffaqiyatli   tugaganligi   testlash   jarayonida   notо‘g‘ri   ishlash
belgilarining yо‘qligidadir. Testlash jarayoni shunday tashkil qilish kerakki, tо‘rni
ishlash   jarayonida   olingan   bilimlarni   umumlashtirish   qobiliyati   baholananishi
zarur. Bu yerda bilimlarni umumlashtirish deganda berilgan ma’lumotlar bо‘yicha
masalani   tо‘g‘ri   yechimini   ishlab   chiqish   qobiliyatiga   aytiladi.
Neyron   tо‘rini   о‘qitishni   oddiy   misolda   kо‘rib   chiqamiz.   Aytaylik   neyron
tо‘ri   bitta   kirish   va   bitta   chiqish   elementidan   tarkib   topgan.   Maktab   kursidan
ma’lumki fizika darslarida tajribalar о‘tkaziladi va dekart tekisligida uning grafigi
quriladi. Masalan, quyidagi tajriba ma’lumotlari olingan: kirish signallarini qiymati
X={x
i },   Y={y
i },   i=1,2,….,n.   Grafikda   korrelyatsiya   maydonidagi   nuqtalarning
joylashganligiga   qarab   bu   yerdagi   kirish   va   chiqish   orasidagi   analitik   bog‘lanish
tо‘g‘ri   chiziqga   yaqinligshi   kо‘rinib   turibdi   [44-48].
Statistik   tahlildagi   eng   kichik   kvadratlar   metodini   qо‘llab   izlanayotgan
tо‘g‘ri   chiziqning   parametrlarini   topish   mumkin.   Tо‘g‘ri   chiziq   tenglamasi
quyidagi   formula   bilan   beriladi
Y =   ax   +   b  
,
bu   yerda   x   va   u   о‘zgaruvchilar   (masalan,   о‘rganilayotgan   jarayondagi   biror  
parametrning   qiymatlari),   a   tо‘g‘ri   chiziqning   x   о‘qiga   nisbatan   qiyshayishini   yoki
gradiyentini   aniqlaydi,   b   esa   tо‘g‘ri   chiziqni   u   о‘qini   kesish   nuqtasi.   Eng   kichik
kvadratlar   usuli   bilan   analitik   funksiyaning   a   va   b   parametrlarini   qiymatini
aniqlashimiz   mumkin.
Demak,   maqsadimiz,   nuqtalar   orasidan   shunday   tо‘g‘ri   chiziqni   о‘tkazish
kerakki,   unda   tо‘g‘ri   chiziq   bilan   nuqtalar   orasidagi   farqlarning   kvadratlarini
umumiy   yig‘indisi   eng   kichik   bо‘lsin.
10 211	
№X
I U
I
1
0.2 1.3 2.5
2
0.3 1.3
3
0.4 1.4
1.5
4
0.5 1.6
5
0.6 1.7
6
0.7 1.7	1	
7
0.8 1.7 0.5
8
0.9 2.0
0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1.2
9
1.0 2.2
10 1.1 2.3
11 1.2 2.4 У
oʼrganilayotgan  
jarayonХ Eng   kichik   kvadratlar   usuli   tajriba   ma ’ lumotlariga   mos   keladigan   t о‘ g ‘ ri
chiziqni   qurishning   samarali   metodlaridan   biri   hisoblanadi .   metod   juda   sodda ,
biroq   metoddan   foydalanish   uchun   matematikani   bilish   talab   qilinadi .   Tajriba
ma ’ lumotlariga   mos   keladigan   t о‘ g ‘ ri   chiziqni   topish   uchun   Sun ’ iy   neyron   t о‘ ridan
foydalanish   mumkin .   Bunday   neyron   t о‘ ri   uchun   shunday   о‘ quv   ma ’ lumotlarini
tayyorlab   berish   kerakki   natijada   t о‘ r   о‘ qib   о‘ rganish   imkoniyatiga   ega   b о‘ lsin .
Masalaning   mohiyatiga   mos   keluvchi   neyron   t о‘ ri   quyidagicha   tavsiflanadi
(2.14- Rasm ).   bitta   kirishli   va   bitta   chiqishli   neyron   t о‘ ri   tajriba   ma ’ lumotlarini
tahlil   qilish   asosida   о‘ qitilgan .   Bu   neyron   t о‘ rida   aktivlashtirishning   chiziqli
funksiyasidan   foydalanildi .   Masalaning   talabi ,   maqsadi ,   neyron   t о‘ ri   t о‘ g ‘ ri
chiziqning   parametrlarini   ( a   va   b )   baholashi   zarur ,   shu   boisdan   ham   a   va   b
miqdorlar   t о‘ rning   parametrlari   hisoblanadi  (   ya ’ ni   vazn   koeffitsiyentlari ).   Dastlab
neyron   t о‘ rini   о‘ qitish   uchun   vazn   koeffitsiyentlarini   qiymatini   tasodifiy   tarzda   -
0.3   va   +0.3   oralig ‘ idan   olindi .   T о‘ rni   о‘ qitish   uchun   ma ’ lumotlar   qilib   x   ning
koordinatalari   va   unga   mos   keladigan   u   parametrning   koordinatalarini   qiymati
olindi .   b   miqdorni   vazni   kirishda   1   ga   teng ,   ya ’ ni   1* b   =1.   T о‘ rni   о‘ qitish   uchun
delta - qoidadan   foydalanildi , о‘ qitishning   normasi  0.1  qilib   tanlandi .  T о‘ rni  о‘ qitish
har   bir   nuqtani   10000   marta   k о‘ rib   chiqqandan   keyin   t о‘ xtatildi .
1
У
X
2.14- Rasm .  Chiziqli   aktivlashtirish   funksiyasiga   ega   neyron   t о‘ ri ,  bu   t о‘ r  
masalada   keltirilgan   ma ’ lumotlar   asosida   t о‘ g ‘ ri   chiziqni   topish   uchun   о‘ qitilgan .
T о‘ g ‘ ri   chiziqning   parametrlarini   ( a   va   b )   baholash   uchun   eng   kichik
11B
A kvadratlar   metodi   va   neyron   t о‘ ri   yordamida   olingan   ma ’ lumotlar   quyidagi
jadvalda   keltirilgan .
3-   Jadval
Parametr Eng   kichik   kvadratlar
metodi Tо‘rb
1.0085 1.0284
a
1.0450 1.0360
Olingan   natijalar   bir-biriga   juda   yaqin,   biroq   neyron   tо‘ri   eng   kichik
kvadratlar   metodiga   nisbatan   birmuncha   kam   xatolik   bilan   tо‘g‘ri   chiziqni
joylashtiradi.
О‘qitish algoritmini ikkita turini farqlashadi, ya’ni о‘qituvchi yordamida va
о‘qituvchisiz.
О‘qituvchi yordamida о‘qitish   shuni nazarda tutadiki, har bir kirish vektori
uchun   talab   qilingan   maqsadli   chiqish   vektori   mavjud.   Ikkalasi   birgalikda
о‘qitadigan juftlik deb nomlanadi. Odatda neyron tо‘rlari mana shunday о‘qituvchi
juftliklar tо‘plami bilan о‘qitiladi. Chiqish vektorlariga talablar qо‘yiladi, tо‘rning
chiqishi   hisoblanadi   va   mos   ravishda   maqsadli   vektor   bilan   solishtiriladi,   ular
orasidagi   farq   (xatolik)   teskari   aloqa   vositasida   tо‘rga   uzatiladi,   va   tо‘rning   vaz
koeffitsiyentlarini   qiymati   о‘zgaradi   mos   ravishda   belgilangan   algoritm   bо‘yicha,
algoritm   xatolikni   minimallashtirishga   qaratilgan.   О‘qituvchi   tо‘plam   vektorlari
ketma-ket   beriladi,   xatoliklar   hisoblanadi,   va   har   bir   vektor   uchun   vazn
koeffitsiyentlari   tо‘g‘rilanadi,   bu   jarayon   to   butun   о‘qituvchi   massiv   bо‘yicha
umumiy   xatolik   birorta   belgilangan   qiymatdan   kam   bо‘lguncha.
О‘qituvchisiz   о‘qitishda   chiqishlar   uchun   maqsadli   vektor   shart   emas   va
yana   ideal   javoblar   bilan   solishtirishni   talab   qilmaydi.   О‘qituvchi   tо‘plam   faqat
kirish   vektorlaridan   tashkil   topadi.   О‘qituvchi   algoritm   tо‘rning   vazn
koeffitsiyentlarini shunday sozlashi kerakki, natijada moslashgan chiqish vektorlari
olinsin.   О‘qitish   jarayoni,   mos   ravishda,   о‘qituvchi   tо‘plamning   statistik
xossalarini   ajratadi   va   bir-biriga   mos   keladigan   о‘xshash   vektorlarni   klasslarga
12 guruhlaydi.   Biror   klassdan   kirishga   berilgan   vektor   ma’lum   bir   chiqish   vektorini
beradi,   biroq   о‘qitishgacha   oldindan   bashorat   qilib   bо‘lmaydi,   qaysi   chiqish
mazkur klassdagi kirish vektorlarini ishlab chiqaradi. Demak, bunday neyron tо‘ri
о‘qituvchi   tо‘plamning   muhim   xarakteristikalarini   aks   ettiruvchi   shaklda   tashkil
qilinadi.
13 1.2. O’qituvchi bilan o’rganish.
O’qituvchili   o’qitish   (Supervised   learning ) - bu   modelni   xususiyatlari
an i q   bo’lgan   ma’lumotlar   bilan   o’qitish . O qituvchilʻ i MO’Tlarda   obyektlar
to’plami   ( OT)   va   ularning   belgilari   hamda   bu   belgilarning   qanday   sinfga
qarashli   ekanligi,   ya’ n i   sinflarning nomi berilgan bo ladi	
ʻ . Bunda y  turdagi o’qitish
usullar i g a regre s siy a ( 1-   rasm ) v a sinflashtiris h masalalar i ni   misol   keltirish
mumkin . Bunda   xususiyatlari   a n iq   deganda   kir u vchi   va   chiquv c hi   parametrlar
m avjud bo’lishi naza r da   tutiladi.
1-rasm . Regressiy a ga misol.
14 2-rasm . Sinflashga mis o l.
3-rasm . Regressiy a va  s inflashga m i sol.
15 Modelni   o ’ qitishd a foydalaniladig a n   ma ’ lumotlar   odatda   ikkita
qismga   ajratiladi   va   ular   80:20   nisbatda   olinadi .   Ya ’ ni   ma ’ lumotlar n ing   80%
o ’ qitiluv c hi   ma ’ lumot   va   qolgan   20%   esa   m odelni   testlov c hi   ma ’ lum o t   bo ’ lib
xizmat   q iladi .  
4-rasm . O’qituvchili o ’ qitis h masalalari.
O’qitish   jarayonida   model   kiruvchi   va   chiquvc h i ma’lumotlarni n g   80%
dan   foydalanadi   va   modelni   o’qitish   faqat   ushbu   ma’lumot   orqali   amalga
oshirilad i ( 4-   rasm).
5-rasm . O’qituvchili o ’ qitish (Super v ised learning ) sxemas i .   O’qituvchili
o’qitis h algoritmlariga  m isollar:
• chiziql i regress i ya (Linear Re g ression);  
16 • eng yaqin qo ' shni (Neare s t Neighbor);  
• Gauss sodda l igi Bayesiyal i k (Gaussian   Naive Bayes);  
• qaror dar a xtlari (Decis i on Trees);  
• vektorli m a shinani qo'llab - quvvatlash ( S upport Vector Mach i ne (SVM));  
• tasodifiy o' r mon (Ra n dom Forest).
6-rasm . O’qituvchisi z o’qitis h sxemasi
O’qituvchisiz   o’qitish   (unsuper v ised   learning ) - bu   mashinani   o’qitish
usulidan   biri   bo’lib,   bunda   modelni   oldindan   aniq   bo’lgan   ma’lumotlar   bilan
o’qiti s h   amalga   oshirilmay d i,   aksincha   obyekt   parametrlar i ni   (ma'lu m otlarni)
topish   uchun   modelga   o'z   ustida   ishlashga   imkon   yaratib
beriladi . O ʻ qituvc h isi z MO’ T lard a faqat   OT   va   ularning   BT   berilgan   bo lib,ʻ
obyektla r ning   qaysi   sinfga   qarashli   ekanl i gi   berilmaydi.   Bunday   tizimlar   ko p	
ʻ
hollarda   taksonomik   tizimlar   deyiladi,   ya’ni   taksonlarga   qar a b,   obyektlar
s un’iy ravis h da sinfla r ga ajratiladi.
O’qituvchisiz   o’qiti s h usuliga   qaragan d a   murakkab   usul   hisoblanadi
va   bashoratlash jara y oni avtoma t ik lekin noa n iqroq bo’lishi  m umkin.  
O’qituvchisiz o ’ qitis h usulida asos a n “klasterlash” m a salasi yechiladi.
17                  a) Namuna.                                               b) Klasterlar.
7-ras m . Klasterlashga misol
Klasterlash u s ullari:  
· Ierarxik klasterl a sh (Hierar c hical cluster i ng);  
· K - klasterlash v o sitasi (K-means clustering);  
· K eng yaqin  q o'shnilar (K - NN (k neare s t neighbors));  
· asosiy tarki b i y qismlarni t a hlil qilish (P r incipal  C omponent A n alysis);  
· bitta qiymat   bo'yicha   parchalanish (S i ngular Value   Decomposit i on);  
· komponentla r ning must a qil tahlili (Ind e pendent Com p onent Analy s is).  
Chuqur   o’qitis h - bu   ko'p   qatlamli   neyro n tarmoqlar i ni   tadqiq
qilinayotg a n   obyektga   tegishli   juda   katta   miqdordagi   ma'lumotla r dan
foydalanib,   ularning   tuzilishi   va   xus u siyatlarini   tush u nishga   qa r atilgan
jara y ondir.
Chuqur   o’qitis h – b u ko' p pog’onal i taqdimotni   o'rganishga
asoslangan   mashinal i o ' qitis h algoritmlari   to'plamidir . Bir   nechta
taqdimo t pog’nalari   abstraktsiyan i ng bir necht a pog’onasin i anglatad i .
18 II.BOB. ASOSIY QISM
2.1. Gradiyent tushish 
Gradient   tushish   -   bu  mashinani   o'rganish   modellari   va   neyron  tarmoqlarni
o'rgatish   uchun   keng   qo'llaniladigan   optimallashtirish   algoritmi.   O'quv
ma'lumotlari   ushbu   modellarni   vaqt   o'tishi   bilan   o'rganishga   yordam   beradi   va
gradient   tushishi   doirasidagi   xarajat   funksiyasi,   ayniqsa,   parametr
yangilanishlarining har bir iteratsiyasi bilan uning aniqligini o'lchaydigan barometr
vazifasini   bajaradi.   Funktsiya   nolga   yaqin   yoki   teng   bo'lgunga   qadar,   model
mumkin   bo'lgan   eng   kichik   xatolikni   berish   uchun   o'z   parametrlarini   sozlashda
davom   etadi.   Mashinani   o'rganish   modellari   aniqlik   uchun   optimallashtirilgandan
so'ng, ular sun'iy intellekt (AI) va kompyuter fanlari ilovalari uchun kuchli vosita
bo'lishi mumkin. 
19 2.2. Xatolarni teskari tarqatish algaritmi
Xatolarni   teskari   tarqatish   usuli   (back-propagation).   Teskari   tarqalish
ma'lumotlarni  qazib   olish  va  mashinani   o'rganishda  bashorat   qilishning   aniqligini
oshirish   uchun   muhim   matematik   vositadir.   Aslini   olganda,   teskari
tarqalishlotinlarni   tezda   hisoblash   uchun   ishlatiladigan   algoritmdir.   Teskari
tarqalishning   qanday   turlari   mavjud?   Shunday   qilib ,   asosiy   uchta   qatlam:   Kirish
qatlami.   Yashirin   qatlam.   Chiqish   qatlami.   Teskari   tarqalish   qoidasida   haqiqiy
chiqish   har   bir   yashirin   qatlam   uchun   birliklarning   chiqishini   hisoblash   orqali
aniqlanadi.   Teskari   tarqalish-   bu   tarmoq   o'rganishi   uchun   vaznlarni   sozlash
imkonini   berish   uchun   xatoni   tarmoq   orqali   orqaga   uzatish.   Tushuntirish :   RNN
( Recurrent   Neural   Network )  topologiyasi   chiqishdan   kirish   va   yashirin   qatlamlarga
orqaga   bog ' lanishni   o ' z   ichiga   oladi .   Teskari   tarqalish   neyron   tarmog ' ini
o ' qitishning   mohiyatidir .   Bu   oldingi   davrda   ( ya ' ni   iteratsiya )   olingan   xato   darajasi
( ya ' ni   yo ' qotish )  asosida   neyron   tarmog ' ining   vaznlarini   nozik   sozlash   amaliyotidir .
Vaznlarni   to ' g ' ri   sozlash   xatolik   darajasini   pasaytirishni   ta ' minlaydi ,   uning
umumlashtirilishini   oshirish   orqali   modelni   ishonchli   qiladi .
Perseptron   va   uning   modeli .   Perseptron   sun ' iy   neyron   tarmoqlarining
qurilish   bloki   bo ' lib ,   u   miyamizdagi   biologik   neyronlarning   soddalashtirilgan
modelidir .  Perseptron  -  bu   eng   oddiy   neyron   tarmoq   bo ' lib ,  u   faqat   bitta   neyrondan
iborat .
Perseptron   algoritmi   1958   yilda   Frank   Rozenblat   tomonidan   ixtiro   qilingan .
Perseptron   -   bu   sun ' iy   neyron   tarmog ' idagi   biologik   neyronning   oddiy   modeli .
Perceptron,   shuningdek ,   ikkilik   tasniflagichlarni   nazorat   ostida   o'rganish   uchun
dastlabki algoritmning nomi.
Oldinga   bosqich:   faollashtirish   funktsiyalari   oldingi   bosqichdagi   kirish
qatlamidan   boshlanadi   va   chiqish   qatlamida   tugaydi.
Orqa   bosqich:   Orqa   bosqichda   model   talabiga   ko'ra   vazn   va   egilish   qiymatlari
o'zgartiriladi.
20 Neyron   tarmoqlar   kontekstida   perseptron   faollashtirish   funktsiyasi   sifatida
Heaviside   qadam   funktsiyasidan   foydalanadigan   sun'iy   neyrondir.   Perseptron
algoritmi uni ko'p qatlamli perseptrondan farqlash uchun bir qavatli perseptron deb
ham   ataladi,   bu   esa   murakkabroq   neyron   tarmoq   uchun   noto'g'ri   nomdir.
Har   bir   sun'iy   neyron   tarmog'ida   uchta   qatlam   mavjud   -   kirish   qatlami ,   yashirin
qatlam va chiqish qatlami.
Perseptron ba'zi bir raqamli ma'lumotlar bilan birga og'irliklar va noto'g'rilik
deb nomlanuvchi narsalarni qabul qilish orqali ishlaydi. Keyin u ushbu kirishlarni
tegishli   og'irliklar   bilan   ko'paytiradi   (bu   og'irlikdagi   yig'indi   deb   nomlanadi).   Bu
mahsulotlar   keyin   tarafkashlik   bilan   birga   qo'shiladi.
Perceptron   tarmoqlari   bir   qancha   cheklovlarga   ega.   Birinchidan,   perseptronning
chiqish qiymatlari qattiq chegara uzatish funksiyasi  tufayli ikkita qiymatdan faqat
bittasini (0 yoki 1) qabul qilishi mumkin.   Ikkinchidan , perseptronlar faqat chiziqli
ajratiladigan vektorlar to'plamini tasniflashi mumkin.
Perseptronni o'rganish maqsadi sinfni aniqlash bilan birga vaznni sozlashdir.
Perceptron   bir   qatlamli   neyron   tarmoq   bo ' lib ,   ko ' p   qatlamli   perseptron   Neyron
tarmoqlari   deb   ataladi .   Perseptron   chiziqli   klassifikator   ( ikkilik ).   Bundan   tashqari ,
u   nazorat   ostida   o ' qitishda   qo ' llaniladi .   Bu   kiritilgan   ma'lumotlarni   tasniflashga
yordam beradi.
21 2.3. Dasturiy taminoti
22 XULOSA
Men   bu   kurs   ishimni   yozish   mobaynida , suniy   intelektning   tarixi ,
rivojlanishi ,  taraqqiyoti ,  insonlar   hayotidagi   ahamiyati   va   foydali   jihatlarini   hamda
ekspert   tizimlarning   afzalliklari ,   xususiyatlari   haqida   juda   ko ‘ p   qo ‘ shimcha
ma ‘ lumotlarga   ega   bo ‘ ldim .  
Izlanishlarim   davomidi   men   bir   qiziqarli   faktni   bilib   oldim   endi   ana   wu   qiziq
bir   faktga   e ' tiboringizni   qaratmoqchiman .   Ma ' lumki ,   har   qanday   kompyuter ,
emakki ,   sun ' iy   intellektga   ega   mashina ,   ikkilik   sanoq   tizimi   asosida   ishlaydi .   Bu
haqidan   maktab   informatika   kursida   yetralicha   ma ' lumot   beriladi .   Atiga   ikkita
raqamdan   iborat   sanoq   tizimida   esa ,  muayyan   algoritmalarni   bajarishda   o ‘ ziga   xos
cheklov - chegaralar   yuzaga   keladi .   Haqiqiy   sonlar   bilan   ishlashda ,   yoki   taqribiy
hisoblashlarda   ikkilik   sanoq   tizimi   yaramaydigan   vaziyatlar   yuzaga   keladi .  1991-
yilda   matematik   olim   Devid   Stautmayer   18   ta   turli   xildagi   hisob - kitob
amaliyotlarni   kompyuter   dasturi   yordamida   bajarib ,   ularning   barchasida   natija
noto ‘ g ‘ ri   chiqqanini ,   ya ' ni ,   kompyuter   sun ' iy   intellekt )   noto ‘ g ‘ ri   ishlaganini
isbotlab   berdi .  Demak ,  sun ' iy   intellekt - kompyuter   hamma   masalani   ham   to ‘ g ‘ ri   hal
qila   olmasligining   jiddiy   ilmiy   asosi   bor   ekan .   Shu   asosga   ko ‘ ra ,   qo ‘ rqmay   aytish
mumkinki ,   sun ' iy   intellekt   hali - beri   tabiiy   intellektga   dov   bera   olmaydi .   Uning
ayrim   xususiy   hollarda   ( asosoan   matematikada )   insondan   o ‘ zib   ketishi   esa ,
tezkorlik   xossasi   evaziga   xolos ...   Fikrlaydigan   mashina ,   yoki   sun ' iy   intellekt   esa ,
hozircha   fantast   yozuvchilar ,  hamda   entuziast   dasturchilarning   orzusi   o ‘ laroq   qolib
ketmoqda .  Balki shu yaxshidir?!... 
Shu bilan birga men kurs ishimni tayyorlash mobaynida juda ko‘p qiziqarli
ma‘lumotlarga ega bo‘ldim va men tayyorlagan ishimdan juda ham mamnunman.
 
23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Cybenko,   G.   1989.   Approximation   by   superpositions   of   a   sigmoidal
function Mathematics of Control, Signals, and Systems, 2(4), 303–314.
2. Linnainmaa,   Seppo   (1970).   The   representation   of   the   cumulative
rounding error of an algorithm as a Taylor expansion of the local rounding errors
(Masters) (in Finnish). University of Helsinki. pp. 6–7.
3. Kelley,   Henry   J.   (1960).   "Gradient   theory   of   optimal   flight   paths".
ARS Journal. 30 (10): 947–954. doi:10.2514/8.5282.
4. Rosenblatt,   Frank.   x.   Principles   of   Neurodynamics:   Perceptrons   and
the Theory of Brain Mechanisms. Spartan Books, Washington DC, 1961
5. Werbos,   Paul   (1982).   "Applications   of   advances   in   nonlinear
sensitivity analysis" (PDF). System modeling and optimization. Springer. pp. 762–
770. Archived (PDF) from the original on 14 April 2016. Retrieved 2 July 2017.
6. Rumelhart,   David   E.,   Geoffrey   E.   Hinton,   and   R.   J.   Williams.
"Learning   Internal   Representations   by   Error   Propagation".   David   E.   Rumelhart,
James   L.   McClelland,   and   the   PDP   research   group.   (editors),   Parallel   distributed
processing:   Explorations   in   the   microstructure   of   cognition,   Volume   1:
Foundation. MIT Press, 1986.
7. Hastie,   Trevor.   Tibshirani,   Robert.   Friedman,   Jerome.   The   Elements
of   Statistical   Learning:   Data   Mining,   Inference,   and   Prediction.   Springer,   New
York, NY, 2009.
8. Rosenblatt, Frank (1958). "The Perceptron: A Probabilistic Model For
Information   Storage   And   Organization   in   the   Brain".   Psychological   Review.   65
(6):   386–408.   CiteSeerX   10.1.1.588.3775.   doi:10.1037/h0042519.   PMID
13602029. S2CID 12781225.
9. Rosenblatt, Frank (1962). Principles of Neurodynamics. Spartan, New
York.
10. Schmidhuber, Juergen (2022). "Annotated History of Modern AI and 
Deep Learning". arXiv:2212.11279 [cs.NE].
24

O’QITUVCHI BILAN O’RGANISH, XATOLARNI TESKARI TARQATISH ALGARITMI..docx

Купить
  • Похожие документы

  • Agros test
  • Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish
  • O’zbekiston yosh rassomlari asarlarini sotishga qaratilgan platformani yaratish loyihasi
  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha