O’sish va rivojlanishga tasir etuvchi omillar. Akseleratsiya - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	311.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Ноябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

O’sish va rivojlanishga tasir etuvchi omillar. Akseleratsiya

Купить

O’sish va rivojlanishga tasir etuvchi omillar. Akseleratsiya

Oʻsish va rivojlanish.Oʻsish va rivojlanish jarayonlari organizmning umumbiologik xossasi boʻlib, u tuxum hujayrasining urugʻlanishidan boshlanadi va har bir organizm hayotining oxirigacha saqlanib qoladi. Oʻsish deb, organizmdagi miqdor oʻzgarishlariga aytiladi, ya’ni hujayralar sonining koʻpayishi, a’zolar massasining ortishi va h.k. Rivojlanish esa sifat koʻrsatkich boʻlib, asosan funksiyalarning oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Rivojlanish uch xil, ya’ni jismoniy, aqliy va jinsiy boʻladi.

Rivojlanish jarayonida organizmda ham miqdor, ham sifat oʻzgarishlari boʻlib oʻtadi. Bunday oʻzgarishlar tufayli organizm oʻsgan sari murakkablashib boradi. Rivojlanish jarayoni oʻz ichiga uchta asosiy omilni oladi, bular oʻsish, a’zo va toʻqimalarning differensiallanishi hamda toʻqima, a’zo, organizm shakllarining hosil boʻlishi. Bu omillar bir-biriga uzviy bogʻlangan boʻlib, ular bir-biridan ajralgan holda shakllana olmaydi. Rivojlanishning asosiy fiziologik xususiyatlaridan biri oʻsish jarayonidir. Oʻsish, asosan, yosh organizmga xos xususiyat boʻlib, unda hujayralar son va sifat jihatdan oʻzgarib boradi

Akseleratsiya. Tashqi muhit sharoiti, irsiy dasturlar va boshqa omillar ta’siri ostida oʻsish va rivojlanish jarayonlarining tezlashishi akseleratsiya deyilib (lot. asseleratio tezlashuv), bu atamani ilk bor nemis shifokori R. Kox 1935 yilda biologiya va tibbiyot faniga kiritdi. Akseleratsiya faqat jismoniy oʻsishgagina emas, balki aqliy rivojlanishga ham taalluqlidir. Odatda guruh va davr akseleratsiyalari farqlanadi.

Ma’lum bir yoshdagi ayrim bolalarning jismonan va aqlan tengdoshlariga nisbatan ustun boʻlishi – guruh akseleratsiyasiga misoldir. Hozirgi zamon bolalari va oʻsmirlarida oldingi avlodlarga nisbatan oʻsish va rivojlanish jarayonlarining tezlashuvi, balogʻatga yetish davrining vaqtidan oldin boshlanishi, sensor va somatik tizimlarning tezroq rivojlanishini davr akseleratsiyasiga misol qilib olish mumkin. Keyingi 30- 50 yil davomida chaqaloqlarning tana massasi 500 g, tana uzunligi esa 2,0-2,5 sm oshib ketdi. 15 yoshli oʻsmirlarda tana uzunligi 6-10 santimetrga, tana massasi esa 3–10 kg. ga koʻpayganligi qayd qilingan.

Akseleratsiya koʻpincha ijtimoiy, tabiiy sharoit oʻzgarishi bilan yuz beradi. Masalan, alimentar omil, ya’ni ovqatlanishning yaxshilanishi, uning oldingi asrlarga nisbatan miqdor va quvvat jihatidan yuqori darajada hamda rang-barang boʻlishi oʻsish va rivojlanishni tezlashtirgan omillardan biridir. Yana geterozis – aholining keng migratsiyasi natijasida turli millat, irq, kontinent, davlatlar bolalar anatomiyasi va ular oʻrtasida nikohlarning koʻpayishi bois tugʻilgan bolalarning jismoniy rivojida nisbatan ustunlik kuzatiladi.

Urbanizatsiya tufayli ham, ya’ni shahar aholisining koʻpayishi va ushbu sharoitda axborot almashinuvi tezlashganligi bois bolalarning jismoniy va ayniqsa, aqliy rivoji tezlashadi. Keyingi yillarda ijtimoiy va ijtimoiy gigienik sharoitning yaxshilanishi kasalliklarning kamayishiga, sogʻlom hayot tarzini tashkil qilishga imkoniyat yaratib, oʻz oʻrnida akseleratsiyaga olib kelishi mumkin. Ba’zi bir adabiyotlarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda kosmik nurlarning ta’sirida tegishli mutatsiyalar paydo boʻlib, ular ham akseleratsiyaga sabab boʻlishi mumkin.

Akseleratsiyaning oʻziga yarasha negativ taraflari ham mavjud. Masalan, oxirgi 50 yil ichida yangi tugʻilgan chaqaloqlar vaznining 1-1,5 kg. ga koʻpayishi oʻz navbatida bolalarda semirishga moyillikni kuchaytirmoqda. Semizlik esa koʻpchilik kasalliklarga, koʻpincha yurak-qon tomirlar kasalliklari gipertoniya, arteroskleroz, yurakning ishemik kasalligi va boshqalarga olib kelishi mumkin.

Купить