O’simliklarni hayotiy shakllari - Биология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	203.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Август 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Биология

O’simliklarni hayotiy shakllari

Купить

Mundarija Kirish; I. BOB O’simliklarni hayotiy shakllari. I.1. O’simliklar hayotiy shakllarini klassifikasiyasi. I.2. Hayotiy shakllarning ekolo-morfologiyasiga asoslangan klassifikasiyasi. II. Asosiy qism. II.1. O’simliklarning o’sadigan muhitiga bo’lgan munosabatiga ko’ra ekologik guruhlarga bo’linishi. II.2. Hayotiy shakli. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1

KIRISH: Yer yuzidagi 500 mingdan ziyod o’simlik turlarining 350000 ga yaqinidan insonlar kundalik hayotida foydalanadi. Nabobat olamida shunday o’simlik turlari borki, ular insonlarda eng nafis tuyg’u-go’zallik hissini uyg’otadi, hush kayfiyat bag’ishlaydi va eng asosiysi inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Bular xonadonlarimizni, dam olish oromgohlarimizni, sihatgohlarimizni yanada manzarali ko’rinishiga xizmat qiluvchi tropik va subtropik o’simliklardir. Ma’lumki, mashinasozlik, to’qimachilik, tikuvchilik va shu kabi boshqa sanoat korxonalarining atrof- muhitga, tirik organizmlar uchun zararli bo’lgan moddalarni chiqarish holatlari yildan - yilga ortib bormoqda. Ikkinchi tomondan, bu ishlab chiqarish korxonalarining sexlari, ish joylari issiq va sershovqin, changli bo’ladi. Bu

iqlimlashtirilgan o’simlik turlari gul do’konlari va boshqa vositalar yordamida kеng xalq ommasiga yеtkazilmoqda. 2. Joylarda davlat tasarrufidagi shahar ko’kalamzor-lashtirish va obodonlashtirish tashkilotlarining tashkil etilishi. Bu tashkilotlar faoliyati tufayli iqlimlashtirilgan noyob o’simlik turlari ko’paytirilib, ommalashtirilmoqda. 3. Mahalliy savdogarlarning savdo-sotiq maqsadida safar qilishi. Bu safarlar natijasida ko’p davlatlardan manzarali o’simlik turlari va noyob o’simliklar olib kelinmoqda. Manbalarda qayd etilishicha, xalqimiz qadim zamonlardanoq bu o’simliklarni bilishga va o’stirishga qiziqqanlar. Asrlar osha Buxoro, Samarqand, Tеrmiz, Urganch, Toshkеnt kabi ko’hna shaharlarda qad ko’tarib turgan yirik madrasa va boshqa binolarning ayniqsa ichki dеvorlaridagi chiroyda

dorivorlik xususiyatlaridan xabardor bo’lishgan va foydalanishgan. Shuning uchun ham bu o’simliklarni uylarida saqlab ko’paytirishgan, dеgan fikrga kеlish mumkin. Mahalliy aholining o’simliklarga bo’lgan qiziqishi tufayli, avval chеt ellardan turli manzarali, sеrsoya daraxt va butalar olib kеlingan. Manzarali tropik va subtropik daraxtlarning dastlabki nusxalari qadimiy Samarqand, Buxoro, Tеrmiz, Qo’qon kabi shaharlarda introduktsiya qilinganligini isbotlovchi ilmiy dalillarni kеltirish mumkin. Mahalliy xalq tabiiy dorivor xom-ashyo sifatida ayrim yovvoyi o’simliklarni idishlarga ekib, yoki osib qo’yib saqlaganligi ham ko’pchilikka ma’lum. Hеch shubhasiz, o’zbеk xalqi juda qadimdan mahalliy o’simliklar bilan bir qatorda «kеlgindi» (boshqa davlat) o’simliklarni ham o’stirishga xarakat qilga

fiziologik va biokimiyoviy xususiyatlari, geografik tarqalishi hamda tashqi muhit bilan o’zaro munosabatlariga asoslanadi. O’simlik sistema uzun tarixga ega bo’lib, o’z ichiga dastlabki ichki tuzilishi bilan bog’liq bo’lmagan faqat tashqi belgilariga asoslangan klassifikatsiyadan boshlanib, juda ko’p sonli oshna va qarindoshlik aloqalariga asoslangan zamonaviy sistemalar paydo bo’lgan davrlarni oladi. XVI asr oxirida K. Baushn urug’ va tur toifalarini cheklaydi. 1693 yillar ingliz tabiatshunos J. Rey tur tushunchasini kiritgan bo’lsa, 1700 yilda fransuz botanigi Turnefor urug’ tushunchasini fanga kiritdi. Uchinchi asosiy taksonomik toifa – oila 1689 yilda P. Manol tomonidan aniqlagan. Keyingi sistema o’ta murakkab, ammo tabiiy bo’lgan Reyg sistemasi (1686-1704) bo’lib, u bir urug’pallali v

Tirik organizmlarni sistematik guruhlarga bo’lishda hujayraning tuzulish strukturasi va ayrim fiziologik, biokimyoviy ko’rsatkichlari hisobga olinmasdan oldin, ikki dunyoga ya’ni o’simliklar hamda hayvonlar guruhlariga bo’lingan. O’simliklar olami ikkita katta bo’limga: tuban yoki tallomli va yuksak yoki barg poyali o’simliklarga bo’ladi. Hozirgi paytda ba’zi adabiyotlarda tirik organizmlar hujayraviy tuzulishiga ko’ra prokariot (bakteriyalar, ko’k-yashil suv o’tlari) va eukariot (qolgan barcha hujayrali organizmlar) dunyolariga ajratiladi. 2 I - BOB. O’SIMLIKLARNI HAYOTIY SHAKLLARI 1.1. O’simliklar hayotiy shakllarini klassifikasiyasi. 2 Mustafaev S.M. Botanika, T., 2002. «O’zbekiston» 6

O’simliklarni Raunker bo’yicha hayotiy shakllari. Hayotiy shakllar yoki biomorflarning klassifikasiyasini o’simliklarni turli belgilariga asoslanib, maqsadga muvofiq tuzish mumkin. Hayotiy shakllarning keng tarqalgan, universal (ko’p qirrali) klassifikasiyasini, 1905 yili daniyalik botanik K. Raunkier ishlab chiqqan. K. Raunkier o’simliklar kurtaklarining novdada joylashishi va noqulay sharoitda himoyalanishiga qarab o’simliklarni 5 yirik kategoriyaga bo’lgan: 1) Fanerofitlar – faneros - ochiq 2) Xamefitlar – xame – past 3) Gemikriptofitlar – gemi – yarim 4) Kriptofitlar – kriptos – yashirin 5) Terofitlar – teros – yoz Fanerofitlarning kurtaklari holatda qishlaydi va qurg’oqchilikka chidagan holda ochiq erdan ancha balandlikda joylashadi (daraxtlar, butalar, yog’ochlashgan lianlar, epifitl

2) To’pbargli (rozetka) gemikriptofitlar – qisqargan poyali, kurtaklari bilan yer yuzida tuproqda qishlaydi qishlashdan oldin to’pbargli poya kurtaklarigacha tuproqqa kirib boradi. Kriptofitlar yoki – geofitlar. (Geo – er). Kurtaklari tuproqning ichida yer yuzasidan ancha chuqurlikda (ildiz poyali, tuganakli, piyozboshli o’simliklar kiradi) yoki gidrofitlar – kurtaklari suv tagida qishlaydigan o’simliklar kiradi. Terofitlar. Bir yillik - qishda yoki kuzda butun vegetativ organlari quriydi, kurtaklari qolmaydi. Keyingi yili erga avvalgi yili to’kilgan urug’lari yordamida ko’payadi. Barcha tirik organizmlar prokariotlar va eukariotlarga bo’linadi. Prokariotlar sitoplazmalarida: yadrosi bo’lmagan, ammo bir yoki bir nechta DNK uchastkasiga ega organizmlardir. Prokariotlarda mitoxondriylari yo’

ham bo’lmaydi. Jinsiz ko’payishi sodda (primitiv). Jinsiy organlari bir hujayradan (xaradan tashqari) iborat bo’ladi. 3 Ayrim tuban o’simlik vakillarida (shilimshiqlar, zamburug’lar, bakteriyalar) xlorofil bo’lmaganligi sababli, ular karbonat angidridni mustaqil o’zlashtira olmaydi. Natijada tayyor organik moddalar hisobiga oziqlanadi. Bularga geterotrof deyiladi. Bu organizmlarning ba’zi vakillari o’simlik va hayvon qoldiqlari, ya’ni chirindilar hisobiga yashaydi. Oziqlanish usulining bu turiga kiradigan o’simliklarni saprofit organizmlar deb yuritiladi. Yana ayrimlari esa tirik o’simlik yoki hayvonlar hisobiga yashaydi. Ular parazit organizmlar deyiladi. Tuban o’simliklardan suv o’tlari va lishayniklar avtotrof yo’l bilan oziqlanadi. Hozirda tuban o’simliklarning 200 mingdan ortiq turi a

 7. Phaeophyta – Qo’ng’ir suvo’tlar bo’limi.  8. Pyrrophyta – Pirofit suvo’tlar bo’limi.  9. Euglenophyta – Evglena suvo’tlar bo’limi. Qizil suvo’tlaridan tashqari hamma bo’limga kiradigan o’simliklarni bir-biriga o’xshashligi va kelib chiqish tarixini ko’rsatib beradigan xususiyati bu aktiv harakat qiladigan xivchinli bir hujayrali ko’rinishlaridir. Bundan tashqari tuzilishi va kimyoviy tarkibi hisoblanadi. Ba’zi suvo’tlarida xivchinlari bo’lmasligi mumkin, lekin ularning zoosporalaridagi xivchinli ya’ni harakatchan davri borligi ularning kelib chiqishi bir ekanligini isbotlaydi. Keyingi taraqqiyotida ularning bir muncha parallel holda taraqqiy etishi kuzatiladi. Bunda tallomning shakllanishi ko’zda tutiladi. 1.2. Hayotiy shakllarning ekolo-morfologiyasiga asoslangan klassifikasiyasi.

3. yarim parazit o’tsimon o’simliklar 4. parazit 5. xasharotxo’r Yer ostki organlariga qarab: 1. ildizpoyali 2. tugunakli ko’p yillik o’tlar 3. piyozboshli va butachalar 4. kaudeks hosil qiluvchi O’tsimon o’simliklarning klassifikasiyasi. Bu tizimga ko’p yillik o’t o’simliklar gemikriptofit va geofitlar kiradi: 1) O’q ildizli (kaudeksli) o’simliklar. YAxshi rivojlangan, jamg’aruvchi, tuproq qatlamlariga chuqur kirib boruvchi ildizlarga ega bo’lgan o’simliklar. Kaudeksning shoxlanishiga qarab bir boshli, ko’p boshli bo’lishi mumkin (qashqar, beda, miya). 2) Popuk ildizli o’simliklar. Asosiy ildizi bo’lmaydi. Qo’shimcha ildizlari yo’g’on jamg’aruvchi, buralib zich joylashgan ildizlar hosil qiluvchi o’simliklar. Poyasi kalta bo’g’im oraliqlari qisqa (zubturum, ayiqtovon va boshqalar). 3) Qisq

7) Piyozboshli o’simliklar - ko’p yillik qismi turli tipdagi piyozboshlar, almashib turadigan qo’shimcha ildizlarni hosil qiluvchilar. Bu o’simliklar ko’p yillik va bir yillik bo’lishlari mumkin. 8) Er yuzida o’rmalovchi, er ustki – stalonli o’simliklar. Ko’p yil (2-4) yashovchi o’tsimon o’simliklar, plagiotrop o’rmalovchi poyaga ega bo’lgan (piyozboshli choy va boshqalar) yoki stalonli tez qurib qoluvchi - o’simliklar (qulupnay). Bir yillik o’simliklarga qisqa oz yashovchi efemerlar ham kiradi. Monokarpik va polikarpik o’simliklar. Bir yil yashab, gullab quriydigan o’simliklar – monokarpik o’simliklar deyiladi. 5 Ko’p yil yashab ko’p yillar davomida mevalar hosil qiluvchi o’simliklar polikarpiklar deyiladi. Ko’p yillik o’tlar ichida ko’p yil yashab bir marotaba meva hosil qilib, quriydiga

2. Kokkoid –hujayralari bitta yoki kolonial holda bo’lib, hujayra po’sti shilimshiq bilan o’ralgan va harakatsiz. M: Chlorella, Systodinium, Navisula (2- rasm). 3. Ipsimon – hujayralar harakatsiz bir – biri bilan birikkan va ipsimon ko’rinishni oladi va ular doim bo’yiga o’sadi. M: Ulotrix, Mastigocladus, Oscillatoria (3-rasm). 4. Geterotrixal – har-xil ipsimon, bunda avval gorizontal joylashgan ipchalar yuzaga kelib undan yuqoriga vertikal holda joylashgan ipchalar paydo bo’ladi. M: Stigeoclonium, Erythrotrichia. 5. Plastinkasimon – tashkil topish bunday shakllanishda ipsimon hujayralar bo’linadi: ko’ndalang va uzunasiga bo’linishi natijasida ancha yassi parenximatik plastinka ko’rinishidagi tallom yuzaga keladi. Ulva, Porphyra, Laminaria (4- rasm). 6. Sifonsimon – bunda hujayralar katta

bilan o’ralgan ko’pchilik suvo’tlarida plazmaning ustidagi hujayra po’sti bilan o’ralgan bo’ladi. Hujayra po’sti amorf tuzilishiga ega bo’lib gemisellyuloza va pektin moddalardan tashkil topgan. Ko’pchilik hollarda hujayra po’sti tuzilishida qo’shimcha moddalar komponentlari ham qatnashadi. M: pediastrum – kremniy, karbonat; qo’ng’ir suvo’tlarida fukotsian, fuksin, algin kislotasi va boshqalar. Sitoplazmasi ko’pgina suvo’tlarda yupqa qatlam tariqasida vakuolani o’rab turadi. Vakuola ko’k – yashil suvo’tlarida bo’lmaydi. Eukariotlar sitoplazmasida yaxshi ko’rinadi. Yuksak o’simliklardan farqli o’laroq tuban suv o’simliklarida xromotoforalar juda ham xilma-hil bo’ladi. Kosachasimon ( Chlamodomonas ), halqasimon ( Ulotrix ), silindrsimon yoki alohida tishchasimon ( Oedogonium ), lentasimon (

to’planadi va noqulay sharoitga chidamli bo’ladi. Bunday hujayra a k i n e t hujayra deb ataladi. 6 II - BOB. ASOSIY QISM 2.1. O’simliklarning o’sadigan muhitiga bo’lgan munosabatiga ko’ra ekologik guruhlarga bo’linishi. Ba’zi o’simliklar kseromorf belgilarga ega bo’laturib, mineral tuzlar yetishmagan kuchsiz tuproqlarda, botqoqliklarda yashaydilar, bunday o’simliklarni oligotroflar (yunon. oligos – kichik, trofe - oziqlanish). Bu o’simliklarga (klyukva, mirt bolotniy va boshqalar) suv etarlik bo’lsada barglari mayda, dag’al va boshqa bir qancha belgilari bilan suvni kam bug’latishga moslashgan.SHunday qilib, tuproqdagi oziq moddalarning etarlicha bo’lmaganligi sababli suv tanqis yerda o’sgan o’simliklar kabi o’ziga xos ayrim morfologik va anatomik belgilarni paydo qiladi (mayda bargli, ma

yorug’sevar o’simliklarning tuzilishi kserofitlarning tuzilishiga yaqin keladi. CHunki quyosh nurining to’g’ri tushishi barglarning qizishiga va transpirasiyaning kuchayishiga sabab bo’ladi. Soya sevar o’simliklarning barglarida gigromorf o’simliklarning belgilari paydo bo’ladi. Soya sevar o’simliklar morfologik tuzilishlari turlicha bo’lib, hayotiy shakllari jixatidan ularning ko’pchiligi er bag’irlab, o’rmalab o’sadigan o’simliklardir. Soya sevar o’simliklar tez va kuchli o’sadi, poyalari ingichlashadi va kuchsiz yog’ochlanadi. Bularni xammasi poyalarida xlorofillning Yetishmaganligidan vujdga keladi. natijada poya va barglari och kul rang tusga kiradi. Bunday poyalar o’zlarini tikka vertikal ushlab tura olmaydilar, nam yetarli bo’lganda bo’g’imlarida juda tez qo’shimcha ildizlar paydo b

poyasi kuchli o’sib yorug’likka intiladi, barglari yaxshi rivojlanmaydi. YOrug’likka poyalari uchki kurtaklari bilan chiqqandan keyin yashil barglari va to’pgullari rivojlanadi. Poyasining anatomik tuzilishi boshqa tikka o’sadigan o’simliklarning poyasining tuzilishdan farq qilib, boylamli tuzilishiga ega bo’ladi, boylamlar orasida keng parenxima hujayralaridan iborat bo’lgan nurlar paydo bo’ladi. Jinssiz ko’payish maxsus sporalar yordamida sodir bo’ladi. Ko’pchilik suvo’tlarida jinssiz ko’payish zoosporalar vositasida bo’ladi. Zoospora yalang’och, protoplazma, bitta yoki bir qancha yadro va xromotoforaga ega. Zoospora monad shaklida, u harakatchan, uni harakati (1-2-4) xivchinlari yordamida bo’ladi. Ko’pchilik suvo’tlarda zoospora hosil qiluvchi hujayra, differensiyalanmagan, lekin yashil

yadrosi (meyoz) bo’linib, xromosomalar soni ikki barobar kamayadi. Shundan so’ng gaploidli faza boshlanadi. Jinsiy ko’payishning eng sodda shakli - izogamiya dir. Bu protsess morfologik jihatdan farq qilmaydigan harakatchan gametalarning ko’shilishidan sodir bo’ladi. Shakli har xil, ya’ni biri kichikroq va serharakat, ikkinchisi kattaroq va sust harakat qiluvchi gametalarni bir-biri bilan qo’shilishiga geterogamiya deyiladi. Yirik harakatsiz gameta urg’ochi gameta yoki tuxum hujayra deb, kichik harakatchan gameta erkak yoki spermatozoid deb ataladi. Ana shunday gametalarni qo’shilishiga oogomiya deyiladi. Ayrim hollarda (matashuvchilar ajdodi) vakillarida jinsiy ko’payish kon’yugasiya, ya’ni jinslarga differensiyalangan ikkita vegetativ hujayra moddalarining qo’shilishi bilan bo’ladi. Kopu

yashashiga qarab oʻzgaradi. Hayotiy shakl evolyutsiya jarayo-nida turli iqlim, tuproq va biotsenotik sharoitlarda tabiiy tanlanish natijasida vujudga keladi. Har bir oʻsimlik (daraxt, buta, liana va boshqalar) ning konkret Hayotiy shakli ular ontogenezida oʻzgaradi. Ayni byr tur har xil sharoitda turli Hayotiy shaklda boʻlishi mumkin. Mas, oʻrmon zonasi va togʻ-oʻrmon mintaqasida baland oʻsadigan eman, qoraqayin, qoraqaragʻay, tilogʻoch va boshqa shimoliy va balandlik zonalarida buta shaklida yoki yer bagʻirlab oʻsadi. Oʻsimliklar joy landshaftini belgilovchi tashqi qiyofasiga tegishli asosiy shakllarining birinchi fizionomik tasnifini nemis tabiat-shunosi A. Gumboldt sharhlab bergan (1806). U oʻsimliklarning 19 xil Hayotiy shaklini ajratgan. Keyinchalik oʻsimliklarning oʻziga xos moslashu

ba’zilari bir hujayrali sharsimon, ipsimon, diatom suvo’tlar bo’limining ko’pgina vakillari mikroskopik tuzilishga ega. Shu bilan birga tabiatda yuksak o’simliklar hozirda sporali yuksak o’simliklar, ochiq urug’lilar va gulli o’simliklar tarzida o’zining hayotiy faoliyatini davom ettirmoqdalar. Sporali yuksak o’simliklar yo’sintoifa, plauntoifa, qirqbo’g’imtoifa, qirqquloqtoifa o’simliklar bo’lib, ularning tashqi ko’rinishi turli- tuman shaklda. Yo’sintoifa o’simliklaming ba’zi vakillari tanasi qattanadan iborat bo’lib, ular Yer kurrasining ko’p hududlarida uchraydi. Plauntoifalar shakllangan barg va poyaga ega. Qirqquloqtoifalarning tashqi ko’rinishi chiroyli bo’lib, har doim uchidan o’suvchi «vayya» deb nomlanuvchi bargi va bo’g’im oraliqlari qisqargan novdalari shakllangan. Sporali yuks

8. Hamdamov S. va boshqalar. Botanika asoslari. T. Mehnat, 1990. 9. Reyvn P., Evrent R., i dr. Sovremennaya botanika 1-2 jildlar, M. "Mir 10. Pratov U., T. Odilov - O’zbekiston yuksak o’simliklari oilalarining zamonoviy tizimi va o’zbekcha nomlari. Metodik tavsiya. T., 1995. Internet manbalari . www.ziyonet.uz www.ta’lim.uz www.inter-pedogogika.ru 21

Купить

Похожие документы
Fermentlar va kofermentlar funksiyasi
Viroidlar va uning ahamiyati
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami