O‘quvchilar texnik ijodkorligining pedagogik va psixologik xususiyatlari - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

O‘quvchilar texnik ijodkorligining pedagogik va psixologik xususiyatlari

Купить

MAVZU : O’QUVCHILAR TEXNIK IJODKORLIGINING PEDAGOGIK
VA PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI .
R Е J А :
1. O’quvchilar texnik ijodkorligining pedagogik xususiyatlari .
2. O’quvchilar texnik ijodkorligining psixologik xususiyatlari

Buyuk chex pedagogi Yan Amos Komenskiy yagona inson tabiati
qonuniyatlaridan kelib chiqib, o‘zining “Buyuk didaktika” asarida “Ta’lim
jarayonining shunday umumiy rejimini topish lozimki, unda har bir predmet va
o‘qitish metodi vaqt jihatidan shunday joylashtirilsinki, bundan butun “Ta’lim –
tarbiya jarayoni yaxshi sozlangan soat va avtomat mexanizmi kabi bexato yurish,
ishlashi yo‘lga qo‘yilib, barcha ko‘zlangan maqsadga erishish mumkin bo‘lsin,
hamda quvonch va yaxshi kayfiyat baxsh etsin” degan edi.
Bo‘lajak o‘qituvchi kasbiy-pedagogik ijodkorligining shakllanishi uning
jamiyatdagi o‘rni, pedagogika oliy ta’lim muassasasidagi majburiyati va
vazifalariga hamda individual qobiliyatlariga bog‘liq bo‘ladi. O‘qituvchining
ijodiy individualligi uning individual xususiyatlari, ya’ni fikrlashning ilmiy tarkib
topganligi, ishga ijodiy yondashishi, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga
intilishi va boshqalarning rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Bo‘lajak
o‘qituvchining ijodiy individualligini rivojlantirish va takomillashtirishning
psixologik-pedagogik shart-sharoitlari qarama-qarshiligini his qilish, ularning
echimini topish uchun esa o‘ziga xoslik va maqsadga muvofiqlik kabi kasbiy
xislatlar tarkib topadi.
Bo‘lajak o‘qituvchining pedagogik faoliyatning reproduktiv usuli va
ijodkorlikdan birini tanlashi nafaqat o‘zligini, balki hayotiy maqsadlarini ham
ro‘yobga chiqaradi. Mutaxassis o‘zini sifat jihatidan o‘zgartiradi, psixologik
to‘siqlarni engadi, kasbiy ahamiyatli sifatlarini rivojlantirish imkoniyatlarini
qidiradi, o‘zining pedagogik konsepsiyasini ishlab chiqadi va o‘qituvchining
pedagogik faoliyati uchun:
1. Innovatsion yo‘naltirilganlik;
2. O‘z ishiga ijodkorona yondashuv;
3. Individuallik kabi xususiyatlari juda muhimdir.
Ijodkor o‘qituvchi o‘z-o‘zini rivojlantirmay, o‘z ustida ishlamay turib,
individuallikni ko‘rsatmay, kasbiy kompetentligini hamda kasbiy-pedagogik
ijodkorligini shakllantirmasdan kasbiy faoliyatda yuqori mavqega erishish mumkin
emasligini to‘g‘ri anglab etadi. SHu sababli ham kasbiy zarurat bo‘lgan sifatlarni

hayotiy maqsad sifatida rivojlantirmay turib, yangi texnologiyalarni egallashi
mumkin emas. Aynan ushbu ikki yo‘nalishni pedagogning ijodiy
individualligining ko‘rsatkichi sifatida qabul qilish mumkin.
Bo‘lajak o‘qituvchining individualligida psixologik hamda shaxsiy jihatni
ajratib ko‘rsatish mumkin. Ularning pedagogik faoliyati umumiy va kasbiy
qobiliyatlarning, shuningdek, kasbiy motivatsiyaning namoyon bo‘lish darajasi
bilan belgilanadi. Etarli darajada rivojlangan qobiliyatlar, maqsadlar, ehtiyojlar
doirasi qanchalik keng bo‘lsa, o‘qituvchining kasbiy mahorat, ijodkorlik darajasi
shunchalik yuqori bo‘ladi.
O‘qituvchi – yangilik kirituvchi:
 Yangiliklarni ayniqsa o‘zga davlatlardan kirib kelayotganlarini farqlaydi va
tushunib etadi;
 Yangiliklarni tahlil qila olishga layoqatli;
 Yangiliklarni turli xil vaziyatlarda qo‘llay oladi va kamchiliklarini
to‘g‘rilaydi;
 O‘z pedagogik amaliyotida yangiliklardan ijodkorona foydalana olishga
layoqatli.
Bo‘lg‘usi texnologiya ta’limi o‘qituvchilarining ijodkorlik qobiliyatini
shakllanishida psixologik-pedagogik shart-sharoitlar ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bularning har biri o‘z tarkibiga quyidagi muhim jihatlarni biriktiradi:
- pedagogik bilimlar – psixologik ma’lumotlar, o‘qituvchi mehnatining
mohiyati haqida pedagogik tushuncha, uning pedagogik faoliyatining o‘ziga
xosligi, muomalasi, shaxsi, ta’lim oluvchilarning psixologik rivojlanish darajasi,
ularning yoshi;
- mahorat – harakat, keraklicha yuqori darajada bajariladigan faoliyat;
- kasbiy psixologik pozitsiya – o‘qituvchining ta’lim oluvchiga,
hamkasblariga, o‘ziga bo‘lgan munosabatini aniqlovchi xulq-atvori, salohiyati,
kasbiy takomillashuv darajasi, o‘z mehnatining mohiyatini tushunishi;

- psixologik o‘ziga xosligi (ma’naviy fazilatlari) – bilimga chanqoqligi,
pedagogik fikrlashi, salohiyati, kuzatuvchanligi, maqsadga intilishi, qiziqishi va
boshqalar.
Bugungi kunda ijodkorlik va shaxsning ijodiy xislatlarini shakllantirish
masalasiga o’z navbatida pedagoglar, psihologlar, filosoflar va hamda sosiologlar
ham o’z e’tiborini qaratmoqda.
Har qanday normal inson da va bola da ijodkorlik qobiliyatni o’stirish
mumkinligini psihologlar tasdiqlagan.
Psihologiya-pedagogika fanlarining xulosasidan shu narsa ma’lumki,
bolalarda ijodkorlik qobiliyatini yoshlik davridanok rivojlantirish zarur.
Pedagoglarning fikricha agarda bolalarda ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish
e rta yoshdan boshlanmasa keyinchalik qiyinchilik bilan amalga oshiriladi. Shuning
uchun ham ijodkorlikka juda e rta yoshdan bolalarni yo’ llash lozim.
Pedagogik tomonidan ham ijodiy qobiliyatni rivojlantirish yo’llari
a n i q langan. Umumiy holda ular uchun bolalarni ijodiy faoliyatga jalb qilish kerak.
Barchamizga ma’lumki bolalar mehnatining bosh maqsadi bu o‘q ish.
Shuning uchun ham o’quvchilar ijodiy qirralarini tarbiyalash uchun uni
mustaqilijod qilish kerak. Afsuski bizning maktablarda o’quvchilarga berilgan
bilimlarni tiklashishlari amalga oshirilad i . Ta’lim jarayoni o’qituvchi tomonidan
o’quvchilarga axborotlarni berishdan iborat. Bunda o’qituvchi tayyor bilimlarni va
axborotlarni to’g’ridan-to’g’ri o’quvchilarga passiv qabul qiluvchi qurilmalarga
uzatuvchi vazifasini bajaradi. O’quvchi keyingi mashg’ulotlarda ta yyo or holdagi
bilimlarnigina yaxshi o’zlashtiradi.
Tayyor holatdagi bilim va ko’nikmalarni egallash va amaliyotda qo’llashga
imkoniyat tug’ilmaydi. Bu jarayon o’quvchilar uchun foydali hisoblanadi, ammo
ularning fikrlay olish qobiliyati rivo j lanmaydi. Mehnat ta’limi predmetida ham bu
narsa o’ z- o’ zidan boshqa fanlar singari olib boriladi.
Maktab o’quvchi si ijodiy qobiliyatining qirralarini faqat o’q uv faoliyati
davomida shakllantirish i mumkin desak xato qilgan bo’lamiz. Balkim faqat o’quv
mashg’ulotlari davomida o’quvchilar shaxsining ijodiy qobiliyatini shakllantirish

mumkin emas. Bevosita ijodkorlikning aniq turi bo’yicha amaliy faoliyat lozim,
ya’ni texnik, badiiy va boshqalar.
O’quvchilarning bolalar texnik ijodkorligi – o’quvchilarning ijodkorlikga
jalb qilishning kenga tarqalgan ommaviy shaklidir. Bolalar texnik ijodkorligiga
ikkita ham pedagogik ham psihologik nuqtai nazardan qarash mumkin.
Pedagoglar bolalar texnik ijodkorligini nafaqato’quvchilarni turli xildagi
texnika olami bilan tanishtirish, ularni qobiliyatlarini rivojlantiruvchi faoliyat
sifatida qaraydi, balkim ularni mehnatga tarbiyalash va politexnik ta’lim
berishning samarali usullaridan bir i sifatida qaraydi.
Psihologlar bolalar texnik ijodkorligida o’quvchilarda ijodkorlik
qobiliyatining ma’lum turiga bo’lgan qiziqish mayillarini shakllantirishga katta
ye’tibor qaratadi. Boshqacha aytganda o’quvchilarning ijodiy faoliyatini
boshqarishda psihologlar ijodiy qobiliyatini to’g’ri tashxis uslubidan foydalanadi,
ya’ni o’quvchilar qanday faoliyat turida va qanday sharoitda yanada o’ zini
mahsuldor qilib ko’rsata oladi.
Insoniyat taraqqiyotining barcha davrlarida ijodiy mehnat bashariyatni olg‘a
xarakatlantiruvchi asosiy omil bo‘lib kelgan. SHunday ekan, yosh avlodni ijodiy
mehnatga o‘rgatish, uni o‘z za-monasining eng ilg‘or bilimlari bilan qurollantirish
barcha davrlarda hamma xalqlar uchun eng dolzarb vazifa hisoblangan.
O‘quvchilarning texnik ijodkorligini tashkil qilishda ikki o‘zaro bog‘liq
vazifani e’tiborga olish lozim. Ularning birinchisi talabalar ijodkorlik faoliyatida
mustaqil fikrlashini rivojlantirish, bilimlarni egallashdagi intiluvchanligi, ilmiy
dunyoqarashini shakllantirilishi bilan; ikkinchisi - o‘zlashtirilgan bilimlarni
ta’limda va amaliy faoliyatda mustaqil qo‘llay olishga o‘rgatish bilan belgilanadi.
Texnik ijodkorlik o‘quvchilar egallayotgan bilimlarining mustahkamligi va
mukammalligini tahminlash, ularda faol va mustaqil fikrlovchi shaxs xislatlarini
shakllantirish, aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyat turi
hisoblanadi. Bu holat, ayniqsa bo‘lajak mehnat va kasb ta’limi o‘qituvchilarining
fan asoslarini o‘zlashtirishida, keyinchalik bu jarayonga bevosita rahbarlikni

amalga oshirishda ijodiy ishlar shakllarini ishlab chiqishida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Texnikijodkorliknio‘rganishnatijasio‘quvchilardayanadaijodiyfikrlashvatadbir
korlikkayo‘naltirilganbilimlarniegallashgaxamdamoslashishqobiliyatigaegabo‘ladi.
Mavjudmuammolargaetarlichavaqobiliyatbilanmunosabatdabo‘lish,g‘oyalarni
yaratishvaamalgaoshirishuchunijodiyyo‘llarnitopish, yangiliklarniamaldaqo‘llash,
jamiyatmuammolarigainnovatsionechimlarnitopishmaqsadgamuvofiqbo‘ladi.
O‘quvchiningijodkorliginirivojlantirishningan’anaviyvainnovatsionmode
lidagiqiyosiyxarakteristikasi ganazartashlasak, uquyidaginihosilqiladi:
Asosiyxarakterist
ikasi An’anaviyo‘qitish
modeli Innovatsionta’limmod
eli
Maqsadi O‘qitishnatijasi
(dasturasosidaijodkorlikn
io‘zlashtirish) O‘qitishjarayonidaijodkorlik
kao‘rgatish
O‘quvchiningijo
dkorlikdagio‘rni Passiveshituvchi,
tinglovchi O‘quvchiningfaolishtiroki
Pedagogningroli,
o‘rni Bilimberuvchimanba Tashkilotchi, yo‘naltiruvchi,
menejer, boshqaruvchi
Bilimberishshakl
i Tayyorholda,
verbalmatnlarshaklida Interfaolo‘yinli, muammoli,
mustaqilijodqilish,
izlanuvchanlik
Olganbilimlarida
nfoydalanish Topshiriqlar, model,
maketlar Ijodkorlikqobiliyatiniis
hgasolishvatadbiqetish
O‘quvchifaoliyati
formalari Frontal, ma’ruza,
shaxsiytayyorgarlik YAkka, juft,
kichikvakattaguruhlardaijod
korlikishlariniolibborish

"Texnologiya" – kasblar va orientatsiya dunyosi bilan tanishishdir. Maktab
o‘quvchilari ijtimoiy ishlab chiqarishning turli sohalarida ish yuritadilar.
O‘quvchilarning qobiliyatini aniq konkretlashtirish uchun qaratilgan mavzuga
aylantiruvchi faoliyat, yangi qadriyatlarni yaratish jamiyatning rivojlanish
ehtiyojlariga javob beradi.
Ijodkorlikka bo‘lgan ehtiyoj psixofiziologik jihatdan qaralganda, o‘z
rivojlanishida bir nechta bosqichlarda amalga oshadi.
Bulardanbirinchisi havas- ehtiyojning eng sodda shakli bo‘lib, inson
tomonidan ongli boshqariladi.
Ikkinchi, nisbatan yuqoriroq rivojlanish bosqichi bo‘lgan xohish ham inson
tomonidan ongli boshqarilib, u shaxsning mahlum buyum yoki hodisaga nisbatan
munosabatlari majmuasi ifodalaydi.
Uchinchi, eng murakkab bosqich bo‘lgan qiziqish xohish va u bilan bog‘liq
bo‘lgan tushunchalar asosida yuzaga keladi. Qiziqish hayotdagi tashqi tahsirlar,
shaxs faoliyati hamda ta’lim-tarbiya jarayoni tahsirida shakllanib boradi. Bu
holatlar psixologik omillar - diqqat, idrok, tushuncha, xotira, fikrlash, sezgi va
iroda xislatlariga sezilarli tahsir ko‘rsatib, shaxsning shakllanishida alohida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Insoniyat taraqqiyotining barcha davrlarida ijodiy mehnat bashariyatni olg‘a
xarakatlantiruvchi asosiy omil bo‘lib kelgan. SHunday ekan, yosh avlodni ijodiy
mehnatga o‘rgatish, uni o‘z za-monasining eng ilg‘or bilimlari bilan qurollantirish
barcha davrlarda hamma xalqlar uchun eng dolzarb vazifa hisoblangan.
Talabalarning texnik ijodkorligini tashkil qilishda ikki o‘zaro bog‘liq vazifani
e’tiborga olish lozim. Ularning birinchisi talabalar ijodkorlik faoliyatida mustaqil
fikrlashini rivojlantirish, bilimlarni egallashdagi intiluvchanligi, ilmiy
dunyoqarashini shakllantirilishi bilan; ikkinchisi - o‘zlashtirilgan bilimlarni
ta’limda va amaliy faoliyatda mustaqil qo‘llay olishga o‘rgatish bilan belgilanadi.
Texnik ijodkorlik talabalar egallayotgan bilimlarining mustahkamligi va
mukammalligini tahminlash, ularda faol va mustaqil fikrlovchi shaxs xislatlarini

shakllantirish, aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyat turi
hisoblanadi. Bu holat, ayniqsa bo‘lajak mehnat va kasb ta’limi o‘qituvchilarining
fan asoslarini o‘zlashtirishida, keyinchalik bu jarayonga bevosita rahbarlikni
amalga oshirishda ijodiy ishlar shakllarini ishlab chiqishida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ijodkorlikka bo‘lgan ehtiyoj psixofiziologik jihatdan qaralganda, o‘z
rivojlanishida bir nechta bosqichlarda amalga oshadi. Bulardan birinchisi havas -
ehtiyojning eng sodda shakli bo‘lib, inson tomonidan ongli boshqariladi. Ikkinchi,
nisbatan yuqoriroq rivojlanish bosqichi bo‘lgan xohish ham inson tomonidan ongli
boshqarilib, u shaxsning mahlum buyum yoki hodisaga nisbatan munosabatlari
majmuasi ifodalaydi. Uchinchi, eng murakkab bosqich bo‘lgan qiziqish xohish
va u bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchalar asosida yuzaga keladi. Qiziqish hayotdagi
tashqi tahsirlar, shaxs faoliyati hamda ta’lim-tarbiya jarayoni tahsirida shakllanib
boradi. Bu holatlar psixologik omillar - diqqat, idrok, tushuncha, xotira, fikrlash,
sezgi va iroda xislatlariga sezilarli tahsir ko‘rsatib, shaxsning shakllanishida
alohida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ijodkorlikka bo’lgan ehtiyoj psixofiziologik jihatdan qaralganda, o’z
rivojlanishida bir nechta bosqichlarda amalga oshadi. Bulardan birinchisi havas -
ehtiyojning eng sodda shakli bo’lib, inson tomonidan ongli boshqariladi. Ikkinchi,
nisbatan yuqoriroq rivojlanish bosqichi bo’lgan xohish ham inson tomonidan
ongli boshqarilib, u shaxsning ma’lum buyum yoki hodisaga nisbatan
munosabatlari majmuasi ifodalaydi. Uchinchi, eng murakkab bosqich bo’lgan
qiziqish xohish va u bilan bog’liq bo’lgan tushunchalar asosida yuzaga keladi.
Qiziqish hayotdagi tashqi ta’sirlar, shaxs faoliyati hamda ta’lim-tarbiya jarayoni
ta’sirida shakllanib boradi. Bu holatlar psixologik omillar - diqqat, idrok,
tushuncha, xotira, fikrlash, sezgi va iroda xislatlariga sezilarli ta’sir ko’rsatib,
shaxsning shakllanishida alohida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi (TRIZ) to’g’risida. XX-
asrning 40-yillari oxirlarida rossiyalik olim Genrix Saulovich Altshuller o’z
olidiga texnikada yangi ixtirolarni qanday qalib maqsadli yaratish mumkin degan

muammoni qo’ydi. Ta’kidlash kerakki, u paytgacha texnikadagi mutlaq hamma
ixtirolar, shu bilan birga fan va san’atdagi kashfiyotlar amal va xatolar yo’li
bilan qilinar edi. Ijodkorlik faoliyatining ilmiy asoslangan texnologiyalari yo’q
edi. Bu muammoni yechish uchun Altshuller texnik ixtirolarning patent fondini
tahlil qildi, bu jarayonda texnikaning rivojlanish qonuniyatlarini ochdi va 60-
yillarning boshlarida u ixtirochilik masalalarini yechish algoritmining birinchi
modifikasiyasini yaratdi. Shu paytdan boshlab Genrix Saulovich injenerlar va
hamma xohlovchilar uchun tinglovchilarni texnik masalalarni yechish uchun
algoritmni qo’llashga o’rgatadigan o’quv seminarlari o’tkaza boshladi, parallel
holda uni mukammallashtirish ishlarini davom ettirdi. Bu tadqiqotlar natijasida
Altshuller texnikaning rivojlanish qonunlarini shakllantiradi. Shu tarzda
ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi (TRIZ) tug’iladi.
Seminarlarda tinglovchilarni o’qitish Altshuller oldiga yangi muammoni
qo’ydi – nimaga tinglovchilarning katta qismi TRIZni o’zlashtirgandan keyin
ham yangi texnik ixtirolarini yaratmaydilar. Bu muammoni yechish uchun
Altshuller ijodkorlik faoliyati umumiy qonuniyatlarini ochish maqsadida yetuk
yaratuvchilarning biografiyalari (1000 dan ortiq biografiyalar) to’g’risida
adabiyotlarni tahlil qildi, ularni bilish TRIZni o’qitish samaradorligini oshirish
imkonini beradi. Uning omadi keladi va natijada ijodkor shaxs xislatlari va
hayotiy strategiyalari to’g’risida ta’limot yaratadi. Qo’yilgan muammo ilmiy
asoslangan yechimni topadi – maqsadli yo’naltirilgan ijodkorlik faoliyati uchun
ijodkorlik metodlarini egallash yetarli emas, balki o’zida ijodkor shaxs
xislatlarini ham tarbiyalash va ijodkorlik faoliyati hayotiy strategiyasi
qonuniyatlarini ham xisobga olish zarur. G.S.Altshuller qilgan xulosa o’zining
oddiyligi va shu bilan birga murakkabligi: huddi san’at, matematika va fizika
qonunlari kabi ijodkorlik texnologiyalarini har kim egallashi mumkin, butun
hayoti davomida ijodkor shaxs xislatlarini ozchilik o’zida tarbiyalashi mumkin va
faqat ayrimlarigina o’z hayotini ijodkor shaxs hayotiy strategiyasi
qonuniyatlariga muvofiq yashashlari mumkin.

80-yillar o’rtalarida Altshullerning izdoshlari TRIZ elementlarini san’atda,
fanda, pedagogikada, psixologiyada, medisina va boshqa yo’nalishlarda qo’llay
boshladilar. Natijada kasbiy faoliyatning yangi yo’nalishlari: TRIZ +
PEDAGOGIKA, TRIZ + BIZNES, TRIZ + SAN’AT, TRIZ + TIBBIYoT yuzaga
keldi. Bu yo’nalishlardagi ishlar ko’p sonli nashrlarda aks ettirilgan jiddiy ilmiy
natijalar olib keldi.
Hozirgi vaqtda TRIZ muvaffaqiyatli rivojlanayapti, Xalqaro TRIZ
assosiasiyasi yaratildi, G.S.Altshuller uning prezidenti hisoblanadi. MDHning
ko’pgina yirik shaharlarida va qator boshqa davlatlarda TRIZ markazlari va
maktablari faoliyat olib bormoqda.

Аdаbiyotlаr.
1. N.Muslimov, Sh.Sharipov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va dizayn”. - T.:
2010 y
2. L.E.Bobomurodova. « Texnik ijodkorlik va dizayn
» fanidan amaliy
mashg‘ulotlarni bajarish. – Samarqand.: 2019 y
3. L.E.Bobomurodova. « Texnik ijodkorlik va dizayn
» fanidan laboratoriya
mashg‘ulotlarini bajarish. – Samarqand.: 2019 y

O‘quvchilar texnik ijodkorligining pedagogik va psixologik xususiyatlari

Купить