Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 01 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’qituvchili o’qitish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
Urganch   Davlat   Universiteti
Fizika - matematika   fakulteti
Matematik   injiniring   ta ’ lim   yo ` nalishi
211- guruh   talabasi   Ortiqov   Ollayorning   Sun ’ iy   intellekt   va   neyronto ’ rli
texnologiyalar   fanidan   tayyorlagan
KURS   ISHI
Mavzu :  O ’ QITUVCHILI   O ’ QITISH
Topshirdi :                                                                         Ortiqov . O
Qabul qildi:                                                                     Yuldashov.O            
URGANCH-2023  MUNDRIJA: 
KIRISH……………………………………………………..……………
I.BOB. SUNIY INTELLEKT VA SUN`IY NEYRON TO`RLAR …..
1.1.  Suniy intellekt ………………………………………………………..
1.2.  Suniy neyron to`rlar  …………………………………………………
II.BOB.  O’qituvchili   o’qitish   (Supervised   learning)   ………………..
2.1.  O’qituvchili   o’qitish       ………………………………………………
2.2 . Regressiya  ………………………………………………………….
XULOSA 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi:   Sun’iy intellekt  — informatikaning alohida sohasi
bo‘lib,   odatda   inson   ongi   bilan   bog‘liq   imkoniyatlar:   tilni   tushunish,   o‘rgatish,
muhokama   qilish,   masalani   yechish,   tarjima   va   shu   kabi   imkoniyatlarga   ega
kompyuter   tizimlarini   yaratish   bilan   shug‘ullanadi.Sun'iy   intellekt   (SI)
kompyuterlarga   o'zlarining   tajribalarini   o'rganish,   berilgan   parametrlarga   moslashish
va ilgari faqat odamlar uchun mumkin bo'lgan vazifalarni bajarish imkonini beradi.
Kurs   ishining   maqsadi   va   vazifasi:     Suniy   intellektni   amalga   oshirishning
ko'p holatlarida 
- kompyuter shaxmatchilaridan tortib uchuvchisiz transport vositalarigacha 
- chuqur o'rganish va tabiiy tillarni qayta ishlash imkoniyati juda muhimdir. 
Ushbu   texnologiyalar   tufayli   kompyuterlarga   katta   miqdordagi   ma'lumotlarni
qayta   ishlash   va   ulardagi   naqshlarni   aniqlash   orqali   muayyan   vazifalarni   bajarishga
"o'rgatish" mumkin. 
Ekspert tizimlari nima? 
Zamonaviy     jamiyatda     tobora     o‘sib     borayotgan     axborot     oqimi,     axborot
texnologiyalarining     turlitumanligi,     kompyuterda     yechiladigan     masalalarning
murakkablashuvi   ushbu     texnologiyalardan   foydalanuvchining   oldiga   bir   qator
vazifalarni qo‘ydi. Kerakli variantlarni tanlash va qaror qabul qilish ishlarini insondan
EHMga   o‘tkazish   masalasi   yuzaga   keladi.   Bu   vazifani   yechish   yo‘llaridan   biri   bu
ekspert   tizimlarini   yaratishva   foydalanish   sanaladi.   Ekspert   o‘zidan   kelib   chiqib
sharoitni  tahlil  etadi  va   nisbatanfoydali  axborotni  aniqlab oladi, chorasiz yo‘llardan
voz   kechgan   holda   qaror   qabul   qilishning   eng   maqbul   yo‘llarini   vujudga   keltiradi.
Ekspert   tizimida   ma’lum   bir   predmet   sohasini   ifodalaydigan   bilimlar   bazasidan
foydalaniladi.   Ekspert   tizimi   bu   ayrim   mavzu   sohalarida   bilimlarni   to‘plash   va
qo‘llash   uyushtirish   usullari   hamda   vositalari   majmuidir.   Ekspert   tizimi
mutaxassislarning yuqori sifatli  tajribasiga suyangan holda qarorni  tanlash  chog‘ida
muqobil variantlar ko‘pligi uchun yanada yuqori samaraga erishadi.  Strategiyani   tuzish   paytida   yangi   omillarni   baholab,   ularning   ta’sirini   tahlil
etadi. Ekspert tizimlari sun’iy intellektdan foydalanishga asoslangan.
Kurs ishining tuzilishi:  kurs ishi kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
   I.BOB. SUNIY INTELLEKT VA SUN`IY NEYRON TO`RLAR
                               1.1. Suniy intellekt
Sun’iy intellekt (SI) - bu tezkor hisoblash muhitda algoritmlar yaratish va
qo‘llash   orqali   insonning   aql-idrok   jarayonlarini   taqlid   qilish   uchun   zamindir.
Sodda   qilib   aytganda,   sun’iy   intellekt   kompyuterlarni   odam   kabi   o‘ylash   va
yechim topishga yo‘naltirilgan texnologiya.
Miloddan   avvalgi   birinchi   asrdan   boshlab   insonlar   odam   miyasini   taqlid
qiladigan   mashinalar   yaratish   imkoniyatiga   qiziqishgan.   Bizning   davrimizda
sun’iy  intellekt   atamasi   1955-   yilda   Jon   Makkarti   (John   Maccarthy)   tomonidan
kiritilgan.   1956-   yilda   Makkarti   va   boshqalar   Sun’iy   intellekt   bo‘yicha   Yozgi
Dartmut   Tadqiqot   Loyihasi   konferensiyasini   tashkil   etishadi.   Ushbu   tashabbus
mashina   o‘rganishi,   chuqur   o‘rganish,   bashoratli   tahlillar   kabi   ko‘p   ixtirolar
qilinishiga   olib   keladi.   Undan   tashqari,   bu   tashabbus   yangidan-yangi   sohani   -
ma’lumotshunoslikni (data science) keltirib chiqaradi.
Sun’iy   intellekt   odatda   inson   ongi   bilan   bog‘liq   imkoniyatlar:   tilni   tushunish,
o‘rgatish, muhokama qilish, masalani yechish, tarjima va boshqa imkoniyatlarni
yaratish   bilan   shug‘ullanadi.   Sun’iy   intellekt   turli   amallarni   bajarishga
mo‘ljallangan   algoritm   hamda   dasturiy   tizimlardan   iborat   va   u   inson   ongi
bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha vazifalarni bajara oladi
Sun iy ong, sun iy intellekt  yoki sun iy idrok (inglizcha:  Artificial  intelligence;ʼ ʼ ʼ
odatda,   AI   sifatida   ham   qisqartiriladi)   —   insonlar   yoki   hayvonlar   tomonidan
ko rsatiladigan   tabiiy   ongdan   farqli   o laroq,   mashinalar   tomonidan
ʻ ʻ
ko rsatiladigan   ongdir.   Yetakchi   sun iy   ong   darslik   kitoblari   bu   sohani   „ongli
ʻ ʼ
agentlar“ni   o rganish   deya   ta riflaydi:   o z   muhitini   fahmlaydigan   va	
ʻ ʼ ʻ
maqsadlariga   muvaffaqiyatli   erishish   imkoniyatini   maksimal   darajada
oshiradigan   amallarni   amalga   oshiruvchi   har   qanday   sistema.   Xalq   orasida
„sun iy   ong“   atamasi   ko pincha   „o rganish“   va   „muammolarni   yechish“   kabi	
ʼ ʻ ʻ
inson   idroki   bilan   bog laydigan   „kognitiv“   funksiyalarni   taqlid   qiladigan	
ʻ mashinalarni   tasvirlashda   ishlatiladi,   biroq   bu   ta rifni   yirik   sun iy   ongʼ ʼ
tadqiqotchilari rad etishadi.
Sun iy   ong   ilovalari   yetuk   web-qidiruv   tizimlari   (masalan,   Google),   tavsiya	
ʼ
etuvchi   tizimlar   (bundan   YouTube,   Amazon   va   Netflix   foydalanadi),   inson
nutqini   anglash   (masalan,   Siri   yoki   Alexa),   o ziyurar   mashinalar   (masalan,	
ʻ
Tesla)   hamda   strategik   o yin   tizimlarida   (masalan,   shaxmat   va   Go)   yuqori	
ʻ
darajada raqobatlashishni o z ichiga oladi. Mashinalar tobora ko p qobiliyatlarga
ʻ ʻ
ega   bo lib   borishar   ekan,   „ong“   talab   etuvchi   vazifalar   ko pincha   sun iy   ong	
ʻ ʻ ʼ
effekti   deb   ataluvchi   fenomen   bo lgan   sun iy   ong   ta rifidan   olib   tashlanadi.	
ʻ ʼ ʼ
Sun’iy  intellekt  1956-yilda   akademik  intizom   sifatida  asos  solingan.   Soha   ko p	
ʻ
optimizm davrlarini bosib o tdi, so ngra umidsizlik va mablag  yo qotildi, biroq	
ʻ ʻ ʻ ʻ
2012-yildan   keyin   chuqur   o rganish   barcha   oldingi   sun’iy   intellekt   usullaridan
ʻ
oshib   ketganidan   so ng,   moliyalashtirish   va   qiziqishda   katta   o sish   kuzatildi.	
ʻ ʻ
Sun iy   intellekt   tadqiqotining   turli   kichik   sohalari   ma’lum   maqsadlar   va	
ʼ
muayyan vositalardan foydalanishga qaratilgan. Sun iy intellekt tadqiqotlarining	
ʼ
an’anaviy   maqsadlariga   fikrlash,   bilimlarni   taqdim   etish,   rejalashtirish,
o rganish,   tabiiy   tilni   qayta   ishlash,   idrok   etish   va   robototexnikani   qo llab-	
ʻ ʻ
quvvatlash   kiradi.   Umumiy   razvedka   (o zboshimchalik   bilan   muammoni   hal	
ʻ
qilish   qobiliyati)   sohaning   uzoq   muddatli   maqsadlaridan   biridir.   Ushbu
muammolarni   hal   qilish   uchun   sun’iy   intellekt   tadqiqotchilari   qidiruv   va
matematik   optimallashtirish,   rasmiy   mantiq,   sun’iy   neyron   tarmoqlar   va
statistika,   operatsiyalarni   o rganish   va   iqtisodiyotga   asoslangan   usullarni   o z	
ʻ ʻ
ichiga olgan keng ko lamli muammolarni hal qilish usullarini moslashtirdilar va	
ʻ
birlashtirdilar. Sun iy intellekt   psixologiya,  tilshunoslik,   falsafa,  nevrologiya va	
ʼ
boshqa   ko plab   sohalarga   ham   tayanadi.   Da	
ʻ stlabki   tadqiqotchilar   odamlar
boshqotirmalarni yechishda yoki mantiqiy xulosalar chiqarishda foydalanadigan
bosqichma-bosqich   fikrlashga   taqlid   qiluvchi   algoritmlarni   ishlab   chiqdilar.
1980-yillarning   oxiri   va   1990-yillarga   kelib   noaniq   yoki   to liq   bo lmagan	
ʻ ʻ ma lumotlar   bilan   ishlash   usullari,   ehtimollik   va   iqtisod   tushunchalaridanʼ
foydalangan holda ishlab chiqildi. Ushbu algoritmlarning aksariyati katta fikrlash
muammolarini hal qilish uchun yetarli emas, chunki ular „kombinator portlash“
ni boshdan kechiradilar: muammolar kattalashgani sayin ular eksponent ravishda
sekinlashdi.   Hatto   odamlar   ham   sun’iy   intellektning   dastlabki   tadqiqotlari
modellashtirishi   mumkin   bo lgan   bosqichma-bosqich   chegirmalardan   kamdan-	
ʻ
kam   foydalanadilar.   Ular   tez,   intuitiv   mulohazalar   yordamida   o zlarining	
ʻ
aksariyat   muammolarini   hal   qilishadi.   To g ri   va   samarali   fikr   yuritish   hal	
ʻ ʻ
qilinmagan   muammodir.   Sun’iy   intellekt   tushunсhasiga   turlicha   ma’no   kiritish
mumkin. Turli mantiq va hisoblash masalalarini yechuvchi EHMdagi intellektni
e’tirof   etishdan   tortib,   to   insonlar   yoki   ularning   ko’pchilik   qismi   orqali   yechila
oladigan masalalar majmuasini yechadigan intellektual tizimlarga olib boradigan
tushunchagacha   kiritish   mumkin.   SI   tushunсhasi   boshidan   va   shu   kunga   qadar
olimlarning   bu   tushunchaga   bo’lgan   munosabati   va   ularning   «sun’iy»   so’ziga
nisbatan kelishmovchiligi tufayli qarshiliklarga uchramoqda.
 SI ning qo’llanilish sohalariga quyidagilar kiradi:
1. Teoremalarni isbotlash;
2. O’yinlar;
3. Tasvirlarni tanish;
4. Qaror qabul qilish;
5. Adaptiv (moslashuvchan) dasturlash;
6. Mashinada musiqalarini bastalash;
7. Tabiiy tilda ma’lumotlarni qayta ishlash;
8. O’qituvchi to’rlar (neyroto’rlar);
9. Og’zaki kontseptual o’qitish.
Kamchiliklari;
1. Barqaror emas
2. Qiyin o‘tkazuvchi (ifodalovchi) 3. Qiyin hujjatlashtiriluvchi
4. Oldindan aytib bo‘lmaydigan
5. Qimmatli
Ustunliklari;
1. Doimiy
2. Oson ifodalanuvchi
3. Oson hujjatlashtiriluvchi
4. Doim bir xil
5. Maqbul
Sun’iy   intellektni   kelajakda   qo’llash   sohasidagi   rejalar:   qishloq   xo’jaligida
kompyuterlar ekinlarni zararkunandalardan himoya qilishi, daraxtlarni kesish va
tanlash xususiyatiga asoslanib parvarishlashni ta’minlashi kerak. Tog’ sanoatida
kompyuterlar   insonlar   uchun   o’ta   xavfli   bo’lgan   sharoitlarda   ishlashi   kerak.
Ishlab   chiqarish   sohasida   HM   lari   yig’ish   va   texnik   nazoratning   turli   xil
masalalarini  bajarishi  kerak. Tashkilotlarda HM lari jamoa va alohida xodimlar
uchun   jadval   tuzish,   yangiliklar   haqida   ma’lumot   berish   bilan   shug’ullanishi
kerak. O’quv yurtlarida HM lari talabalar yechadigan masalalarni ko’rish, undagi
xatolarni   izlash   va   ularni   bartaraf   qilish   masalarini   hal   qilishi   kerak.   Ular
talabalarni   hisoblash   tizimlarining   xotirasida   saqlanadigan   superdarsliklar   bilan
ta’minlashlari kerak. Kasalxonalarda HM lari be’morlarga tashxis qo’yish, ularni
kerakli bo’limga yuborish va davolash davomida ularni nazorat qilishlari kerak.
Uy ishlarida HMlari ovqat tayyorlash, maxsulot harid qilish bo’yicha maslahatlar
berish,   uyning   va   bog’dagi   gazonlarning   holatini   nazorat   qilishi   kerak.   Albatta
ayni   vaqtda   bularning   hech   qaysisini   amalga   oshirish   imkoni   yo’q,   lekin   SI
sohasidagi tadqiqotlar ularni amalga oshirish imkonini berishi mumkin.
                                           1.2  Sun`iy neyron to`rlar 
Odam miyasi juda murakkab tuzulishga ega. Uning qanday ishlashini o’rganish
maqsadida   juda   ko’p   ilmiy   izlanishlar   olib   borilgan   va   borilmoqda.   Ma’lumki
inson   miyasi   katta   xajmdagi   axborotni   tez   qayta   ishlay   oladi.   Bunga   sabab
millionlab miya nerv xujayralari - neyronlarning parallel ishlashidir 
Sun’iy   neyronlarning   g’oyaviy   asosi   xam   biologik   neyron   xujayralari
xisoblanadi.   Bugungi   kunda   miyaning   ishlashini   o’rganish   yo’lida   fan   erishgan
yutuqlardan kelib chiqib biologik neyron quyidagicha ishlashini aytish mumkin.
Nerv   xujayrasi   -   neyron   bo’lib,   u
ma’lumotlarni   qayta   ishlovchi   eng
kichik   birlikdir.   O’z   o’rnida   xar   bir
neyronda   ko’plab   o’simtalar   bo’ladi.
Bu   o’simtalarning   bittasidan   boshqa
barchalari   akson   deb   nomlanadi   va
aksonlar   orqali   neyronga   tashqi
signallar   keladi.   Bitta   o’simta
dendrid   deb   nomlanadi   va   u   orqali
neyron   tashqariga   signal   beradi.
Ko’plab neyronlar bir birlari bilan ma’lum arxitekturada bog’langan bo’ladi. Bir
neyronning aksoni boshqa bir neyronning dendridiga bog’langan nuqtalari sinaps
deyiladi.   Shu   tariqa   millionlab   neyronlar   bir-birlari   bilan   bog’lanib   ma’lum   bir
arxitekturadagi   neyron   to’rlarini   tashkil   qiladi.   Bitta   oldingi   qatlamdagi   neyron
chiqish   o’simtasi   -   dendrid   orqali   signalni   keyingi   qatlamdagi   neyronlarga
ularning   aksonlari   orqali   beradi.   Eng   birinchi   qatlamdagi   neyronlar   signallarni
ma’lum   organlarning   retseptorlari   orqali   oladi.   Masalan   ko’z,   burun,   teri   va
xokazolar. Eng oxirgi qatlamdagi neyronlar esa signallarni ma’lum organlarning
muskullariga   uzatadi.   Sun’iy   neyron   tabiiy   neyronning   funktsiyasini   bajara
oladigan   matematik   modelb,   apparat   yoki   kompyuter   dasturidir.   Bunda signallarning   qiymati   (ya’ni   amplitudasi)gina   xisobga   olinadi.   Tabiiy   neyronda
esa nafaqat signalning qiymati, balki chastotasi xam xal qiluvchi axamiyatga ega
bo’lishi   mumkin.   Ammo   organizmlar   miyasini   bugungi   o’rganilganlik   darajasi
juda   past   bo’lib,   xozirgacha   bu   borada   ilmiy   natijalarga   erishilmagan.   Neyron
deyilganda sun’iy neyron aniqrog’i, kompyuter dasturini nazarda tutiladi.
Oddiy neyronni ko’rib chiqaylik:
Bu erda: p - kirish vektori (input vector);
 R- kirish elementlari soni (number of input elements);
 w- og’irliklar vektori (weight vector); 
b- surilish (bias);
 n- kirishning og’irliklarga ko’paytirilgan va surilgan qiymati (wpqb);
 f- transfer funktsiya (transfer function);
 a- chiqish (output). Neyronga kirish vektori p beriladi.    
Kirishlarning barchasi bir xil ta’sir kuchiga ega bo’lmaydi. SHuning uchun 
ma’lum kirishning ta’sir kuchini boshqarish maqsadida og’irlik w tushunchasi 
kiritilgan. Xar bir kirish qiymati p og’irliklar vektori w ning mos elementiga 
ko’paytirilib natijalar jamlanadi. Summaga surilish qiymati b qo’shiladi. b xam 
og’irlik w ga juda o’xshash, ammo uning «kirish» qiymati o’zgarmas 1 (bir) 
konstantadir (ya’ni b kirish qiymati emas). Natijada transfer funktsiyaning kirish 
qiymati n xosil bo’ladi (ya’ni n+wp+b). Bu qiymat transfer funktsiya (uzatish 
funktsiyasi)ga parametr sifatida berilib neyronning chiqishi a topiladi. W va b 
neyronning sozlanadigan parametrlaridir. Ana shu parametrlar o’zgartirilib 
neyron ma’lum bir funktsiyani bajaradigan xolga keltiriladi. SHu jarayon 
neyronni o’rgatish deb yuritiladi. Neyron to’rlarning markaziy g’oyasi xam ana  shunda: neyronlarning w va b qiymatlarini o’zgartirib, ya’ni o’rgatib ixtiyoriy 
vazifani bajaradigan xolga keltirish mumkin. Neyronni sxematik ravishda 
quyidagicha ifodalash mumkin:
Neyron   kirish   qiymatlarini   og’irliklarga
ko’paytmasini   jamlabgina   qolmasdan   ma’lum   bir
funktsiya   -   transfer   funktsiyada   xam   qayta   ishlaydi.
Transfer   funktsiya   sifatida   chiziqli,   zinali,
logarifmik-sigmoida,   tangensoida   funktsiyalaridan   foydalaniladi.   qanday
funktsiyadan   foydalanish   aniq   masalaga   bog’liq.   Bitta   neyronning   funktsional
quvvati   juda   past,   lekin   uning   afzalliklaridan   biri   -   ko’plab   neyronlar
birlashtirilib,   quvvati   oshirilib   ishlatilishi   mumkin.     Neyron   to’rlarning   nazariy
asoslari   dastlab   1943   yilda   U.Makkalox   va   uning   shogirdi   U.Pitts   olib   borgan
tadqiqotlarga   borib   taqaladi.   Neyron   tushinchasi   va   og’irlik   tushinchasi   shu
olimlarning ilmiy izlanishlaridan qolgan.
Makkalox   modelining   asosiy   kamchiligi   transfer   funktsiya   (o’tish   funktsiyasi)
sifatida   faqatgina   zinali   funktsiyadan   foydalanilgan.   Bu   xam   aslida
Makkaloxning   ilmiy   qarashlaridan   biri   edi.   Olim   transfer   funktsiya   faqat   ikki
xolatdagina   bo’la   olishi   kerakligini,   neyron   xam   kirish   signallariga   qarab   ikki
xolatning birida - ishlagan yoki ishlamagan xolda o’z natijasini setning keyingi
neyronlariga uzatishi lozimligini aytgan. Ammo keyingi tadqiqotchilarning ilmiy
izlanishlari   natijasida   shu   narsa   ma’lum   bo’ldiki,   transfer   funktsiya   sifatida
faqatgina zinali  funktsiya emas,  balki boshqa funktsiyalardan, masalan chiziqli,
logarifmik-sigmoida,   tangens-sigmoida   kabi   funktsiyalardan   foydalanish   xam
yaxshi   natijalar   beradi   (qaysi   transfer   funktsiyadan   foydalanish   aniq  xolatlarga,
muammolarga   bog’liq).   Makkaloxning   ishlarida   ba’zi   kamchiliklarga   xam   yo’l
qo’yilgan   bo’lishiga   qaramasdan   neyron   to’rlarning   nazariyasi   negizi   xali   xam
o’shandayligicha qolmoqda.                   II bob. O’qituvchili   o’qitish   (Supervised   learning)
Sun’iy   intellekt   uchun statistik   usullar
Hozirgi   kunda   sun’iy   intellekt   algoritmlari   va   dasturlarini   ishlab   chiqishda
an’anaviy   statistik   usullardan   foydalanilmoqda.   Berilgan to’plamlar   qiymatlari   asosida
regressiya  va  chiqizli   interpolyatsiya usullaridan   foydalanib   kelingan.
Quyida mavjud   statistik   usullar   keltirilgan   bo’lib,   bular   hozirgi   kunda SI  
algoritmlari   va  dasturlarini   ishlab   chiqishda keng   foydalanib   kelinmoqda:
◦ Regressiya
◦ Sinflashtirish
◦ Klasterlash
◦ Ehtimollar   nazariyasi
◦ Qoidalar   daraxti
Mashinali   o’qitish
Mashinali   o’qitish   (Machine   Learning)   –   bu   kompyuterni   dasturlashning
yangi   yo’nalishi   bo’lib,   dasturning   ma’lumotlarni   o’qib   olish   va   shu   ma’lumotlar
asosida   o’rganish   xususiyatiga  ega   bo’lishidir.
[Mashinali   o’qitish]   kompyuterning   ma’lumotlarni   o’qib   olish   asosida  
xususiyatlarni   o’rganish   qobiliyatidir  -  Arthur Samuel,   1959   A   dastur   bu  E   tajriba 
asosida  T  masalani   yecishda  P  samaradorlik   o’lchovi   bilan   yaratiladi,   va   T   masala 
samaradorligi  P  orqali   tekshiriladi   va   aniqligi  E   tajriba asosida amalga oshiriladi  –  
Tom   Mitchell, 1997. Tasvirni   tanib   oluvchi   dastur
Mashinali   o’qitish
O’qitish masalasi
X- obyektlar   to’plami   Y- javoblar   to’plami
y:X → Y   no’malum   bog’liqlik   esa   target   function(maqsad   funksiya)   deyiladi.
Berilgan:
{x
1 ,   .   .   .   ,   x
ℓ   }   X   —  o’qtiluvchi   to’plam(training   sample) y
i  =   y   (x
i  ),   i =   1,   .   .   .   ,   ℓ   —   ma’lum   javoblar
Demak   o’qitish   masalasi   deganda  a   : X   →   Y  moslikni   xal   qilivchi   algoritmga
aytiladi   (decision   function).
Mashinani   o’qitish jarayoni   bosqichlari
 Mashinani     o’qitish     jarayoni     chiziqli     yoki     nochiziqli     bo’lishiga    
qaramasdan   quyidagi   bosqichlarda amalga oshiriladi:
 Muammoni   aniqlash.
 Ma’lumotlarni   tayyorlash.
 Algoritmni   ishlab   chiqish  va   baholash   (testlash).
 Natijaviy   ma’lumotlar aniqligini   oshirish.
 Yakuniy   natijani   (ishlab   chiqilgan   model) taqdim   qilish. Mashinali   o’qitish turlari
Supervised learning
O’qituvchili   o’qitish   (Supervised   learning)   –   bu   modelni   xususiyatlari   aniq
bo’lgan   ma’lumotlar   bilan   o’qitish.   Bunday   turdagi   o’qitish   usullariga   Regressiya   va
Sinflashtirish   masalalarini   misol   keltirish   mumkin.
Bunda   xususiyatlari   aniq   deganda   kiruvchi   va  chiquvchi   parametrlar   mavjud
bo’lishi   nazarda tutiladi.
Modelni   o’qitishda   foydalaniladigan   ma’lumotlar   odatda   ikkita   qismga
ajratiladi   va   ular   80:20   nisbatda   olinadi.   Ya’ni   ma’lumotlarning   80%   o’qitiluvchi
ma’lumot   va   qolgan   20%   esa  modelni   testlovchi   ma’lumot   bo’lib   xizmat  qiladi.
O’qitish   jarayonida   model   kiruvchi   va   chiquvchi   ma’lumotlarning   80%   dan foydalanadi   va  modelni   o’qitish   faqat   ushbu   ma’lumot   orqali   amalga oshiriladi.
 Supervised   learning   ning   turlari
Supervised   learning   ning   sinflashtirish   masalasiga misol
Regressiya   nima?
Regressiya   bu   –   ma’lumotlarni   intellektual   tahlil   qilish   usullaridan   biri
bo’lib,   obyekt   yoki   jarayonga   tegishli   o'zgaruvchilar   o'rtasidagi   o'zaro   bog'liqlikni
baholash   uchun   statistik   jarayonlar to'plami   hisoblanadi.
Regression   tahlil   chiziqli   yoki   nochiziqli,   o’z   navbatida   logistik   regressiya
usullari   asosida   amalga   oshiriladi.   Regression   tahlil   asosan   bashorat   qilish   va
prognoz   qilish   uchun   keng   qo'llaniladi   va   hozirda   ushbu   usulning   ishlatilishi
mashinali   o’qitish   sohasi   bilan   mos   keladi. Regressiya   va  uning  turlari
Regressiya   asosida   yaratiladigan   model   ma'lumotlarni   berilgan   nuqtalardan
o'tgan   eng   yaxshi   giper   tekislikka   (nuqtalar   o’rtasidan   o’tishiga)   moslashtirishga
harakat   qiladi.   Regression   tahlilda   turli   xil   modellardan   foydalanish   mumkin,   eng
sodda   model   chiziqli   regressiya asosida quriladi.
Regressiyaga   misol   (chiziqli)
Avtomobil   narxini   hisoblash   modelini   yaratish
x:   bu  avtomobilning   kilometraj   ko’rsatkichi   y:   avtomobil   narxi
y   =   g(x|θ)
bu  yerda   g() –  model
θ
0   va   θ
1   –  model   parametrlari
  Chiziqli   regressiyaga misol Regressiyaga   misol   (Python  muhitida)
Regressiyaga   misol   (nochiziqli) Sinflash va   klasterlashga   misol
O’qituvchili   o’qitish   algoritmlari
 
Ma’lumotlar  to’plami   (Data   set)
Data   set   -   bu   o’qitish   uchun   kerakli   bo’lgan   ma'lumotlar   to'plamidir.
Boshqacha   aytganda,   ma'lumotlar   to'plami   ma'lumotlar   bazasi   jadvalining   yoki   bitta
statistik   ma'lumotlar   matritsasining   qiymatlarini   hisoblanib,   bunda   jadvalning   har
bir   ustuni   ma'lum   o'zgaruvchini   yoki   parametr   (x
1 ,x
2 ,....,x
n )   qiymatini   ifodalasa,   har
bir   satr   esa   berilgan   parametrlar   asosidagi   obyekt   qiymatiga   (X
1 ,X
2 ,....,X
n )   to'g'ri
keladi.
Machine   Learning   loyihalarida   biz   o'quv   ma'lumotlari   to'plamidan   (training
data   set)   foydalanamiz.   Bu   turli   xil   harakatlarni   bajarish   uchun   modelni   o’qitish
uchun   ishlatiladigan   haqiqiy   ma'lumotlar to'plami   hisoblanadi.
Mashinani   o’qitish   jarayonida   va   modelning   to’liq   ishlashini   ta’minlash
maqsadida   quyidagi   ma’lumotlar   to’plami   turlaridan   foydalaniladi:
 o’qituvchi   to’plam,  o’quv   tanlanma (training   set);
 validatsiya to’plami   (validation   set);
 testlash   to’plami   (testing   set). Ma’lumotlarga   dastlabki   ishlov   berish
Ma’lumotlar   turini   belgilash   (Format):   O’qituvchi   to’plamdagi
ma’lumotlar   turi   va   toifasini   moslashtirish   (Misol   uchun,   o’qitiluvchi   to’plam
sifatida   100   t   rasm   olingan   bo’lsin,   rasmlar   har   xil   o’lchamda   yoki   har   xil   fayl
formatida   bo’lishi   mumkin).   Ma’lumotlarni     tozalash     (Data Cleaning):     Ushbu
bosqichda     ma’lumotlar   orasidan     ortiqcha     yoki     ahamiyati     past     bo’lgan     (masalan,
sifati     juda     past     bo’lgan   tasvirlar,   o’lchami   juda   kichik   bo’lgan   rasmlar),   model
turg’unligiga   ta’sir   qiluvchi
ma’lumotlar   olib   tashlanadi.
Xususiyatlarni   ajratib   olish   (Feature   Extraction):   Ushbu   bosqichda
o’qituvchi   to’plamdagi   ma’lumotlar   xususiyatlari   o’rganib   chiqiladi   va   bashoratlash,
tashxislash,   sinflashtirish,   qaror   qabul   qilish   uchun   kerakli   xususiyatlar   ajratib   olinadi.
(Misol   uchun   rasmda   “olma”  tasvirlanganligini   belgilab   beruvchi   xusisyatlar).
  Dastlabki   ishlov   berish   jarayoni Unsupervised   learning
O’qituvchisiz   o’qitish   (unsupervised   learning)   –   bu   mashinani   o’qitish
usulidan   biri   bo’lib,   bunda   modelni   oldindan   aniq   bo’lgan   ma’lumotlar   bilan
o’qitish   amalga   oshirilmaydi,   aksincha   obyekt   parametrlarini   (ma'lumotlarni)   toppish
uchun   modelga   o'z  ustida ishlashga imkon   yaratib   beriladi.
Supervised   learning   usuliga   qaraganda   murakkab   usul   hisoblanadi   va
bashoratlash   jarayoni   avtomatik   lekin   noaniqroq   bo’lishi   mumkin.
Unsupervised   learning   usulida asosan   “klasterlash” masalasi   yechiladi.
  Unsupervised   learning   ga  misol Unsupervised   learning: “Klasterlash”
Unsupervised   learning   turlari
 Clustering
 Hierarchical   clustering
 K-means   clustering
 K-NN   (k  nearest   neighbors)
 Principal   Component   Analysis
 Singular Value Decomposition
 Independent   Component   Analysis Artificial   intelligance   with   ML XULOSA
Men   bu   kurs   ishimni   yozish   mobaynida,suniy   intelektning   tarixi,   rivojlanishi,
taraqqiyoti,   insonlar   hayotidagi   ahamiyati   va   foydali   jihatlarini   hamda   ekspert
tizimlarning   afzalliklari,   xususiyatlari   haqida   juda   ko‘p   qo‘shimcha   ma‘lumotlarga
ega bo‘ldim.  
Izlanishlarim   davomidi   men   bir   qiziqarli   faktni   bilib   oldim   endi   ana   wu   qiziq
bir faktga e'tiboringizni qaratmoqchiman. Ma'lumki, har qanday kompyuter, emakki,
sun'iy   intellektga   ega   mashina,   ikkilik   sanoq   tizimi   asosida   ishlaydi.   Bu   haqidan
maktab informatika kursida yetralicha ma'lumot beriladi. Atiga ikkita raqamdan iborat
sanoq tizimida esa, muayyan algoritmalarni bajarishda o‘ziga xos cheklov-chegaralar
yuzaga   keladi.   Haqiqiy   sonlar   bilan   ishlashda,   yoki   taqribiy   hisoblashlarda   ikkilik
sanoq   tizimi   yaramaydigan   vaziyatlar   yuzaga   keladi.   1991-yilda   matematik   olim
Devid   Stautmayer   18   ta   turli   xildagi   hisob-kitob   amaliyotlarni   kompyuter   dasturi
yordamida   bajarib,   ularning   barchasida   natija   noto‘g‘ri   chiqqanini,   ya'ni,   kompyuter
sun'iy   intellekt)   noto‘g‘ri   ishlaganini   isbotlab   berdi.   Demak,   sun'iy   intellekt-
kompyuter hamma masalani ham to‘g‘ri hal qila olmasligining jiddiy ilmiy asosi bor
ekan.   Shu   asosga   ko‘ra,   qo‘rqmay   aytish   mumkinki,   sun'iy   intellekt   hali-beri   tabiiy
intellektga dov bera olmaydi. Uning ayrim xususiy hollarda (asosoan matematikada)
insondan   o‘zib   ketishi   esa,   tezkorlik   xossasi   evaziga   xolos...   Fikrlaydigan   mashina,
yoki   sun'iy   intellekt   esa,   hozircha   fantast   yozuvchilar,   hamda   entuziast
dasturchilarning orzusi o‘laroq qolib ketmoqda. Balki shu yaxshidir?!... 
Shu   bilan   birga   men   kurs   ishimni   tayyorlash   mobaynida   juda   ko‘p   qiziqarli
ma‘lumotlarga ega bo‘ldim va men tayyorlagan ishimdan juda ham mamnunman. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Cybenko,   G.   1989.   Approximation   by   superpositions   of   a   sigmoidal
function Mathematics of Control, Signals, and Systems, 2(4), 303–314.
2. Linnainmaa,   Seppo   (1970).   The   representation   of   the   cumulative
rounding   error   of   an   algorithm   as   a   Taylor   expansion   of   the   local   rounding   errors
(Masters) (in Finnish). University of Helsinki. pp. 6–7.
3. Kelley, Henry J. (1960). "Gradient theory of optimal flight paths". ARS
Journal. 30 (10): 947–954. doi:10.2514/8.5282.
4. Rosenblatt, Frank. x. Principles of Neurodynamics:  Perceptrons and the
Theory of Brain Mechanisms. Spartan Books, Washington DC, 1961
5. Werbos, Paul (1982). "Applications of advances in nonlinear sensitivity
analysis" (PDF). System modeling and optimization. Springer. pp. 762–770. Archived
(PDF) from the original on 14 April 2016. Retrieved 2 July 2017.
6. Rumelhart, David E., Geoffrey E. Hinton, and R. J. Williams. "Learning
Internal   Representations   by   Error   Propagation".   David   E.   Rumelhart,   James   L.
McClelland,   and   the   PDP   research   group.   (editors),   Parallel   distributed   processing:
Explorations   in   the   microstructure   of   cognition,   Volume   1:   Foundation.   MIT   Press,
1986.
7. Hastie,   Trevor.   Tibshirani,   Robert.   Friedman,   Jerome.   The   Elements   of
Statistical   Learning:   Data   Mining,   Inference,   and   Prediction.   Springer,   New   York,
NY, 2009.
8. Rosenblatt,   Frank   (1958).   "The   Perceptron:   A   Probabilistic   Model   For
Information  Storage  And  Organization  in  the  Brain".  Psychological   Review.   65  (6):
386–408.   CiteSeerX   10.1.1.588.3775.   doi:10.1037/h0042519.   PMID   13602029.
S2CID 12781225.
9. Rosenblatt,   Frank   (1962).   Principles   of   Neurodynamics.   Spartan,   New
York.
10. Schmidhuber, Juergen (2022). "Annotated History of Modern AI and Deep 
Learning". arXiv:2212.11279 [cs.NE].

O’QITUVCHILI O’QITISH

Купить
  • Похожие документы

  • Agros test
  • Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish
  • O’zbekiston yosh rassomlari asarlarini sotishga qaratilgan platformani yaratish loyihasi
  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha