O’rta asrlarda Yevropada yuzaga kelgan psixologik qarashlar, tavsifi. Uyg’onish davri ma’naviy hayoti - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	6.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Март 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

O’rta asrlarda Yevropada yuzaga kelgan psixologik qarashlar, tavsifi. Uyg’onish davri ma’naviy hayoti

Купить

O’RTA ASRLARDA YEVROPADA YUZAGA KELGAN PSIXOLOGIK QARASHLAR, TAVSIFI. UYG’ONISH DAVRI MA’NAVIY HAYOTI

 Reja:  1.Psixologiyaning Uyg’onish davridagi rivoji.  2.Uyg’onish davrining buyuk allomalari.  3Uyg’onish davri yetakchi yozuvchilari.

X-XSH asrda qator Evropa davlatlarida fan taraqqiyoti asosan to’xtab qolgan edi. Bunga sabab esa bu davrda jahon davrlarida ichida dinning taqsimlanishi, bunda yana UP-USH asrda o’rta Osiyo va Arab davlatlarida musulmon dinining hukmron bo’lishi, Evropa davlatlarida esa xristianlikning katologik, iua dinlarining vujudga kelishi bu dinlar orasidagi o’z mavqeini kuchaytirish va kengroq tarqati uchun olib borgan qarashlaridir. Buning natijasida USH-XSH asrlarda bo’yoq inkvezatsiya davri boshlandi.

 Din yo’llanmalariga mos bo’lmagan har qanday dunyoqarash qabul qilinmas edi. Bularga, ya’ni unga qarshi chiqqanlar esa jazolanar edi. Ilm-fan taraqqiyoti bunda skelostika yuzaga keladi. Evropada ilm-fan to’xtagan paytda,xuddi shu davrda arab davlatlarida ilm-fan taraqqiyoti o’zining eng yuqori nuqtasiga etdi.  Uyg’onish davrining asoschilaridan rus olimasi Antonina Nikolaevna Jdanning fikricha: «O’rta Osiyo mutafakkirlari va arab mutafakkirlari bo’lmaganda Evropadagi va butun jahondagi fan taraqqiyoti mutlaqo yo’q bo’lib ketar edi» deb ta’riflaydi.

Evropada buyuk invenzatsiya davrida ilm-fanga taaluqli bo’lmagan hamma asarlar yondirilib yuboriladi. Me’morchilik va madaniyatga xos bo’lmagan madaniy obidalarning hammasi vayron etiladi. Xuddi shu davrda O’rta osiyo allomalari Al Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Qoshg’ariy va arab allomalaridan Usmon Rushib va boshqalar antik falsafa yuzaga kelgan bilimlarni, yunon faylasuflarining ishlarini va Evropadagi qator olimlarning ilmiy ishlarini o’zlarida saqlab qoladi. Natijada bularning ta’sirida fan taraqqiyoti tezlashtirishdagi asarlarni yaratdi.

 Farobiy yozgan asarlaridan bizning e’tiborimizga falsafa, pedagogika, psixologiya, etika- estetika bo’yicha asarlari qiziqtiradi. Farobiyning fikricha muhit va tarbiyaning ta’sirida inson shaxsining ahloqiy sifatlari shakllanadi. Ahloq-tushunchasi Farobiy inson xarakteri bilan chambarchas bog’liq deb hisoblaydi. CHunki xarakterdagi har bir xislatlarni yaxshi tomonga qaratib o’zgartirish mumkin. SHunga asosan inson ahloqini faqat yaxshi tomonga qaratib o’zgartirish mumkin. Uning fikricha inson shaxsining barkamol shakllanishi uchun 4 ta to’siq bor: hurmatsizli k ahloqsizlik ikkilanish o’zgaruv chanlik

O’rta asrlarda Evropada USH-1X asrgacha bironta ham ilmiy asar yaratilmagan, deganlari notug’ri bo’lar edi. CHunki bu davrda ilmiy dunyoqarash chuqur yo’nalishda bo’lsa ham, qator dunyoqarashlar yuzaga keldi. Bu davrda shaxs tushunchasi bo’yicha mistik dunyoqarashlar Boyltsi U1-UP asr, F.Akvinskiy XSH asr, Dunskat XSH asr, A.Dante XSH-X1 asrlar R.Bekon XSH asr, Avgustin XSH asrda diniy dunyoqarash bo’yicha fandagi qator vazifalarni hal etishga qaratilgan, ko’zga ko’ringan vakillardan biri F.Akvinskiy 1226-1274 yil, u yuqori lavozimdagi «dindor» bo’lib katolittsizm g’oyalarini fanga olib kirgan va diniy nuqtai nazardan jon haqidagi ta’limotni hal qilishga qartilgan. Uning fikricha jon va ta’na alohida-alohida xususiyatlarga ega. Ruh tanani harakatga keltiradi. SHuning uchun har xil ko’rinis

Masalan: o’simlik, hayvon, bunan tashqari Akvinskiy insonning ruhi faqat Allohga bo’ysunadi, bilish faoliyati yoki bilish jarayonlari faqat Alloh tomonidan belgilanadi degan tushunchani ilgari surgan. Uning qarashlari falsafada naminazilm oqimini vujudga keltirdi. Undan so’ng Dum Skot va Okanlar inson idrokini, uning ya’ni uning aqlidan yuqori turadi deydi. Okanning dunyoqarashi bo’yicha «Okan ustarasi» nomini oldi va har xil hodisalar yuzaga kelishinining printsiplarini yaratishni harakat qildi. Bundash tashqari XSH asrlarda Ekxart jon haqidagi ta’limotda metitizmni yuzaga keltirdi.

Bu olimlardan so’ng yangi oqimga nazar tashlaan olimlardan Rodjer Bekon hisoblanadi. X1U asrga kelib qator olimlar: Kopernik, Kepler, Bruno, Galileolar mexanika, astanomiya va matematika sohasida yangi zamon faniga asos soldi. SHu asrda A.Vasiliy inson tanasining tuzilishi haqida asar yaratdi. Va Galen anatomiyasini fandan siqib chiqardi. Lengel Served esa «Kichik qon aylanishi doirasi» haqidagi ta’limotni yaratadi. Nemis olimlari R.Glklenius. O.Kosmonlar 1590 yilda fanga «Psixologiya» terminini kiritdi. R.Bekon tonidan yangi g’oyalarning shakllanishi bo’ldi.

 Uygʻonish davri (Renessans) — Markaziy Osiyo, Eron, Xitoy (9- 12 va 15-asrlar), Gʻarbiy Yevropada yuz bergan alohida madaniy va tafakkuriy taraqqiyot davri . "Renessans" atamasi dastlab Italiyadagi madaniy-maʼnaviy yuksalish (14—16- asrlar)ga nisbatan qoʻllanilgan, uni oʻrta asrchilik turgʻunligidan yangi davrga oʻtish bosqichi deb baholaganlar. Renessansning asosiy alomatlari: tafakkurda va ilmu ijodda dogmatizm, jaholat va mutaassiblikni yorib oʻtib, insonni ulugʻlash (qarang Gumanizm), uning isteʼdodi, aqliyfikriy imkoniyatlarini yuzaga chiqarish; antik davr (yunonrum) madaniyatiga qaytib, uni tiklash, boyitish; cherkov sxolastikasidan qutulib, adabiyot va sanʼatda dunyoviy goʻzallik, hayot taronalarini qizgʻin kuylash; inson erki, qurfikrlilik uchun kurashish.

. Buning natijasi oʻlaroq, ijodiy qudrat va tafakkur kuchini namoyish etadigan ulugʻvor badiiy asarlar, salobatli binolar yaratildi, ilmfan rivojlandi. Italiyada shoir Petrarka va Dante, rassom Jotto, adib va mutafakkirlar Bokkachcho, Ariosto, Tasso, Byome Renessans gʻoyalarining jarchilari boʻlib maydonga chiqsilar

Keyinchalik Mikelanjelo, Rafael, Shekspir, Servantes Yevropaning turli mamlakatlarida buni davom ettirdilar. Ammo Renessans, yaʼni Uygʻonish faqat Yevropa hodisasi emas.

 . Dunyo madaniyatini yaxlit olib oʻrgangan olimlarning ishlari shuni koʻrsatdiki, Osiyo markazida joylashgan Movarounnaxr, Xuroson va Eronda Italiyaga qaraganda bir necha asr oldin (9— 12-asrlar) ulkan madaniy koʻtarilish yuz bergan, ilmfan, falsafa, adabiyot kuchli rivojlanib, ilgʻor insonparvarlik gʻoyalari jamiyat fikrini band etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. Bu davr dunyo ilmida "Musulmon Renessansi" (A. Mets) yoki "Sharq Uygʻonishi" (N. I. Konrad) nomi bilan atalib kelinmoqda. Sharq Uygʻonish davrida Yevropa Uygʻonish davrining asosiy belgilari mujassam: joʻshqin ijodiy faoliyat, ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilgani, aqlni hayratga soluvchi bemisl asarlarning yaratilgani shundan dalolat beradi. Sharq Uygʻonish davri ham ulugʻ allomalar, qomusiy

Aniq fanlar sohasida Muhammad Xorazmip, Abu Bakr Roziy, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad alFargʻonip, Umar Xayyom, Mirzo Ulugʻbek jahonshumul kashfiyotlar qildilar. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Rushd, Muhammad Gʻazoliy, Nasafiy Aziziddinlarning falsafiy asarlari tafakkur xazinasini boyitdi, olam, odam va jamiyat yaxlitlikda tadqiq etilib, yangi qonuniyatlar ochildi, aqliy bilim ufqlari kengaydi, fozil jamiyat va komil inson nazariyasi chuqur ishlab chiqiddi. Sheʼriyatda Abu Abdullo Rudakiy, Abulalo alMaarriy, Abulqosim Firdavsiy, Jaloliddin Rumiy, Hofiz Sheroziy, Nizomiy Ganjavip, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy kabi daho ijodkorlar yetishib, oʻlmas asarlar yaratdilar, ishqmuhabbat, qahramonlik, ozodlik va ezgulikni kuyladilar. Miniatyura rassomchiligida bir necha maktablar shakllan

Sharq Uygʻonish davri vakillari oʻz xalklarining ked. madaniyat bilan birga, yunon vahind xalklari merosidan ham foqdalanishgan. Yunon olimlarining asarlari 8—9-asrlarda arab tiliga tarjima qshshndi, sharxlandi. Aflotun, Arastuni Sharq faylasuflari ham oʻz ustozlari deb hisoblashgan, Plotin qarashlari Ibn alArabiyga taʼsir etib, "vahdatul vujud" falsafasiga turtki berdi. Biroqyunonlar koʻp fikrlarni qad. osiyoliklardan olganlar. Bu tarix qonuniyati; Abu Rayhon Beruniyning "Kitob attafhim li avoil sinoat attanjim" asari qoʻlyozmasi (13a).yuksalishga shaylangan xalq oʻz madaniyati va oʻzigacha yaratilgan bashariy yutuqlarni oʻzlashtirib, yana yuksaklikka koʻtariladi.

Sharq Uygʻonish davri keng koʻlamli: taʼlim va tahlil, madrasamaorif rivojlangan, ulkan kutubxonalarda yuz minglab jild kitoblar yigʻilgan, "xazinat ulhikma", "dor ululum"larda tolibi ilmlar, ustozshogirdlar suhbati bardavom edi, olimning obroʻeʼtibori yuksak qadrlandi. Sharq Uygʻonish davri yutuqlari Gʻarbiy Yevropadagi Uygʻonish davriga bevosita taʼsir etgan. Chunki 12—14- asrlarda musulmon olami bilan Yevropa davlatlari orasida aloqa kuchaygan edi. . Ayniqsa, tutash chegara mamlakatlari: Qurdoba (Ispaniya), Kavkaz, Bolqon ya.o. da bu jarayon kuchli boʻlgan. Yevropaliklar Sharq olimlarining asarlarini lotin, ispan, yahudiy tillariga qilingan tarjimalar orqali yoxud bevosita arab tilida oʻqib oʻrganganlar. Ibn Sinoning "Tib qonunlari", "AshShifo", Forobiyni

Aniq fanlar va ularni oʻrganish usullarini, dehqonchilik va chorvachilik ilmlari, dengizda suzish, qarbiy texnikani Yevropa sharqdan olib rivojlantirdi. "Matematika, kimyo, tibbiyot sohasida musulmonlarning xizmati buyuk... bu fanlarda musulmonlar Yevropaning muallimlari boʻlib qoldilar" (G. Gerder). Yevropa Uygʻonish davri adiblari Dante, Petrarka, Bokkacho Sharq ilmfani, adabiy asarlaridan ilhomlanganlar. Dante "Bazm", "Ilohiy komediya" asarlarida Ibn Sino va Ibn Rushdni oʻz ustozlari qatorida ehtirom bilan tilga oladi. Axmad Fargʻoniy asarlaridan foydalanganini qayd etadi. K. Marloning "Buyuk Temur" dramasida Amir Temur jasur, xaloskor inson sifatida tasvirlangan.

 Uygʻonish davrida teatr sanʼati xayot koʻzgusi hisoblanib, koʻpqirrali inson xarakteri, real voqelik ziddiyatlarini aks ettirishga alohida ahamiyat berdi. Bu davr teatr namoyandalari antik drama tajribalaridan foydalanib xalq tomosha sanʼati anʼanalarini rivojlantirdilar, kundalik hayot zavqshavqini idrok qilishga daʼvat etilgan dunyoviy sahna asarlarini yaratishga harakat qildilar (L. Ariosto, A. Politsiano, N. Makiavelli va boshqalar). Ispaniyada Uygʻonish davridagi teatr rivoji M. Servantes va Lope de Vega, Angliyada U. Shekspir ijodi bilan bogʻliqdir. Uygʻonish davrida teatr sanʼati professional omillari kuchaydi, dramaturgiya va aktyorlik sanʼati nazariyasi qaror topdi, ilk teatr binolari qurildi.

Uygʻonish davri Italiyadan tashqarida (shartli ravishda "shimoliy" deb nomlangan) 15-asrda rivojlandi. Gotika anʼanalarini ijodiy anglagan ustalar ayrim hodisalarni amaliy yoʻl bilan oʻzlashtirib bordilar. Niderlandiya va Germaniyada Uygʻonish davri meʼmorligi soʻnggi gotikaning taraqqiy etgan davriga toʻgri keldi (Antverpendagi ratusha, 1561— 65, meʼmori K. Floris; Germaniyaning Geydelbergidagi saroy, 1556—59). 16-asr oʻrtalarida Fransiyada antik davrga hamda Italiya Uygʻonish davri meʼmorligiga asoslangan oʻziga xos meʼmoriy uslub shakllandi (Shambor qasri, 1519—40, meʼmori T. va D. Surdo, P. Nevo va boshqalar). Ispaniya, Chexiya, Polsha, Vengriya Uygʻonish davri meʼmorligi oʻziga xos milliy xususiyatlarga ega boʻlgan (Pragadagi Belveder yozgi saroyi, 1535— 63, meʼmori J. Spatsio

Купить