Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 62.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’smirlarda xavotirlanishning emotsional intellektga ta’siri

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI UMUMIY PSIXOLOGIYA FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’smirlarda xavotirlanishning emotsional intellektga ta’siri Ta’lim yo’nalishi: 60310900-Psixologiya (Yoshlar psixologiya) Toshkent 2025 MUNDARIJA KIRISH I BOB. XAVOTIRNING TA’RIFI VA XAVOTIRLANISH HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1Xavotir nima va uning sabablari. 1.2Xavotirning ijobiy va salbiy jihatlari. I.I BOB Emotsional intellekt va uning komponentlari (o'zini anglash, o'zini boshqarish, boshqalarning hissiyotlarini tushunish). 2.1 Xavotir va emotsional intellekt o'rtasidagi bog'lanish Xavotirning emotsional intellektga ta'siri. Xavotir yuqori bo'lgan insonlarda emotsional intellektning rivojlanishi. 2.2 Xavotirni boshqarish va emotsional intellektni rivojlantirish - Xavotirni boshqarish usullari. - Emotsional intellektni qanday rivojlantirish. 2.3 Glossary XULOSA. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI. Toshkent 2025 KIRISH Osmirlik davrida xavotirlanish, ko'plab yoshlarning hayotida tabiiy bir holatdir. Bu, emotsional intelektga ta'sir etishi mumkin. Xavotirlanish: - Diqqatni jamlashga qiyinchilik tug'dirishi mumkin. - O'z-o'ziga ishonchni kamaytirishi yoki ko'tarishi mumkin. - Aqliy salomatlikni yomonlashtirishi mumkin. Emotsional intelekt: - O'z his-tuyg'ularini anglash. - Boshqalar his-tuyg'ularini tushunish. - Vaziyatlarda to'g'ri javob berish qobiliyatini o'z ichiga oladi. Xavotirlanish, emotsional intelektni rivojlantirishga yordam berishi mumkin, chunki: - O'z his-tuyg'ularini boshqarish uchun strategiyalarni o'rganish zarur. - Boshqalar bilan empatiya qurish orqali hissiy aloqalarni yanada mustahkamlash imkoniyati paydo bo'ladi. Xavotirlanish osmirlar uchun qiyin bo'lishi mumkin, lekin bu emotsional intelektni rivojlantirish uchun ham bir imkoniyatdir. O'z his-tuyg'ularini va boshqalar bilan aloqalarni chuqur anglash orqali, osmirlar kelajakda sog'lom va muvozanatli shaxslar bo'lishlari mumkin. Osmirlar uchun ijtimoiy xavotir ko'proq kuchli bo'lishi mumkin, bu ijtimoiy muhit va tengdoshlar bilan aloqalar bilan Osmirlar, xavotirlanish bilan kurashib, o'z emotsional intelektini rivojlantirish va jamiyatda muvaffaqiyatli bo'lish uchun zarur vositalarni o'rganishlari mumkin. O'z his-tuyg'ularini anglash va boshqalar bilan samarali muloqot qilish, ularga hayot yo'lida yordam beradi.bog'liq. O`qituvchi va tarbiyachi uchun bolalarning o`smirlik davri psixologiyasini bilish psixologik nuqtai nazaridan ham pedagogik nuqtai nazaridan ham muximdir. Bu davrni biz yana o`tish davri ham deb ataymiz. O`smirlik davri asosan 11-15 yoshdagi bolalarni o`z ichiga qamrab oladi, ya’ni 5-8 sinf o`quvchilarini. O`smir o`quvchilarni ta’lim va tarbiya berish ishlarida uchraydigan ayrim qiyinchiliklar bu yoshdagi bolalarning psixik rivojlanishi va hususiyatlarini ba’zan etarli darajada bilmaslikdan yoki inkor qilishdan kelib chiqadi. Kichik va kattayoshdagi maktab o`quvchilariga qaraganda o`smirlik yoshidagi bolalarni tarbiyalashda juda ko`p qiyinchiliklar bo`ladi. Chunki, kichik bolaning katta odamga aylanishi jarayoni juda qiyin kechadi. Bu jarayon o`smirlar psixologiyasining odamlar bilan bo`lgan munosabat formalarining jiddiy ravishda o`zgarishi, hamda hayot sharoitining o`zgarishi bilan bog`liqdir.Bu davrda o`smirlarning o`z shaxsiy fikrlari paydo bo`ladi. Ularda o`z qadr-qimmatlari haqidagi tushuncha kengayadi. Toshkent 2025 I BOB. 1.1 Bizga ma’lumki kichik va katta yoshdagi maktab o‘quvchilariga qaraganda o‘smirlik yoshidagi bolalarni tarbiyalashda juda ko‘p qiyinchiliklar bo‘ladi. Chunki, kichik bolaning katta odamga aylanishi jarayoni juda qiyin kechadi. Bu jarayon o‘smirlar psixologiyasining odamlar bilan bo‘lgan munosabat formalarining jiddiy ravishda o‘zgarishi, hamda hayot sharoitining o‘zgarishi bilan bog‘liqdir. Bu davrda o‘smirlarning o‘z shaxsiy fikrlari paydobo‘ladi. Ularda o‘z qadr-qimmatlari haqidagi tushuncha kengayadi. Ilmiy psixologiyaning aniqlashi bo‘yicha o‘smirlarning psixik taraqqiyotini xarakatga keltiruvchi kuchlar, ularning faoliyatlari bilan tug‘iladigan extiyojlar bilan bu extiyojlarni qondirish imkoniyatlari o‘rtasidagi dialektik qarama- qarshiliklarni yuzaga kelishi va bartaraf qilinishidan iboratdir1. Qarama-qarshiliklar ancha yuksak darajadagi psixik taraqqiyotini, ancha murakkab shakldagi faoliyat turlarini va shaxsning qator yangi psixologik xususiyatlarini tarkib toptirish orqali bartaraf qilishdan iboratdir. Shundan keyin psixik taraqqiyotning yuksakroq bosqichiga o‘tiladi. Mana shu nuqtai nazardan o‘smirlik yoshini yanada oydinroq qarab chiqish o‘rinli sanaladi. Bola boshlang‘ich sinfni tugatishi va o‘rta maktabda o‘qishga o‘tishi uning hayotida burilish davri hisoblanadi. O‘smirlarning yangi ijtimoiy jixatdan tashkil topgan va rang baranglantirilgan faoliyatini uning psixologik hamda shaxsning tarkib topishiga asos, sharoit va vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘smirlik yoshiga yetganda bolalarda burch va javobgarlik tuyg‘ulari yetarli darajada o‘sgan bo‘ladi2. Mana shu davrda kattalar tomonidan bolalarga bemalol ish topshirishni ishonadilar o‘smirlarni oilada «kichkina» deb hisoblamay ulardan xo‘jalik ishlariga yordam berish, topshirilgan ishga javob berishni talab qiladilar. Ular bilan maslahatlashadilar ba zi o‘smirlar ʼ ayniqsa ular o‘rta maktab yoshining oxiriga borganda hatto o‘z yaqinlarining qo‘llovchi va tayanchi bo‘lib qoladilar. O‘smirlarda bu davrda psixologik jarayonlarining tezlashiga sabablardan biri bu albatta fiziologik holatining aktivlashish davriga to‘g ri ʻ kelishi bilan izohlanadi. Bu davrda ularda bosh miya po‘stining po‘stloq ostida qismlari ustidan kontrolligi ortib boradi, po‘st va po‘st ostida qismlari doimiy ravishda birga harakat qiladi. Ayrim xollarda po‘stloq osti qismining faoliyatini kontrol qilmay qoladi. Bu o smirning betayinligi, jizzakiligi va emotsional hislariga berilganligidan dalolat ʻ beradi. Tormozlash reaktsiyasini paydo qilish xarakteri turg‘un bo‘lmay qoladi. Qo‘zg‘alish jarayonlari ba zan shu qadar kuchli bo‘ladiki, o‘smir yoqimsiz ʼ harakterlarini tormozlay olmay o‘zini tuta olmay qoladi. Qo‘zg‘alish jarayonlari jo‘shqin va tez o‘sadi. Ikkinchi tomondan o‘smir kuchli hayajonlanish paytida ayniqsa tegishli ijtimoiy sabablari asosida hayajonlanganda o‘z hatti-harakatlarini idora eta olmaydi. O`smirlarning yangi ijtimoiy jihatdan tashkil topgan va rang-baranglantirilgan faoliyatni uning psixologik hamda shaxsning tarkib topishiga asos, sharoit va vosita xizmat qiladi. Shunday qilib, o`smirlarga ta’lim-tarbiya berishning yangi to`g`ri usullari hamda vositalarni topishi uchun o`smirlik yoshining o`ziga xos hususiyatlarini jismoniy va psixologik taraqqiyotini yaxshi bilishimiz kerak. O`smirlik yoshining mazmuniy xarakteritsikasi vaqt o`tishi bilan o`zgarib boradi, chunki inson xayotining xususan Toshkent 2025 ijtimoiy sharoitlari o`zgaradi. Psixologiya taraqqiyotining biologik omillariga o`smirlar ongiga og`ir, ba’zan kuchi yetmaydigan bo`lib tushadigan, ularni jiddiy psixik inqirozga va hayajonga soladigan, masalan: o`smirlar uchun xarakterli bo`lgan norozilik, qo`pollik, qaysarlik, o`z-o`zini analiz qilishga moyillik sub’ektiv olamga va shunga o`xshash hislatlarni keltiradigan jinsiy etilishga nihoyatda katta ahamiyat beradilar. Jinsiy yetilish munosabati bilan paydo bo`ladigan yangi sezgilar fikrlar, maylliklar, kechinmalar go’yo o’smirlar ongida hukmron bo`ladi. Ularning xulqi atvorini belgilaydi. Mana shu tariqa oqibat natijada o`smirlarning psixologik qiyofalari asosan yolg`iz sof biologik omil deb qaraladi. O`smirlarning yoshi ham jismoniy psixik xususiyatga egadir, organizm Pavlov ta’limotiga ko`ra, bir butun sitsemadan iborat bo`lib, bunda barcha to`qimalar va organlar fiziologik jarayonlar uzviy ravishda bir-biri bilan bog`langan bo`ladi. Lekin bir butunlikda nerv sitemasi va uning bilan bog`langan yuqori qismi I.P.Pavlov so`zi bilan aytganda organizmda sodir bo`ladigan barcha hodisalarni boshqarib turuvchi bosh miya po`tsi asosiy yetakchi rolni o`ynaydi. O`smirlik yoshida nerv sitsemasining yuqori qismi sifat jihatidan o`sa boshlaydi va miya ichki tuzilishining murakkablashishga o`tadi. Katta yarim sharda nerv hujayralarning etilishi tugallanadi. O`smir organizmining jismoniy taraqqiyoti uning organlari va to`qimalarining rivojlanishi bosh miya po`tsining boshqaruvchanlik roli otsida amalga oshadi,ammo o`sib borayotgan to`qimalar va organlar o`z navbatida nerv sitsmasining o`sishiga ta’sir ko`rsatadi. O`smirlik yoshida o`pkaning xajmi kattalashadi nafas olish ancha miqdorda tezlashgan va sayoz bladi. O`smirlik yoshida bola qancha toza havoda yursa shuncha foydalidir.Bu davrda ichki sekretsiya bezlarining qayta qurishiga bog`liq bo`lgan jinsiy etilish davridir. Bu bezlarning yetilishi kishi organizm faoliyatida xizmati juda kattadir. O`smirlik yoshining xarakterli xususiyatlaridan biri jinsiy etilish jarayonidir. Kuzatishlar shuni ko`rsatadiki jinsiy yetilishning boshlanish davri o`g`il bolalarda 12-13 yoshda, qiz bolalarda 11-12 yoshda boshlanadi. Ko`pchilik o`g`il bolalar hozirgi vaqtda jinsiy yetilish 15-16 yoshda, qiz bolalarda 13-14 yoshlarda kuzatiladi. O`qituvchilar sinf rahbarlari datsavval shuni chuqur anglashlari lozimki, jinsiy yetilish organizmning jismoniy taraqqiyotiga ta’sir qilishdan ularning psixik rivojlanishiga ham katta ta’sir kursatadi. O`smirlarda jinsiy etilish bilan birga shu paytgacha ularga noma’lum bo`lgan qandaydir xislar, kechinmalar qarama-qarshi jinsga spetsifik qiziqish noma’lum mazmundagi kitoblarga qiziqishlarning paydo bulishi tabiiydir. O’smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so’z boyligini oshishi hisobiga bo’lsa, ikkinchi tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa voqea va hodisalarning mazmun mohiyatini anglashlari hisobiga bo’ladi. Bu davrda o’smir til yordamida atrof- borliqni aks zttirilishi bilan bir qatorda inson dunyoqarashini hajarayonlarining rivojlanishini belgilab berishini tushuna boshlaydi o’smirni ko’pincha muomalada so’zlarni ishlatish qoidalari - “qanday qilib to’g`ri yozish kerak?”, “qanday qilib yaxshiroq aytish mumkni?” kabi savollar juda qiziqtiradi. O’smirlar maktabdaga o’qituvchilar. kattalar ota-onalar nutqidagi kamchiliklarga kitob, gazeta radio va televidenie diktorlari xatolariga tez e’tibor beradilar. Bu holat o’smirning bir tomondan o’z nutqini nazorat qilish o‘rgatsa, ikkinchi tomondai kattalar ham nutq, qoidalari Toshkent 2025 bu’zilishi mumkinligini bilishlariga va o’zida mavjud xatoliklarni birmuncha barham toptirishlariga olib keladi. U endi o’z mutqida yosh bola singari emas, bolki katta odamlardan so’zlarni tanlashga harakat qiladi. Nutq madaniyatnii egallash borasida o’smir uchui o’qituvchi, albatta, namuna bo’lishi shartdir. Aynan maktab talimi o’smir bilshi jarayonlarini rivojlanish yo’nalishini sifat jihatidan o’zgarishdi asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida nutq ham oshadi, ham yozma mavjud bo’lishi bilan ham kuchli vosita xisoblanadi. Maktabdagi o’quv jarayonlarining to’g`ri tashkil etiliishi va amalga oshirilishi bilan o’smir nutqining to’g`ri rivojlanishiga sharoit yaratiladi Nutqni o’zlashtirishga harakat bu o’smirniig muomala, bilish va ijodiy faoliyatga kirilishi ehtiyoj va intilish hisoblanadi. O’smirlik davrida o’qish va yozma monologik nutq jadal rivojlanadi. 5 sinfdan boshlab to 9-sinfgacha o’qish to’g`ri, tez va ifodali bo’lish darajasidan, yoddan ifodali, ta’sirli aytib bera olish darajasigacha ko’tariladi. Monilogik nutq esa asardagi kichik bir parchani qayta so’zlab berishdan, mustaqil ravishda nutq va chiqishlar tayyorlash, ogzaki mulohaza yuritish, fikr bildirish va ularni asoslab berishgacha o’zgaradi. Yozma nutq ham yaxshilangan holda o’smirlar endi ularga berilgan erkin mavzu bo’yicha mustaqil holda insho yoza oladilar.m belgilab berish mumkinligini his qila boshlandi Aynan o‘smirlik davridan boshlab, inson aynan nutq bilish O‘smirlik yoshida ikkinchi signal sitsemasining roli kuchaya boradi. Qo‘zg‘ovchi vazifasini bajaruvchi so‘z bilish jarayonida boshqa kishilar bilin munosabatda bo‘lishda va o‘z hatti- harakatlariga baho berishda ko‘proq rol o‘ynay boshlaydi. Shu bilan bir qatorda o‘smirning nerv sitsemasining o‘sishi hali tug‘ilmagan bo‘lib, tarkib topish bosqichida bo‘ladi. U uzoq vaqt davom etadigan kuchli qo‘zg‘aluvchiga bardosh bera olmaydi. Ba zan shu sababli ancha tez qo‘zg‘alish ʼ holatiga o‘tib ketadi. Bu esa o‘smir nerv sitsemasining ma lum darajada bo‘shligidan ʼ dalolat beradi. Bunday paytlarda o‘smirlarda emotsional hislar uni malum bir manoda qurshab olgan bo‘ladi3. Shulardan eng ko‘p hatti harakatlariga tasir ko‘rsatadigani xavotirlanish xissining namoyon bo‘lishidir. O’smirlarning nutqi tula tafakkur bilan bog`liq holatida amalga oishriladi. 5-6 sinflardagi o’quvchilar ogzaxi va yoama matn uchun reja to’zib, unga omal qila oladalar. O’smirlik davrida nazariy tafakkur yuqori ahamiyatga ega bo’la boshlaydi. Chunki bu davrdagi o’quvchilar atrof-olamdagi boglanishlar mazmunini yuqori darajada bilishga harakat qiladilar. Bu davrda o’smirning bilishga bo’lgan qiziqishida progress sodir bo’ladi. Ilmiy nazariy bilimlarning egallab olinishi tafakkurning rivojlanishiga olib keladi. Buning ta’sirida isbot, dalilar bilan fikrlash qobilyati rivojlanadi. Unda deduktiv xulosalar chiqarishga qobiliyat paydo bo’ladi.Maktabda o’qitiladigan fanlar o’smir uchun o’z taxminlarini yuzaga keltirish yoki tekshirish uchun sharoit bo’lib xizmat kiladi Xavotirlanish shaxsiy xususiyat sifatida- bu ko‘p qaytariladigan yoki haddan ziyod intensiv holat natijasida situativ xavotirlanishni saqlanib qolishi, va u o‘z navbatida ma lum vaziyatda ushbu reaksiya uni harakteriga ta sir etadi. Umumiy ko‘rinishda ʼ ʼ xavotirlanish keltirib chiqaruvchi sabab va mexanizmlarni ko‘pchilik tadqiqotchilar individni ichki nizolarida ko‘radilar, ularning kamchiligi qandaydir yomon xatarni kutish natijasida kelib chiqadi deb qaraydi. Shu xususiyat asosida Ch.Spilberger Toshkent 2025 “qo‘rquv” va “xavotir” atamalarini alohida ajratadi. Qo‘rquv atamasi emotsional reaksiyani qandaydir xatarli vaziyatda kelib chiqishini o‘z ichiga oladi. “Xavotir” atamasini esa “predmetsiz” emotsional reaksiya sifatida tavsiflaydi. E.P.Ilin xavotirni qo‘rquvdan quyidagicha ajratadi, ya’ni xavotir holati predmetsizdir, qo‘rquv esa uni keltirib chiqaruvchi obyektni talab etadi4. Ba zi tadqiqotchilar masalan S.V.Bikov, ʼ F.B.Berezin, X.Xekxauzen nafaqat xavotir va qo‘rquv farqlarini balki xavotirni holat sifatida, xavotirlanishni shaxs xususiyati sifatida ham farqlaydilar. Shaxs uchun turli narsalar haqida tashvishlanish qobiliyati xosdir, bu esa uning hayotga befarq munosabatda emasligidan dalolat beradi. Biroq bu tashvishlanish ba zida noadekvat ʼ shaklda bo‘ladi, ya ni shaxs asoslanmagan holda bu holatni boshdan kechiradi. Psixik ʼ holat sifatida xavotirlanish tushunchasining ko‘p qirraliligi shundan kelib chiqadiki, turli xil tadqiqotchilar “Xavotirlanish” tushunchasini turli ma noda qo‘llaydilar. ʼ Ch.D.Spilberger fikriga ko‘ra, xavotirlanish konsepsiyasining noaniqligi va ko‘p qirraliligining asosiy sababi shundaki bu atama odamda ikki asosiy ma noda ʼ foydalaniladi. Lekin ular bir-biri bilan bog‘liq. Shu bilan birga turlicha tushunchalar sifatida qo‘llanishadi. Ko‘pincha, “xavotir” terminini yoqimsiz ichki emotsional bezalgan holat sifatida qaraladi. Bu holat esa zo‘riqish, notinchlik, g‘amginlikni his qilish tariqasida fiziologik jihatdan avtonom nerv tizimining faollashuvi sifatida tavsiflanadi. Xavotirlanish holatini inson vujudga kelishi mumkin bo‘lgan stress darajasi funksiyasidek vaqt va intevsivligi bo‘yicha o‘zgarib boradi. O'smirlik davri, odatda, 11-12 yoshdan 18-19 yoshgacha bo'lgan vaqtni o'z ichiga oladi. Bu davr asosan jismoniy, emotsional va ruhiy o'zgarishlar bilan bog'liq. O'smirlar o'z-o'zini anglash, shaxsiy identitetini shakllantirish va ijtimoiy munosabatlarini rivojlantirish jarayonidan o'tadilar. O'smirlik davri quyidagi muhim jihatlarni o'z ichiga oladi: - Jismoniy o'zgarishlar: Gormonlarning ta'siri ostida o'smirlar jismonan tez o'sib, rivojlanadilar. O'zgarishlar yoshi, jinsiy rivojlanish, va umumiy sog'liq holatida o'zgarishlarga olib keladi. O'smirlik davri, o'smirlar uchun jismoniy rivojlanishning eng faol va muhim bosqichi hisoblanadi. Bu davrda jismoniy o'zgarishlar gormonlar ta'sirida, o'smirlarni tanasida ko’plab jismoniy o'zgarishlarga sabab bo'ladi. O'smirlik davrida o'smirlar tez o'sishni boshlaydilar. Boshqa yosh guruhlariga nisbatan balandlikning tez o'sishi kuzatiladi. O'boyslar va qizlar o'sishga juda sezgir. O'g’il bolalar, odatda, qizlardan 2-3 yil kechroq o'sadilar. Jismoniy o'zgarishlar asosida mushak va yog' to'qimalarining taqsimoti o'zgaradi. O'g’il bolalarda mushak massasi ko'proq rivojlanadi, qizlarda esa yog' to'qimalarining ko'payishi ko'proq bo'ladi. O'smirlikda gormonlar, xususan, testosteron va estrogen darajasida oshish kuzatiladi. Bu gormonlar jinsiy rivojlanish, reproduktiv tizimning shakllanishi va ikkilamchi jinsiy belgilarning paydo bo'lishiga olib keladi. O'g’il bolalarda bosh terisi, o'nlar va yuzda sochlarning qalinlashishi, qizlarda esa ko'z ranglarining o'zgarishi va terida akne kabi o’zgarishlar, xususan, gormonlar ta'siri natijasida kuzatiladi. O'g’il bolalar ovozlari ko’proq qalinlashadi va jadal o'zgarishi mumkin. Bu, odamlar orqali rivojlanayotgan Toshkent 2025 gormonlar ta'sirida yuz beradi. O'smirlik davrida reproduktiv organlar rivojlanadi. O'g’il bolalar uchun bu jinsiy funksiyalarni va sperma ishlab chiqarishni o'z ichiga oladi, qizlar uchun esa menstruatsiya boshlanganidan so'ng ovozli rivojlanish jarayonlarini. - Emotsional o'zgarishlar: O'smirlar o'z his-tuyg'ularini anglashda va boshqarishda yangi qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu, o'z his-tuyg'ularini ifodalashni va boshqalar bilan aloqalar o'rnatishni berkita oladi. O'smirlik davri, nafaqat jismoniy o'zgarishlarga, balki emotsional o'zgarishlarga ham boydir. Bu davrda o'smirlar o'z his-tuyg'ularini tushunish, boshqarish va ifodalashda muammolar bilan duch kelishlari mumkin. O'smirlar tez-tez his-tuyg'ularini o'zgartirishi mumkin. Ba'zan ularda baxt, quvonch va hayajon his etilsa, boshqa vaqtlarda esa bezovtalik, g'azab va umidsizlik paydo bo'lishi mumkin. O'smirlikda xavotir va qo'rquv hissi ortishi mumkin. Bu hayotdagi o'zgarishlar, yangi ijtimoiy vaziyatlar yoki kelajak haqidagi noaniqlik bilan bog'liq bo'lishi mumkin. O'smirlar do'stlar bilan munosabatlarni rivojlantirishi va ijtimoiy aloqalarni ko'paytirishi mumkin. Biroq, do'stlik va ijtimoiy aylanishning murakkabligi cheklanish hissi, yolg'izlik yoki qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. O'smirlar o'z qiyofalari va kimliklariga nisbatan izlanishda bo'ladi. O'zlariga oid tadqiqotlar, shaxsiy istaklar va qiziqishlar haqidagi his-tuyg'ular paydo bo'lishi mumkin. O'smirlikda romantik his-tuyg'ular va ilk sevgilar paydo bo'ladi. Bu his-tuyg'ular ko'pincha kuchli, lekin murakkab bo'ladi, ularning o'zaro aloqalari ko'plab yangi his-tuyg'ularni keltirib chiqarishi mumkin. O'smirlikda o'z-o'ziga ishonch kamayishi yoki ortishi mumkin. Boshqalar bilan taqqoslash, tanqid, va muammolar bilan kuchli stress o'z-o'ziga ishonchni pasaytirishi mumkin. Emotsional o'zgarishlar o'smirlarda depressiya, xavotir va boshqa ruhiy muammolarga olib kelishi mumkin. Ularning his-tuyg'ularini aniqlash va ifodalash qiyin bo'lishi, stressni oshirishi mumkin. O'smirlarning emotsional holati o'zaro munosabatlariga ta'sir qilishi mumkin. Ba'zi o'smirlar hissiy o'zgarishlar natijasida do'stliklarda, oilaviy munosabatlarda yoki romantik aloqalarda qiyinchiliklarga duch keladilar. Emotsional o'zgarishlar o'smirlarda depressiya, xavotir va boshqa ruhiy muammolarga olib kelishi mumkin. Ularning his-tuyg'ularini aniqlash va ifodalash qiyin bo'lishi, stressni oshirishi mumkin. - Ijtimoiy o'zgarishlar: Bu davrda o'smirlar do'stlik va ijtimoiy aloqalarga más'uliyat bilan qaraydilar. Ular ijtimoiy guruhlar va muhitlarda o'z o'rnini topishga harakat qiladilar. O'smirlik davri, shaxsiy va emotsional o'zgarishlar bilan bir qatorda, ijtimoiy o'zgarishlarga ham olib keladi. Bu o'zgarishlar o'smirning ijtimoiy munosabatlari va atrof-muhitga bo'lgan munosabatlarini shakllantiradi. - Do'stlik munosabatlari: O'smirlar do'stlarining roli va ularning ahamiyati oshadi. Ular do'stlar bilan ko'proq vaqt o'tkazadilar va hissiy qo'llab-quvvatlash uchun do'stlikka muhtoj bo'ladilar. - Ijtimoiy guruhlar: O'smirlar o'zlarini bir xizmatda yoki qiziqishlar asosida ijtimoiy guruhlarda topadilar. Bu guruhlar kimlikni rivojlantirishda va o'zini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Toshkent 2025 -Ijtimoiy rollar: O'smirlar yangi ijtimoiy rollarga, masalan, o'qituvchi, lider yoki do'st kabi rollarga moslashadilar. Ular bu rollarni o'zlariga mos qilib, izlanishlar olib boradilar. - Qiyinchiliklar va ziddiyatlar: Ijtimoiy o'zgarishlar, ba'zan qiyinchiliklar va ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. O'smirlar do'stlar o'rtasidagi kelishmovchiliklar, ziddiyatlar yoki o'zaro ishonchni yo'qotish kabi holatlarni boshdan o'tkazishlari mumkin. - Ijtimoiy tarmoq: Texnologiya va ijtimoiy tarmoqlar, o'smirlarning ijtimoiy hayotini yanada kengaytiradi. Ular do'stlar bilan muloqot qilish, yangi insonlar bilan tanishish va o'z fikrlarini ifodalash uchun bu platformalardan foydalanadilar. Xavotir o’smirning ongostida ta’sir etib turadi, uning vaqt bilan bog’liq bo’lgan bir qancha ko’rinishlari mavjud, bu o’tmish, bugun va kelajak bilan bog’liq bo’lgan xavotirlardir. O’tmish bilan bog’liq xavotir aynan bolalik davrida yuz bergan voqea- hodisalar, ota-ona va yaqinlar bilan sodir bo’lgan munosabatlar bilan bog’liq xavotirdir. Masalan, bolalikda sevilmaganlik, tashlab ketilganlik, e’tiborsizlik, yetarlicha qadrlanmaganlik tufayli o’smirda xavotilanishni keltirib chiqarishi mumkin, bu ongosti qismidagi xavotir uning onglilik qismiga ham o’z ta’sirini o’tkazadi Ongli tarzda o’smir farovon yashayotgandek tuyulishi mumkin, biroq u farovon hayotga olib boruvchi yo’llarni xavotir ta’sirida buzib tashlaydi. O’tmishdagi travmalar ta’sirida o’smir ko’proq odamlar e’tiborining markazida bo’lish, tan olinish istagi tufayli xavotirlarga duch keladi.2 Xavotir buzilishining rivojlanishining eng kuchli prognozlaridan biri bu ota-onalar va bolalar o’rtasidagi munosabatlarning funksionalligi. Xavotir buzilishi bo’lgan ota-onalarning bolalarida xavotirlanish diagnostikasi mezonlariga javob bermaydigan ota-onalarning bolalariga qaraganda xavotirlanish buzilishining rivojlanish xavfi yuqori ekanligi aniqlandi va erta bolalik davridagi bog’lanish uslublari o’smirlik davrida tashvish buzilishining rivojlanishini bot qiladi. Xavotir buzilishi mavjud bo’lgan ota-onalarning xatti-harakatlarida farzandlarini haddan tashqari himoya qilish, rad etish, befarq yoki alohida munosabatlar kuzatiladi.Shuningdek, oxirgi tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, kuniga uch soatdan ko’proq ijtimoiy tarmoqlarda vaqt o’tkazadigan o’smirlar depressiya va xavotir alomatlarini ikki baravar ko’proq boshdan kechirishadi. 2021-yilgi so’rov natijalariga ko’ra, amerikalik o’smirlar kuniga o’rtacha 3,5 soatni ijtimoiy tarmoqlarda o’tkazishadi. Ushbu holat ham o’snirlarda xavotirlanish hissini yuzaga chiqaradi. Aksariyat o’smirlar uchun xavotir hissi vaqtinchalik va zararsiz yoki rivojlanishning ma’lum bir davri bilan bog’liq. Xavotir o’smirlarda yetishmovchilik hissi belgilaridan biridir. Bu davrda o‘smirlar o‘zini past baholaydi, o‘ziga ishonmaydi, o‘zini ko‘proq so‘raydi va o‘zining salbiy xususiyatlariga e’tibor qaratadi, o‘zini tanqid qiladi. Ba’zilar kelajakka umidsiz qarashadi va kattalar vazifalarini hal qilish qobiliyatiga shubha qilishadi. Bu holat xavotirga sabab bo’lishi mumkin, ammo oddiy tashvishni patologik tashvishdan va tashvish belgilarini o’smirlardagi bezovtalik kasalliklaridan ajratish muhimdir. Doimiy xavotir, stress, salbiy his-tuyg’ular va Toshkent 2025 kelajakka bo’lgan umidlarga ta’sir qiladi. Motivatsiyani yo’qotish va umidsizlik keltirib chiqaradi. Yoshlarning ruhiy tushkunliklari, tashvishlari, stresslari va kelajakdagi xavotirlwrini kamaytirish uchun himoya choralarini ko’rish muhim deb hisoblanadi. O’smirlik davrida stress va xavotir bilan kurashishni o’rgangan va tajribaga ega bo’lgan o’smirlar hayot bilan kurashishdagi qiyinchiliklarni oson yengib o’ta olishadi, ya’ni ular stress, xavotirni keltirib chiqaradigan hodisalarni nazorat qilish va hal qilishga moyil bo’ladi. O’smirning ijobiy yoki salbiy tabiati, uning oilasining munosabati va voqealarga bo’lgan nuqtayi nazari uning stress, doimiy xavotirni nazorat qila oladimi yoki yo’qligida juda muhimdir. O’smirning dunyoqarashini o’zgartirishni o’rganish va uni boshqara olish uni kelajakka tayyorlaydigan juda ijobiy xulq-atvordir. Stress ostida o’zini ayblash va jazolash o’smirga qaytarib bo’lmaydigan zarar yetkazishi mumkin. Ma’lumki, o’smirlar stress ostida bo’lganlarida ko’proq emotsional bo’lib, muammoning yechimiga emas, balki muammoga e’tibor qaratishadi. Diqqatni his- tuyg’ulardan his-tuyg’ularga va muammodan yechimga qaratish muhim stressni nazorat qilishni ta’minlaydi.Sport va mashqlar, guruh faoliyati, musiqa asbobini chalish yoki musiqaga qiziqish, sevimli mashg’ulotlari va muammolarni hal qilish, kelajak uchun aniq maqsadlar qo’yish, perfeksionizmga intilmaslik strategiyalarini o’rganish o’smirlar uchun muhim va samarali stress va xavotirni kamaytirish va nazorat qilish usullaridir. O'smirlardagi ijtimoiy o'zgarishlar shaxslarning xarakterini, qiymatlarini va ijtimoiy munosabatlarini shakllantiradi. Ularni tushunish va qo'llab-quvvatlash, o'smirlarning ijtimoiy hayotini yaxshilash va ruhiy salomatligini mustahkamlashga yordam beradi. O'smirlar sotsial muloqotda etarli tarzda ishtirok etishlari, ijtimoiy qiyinchiliklarni yengib o'tishlari va ijtimoiy mas'uliyatni rivojlantirishlari juda muhimdir. O'smirlik davri shaxsning tarixida juda muhim bosqich bo'lib, bu davrda xavotirlanishning turli xil shakllari paydo bo'lishi mumkin. O'smirlar uchun xavotirlanish, psixologik rivojlanish bilan bog'liq bo'lib, turli jihatlardan kelib O'smirlarda xavotirlanishning asosiy turlari: 1. Ijtimoiy xavotirlanish: O'smirlar ko'pincha do'stlar, guruhlar va ijtimoiy aloqalar haqida o'zlarini noqulay his qilishlari mumkin. O'zaro munosabatlar, qanday qilib boshqalar tomonidan qabul qilinishi, do'stlik qarorlariga bog'liq xavotirlar paydo bo'lishi mumkin.chiqishi mumkin. O'smirlik davrida ijtimoiy xavotirlanish keng tarqalgan muammo bo'lib, bu holat o'smirlarning hayotida muhim ta'sir ko'rsatadi. O'smirlar uchun ijtimoiy bog'lanish, do'stlar va ijtimoiy muhitda o'z o'rni borligini his qilish juda muhim. Ijtimoiy xavotirlanishning sabablari: - O'ziga noloyiq his qilish: O'smirlar ko'pincha o'zlarini boshqalarga nisbatan past baholaydilar, bu esa ularni jamoat oldida noqulay his qilishlariga olib keladi. Toshkent 2025 - Tengdoshlar ta'siri: Do'stlar va tengdoshlarda ijtimoiy nazorat, o'smirlar uchun har qanday ijtimoiy vaziyatda muhim oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ular o'z do'stlari tomonidan qanday qabul qilinishlarini jiddiy ravishda o'ylashadi. - Muxtasarizlik: Doimiy ravishda o'zlarining harakatlari va fikrlarini baholash ularni ijtimoiy vaziyatlarda noqulay holatga olib kelishi va shuni his qilishlariga sabab bo'lishi mumkin. - Ta'sirchanlik: O'smirlar ko'pincha do'stlar va tanlangan guruhlar tomonidan qabul qilinishi yoki rad etilishi haqida xavotirda bo'ladilar. Bu ularni o'zlarini namoyon qilishdan cheklaydi. Ijtimoiy xavotirlanish belgilari: - Qarshilik: O'smirlar ijtimoiy vaziyatlarda orqaga tortilishlari, yangi odamlar bilan aloqa qilishda qiyinchiliklar tuzishi mumkin. - Fikrlar: Ular doimo o'zlarining fikrlarini boshqalar qanday qabul qilishlarini o'ylashadi. - Jismoniy alomatlar: O'smirlar ijtimoiy vaziyatlarda bezovtalik, yurak urishi, terlash, titroq kabi jismoniy belgilarga duch kelishadi. Ijtimoiy xavotirlarni yengish yo'llari: - O'z-o'zini anglash: O'smirlar o'zlarining kamchiliklarini qabul qilishi va ijtimoiy muhitda qanday muammolar yuzaga kelishi mumkinligini anglashlari muhimdir. - Muloqotni mashq qilish: O'smirlar oddiy suhbatlar orqali muloqot qilish ko'nikmalarini rivojlantirishlari zarur. - Qo'llab-quvvatlash: Oila, do'stlar yoki professional psixologlardan yordam olish, o'smirlar uchun ijtimoiy xavotirlanish bilan kurashishda muhimdir. - Qiziqishlar: O'smirlar uchun musiqadan, sportdan yoki san'atdan foydalanib, o'z qiziqishlarini rivojlantirish va sosial chaqiriqlardan qochishga yordam beradi. 2. O'quv xavotiri: Maktabdagi muvaffaqiyatsizlik, sinovlar yoki imtihonlar haqida xavotirlanish. O'smirlar akademik yuklama bilan bog'liq tahdidlar va o'zlarining o'qishdagi qobiliyatlarini baholaganida xavotirlanish his qilishlari mumkin. O'smirlik davrida o'quv xavotiri o'smirlar orasida keng tarqalgan va ko'plab faktorlar bilan bog'liq. Bu holat o'quvchilarning akademik muvaffaqiyatlariga, ruhiy salomatliklariga va umumiy farovonliklariga ta'sir ko'rsatadi. O'quv xavotirining sabablari: - O'qish bosimi: O'smirlar ko'pincha maktabdagi baholar, imtihonlar va o'qish rejalarida o'zlariga qo'yilgan yuqori talablar bilan yuzma-yuz kelishadi, bu ularni xavotirga solishi mumkin. Toshkent 2025 - Raqobat: O'smirlar o'z tengdoshlari bilan raqobatga kirishadilar, bu esa o'zlariga tayanish va muvaffaqiyatni his qilishda xavotirga olib keladi. - Fikrdagi qiyinchiliklar: Murakkab mavzular yoki o'rganish metodlari o'smirlar uchun xatoliklar va muvaffaqiyatsizliklar keltirib chiqarishi mumkin. - Oila va ijtimoiy bosim: Oiladagi kutishlar va ijtimoiy ta'sirlar o'smirlar uchun ta'sirli bo'lgan bosim manbalaridir. O'quv xavotirining belgilari: - Psixologik muammolar: O'smirlar o'quv vaziyatlarida bezovtalik, stress, depressiya yoki uyqusizlik kabi muammolarga duch kelishlari mumkin. - Jismoniy alomatlar: O'zini yomon his qilish, bosh og'rig'i, qorin og'rig'i yoki yurak urishi kabi jismoniy belgilar paydo bo'lishi mumkin. - O'qish faoliyatida o'zgarish: O'smirlar o'qishdan qochish yoki avvalgidan ko'ra past natijalarga ega bo'lishi mumkin. O'quv xavotirini yengish yo'llari: - Muvaffaqiyatga erishish juda muhim: O'smirlar o'z maqsadlarini reja qilish va ularga erishishga harakat qilishlari kerak. - Muloqot qilish: Oila a'zolari yoki do'stlar bilan his-tuyg'ularini baham ko'rish, o'smirlar uchun juda muhimdir. - Amaliyot va tayyorgarlik: O'smirlar tahlil qilish, takrorlash va o'quv materiallari bo'yicha oldindan tayyorgarlik ko'rish orqali o'zlarini yaxshi tayyorlashlari kerak. - Raqamlarni boshqarish: Vaqtni samarali boshqarish, o'rganishga bo'lgan yondashuvlarni o'zgartirish va umumiy stressni kamaytirish ularni yanada kuchli qiladi. O'smirlarda o'quv xavotiri tabiiydir, ammo bu ularning akademik va shaxsiy hayotlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ular uchun ko'mak va mos yozuvlarni olish, xususan, oila va o'qituvchilar tomonidan, ularni muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. O'quv xavotirini yengish uchun samarali strategiyalarni ishlab chiqish, o'smirlar uchun muhimdir. 3. O'z-o'ziga ishonch masalalari: O'smirlikda o'z-o'ziga ishonch haqida xavotirlar, tashqi ko'rinish, ijtimoiy maqom va o'ziga ishonch hissi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Bu o'zgaruvchan go'zallik standartlari va ijtimoiy ta'sirlar ta'siri ostida paydo bo'lishi mumkin. O'smirlik davri - bu shaxsiy rivojlanish va kimligini aniqlash jarayoni. Bu davrda o'z-o'ziga bo'lgan ishonch o'smirlarning ruhiy salomatligi, ijtimoiy munosabatlari va akademik muvaffaqiyatlari uchun juda muhim hisoblanadi. O'z-o'ziga ishonchning sabablari: Toshkent 2025 - Ijtimoiy ta'sirlar: Tengdoshlar, oilaviy muhit va ijtimoiy media o'z-o'ziga ishonchga katta ta'sir ko'rsatadi. O'smirlar ijtimoiy qabul va shartlar bilan bog'liq muammolarga duch kelishadi. - Yutuqlar va muvaffaqiyatsizliklar: O'smirlarning mini yutuqlari yoki muvaffaqiyatsizligi o'z-o'ziga ishonch hissini rivojlantirishi yoki pasaytirishi mumkin. - Vaziyatga moslilik: O'smirlar o'z qobiliyatlariga nisbatan qanday baho berishlarini bilishadi, bu esa ularning o'z-o'ziga ishonchini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. O'z-o'ziga ishonchsizligining belgilari: - Ijtimoiy izolyatsiya: O'smirlar boshqalar bilan aloqa qilishdan qochish va yolg'izlikni his qilishadi. - O'z qobiliyatiga nisbatan shubhalar: O'smirlar o'z qobiliyatlarini va imkoniyatlarini juda past baholashlari mumkin. - Qaror qabul qilishda qiynalish: O'z-o'ziga ishonchsizlik ularni ta'sirchan qarorlar qabul qilishlariga olib kelishi mumkin. O'z-o'ziga ishonchni oshirish yo'llari: - O'z-o'zini baholash: O'smirlar o'z muvaffaqiyatlarini aniqlash va ulardan kuch olishlari kerak. - Qo'llab-quvvatlash: Oila va do'stlardan qo'llab-quvvatlash, o'smirlar uchun o'z-o'ziga bo'lgan ishonchni oshiradigan muhim faktor hisoblanadi. - Ijobiy fikr: Ijobiy fikrlar, motivatsiya va o'z-o'zini baholashni oshirish orqali ishonchni rivojlantirish. - Ma'lumot olish: O'smirlar yangi imkoniyatlar va tajribalarni olish orqali o'z-o'ziga ishonchlarini orttira oladilar. O'smirlarda o'z-o'ziga bo'lgan ishonch masalalari muhim va murakkab jarayondir. Ular o'z-o'zini baholash, ijtimoiy ta'sirlar, shaxsiy yutuqlar bilan bog'liq o'z-o'ziga ishonchni rivojlantirish uchun muhim qadamlarni qo'yishlari kerak. Oila va jamiyat qo'llab-quvvatlashi, o'smirlarni yanada kuchli va ishonchli shaxslar bo'lishlariga yordam beradi O'smirlik davri o'sayotgan insonlar uchun muhim va murakkab davr hisoblanadi. Bu davrda oilaviy masalalar o'smirning mental va emotsional holatiga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin. Oila bilan bog'liq yetakchi xavotirlar quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Oila muammolari: Oiladagi muammolar, masalan, ota-onalar o'rtasidagi nizolar, o'zaro muloqotning yetishmasligi, o'zaro ishonchsizlik o'smirning psixologik holatiga ta'sir qilishi mumkin. Toshkent 2025 2. Oila qo'llab-quvvatlashi: O'smirlar ko'pincha oila qo'llab-quvvatlashiga muhtoj. Oila a'zolarining g'amxo'rligi va e'tibori o'smirlar uchun juda muhim. 3. Ommaviy bosim: O'smirlar o'zlarining do'stlari yoki jamiyatdan bosimni his qilishlari mumkin. Oila a'zolari bu bosimga qanday javob berayotganini o'zaro suhbatlashish orqali tushunishlari kerak. Oila sharoiti o'smirning umumiy rivojlanishidagi muhim faktor hisoblanadi. Yaxshi oila sharoiti quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi: 1. Ochiq muloqot: Oila a'zolari bir-birlari bilan ochiq va samimiy muloqot qilishi, o'smirning fikrlarini va his-tuyg'ularini eshitishi muhimdir. 2. O’smirlarni qo'llash: O'smirlar o'zlarini oila a'zolari tomonidan qo'llab- quvvatlanganligini his qilishlari kerak. Bu ularning o'zligini shakllantirishda va stressga qarshi kurashishda yordam beradi. 3. Oila ajralishi va ta'sirlari: Oila ajralishi, albatta, o'smirlar uchun qiyin davr. Bu holat ularning psixologik holatiga va ijtimoiy munosabatlariga ta'sir qilishi mumkin. Kelajakka bo’lgan xavotirlar: O'smirlik davrida kelajak bilan bog'liq xavotirlar juda keng tarqalgan. Bu xavotirlar o'smirning psixologik holatiga va rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin. Quyida asosiy xavotirlarni keltirish mumkin: 1. Kasb tanlash: O'smirlar o'zlarining kelajagi va kasbiy yo'nalishlarini qanday tanlashlarini o'ylab, ko'plab savollarga duch keladilar. Ular o'z qiziqishlari va qobiliyatlariga mos keladigan kasbni qanday tanlashi to'g'risida xavotirda bo'lishi mumkinlar. 2. Ta'lim va muvaffaqiyat: O'smirlar ko'pincha ta'limdar, kurslar va imtihonlarni o'tishga tayyorgarlikda xavotirda bo'lishadi. Ular muvaffaqiyatga erishmaslik yoki najmatan zamonning talablariga javob bermaslikdan qo'rqishlari mumkin. 3. Ijtimoiy muvaffaqiyat: O'smirlar o'z ijtimoiy hayotlari va do'stlik munosabatlari haqida ham xavotirda bo'lishadi. Ular o'zlariga do'st topish, ijtimoiy guruhlarga qabul qilinish va o'z obro'sini saqlash haqida kayfiyatda bo'lishi mumkin. Xavotirlarni yengish usullari O'smirlar o'z kelajaklariga oid xavotirlarni yengishda bir nechta usullardan foydalanishlari mumkin: 1. Ochiq muloqot: O'smirlar o'z fikrlarini va his-tuyg'ularini ota-onalari yoki o'qituvchilari bilan baham ko'rishlari juda muhim. Bu, xavotirlarni yengishda yordam berishi mumkin. Toshkent 2025 2. Reja tuzish: O'smirlar kelajakni rejalashtirish orqali o'zlarini tayyorlashlari mumkin. O'z maqsadlarini aniqlash va ularga erishish uchun qadamlarni belgilash muhimdir. 3. Stressni boshqarish: Meditatsiya, sport yoki ijodiy faoliyat orqali stressni kamaytirish va ijobiy energiyani oshirish o'smirlar uchun foydali bo'lishi mumkin. Xavotirlanish holati yorqin ifodalangan shaxs atrofimizni o‘rab turgan dunyoni xavf xatar, qo‘rqinch, tahlikali tarzda idrok qilishiga moyillik bo‘ladi. Ko‘pincha chet ellik psixolog olimlar xavotirlanishni shaxs holati sifatida qaraydilar va shu mazmunda bir qator nazariyalarni yaratganlar. Insonning salbiy tajribalari orasida xavotir alohida o‘rin tutadi, bu ko‘pincha ish qobiliyatini pasayishiga, ish samaradorligini va muloqotdagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Xavotiri kuchaygan odam keyinchalik turli xil somatik kasalliklarga duch kelishi mumkin. Xavotirlanish hodisasini va uning paydo bo‘lish sabablarini tushunish juda qiyin. Xavotirda biz, qoida tariqasida, bitta hissiyotni emas, balki har xil hissiyotlarning birlashuvini boshdan kechiramiz, ularning har biri bizning ijtimoiy munosabatlarimizga, somatik holatimizga, idrokimizga, fikrlashimizga, xatti-harakatlarimizga ta sir qiladi. Shuni yodda tutish kerakki, turli xil shaxslarda ʼ xavotirlanish holati turli xil hissiyotlardan kelib chiqishi mumkin. Xavotirning sub ektiv ʼ tajribasidagi asosiy tuyg‘u qo‘rquvdir. Umuman olganda, xavotirni boshdan kechirayotgan o’smir shaxsida bu holatda yoqimsiz his-tuyg‘ular mavjud bo‘lib, ular quyidagi ikki komponent bilan ifodalanadi: 1) fiziologik hislar to‘g‘risida xabardorlik (yurak urishi, terlash, oshqozonda bo‘shliq, ko‘krak siqilishi, tizzalarning qisilishi, titroq ovozi) 2) uning asabiylashayotgani yoki qo‘rqayotganini anglash. Ba zida ʼ bezovtalik uyat hissi bilan kuchayadi. Misol qiladigan bo‘lsak: «Boshqalar mening qo‘rqayotganimni ko‘rishadi» O’smir bu yoshda xuddi kattalar singari keng qamrovli tahlil etishni o‘rgana boshlaydi. O’smir tafakkurning nazariy darajaga qanchalik tez ko’tarila olishi, o’quv materiallarini tez va chuqur egallashi uning intellektini ham rivojlanishini belgilab beradi. O’smir tafakkur ko’pincha umumlashtirishga moyil bo’ladi. O‘smirlik davrida intellektning yuqori darajada rivojlangan bo’lishi qimmatli va obro‘li xisoblanadi O’smir shaxsida va uning bilishga qiziqishidagi o’zgarishlar o’zaro bog’liq bo’ladi. Ixtiyoriy psixik jarayonlarning rivojlanishi o’smirdagi shakllanib kelayotgan shaxs mustaqilligiga tayanadi, o’zining shaxsiy xususiyatlarini anglash va shakllantirish imkoniyatlari esa undagi tafakkuriy rivojlanishi bilan belgalanadi. O’smirlik davrida diqqat, xotira, tasavvur to’la mustaqillik kasb etib, endi ularni o’z ifodasiga ko’ra boshqara oladigan bo’ladi. Bu davrda qaysi yetakchi funksiya (diqqatni, xotirani yoki tasavvur) ustunlik qilayotgani yaqqol namoyon bo’lib, har bir o’smir o’zi uchun ahamiyatliroq bo’lgan funktsiyani e’tiborga olish imkoniyatiga ega bo’ladi. Toshkent 2025 II BOP Xavotirlikning fikrlash, idrok etish va o‘rganishga ta sirini hisobga olish kerak - bu ʼ nafaqat vaqt va makonni, balki odamlarni va hodisalarning ma nosini idrok qilishda ʼ chalkashlik va bezovtalikni keltirib chiqaradi. Bu o‘rganishga xalaqit berishi va diqqatni jamlash qobiliyatini pasaytirishi, ko‘payishni buzishi va bir-birlari bilan (assotsiatsiyalar) bog‘liqlik qobiliyatini buzishi mumkin. Xavotirga tushgan bola atrofdagi hayotdan ma lum mavzularni tanlashga moyil bo‘ladi va boshqalarni ʼ e tiborsiz qoldirib, uning haqligini isbotlash uchun, turli xil usullar orqali boshqalarga ʼ va o’ziga nisbatan munosabat bildirishni boshlaydi. Bola o‘z qo‘rquvini shu tarzda oqlaganida, uning xavotiri selektiv reaktsiya bilan kuchayadi, bu esa tashvishning kuchli doirasini yaratadi, idrok yetishmovchiligi va xavotirni kuchaytiradi. Kattalashishdagi psixologik qiyinchiliklar, talabchanlik darajasi bilan «Men» obrazidagi qarama-qarshilik shunga olib keladiki, o‘smir uchun xos bo‘lgan emotsional zo‘riqish o‘spirinlik davrini ham qamrab oladi. O‘smirlik davri haqida izlanishlardan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki bu davrda muloqot jarayonida ham xavotirlanish hissi namoyon bo‘ladi bu ota-ona va tengdoshlari bilan bo‘lgan muloqatda yaqqolroq aks etish Soʻnggi paytlarda “emotsional intellekt” tushunchasi juda koʻp ishlatiladigan boʻlib qoldi. U nimani anglatadi? Psixologlar uning juda ko p tarkibiy qismlarini ajratib ko rsatadilar, lekin umuman ʻ ʻ olganda bu — insonning o z hissiyotlarini tushunib anglay olishi, nazorat qilishi va ʻ boshqalarga hamdard bo la olish qobiliyatidir. Kimdir buning uddasidan yaxshi chiqsa, ʻ boshqa birov unchalik eplolmaydi. Ko pincha, hatto alohida test o tkazmasdan turib ham insonning emotsional intellekti ʻ ʻ darajasini bilish mumkin. Emotsional intellekt darajasi yuqori bo lgan kishilar boshqa ʻ odamlarni o ziga jalb qilishni va o zini yaxshi ko rsatishni biladi. Bunday insonlarning ʻ ʻ ʻ yonida bo lish yoqimli, ular do stona, xayrixoh kishilar bo lib butun olamga ijobiy ʻ ʻ ʻ qaraydilar. Emotsional intellekt darajasi yaxshi rivojlanmagan insonlar esa muomalasiz, qo pol va jahldor bo lib ko rinadi. ʻ ʻ ʻ O z emotsiyalaringizni yaxshiroq tushunib, bilib olish uchun, har gal ularni his ʻ qilganingizda ularga nom qo yishingiz kerak. Masalan, kuniga bir necha marta, sizda ʻ qandaydir hissiyotlar uyg ongan mahalda, o zingizga “men hozir aynan nimani his ʻ ʻ qilayapman?” va “men nima uchun buni his qilayapman?”, deb savol bering. Stress holatida va asabingiz tarang bo lgan sharoitda bunday qilish ayniqsa muhimdir. ʻ Faqatgina o z emotsiyalaringizni tushunib, anglay olsangizgina siz ularni nazorat ʻ qilishni o rganasiz. ʻ Qilmoqchi bo lgan ishlaringizning aksini qiling. Ya’ni his-tuyg ular, emotsiyalarga ʻ ʻ to lib-toshgan paytingizda, sizda biror narsa qilish istagi tug ilsa shuning teskarisini ʻ ʻ Toshkent 2025 qiling. Masalan, agar bir insondan jahlingiz chiqsa va siz uni xafa qilmoqchi bo lsangiz ʻ — unga kulib qarang va biron-bir shirin so z aytib ko ring. ʻ ʻ Boshqa kishilar nimani his qilayotganini bilib, tushuna olmasangiz, ular bilan normal munosabatlar qurishning iloji bo lmaydi. Avvalambor o zingizga “Men kimman?” deb ʻ ʻ savol bering va keyingina “Men nima his qilyapman” deb so rang. Inson o zini ʻ ʻ tushunishni o rganishi kerak, o z hissiyotlarini aniqlay olgan insongina boshqa ʻ ʻ birovning hissiyotlarini tahlil qila oladini ko‘ramiz. Ushbu davrning inson hayotidagi muammolari o'smirlarning o'zlari tomonidan etarli darajada batafsil muhokama qilinmoqda, lekin, asosan, ularning nuqtai nazaridan. Bundan tashqari, har bir o'smir uning muammosi eng favqulodda ekanligi va hech kimni tushunmagani ko'rinadi. Biroq, keyinchalik (o'smirlarning o'zlarini ajablantiradiganlari ko'p), muammolarning aksariyati biroz qisqartiriladi, juda yaxshi tasniflanadi. 1. Tashqi muammolar Tashqi masalalar, ya'ni. tashqi ko'rinishi, o'g'il va qiz bolalarning bir xil darajasiga ta'sir qiladi. Faqatgina bolalar bu haqda kam gapirishadi, chunki ular o'zlarining hamma narsalarini o'zlari hal qilishlari kerak. 2. Hyperseksualizm Hozirgi vaqtda jinsiy rivojlanish gormonlar darajasida o'zgarishlarga uchraydi. Jinsiy gormonlar titrasining ortishi erkaklarda ham, qizilda ham jinsiy istak paydo bo'lishiga sabab bo'ladi. 3. "Men eng aqlli odamman" Voyaga etmaganlarning 2-bandga asoslangan o'smirlar muammosini tushunmasligini hisobga olgan holda, ota-onalar bilan birinchi marta "shaxsiy" mavzularda, keyin esa umuman olganda gapirishdan qochmang. Barkamol maximalizmning bir qismi o'tish davrining ruhiyatining xususiyatlariga bog'liq, ikkinchisi - gormonlar va metamorfopsiyaning ta'siri bilan (tananing buzuq hissi), bu o'smirni har qanday tanqidga ayniqsa zaiflashtiradi. Vaqt o'tishi bilan tananing ahvoli barqarorlashganda, ko'plab "muammolar" unutiladi. Esingizda bo'lsin, o'smirlarning gormonlaridan kelib chiqadigan stress ba'zi kasalliklarni keltirib chiqarishi va travmatizmni kuchaytirishi mumkin. Zamonaviy o'smirlar jamoasi axborot texnologiyalaridan sezilarli darajada ta'sir ko'rsata olishiga shubha yo'q, ba'zida juda zararli. Millionlab o'smirlar va hatto kichik yoshdagi bolalar uchun ularning fikri, ota- onalarining emas, balki musiqiy butlarga, kino yulduzlariga bo'lgan munosabati birinchi Toshkent 2025 o'rinda turadi. Bolaning kompyuter yoki televizor ekranidagi belgi bilan bolani olib tashlashi nima bo'ladi, chunki bu o'smir uchun odatiy hodisa? Hechqisi fojiali emas, albatta, bu hammasi emas, chunki har bir kattalar bir paytlar o'smirlarda va musiqa va kino kabi sevinchli bo'lgan. Bu savol bolaning televizorni tomosha qilish yoki butun dunyo bo'ylab Internet tarmog'iga chiqishlarini taqiqlash emasmi, balki u ota-onaning nuqtai nazari bilan qiziqib qolmasligi, onasi yoki otasining fikriga quloq solishi, u bilan gaplashishni istamasligi, tajribalarini yoki quvonchlarini baham ko'rishadi. Bolaning ota-onaning fikriga qiziqishini davom ettirish uchun men faqatgina ekranda yoki monitorda emas, balki oilaviy jamiyatda ota-onalar farzandini xursand qiladigan qo'shma tadbirlarni tashkil qilishda doimo tashabbus ko'rsatishlari kerak. filmda, sevimli rassomingizning kontsertida, yoki bolaning kayfiyatiga yoki istaklariga qarab parkda yurish mumkin. Ota-onalarning qiladigan asosiy xatosi, agar ular ota-onalarning manfaatlaridan tubdan farq qilsa ham, o'smirning manfaatlariga qiziqish bildirmaslikdir. Bolaning ota-onasini qo'llab-quvvatlashini bilish juda muhim bo'lgani uchun, bu holda u uni oiladan qidirmaydi, shuning uchun undan uzoqlashadi. Kompyuter yoki televizorga qiziqish uyg'otgan o'smirning ota-onasi bilan hech qanday aloqasi bo'lmagan vaziyatlarni ham eslatib o'tish lozim. Bunday holatlarda bunday holatlar bir zumda paydo bo'lmasligini yodda tutish kerak, biroq, ota-onalarning ba'zilari o'z farzandlarining hayotiga g'amxo'rlik qilishni to'xtatib qo'ydi va shu bilan u o'zini butunlay ichki dunyoga cho'mdirdi. Bu vaziyatdan chiqish yo'li menga quyidagicha ko'rinadi. Ota-onalar o'smirning nimaga qiziqishini aniqlashga harakat qilishlari kerak, unga ehtiros hissini oddiygina vaqt sarflashiga ishonch hosil qilishlari kerak. Axir, aks holda bola oiladan ham ko'proq harakat qiladi va bunday holatda mutaxassislar yordamiga murojaat qilish kerak bo'ladi. Shunday qilib, bolaning ishonchini va qiziqishini yo'qotmaslik uchun ota-onalarga berilishi kerak bo'lgan maslahat, o'z farzandlari bilan imkon qadar ko'proq vaqt sarflash, uning dunyoqarashiga qiziqish ko'rsatishi, ommaviy axborot vositalarining ta'siri ostida bo'lish, uni qiziqtirmoqchi, bu sizga foydali ko'rinadi. Misol uchun, bir kun sizning sevimli o'smir ishtirokidagi filmga borish uchun, va keyingi kuni u butun oilasi bilan teatrga boradi. Bunday holatda, o'smir o'z tajribasiga va fikrlarini ota-onasi bilan baham ko'rishni xohlamasdan, bolaning sevimli mashg'ulotlari haqida bilib, ota-onasiga vaqtincha boshqa joylarni o'rganishga yordam beradi. Ma’lumki, emotsional intellekt shaxsning yuqori darajada rivojlangan o z his ʻ tuyg‘ularini va boshqa odamlarning his-tuyg ularini tushunish, ularni boshqarish ʻ qobiliyati bo‘lib, uni tadqiq etish psixologiya fanida emotsional intellekt muammosiga doir qator yangicha yondashuvlarni yuzaga keltirishi ehtimoldan holi emas. Psixologik mazmunga ko‘ra, emotsional intellekt- bu boshqa odamlarning his-tuyg‘ularini yengil tushunish yoki intellektual jarayonlarga asoslangan emotsiyalarning asoslanishu hamdir. Toshkent 2025 Insondagi emotsional ongning barcha tarkibiy qismlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo lib, ularning o zaro bog‘liqligi shaxslararo munosabatlarning samarali kechishiga ʻ ʻ yordam beradi. Emotsional intellekt zamonaviy psixologiyada jadal rivojlanayotgan tadqiqot sohalaridan biridir. Ushbu hodisaga ko‘plab tadqiqotchilar tamonidan taxlil qilingan. Emotsional intellekt - bu hissiyotlarni anglash, boshqa odamlarning va ularning shaxsiy maqsadlari, g‘ayratlari va istaklarini anglash qobiliyati, shuningdek amaliy muammolarni hal qilish uchun ularning his-tuyg‘ulari va boshqa odamlarning his-tuyg‘ularini boshqarishdir. O‘zining his-tuyg‘u larini boshqarmasdan, inson o’z kasbiy faoliyatida va shaxsiy hayotida muvaffaqiyatga erisha olmaydi, chunki umumiy muammolarni muvaffaqiyatli hal qilish hissiyotlarni anglash va bilan bog‘liq. Aksariyat emotsional vaziyatlarda aql-idrok bilan hukm qilinishi kerak bo‘lgan holatlar mavjud. Emotsiyalarni boshqarish va nazorat qilish shaxsning muhim qobiliyatidir. Bu borada ko‘plab tadqiqodlar amalga oshirilgan masalan: A.K. Kravtsova hissiy aql va jamoadagi etakchilik masalalarini ko‘rib chiqadi. T.I.Solodkova o‘qituvchilar ishida emotsional intellektning resurs imkoniyatlarini tahlil qiladi, K.S. Kuznetsova, I. N. Meshcheryakova va boshqalar turli yoshdagi odamlarda emotsional intellektning dolzarb muammolarini o‘rganadilar. 1930-yillarning boshlarida L.S.Vigotskiy ham ta’sirlarning o‘zi, ham hissiyotlarni yanada murakkab psixologik tizimlar bilsn birlashtiruvchi aloqalar tartibi va aloqalarini o‘rganish muammosini aniqladi va u ilmiy psixologiyaning asosiy vazifasi deb belgiladi. Hissiy holatlar va intellektning birligi va o‘zaro bog‘liqligi haqidagi g‘oyalarni yana bir taniqli rus olimi A.N.Leontevning asarlarida kuzatish mumkin, u tafakkurni hissiy faoliyatdan ajralgan xolda ko ‘rib chiqish mumkin emasligini va hissiyotlarning eng muhim xususiyati ularning ichida ekanligini ta’kidladi. 1930-yillardayoq psixolog Edvard Torndayk “ijtimoiy intellekt” tushunchasini boshqa odamlar bilan til topisha olish qobiliyati deb ta’riflagan edi. 1940- yillarda psixolog Devid Veksler aqlning turli xil samarali komponentlari odamlarning hayotda qanchalik muvaffaqiyatli bo‘lishida muhim rol o‘ynashi mumkinligini taklif qildi. Emotsional intellekt haqida tajribali psixolog Jon Gottman, biz to‘g‘ri deb hisoblagan xatti-harakatlarning stereotiplari bolaning hissiy intellektini (EQ) rivojlantirishga yordam bermasligini aniq ko‘rsatgan holda, quidagilarni ta’kidlagan:- Bolaning his- tuyg ‘ulariga e’tibor bering;- Farzandingiz bilan o‘rganish va muloqot qilish imkoniyati sifatida hissiy ifodadan foydalaning;- Empatiy ko‘rsating va bolaning kayfiyantini yaxshiroq tushuning;- Farzandingizga qiyin vaziyatlar va muammolarni yengishga yordam bering. Emotsional intellekt, boshqa narsalar qatori chuqur hamdardlik, o‘zingizni yo‘qotmasdan boshqalarga donolik bilan raxbarlik qilish va ularga ergashish , boshqalarning chegaralarini hurmat qilish va o’z iste’dodlaringizni rivojlantirish sevgi va qo‘llab quvvatlashni qabul qilish va berish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Fan emotsional intellektni 5 ta alohida kompanentga ajratadi. Birinchi uchtasi o‘ziga, qolgan ikkitasi esa tashqi dunyoga tegishli: 1. O‘ziga ishonch: 2. O‘z-o‘zini tartibga solish: 3. O‘z-o‘zini rag‘batlantirish: - 4. Empatiya: 5. Ijtimoiy kompetensiya. Toshkent 2025 Hissiy intellekt (EQ) - bu his-tuyg‘ularni idrok etish, sharhlash, namoyish qilish, nazorat qilish va boshqalar bilan samarali va konstruktiv muloqot qilish va ular bilan aloqa qilish uchun foydalanish qobiliyati. Bu his-tuyg‘ularni ifodalash va nazorat qilish qobiliyati juda muhim, ammo boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish, talqin qilish va ularga javob berish qobiliyati ham muhimdir. Hissiy intellektning ba‘zi asosiy belgilari va misollari: • Odamlar nimani his qilayotganini aniqlash va tasvirlash qobiliyati • Shaxsiy kuchli va cheklovlarni bilish • O‘ziga ishonch va o‘zini o‘zi qabul qilish • Xatolardan voz kechish qobiliyati • O‘zgarishlarni qabul qilish va qabul qilish qobiliyati • Kuchli qiziqish hissi, ayniqsa boshqa odamlarga • Boshqalarga nisbatan hamdardlik va tashvish hissi • Boshqa odamlarning his-tuyg‘ulariga nisbatan sezgirlikni ko‘rsatish • Xatolar uchun javobgarlikni qabul qilish • Qiyin vaziyatlarda his-tuyg‘ularni boshqarish qobiliyati Emotsional intellekt bu barchamizda yashiringan hissiyotlarimiz bo‘lishi ham ehtimol, aytaylikki, o‘smirning hissiyotlari bilan xech kim qiziqmadi, u esa olamga jar soldi; menga e’tibor kerak, menga yordam kerak, lekin xech kim uni eshitmadi va oqibatda uning hissiyotlari javobsiz qoldi. Oqibat unda hissiy intellekt borgan sari pasayib biror- bir faoliyatga bundan buyon hissiyotini ishlatmaslikka qaror qildi. Natijada biorobotga aylana boshladi, shuning uchun ham jamiyatda emotsionla intellktning nechog‘li muhim ekanligini barchamiz tushunshimiz va anglab olishimiz darkor. Zeroki, davlatimiz tomonidan yaratilayotgan imkoniyatlar ayni vaqtda yoshlarda aqliy va hissiy tomonlarini yutuqlarini olib chiqib berihsi mumkin. Bu esa yangidan-yangi fikrlarni va innovatsiyalarni beradi. Emotsional intellekt (EI) - bu o'z hissiyotlarini va boshqalar hissiyotlarini tushunish, boshqarish va ifodalash qobiliyatidir. O'smirlar uchun emotsional intellekt rivojlanishi juda muhim bo'lib, quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi: 1. Hissiyotlarni tushunish: O'smirlar o'z hissiyotlarini aniqlash va ularga to'g'ri baho berishni o'rganishlari kerak. Bu, o'z his-tuyg'ularini qaerda va qanday paydo bo'lishi, shuningdek, ularni qanday boshqarishni bilishni o'z ichiga oladi. 2. Boshqalar hissiyotlarini anglash: O'smirlar boshqalar hissiyotlarini tushunish va empatiya ko'rsatish orqali ijtimoiy aloqalarini mustahkamlashlari mumkin. Ular Toshkent 2025 boshqalar bilan boshqa odamlar bilan aloqalar va munosabatlar hosil qilishda yaxshi tarzda muvaffaqiyat qozonishlari mumkin. 3. Hissiy muvofiqlik: O'smirlar turli vaziyatlarda o'z hissiyotlarini boshqarish qobiliyatini rivojlantirish orqali stressga, tashvishlarga yoki boshqa salbiy hissiyotlarga qarshi kurashishda foydali bo'lishlari mumkin. Emotsional intellektni rivojlantirish usullari O'smirlar emotsional intellektni rivojlantirish uchun quyidagi usullardan foydalanishlari mumkin: 1. Hissiyotlarni ifodalash: O'z his-tuyg'ularini yozma yoki og'zaki tarzda ifodalash orqali o'smirlar o'zlariga qulay va osonroq hissiyotlarni baholashni o'rganishlari mumkin. 2. Ijtimoiy munosabatlar: Do'stlar va oila bilan muloqot qilish, turli vaziyatlarda hissiyotlarni muhokama qilish o'smirlarga emotsional intellektni shakllantirishda yordam beradi. 3. O'qish va ta'lim: Emotsional intellektni rivojlantirish bo'yicha kitoblar, kurslar yoki dasturlar bilan tanishish orqali o'smirlar ko'proq bilim olishlari mumkin. Emotsional intellekt o'smirlar uchun nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash va muvaffaqiyatli bo'lish yo'lidagi muhim elementdir. Emotsional intellekt o'smirlarning hayoti davomida ularning hissiy va ijtimoiy salomatligini ta'minlaydi. Bu jarayonni yanada chuqur o'rganishga ko'maklashuvchi ayrim qo'shimcha jihatlar mavjud: 1. Hissiy savodxonlik: O'smirlar o'z hissiyotlarini anglash uchun hissiy savodxonlikni rivojlantirishlari zarur. Bu, hissiyotlar haqida yanada chuqur tushunish, turli hissiyotlar o'rtasidagi farqni bilish va ularni to'g'ri baholashni o'z ichiga oladi. Masalan, xafagarchilikni qanday anglash va uni qanday yengish kerakligini bilish. 2. O'z-o'zini boshqarish: O'smirlar stressli vaziyatlarda qanday o'zlarini tutishni o'rganishlari muhimdir. O'z-o'zini boshqarish qobiliyatlari o'z hissiyotlarining vaqtida va to'g'ri ifodalanishini, shuningdek, boshqalar bilan muloqot qilishda muvozanatni saqlashga yordam beradi. 3. Ijtimoiy ko'nikmalar: Emotsional intellektning muhim jihati sifatida o'smirlar ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirishlari kerak. Bu, suhbatlashish, e'tibor berish, muammolarni hal qilish va boshqalar bilan samarali muloqot qilish qobiliyatlarini o'z ichiga oladi. Emotsional intellekt va o'smirlardagi muammolar Toshkent 2025 O'smirlar emotsional intellektni rivojlantirish suhbatlari orqali ko'plab muammolarni yengishga muvaffaq bo'lishlari mumkin: 1. Tashvish va depressiya: Emotsional intellektni rivojlantirish o'smirlarga o'z hissiyotlarini uyg'otish va o'zlarini qanday his qilishlarini bilishga yordam beradi, bu ularni tashvish va depressiyadan saqlaydi. 2. Ijtimoiy izolyatsiya: O'smirlar o'rtasida ijtimoiy aloqalarni kuchaytirish, ularning o'zaro munosabatlarini yanada sifatli qilishga yordam beradi. Yuqori emotsional intellektga ega o'smirlar ko'proq do'stlar orttirishlari va ijtimoiy muhitda o'z o'rnini topishlari mumkin. 3. O'qish muvaffaqiyati: Emotsional intellekt o'smirlarga o'z his- tuyg'ularini boshqarish va muvaffaqiyatli o'qish jarayonida stressni yengishga yordam beradi, bu esa ularga akademik muvaffaqiyatlarga erishishda yordam beradi. Xavotirlanish emotsional intellektga turli jihatlar orqali ta'sir ko'rsatadi. Bu ta'sirlarning ijobiy va salbiy tomonlarini ko'rib chiqamiz. Salbiy tomonlari 1. Qobiliyatlarni kamaytirish: Xavotirlanish kuchli bo'lsa, o'smirlarning o'z hissiyotlarini anglash va boshqarish qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Bu, o'z his- tuyg'ulari asosida qaror qabul qilishni qiyinlashtiradi. 2. Ijtimoiy aloqa uzilishlari: Xavotirlangan o'smirlar boshqalar bilan samimiy va ochiq muloqot qilmaydilar. Bu, do'stlik va ijtimoiy aloqalarining zaiflashishiga olib kelishi mumkin. 3. Stress va tushkunlik: Xavotirlanish hissiy stressni oshirishi mumkin, bu esa salbiy his-tuyg'ularni orttiradi va depressiya kabi muammolarga sabab bo'lishi mumkin. 4. O'z-o'zini baholash pasayishi: Xavotirlangan o'smirlar ko'pincha o'zlariga bo'lgan ishonchni yo'qotadilar, bu esa o'z hissiyotlarini ifodalashda mashaqqat tug'diradi. Ijobiy tomonlari 1. Hissiyotlarni anglash: Xavotirlanish, o'smirlarni o'z hissiyotlarini va boshqalar hissiyotlarini yaxshiroq anglashga undashi mumkin. Ular qiyin vaziyatlardan qanday o'tishni va o'z his-tuyg'ulari bilan ishlashni o'rganish imkoniyatiga ega bo'lishadi. 2. Empatiya: Xavotirlanish boshqalarga empatiya ko'rsatishga yordam berishi mumkin. O'z hissiy muammolari tufayli, o'smirlar boshqalarning hissiyotlariga qiziqishi va ularga yordam berishga intilishi mumkin. Toshkent 2025 3. Muammolarni hal qilish qobiliyati: Xavotirlanish odamni muammolarni chuqurroq o'rganishga va ularni hal qilishga undaydi. Bu, o'smirlarga qiyin vaziyatlarda o'z hissiyotlarini boshqarishga va qiyinchiliklarga yechim topishga yordam beradi. 4. Ichki motivatsiya: Xavotirlanish, o'smirlarni o'z his-tuyg'ularini rivojlantirishga va ularga erishish uchun harakat qilishga undashi mumkin. Bu, o'zlarini yaxshilash va muvaffaqiyatga erishish yo'lida ijobiy rol o'ynashi mumkin. 12 yoshdan keyin esa qiz bolalar ancha xavotirlidirlar. Bunda qiz bolalar o‘zaro boshqa odamlar bilan munosabat yuzasidan hayajonlanadilar, o‘g‘il bolalarni esa ko‘proq darajada zo‘ravonlik va jazo xavotirga soladi. Nojo‘ya xatti-harakat sodir etgan qizlarni oyisi yoki pedagog u haqida yomon fikrga borishi, dugonalari u bilan o‘ynashdan voz kechishi tashvishga soladi. Bunday vaziyatda o‘g‘il bolalar ko‘proq kattalar ularni jazolashlari yoki tengdoshlari urishlaridan qo‘rqadilar. Kitob mualliflari ta’kidlaganlaridek, o‘quv yili boshlanganidan 6 hafta o‘tgach o‘quvchilarda xavotirlilik darajasi oshadi va ular 7-10 kunlik ta’tilga ehtiyoj sezadilar. Bolaning xavotirliligi uning atrofidagi kattalar xavotirliligining darajasiga bog‘liq. Pedagog yoki ota-onaning yuqori xavotirliligi bolaga o‘tadi. Xayrixoh munosabatda bo‘lgan oilalardagi bolalar tez-tez janjal bo‘ladigan oila bolalaridan ko‘ra kamroq xavotirlanadilar. Shunisi qiziqki, ota-onalar ajrashgach, oiladagi janjallar tugaganida bolaning xavotirlilik darajasi pasaymaydi, aksincha birdan oshib ketadi. Psixolog Y. Brel shunday qonuniyatni ham aniqladi: bolalar xavotirliligi ota-onalar o‘z ishi, yashash sharoiti, moddiy ahvolidan qoniqmagan hollarda ham o‘sar ekan. Ehtimol, shuning uchun ham bugungi kunda xavotirli bolalar soni uzluksiz oshayotgandir. Oilada ota-ona tarbiyasining hukm ron usuli ham bolaning ichki xotirjamligi yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Shunday fikr mavjudki, o‘quv xavotiri maktabgacha tarbiya yoshidayoq shakllanish ni boshlaydi. Bunga tarbiyachi ishining turli usullari, bolani boshqalar bilan doimiy solishtirish, qo‘yiladigan yuqori talab ham sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ota-onalar farzandi erta yoshdan bilim olishi uchun ko‘p sonli o‘qituvchilarni yollaydi, natijada bola soatlab topshiriqlarni bajaradi. Kichkintoyning chiniqmagan va jadal ta’limga tayyor bo‘lmagan organizmi bunday bosimga bardosh berolmaydi, go‘dak betob bo‘ ladi, o‘qish ga ishtiyoqi yo‘qoladi, yaqinlashib kelayotgan o‘quv mavsumi yuzasidan xavotiri ortadi. Xavotirlilik nevroz yoki boshqa psixik buzilishlar bilan aloqador bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda tibbiy mutaxassis yordami zarur. Maktabgacha tarbiya muassasasi va maktablarda xavotirli bolalar bilan ishlash oson emas. Hatto boshqa kategoriyadagi “muammoli” bolalar bilan ishlashdan ko‘ra og‘irroq, chunki giperfaol yoki tajovuzkor bolalar sinfda yaqqol ajralib turadilar, xavotirli bolalar esa o‘z muammolarini o‘zida saqlashga intiladi. Ular hodisaning o‘zidan emas, balki oldindan his qiladigan tuyg‘u ta’sirida qo‘rquvga tushadilar. Ko‘pincha ular eng yomonini kutadilar. O‘zlarini himoyasiz his qilib, yan gi o‘yinlarni o‘ynashdan, Toshkent 2025 faoliyatning yangi turiga kirishishdan cho‘chiydilar. Ular o‘zlariga nisbatan talabchan va tanqidiy ko‘z bilan qaraydilar. Bunday bolalarning o‘z-o‘zini baholashi past darajada, hatto o‘zlarini hamma narsada boshqalardan yomon, o‘ta xunuk, aqlsiz, qovushmagan deb o‘ylaydilar. Xavotirni boshqarish va xavotirlanishni pasaytirish qanday amalga oshiriladi? Chuqur nafas olishni mashq qiling Chuqur nafas olish mashqlari tinchlanish va stress darajasini darhol kamaytirishga yordam beradi. 4-7-8 texnikasini sinab ko‘ring: 4 hisobda burun orqali nafas oling, 7 hisobda nafasingizni ushlab turing, so‘ngra 8 hisobda og‘zingizdan nafas chiqaring. O‘zingizni xotirjam va tinch his qilish uchun bir necha marta takrorlang. Meditatsiya qiling -Meditatsiya – nafaqat dam olish, balki ongni oshirish usuli hamdir. Tinch joy toping, qulay o‘tiring va nafas olish yoki mantrani takrorlashga e’tibor qarating. Kundalik meditatsiya amaliyoti tashvishlarni kamaytirish va ichki xotirjamlikni mustahkamlashga yordam beradi. -Jismoniy faoliyat bilan shug‘ullaning Muntazam jismoniy mashqlar stress gormonlarini kamaytirishga yordam beradi va endorfin – baxt gormonlarini oshiradi. Ertalab yugurish, yoga, suzilish yoki ochiq havoda sayr qilishdan qat’i nazar, o‘zingiz yoqtirgan mashg‘ulotlarni tanlang. -Vaqtingizni rejalashtiring Ishlarni yaxshi tashkil etish va rejalashtirish kundalik vazifalarni ortiqcha stresssiz bajarishga yordam beradi. Dam olish va tiklanish uchun ko‘p vaqtingiz bo‘lishi uchun vazifalar ro‘yxatini tuzing, ustuvorliklarni belgilang va vaqtingizni taqsimlang. Sog‘lom turmush tarzini saqlang -To‘g‘ri ovqatlanish, yetarlicha uxlash va yomon odatlardan voz kechish sog‘lom turmush tarzining asosidir. Bunday odatlar jismoniy va hissiy sog‘lig‘ingizni mustahkamlaydi, bu esa sizni stress va xavotirga kamroq moyil qiladi. -Yaqinlaringiz bilan suhbatlashing Oila va do‘stlarni qo‘llab-quvvatlash stressni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Ochiq va samimiy suhbat, tajribangizni baham ko‘rish va qo‘llab-quvvatlash imkoniyati asabiy zo‘riqishni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. -Xobbi uchun vaqt ajrating Sevimli mashg‘ulotlaringizga vaqt ajratish muammolardan va stressdan xalos bo‘lishga yordam beradi. O‘qish, rasm chizish, bog‘dorchilik yoki ovqat pishirish – sizga quvonch va xotirjamlik keltiradigan mashg‘ulotlar bilan band bo‘ling. -Salbiy fikrlar bilan kurashishni o‘rganing Salbiy fikrlar ko‘pincha stress va xavotirni kuchaytiradi. Idrokni o‘zgartirish va salbiy fikrlarning farovonligingizga ta’sirini kamaytirish uchun ijobiy fikrlash va kognitiv xulq-atvor terapiyasi (KXT) kabi usullarni qo‘llang. -Stimulyatorlarni kamaytiring Toshkent 2025 Kofein, spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste’mol qilish va ijtimoiy tarmoqlar stress va xavotirni kuchaytirishi mumkin. Bunday stimulyatorlarni iste’mol qilishdan o‘rtacha darajada saqlaning va dam olish imkoniyatlarini yaratish uchun oflayn rejimda ko‘proq vaqt sarflang. -Professionaldan yordam so‘rang Agar stress va tashvish hayotingizga katta ta’sir ko‘rsatsa va uni o‘zingiz hal qila olmasangiz, psixoterapevt yoki psixologdan yordam so‘rang. Mutaxassislar stress va xavotirni boshqarish bo‘yicha individual strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi. Xavotirlanish emotsional intellektni rivojlantirishda ikki tomonlama ta'sir ko'rsatadi. O'smirlar xavotirlanish hissi bilan yuzma-yuz kelganida, uni ijobiy jihatlari bilan boshqarish va salbiy ta'sirlaridan qochish usullarini o'rganishlari muhimdir. Bu jarayonda o'zlarini tanish, hissiyotlarini ifodalash va faol muloqot qilish muhim ahamiyatga ega. Nazorat qilinmagan his-tuyg‘ular va stress ham ruhiy sog‘lig‘ingizga ta‘sir qilishi mumkin, bu sizni tashvish va depressiyaga qarshi himoyasiz qiladi. Agar siz o‘z his- tuyg‘ularingizni tushuna olmasangiz, o‘zingizni erkin his qila olmasangiz yoki ularni boshqara olmasangiz, kuchli munosabatlar o‘rnatish uchun ham kurashasiz. Bu, o‘z navbatida, sizni yolg‘iz va yolg‘iz his qilishingiz va ruhiy salomatlik bilan bog‘liq har qanday muammolarni yanada kuchaytirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda emotsional intellekt tushunchasini mahalliy tadqiqotlarda nazariy va amaliy jihatdan o‘rganishga ehtiyoj yuqori sanaladi. Albatta, hissiy intellekt shaxsda ijtimoiy va biologik ehtiyojlarni amalga oshirishda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi; kasbiy qiziqishlarda nazariy, amaliy va kasbiy tayyorgarlik shular jumlasindandir. Ushbu intellektning rivojlanishi va shakllanishi shaxsda muhim omil sifatida qaraladi. Haddan tashqari yuqori darajadagi xatti-harakatlar va faoliyatning umumiy tartibsizligida namoyon bo ladigan noto g ri reaksiya sifatida qaraladi. Yuqori tashvishli toifaga mansub ʻ ʻ ʻ shaxslar o zlarining hurmati va hayotiy faoliyati uchun keng ko lamli vaziyatlarda ʻ ʻ o zlarida shaxsiy va vaziyatli tahdidni ko rishga moyil bo lishadi. Bunday holatlarda ʻ ʻ ʻ ular keskinlikning aniq holatiga javob berishadi. Xavotirlanish umumiy ma’noda ayni xotiramizda paydo bo ladigan dastlabki tajribalariz orqali yuzaga chiqadi. Shuning ʻ uchun ham yaxshi xotiralar insonni xavotirlanishdan saqlay oladi [4, 379]. Emotsional intellekt tabiatini ochish boshqalarni tushunish madaniyatining oshishiga xizmat qilishi tabiiydir.Chunki aqliy qobiliyat va emotsional qobiliyatlar bir biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Shaxsdagi emotsional kechinmalarning o‘zgarishi albatta intellektual qobiliyatlarni ham o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Ko‘pchilik olimlar tomonidan ma’lum bir emotsiyalar insonlarning aqliy qobiliyatlarini oshishiga yoki kamayishi ta’sir ko‘rsatishi isbotlangan. Inson o‘z emotsiyalarini boshqara olishi albatta uni jamiyatda uni o‘z o‘rnini topishida muhim ahamiyat ksb etishi aniqlangan. Ayni vaqtda rahbarlarni tayyorlash davomida zamonaviy rahbar modellarini inobatga olish ham emotsionla intellekt orqali amalga oshirilib kelinmoqda, shu sababli ham rahbar, Toshkent 2025 xodimlarini tushunishi va ularni rag‘batlantirishi nechog‘li muhim ekanligi e’tiborga olish lozim. 2.2 Psixologiyada o smirlarning psixologik tomonidan salomatligi ijtimoiy-iqtisodiy, ʻ ekologik, madaniy, psixologik va boshqa ko plab omillarga bog liq. Psixologiya soha ʻ ʻ vakillarining tadqiqotlariga asosan (L.I.Bojovich, V.S.Muxina va boshqalar) o smir ʻ ijtimoiy-muhitning eng nozik tizimi sifatida turli tashqi va ichki salbiy ta sirlarga tezda ʼ duchor bo ladi. So nggi yillarda, olib borilgan maxsus eksperimental tadqiqotlarda ʻ ʻ tasdiqlaganidek, eng ko p uchraydigan hodisalar o smirlarda kasb tanlashdagi ʻ ʻ xavotirlanish va qo rquvdir (I.V.Dubrovina, V.I.Garbuzov, A.I.Zaxarov, E.B.Kovaleva, ʻ R.S. Nemov, I.M. Kondakov, V.B. Chapar va boshqalar). U yerda xavotirlanish diqqatni, tafakkurni, xotirani va intellektual qobiliyatlarni safarbar qilish omilidir. Ammo xavotirlanish darajasi ushbu optimal chegaradan oshib ketganda, odam vahima qiladi. Muvaffaqiyatsizlikka yo l qo ymaslik uchun o smir ushbu kasbni tanlashdan voz ʻ ʻ ʻ kechadi yoki ma’lum bir vaziyatda muvaffaqiyatga erishish uchun hamma narsani qiladi va shu qadar unda emotional va fiziologik charchoq paydo bo ladi, u boshqa ʻ vaziyatlarda “muvaffaqiyatsiz” bo ladi. Va bularning barchasi muvaffaqiyatsizlik ʻ qo rquvini oshiradi, xavotirlanish kuchayadi, ma’lum bir faoliyatlarda uning uchun ʻ doimiy to siq bo ladi. ʻ ʻ Emotsional intellektni rivojlantirish Emotsional intellektni o‘rganishga qaratilgan har bir bosqich batafsil o‘rganishga ko‘mak berish bilan birga uni amaliyotga tadqiq etish, o‘lchash uchun kerakli metodikalarni ishlab chiqishga asos bo‘lgan. 1995-уilda Hissiу intеllеkt tushunchasi рsixolog Daniеl Golеmanning “Еmotsional intеllеkt” kitobini nashr еtgandan kеуin mashhur bо‘ldi. Ushbu kitob bir уarim уil davomida “Thе Nеw Уork Timеs” nashriga kо‘ra еng kо‘р sotilgan kitoblar rо‘уxatida qoldi. 2006-уilda 5 000 000 nusxa allaqachon о‘ttiz turli tillarda sotilgan va u kо‘рlab mamlakatlarda bеstsеllеr bо‘lgan. Daniеl Golеman bu hissiу intеllеktni insonning his-tuуg‘ularini boshqarish qobiliуati, уa’ni bu his-tuуg‘ular tо‘g‘ri va samarali ifodalanishi uchun tavsiflaуdi. Golеmanning sо‘zlariga kо‘ra, hissiу intеllеkt ishdagi muvaffaqiуatning еng katta bashoratidir. Hissiу intеllеkt о‘zining va boshqa odamlarning his-tuуg‘ularini, niуatlarini, motivatsiуasini, istaklarini tan olish va uni boshqarish qobiliуatidir. Kо‘nikma, amaliу muammolarni hal qilishga, haуotda va ishda maqsadlarga еrishishga уordam bеradi. Rivojlangan hissiу intеllеktga еga odamlar boshqa odamlar bilan muzokaralar olib borish, qaror qabul qilish va salbiу holatlarga tо‘g‘ri javob bеrish imkoniуatiga еga. R.Bar On fikricha, emotsional intellekt atrof muhit talablari va bosimi bilan yaxshi kelishishga ta’sir qiluvchi kognitiv bo‘lmagan qobiliyatlar va malakalar yig‘indisidir. R.Bar Ongning muhim yutug‘i emotsional intellekt nazariyasi va amaliyotidagi 1996-yildagi EQni o‘lchash so‘rovnomasi (Emotional Quotient Inventory -EQi)ni ishlab chiqqani bo‘ldi. Dastlab so‘rovnoma psixologik xotirjamlik determinanti nazariyasini empirik teshirish Toshkent 2025 maqsadida ishlab chiqilgan. Asta-sekin muallif emotsional intellekt (individning atrof muhit talablarini muvaffaqiyatli engish qobiliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi kognitiv bo‘lmagan bilim, malakalar) va psixologik xotirjamlik (emotsional salomatlik)ning o‘zaro bog‘lik murakkab konsepsiyalarga miqdoriy baholash va operatsional ta’rif berish uchun nazariy eklektik va ko‘p omilli yondashuvini rivojlantirdi. Ushbu so‘rovnomada emotsional intellektning beshta asosiy komponenti taqdim etilgan: ichki shaxsiy - emotsiyalar haqidagi bilimlar, emotsiyalarni tushunish va ifodalash qobiliyati (emotsional o‘zini anglash, tirshqoqlik/chidamlilik, o‘zini hurmat qilish, mustaqillik, o‘zini faollashtirish); shaxslararo - o‘zgalar hissiyotlarini anglash, tushunish, qabul qilish qobiliyati (empatiya, ijtimoiy mas’uliyat, shaxslararo munosabat); moslashuvchanlik - o‘zgaruvchan sharoit va vaziyatlarga o‘z hissiyotlarini, o‘ylari va xulq-atvorini moslashtirish, shuningdek, bu o‘zgarishlarni boshqarish qobiliyati (realistiklik, qayishqoqlik, muammoni hal etishlik); stressni boshqarish - (stressda barqarorlik, impulsivlikni nazorat qilishlik); umumiy kayfiyat - (optimizm, baxt); bu so‘rovnomaning afzalligi, uning ishonchlililik darajasi va validligi yuqoriligida, shuningdek, uning bolalar va 6 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan o‘smirlarni testlashtirish mumkin bo‘lgan variantiga egaligida bo‘ldi. Hissiу intеllеkt tajribaviу va stratеgik bо‘lgan ikkita alohida sohadan iborat. Tajribaviу tomon insonning rеaktsiуasini о‘lchash va hissiу signallarni maniрulуatsiуa qilish qobiliуati bilan bog‘liq. Tajribali tomon ostidagi birinchi bо‘lim hissiу idrok bilan shug‘ullanadi, bu о‘z his-tuуg‘ularidan xabardor bо‘lish va boshqalarga tо‘g‘ri ifoda еtish qobiliуatidir. Tajribali tomonning hissiу assimilуatsiуasi ostidagi ikkinchi tarmoq - shaxs tomonidan boshdan kеchirilgan turli xil his-tuуg‘ularni aniqlash qobiliуati. Biror kishi buni anglagandan sо‘ng, u о‘zining fikrlash jaraуoniga ta’sir qiladigan his-tuуg‘ularni tahlil qila oladi. Boshqa tomondan, stratеgik tomon hissiуotlar уoki о‘tmishdagi tajriba natijasida bо‘lmasligi mumkin bо‘lgan his-tuуg‘ularni tushunish va boshqarish bilan shug‘ullanadi. Birinchi tarmoq hissiу tushuncha - murakkab his-tuуg‘ularni aniqlash qobiliуati va bu murakkab his-tuуg‘ular orasidagi harakatlarni aniqlash qobiliуati. Stratеgik tomon ostidagi ikkinchi bо‘lim, his-tuуg‘ularni boshqarish – ma’lum bir vaziуatga bеrilgan hissiуotning foуdaliligini hal qilish qobiliуati va shu bilan uni rad еtish уoki qabul qilish qobiliуatidir. Rivojlangan hissiу intеllеktga еga odam harakatlar уoki his-tuуg‘ularga еmas, balki sabablarga javob bеradi. Bu unga tanqidni tо‘g‘ri qabul qilishga, boshqa odamlarni tushunishga va ularga adеkvat munosabatda bо‘lishga уordam bеradi. Hissiу intеllеktga еga bо‘lgan odamlarning ruhiу salomatligi, ish samaradorligi va уеtakchilik qobiliуatlari уaxshilanadi. Shu bilan birga, уеtakchilik qobiliуatining 67% qismi hissiу intеllеktga tо‘g‘ri kеladi. Bu tеxnik bilim va IQdan ikki marta muhimroqdir. Buni Еgon Zеhndеr tadqiqoti tasdiqlaуdi. Ular 515 ta уuqori martabali rahbarni tahlil qilib, еmotsional intеllеkti rivojlangan odamlar muvaffaqiуatga еrishish еhtimoli уuqori еkanligini aniqladilar. Hissiу intеllеktga ilmiу qiziqish ortib bormoqda, tadqiqot уо‘nalishlari ham kеngaуmoqda. Bu kuzatuvni 2013-уilda (Nуu-Уork, AQSh) Hissiу intеllеkt bо‘уicha Xalqaro kongrеss ma’lumotlari tasdiqlaуdi – 35 mamlakatdan 500 dan ortiq ishtirokchilar, hissiу intеllеkt sohasidagi tadqiqotlarning turli уо‘nalishlari: Toshkent 2025 biznеs, xodimlarni boshqarish, ta’lim, ijtimoiу-hissiу о‘rganish, hissiу intеllеktni baholash va о‘lchash, ijtimoiу va madaniуatlararo asреktlar, mijozlar bilan individual ishlashda hissiу intеllеktdan foуdalanish va tеraрiуa, tibbiуot va salomatlik, ijodkorlik va о‘zini о‘zi anglash va boshqalar. Xavotirlanish va emotsional intellekt ustida o‘tkazilgan eksperimentlar Xavotirlanish va emotsional intellekt borasida bir qator muhim eksperimentlar o'tkazilgan. Bu eksperimentlar, o'smirlarning hissiyotlarini qabul qilish va boshqarish qobiliyatlari bilan xavotirlanish darajalari o'rtasidagi munosabatlarni o'rganishga qaratilgan. 1. Hissiy reaktsiyalarni o'rganish Ba'zi tadqiqotlarda, o'smirlar xavotirli vaziyatda (masalan, sahnada chiqish qilish) qanday hissiy reaktsiyalar ko'rsatishini o'rganish uchun psixologik testi o'tkazilgan. Natijalar, xavotirlangan shaxslarda hissiy qobiliyatlar, masalan, empatiya yoki o'z hissiyotlarini boshqarish, kamayganligini ko'rsatdi. 2. Muammolarni hal etish testlari O'smirlar uchun ijtimoiy muammolarni hal qilish testlari o'tkazildi, bunda birinchi bosqichda xavotirga tushgan o'smirlarga muammolar taqdim etilgan. Bunday o'smirlar ko'pincha muammolarni hal qilishda ancha qiyinchiliklarga duch keldilar, bu esa xavotir va stress darajasini oshirgani observatsiya qilindi. 3. Jamoaviy muhokamalar Xavotirlanish va emotsional intellekt borasida boshqa eksperimentlardan biri jamoaviy muhokalardir. O'smirlar birgalikda muammolar haqida mulohaza yuritishganda, xavotirlanish hissiyati ularning ishtirokini pasaytirdi. Biroq, ayrim hollarda o'smirlar o'zaro muloqotdan foydalanib, o'z hissiyotlarini anglashga yordam berishdi. 4. O'z-o'zini baholash tadqiqotlari Xavotirlanish darajasi va emotsional intellekt o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish uchun o'z-o'zini baholash tadqiqotlari o'tkazildi. Natijalar, xavotirli o'smirlarning ko'proq salbiy o'z-o'zini baholash natijalarini ko'rsatdi, lekin xavotirni qanday boshqara olishlariga qarab, ularning ijobiy hissiy intellekt darajasi o'zgarib turdi. Bu eksperimentlar, xavotirlanish va emotsional intellektni bir-biri bilan bog'liq ravishda o'rganishga va ularni rivojlantirishda qanday yondashuvlar kerakligini tushunishga yordam beradi. O'smirlar uchun xavotirni boshqarish va emotsional intellektni rivojlantirish, kelajakdagi muvaffaqiyatlarida katta ahamiyatga ega. Toshkent 2025 Xavotirlanish va emotsional intellekt o'rtasidagi bog'liqlik Xavotirlanish va emotsional intellekt o'rtasidagi bog'liqlik bir qator sabablarga ko'ra yuzaga keladi. Quyida asosiy omillarni ko'rib chiqamiz: 1. Hissiy qobiliyatlar Xavotirlanish odamning hissiy qobiliyatlarini, masalan, o'z hissiyotlarini anglash va boshqalar hissiyotlarini tushunish qobiliyatini pasaytirishi mumkin. O'smirlar xavotirlanayotganda, o'z hissiyotlariga e'tibor qaratishdan ko'ra, o'zlarini qanday qilib vaqtinchalik saqlashga harakat qilishadi. Bu esa emotsional intellektni rivojlantirishga to'sqinlik qilishi mumkin. 2. Stress va nazorat Xavotirlanish kuchli stress holatiga olib keladi. Stress, hissiy holatni to'g'ri boshqarishni qiyinlashtiradi va o'smirlar o'zlarini kamroq nazorat qila oladi. Bu, emotsional intellekt darajasini pasaytirishga olib keladi, chunki farovonlik va hissiy barqarorlikni saqlash qiyinlashadi. 3. Ijtimoiy munosabatlar Xavotirlanish, ijtimoiy aloqa qobiliyatlarini qo'llab-quvvatlaydigan, konfliktlar va ijtimoiy muloqotlarda ishtirok etishni qiyinlashtiradi. Boshqa odamlar bilan muomala qilishda qiyinchiliklar, empatiya va hissiyotlarni tushunish qobiliyatlarini zarar etkazishi mumkin. 4. O'z-o'zini anglash Xavotirlanish, odamning o'z-o'zini anglash jarayoniga xalaqit beradi. O'z hissiyotlari va fikrlarini tushunmaslik, emotsional intellektni rivojlantirish uchun zarur bo'lgan aks ettirish va o'z-o'zini baholashga to'sqinlik qiladi. 5. Ta'sir esa o'zgarishlarga sabablari Xavotirlanish emotsional intellektka ijobiy yoki salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Agar o'smirlar xavotirni boshqarishni va uni ijobiy tomonga yo'naltirishni o'rganishsa, bu ularga o'z hissiyotlarini kuchaytirish va o'z hissiyotlarida yanada oqilona bo'lish imkonini beradi. Xavotirlanish emotsional intellektga ta'sir qilishi, ularning hissiy va ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirish jarayonida markaziy rol o'ynaydi. O'smirlar xavotirni qanday boshqarishni o'rganishlari, ularning emotsional intellektini yanada oshirishlariga yordam beradi. O'smirlik davri o'smirlarning hayotlaridagi muhim va qiyin bosqichdir. Ushbu davrda o'smirlar o'z-o'zini qabul qilish, ijtimoiy munosabatlar va kelajakga oid xavotirlar bilan yuzma-yuz keladilar. Bu xavotirlar ularning emosional intellektiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Toshkent 2025 Xavotir, o'smirlarning his-tuyg'ularini ifodalashi, empatiya ko'rsatishi, stress bilan kurashishi va ijtimoiy aloqalarini o'rnatish qobiliyatini zaiflashtiradi. Shuning uchun, o'smirlarning xavotirlarini boshqarishga yordam berish va ularni emosional intellektlarini rivojlantirish uchun strategiyalarni taqdim etish juda muhimdir. O'smirlarning psixologik qo'llab-quvvatlashini ta'minlash, ularning o'z hissiyotlarini anglash va boshqarish qobiliyatini kuchaytiradi. Xavotir, o'smirlarning emosional intellektiga quyidagi jihatlar bilan ta'sir ko'rsatadi: 1. Emotsional his-tuyg'ularni ko'rish: O'smirlar o'z his-tuyg'ularini tushunish qobiliyatini yo'qotishi mumkin, bu esa ularning o'zini boshqarish qobiliyatiga, stressni boshqarish va qiyinchiliklarga chidamliligi pasayadi. 2. Empatiya: Ular boshqalarni tinglash va tushunishda qiyinchiliklarga duch kelishadi, chunki o'z his-tuyg'ulariga e'tibor qaratishadi. Bu ularning ijtimoiy aloqa qobiliyatini pasaytiradi. 3. Muammolarni hal qilish: Xavotir oqibatida o'smirlar muammolarni hal qilishda mantiqsiz xatti-harakat qilib, optimal qarorlar qabul qilishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. 4. Ijtimoiy aloqa: Ular do'stlar yoki boshqa ijtimoiy muhitlar bilan bog'liqliklarni o'rnatishda muammolarga duch keladilar. O'smirlarni qo'llab-quvvatlash O'smirlarning xavotirlarini boshqarishda bir qancha strategiyalar o'z ichiga oladi: - O'z-o'zini ifodalay olish: O'smirlar o'z hissiyotlarini batafsil bayon etishni o'rganishi kerak. Ushbu ko'nikma ularning o'z-o'zini anglashlaridan kelib chiqadi. - Stressni boshqarish: Meditatsiya, sport yoki san'at bilan shug'ullanish kabi stressni kamaytirish usullarini o'rgatish zarur. - Ijtimoiy ko'nikmalar: Muloqot va munosabatlarni rivojlantirish maqsadida, o'smirlar bilan o'zaro ta'sir qilishni o'rganishga yordam berilishi kerak. - Psixologik yordam: Agar xavotirlar kattalashib, psixologik muammolarga olib kelsa, mutaxassisdan yordam so'rash muhimdir. Shunday qilib, o'smirlarning xavotirlarini aniqlash va ularning emotsional intellektini rivojlantirish, ularning hayot sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Toshkent 2025 GLOSSARIY Xavotir — insonning xavfli vaziyatga yoki muammoli holatga nisbatan his qiladigan tabiiy reaksiyasi. Emotsional intellekt — o'z hissiyotlarini va boshqalarning hissiyotlarini anglash, boshqarish va ularda ijobiy munosabatlarni o'rnatish qobiliyati. O'smirlik — jinsiy va ruhiy rivojlanish davri, odatda 12 dan 18 yoshgacha bo'lgan davrni ifodalaydi. Nerv sistemasining shakllanishi — insonlarning nerv tizimining rivojlanish jarayoni, bu davrda hissiyotlar va reaktsiyalar ko'p jihatdan shakllanadi. Stress — psixologik va jismoniy bosim ostida paydo bo'ladigan noqulay holat, ko'pincha xavotir bilan bog'liq. Ijobiy motivator — insonni harakatga undaydigan ijobiy sabab yoki sharoit. Boshqarish — hissiyotlarni yoki muammolarni nazorat qilish va ularni hal qilish qobiliyati. Hissiyotlarni anglash — o'z va boshqalarning hissiyotlarini to'g'ri tushunish qobiliyati. Samarali boshqarish usullari — hissiyotlarni yoki qiyinchiliklarni yengishda foydalanish mumkin bo'lgan effektli metodlar. Ijtimoiy aloqalar — boshqalar bilan o'zaro munosabatlaringiz va o'zaro aloqalarni rivojlantirish. Hayotiy ko'nikmalar — hayotda muvaffaqiyatli yashash uchun zarur bo'lgan qobiliyatlar va ko'nikmalar. Toshkent 2025 XULOSA Xulosa qilib aytganda, O’smirlarda xavotirlanishning emotsional intellektga ta'siri juda muhim va keng qamrovli masaladir. Xavotir — bu insonning biror xavfli vaziyatga yoki o'ziga muammoli holatga nisbatan his qiladigan tabiiy reaksiyasidir. Biroq, osmirlik davri ko'proq nerv sistemasi, ruhiy holat va hissiyotlar shakllanish davri hisoblanadi. Shu bois, xavotirlar aynan o'sha vaqtda paydo bo'lib, emotsional intellektning rivojlanishida muhim rol o'ynashi mumkin. Xavotirlar ba'zan ijobiy motivator sifatida xizmat qilishi mumkin, chunki ular insonni harakatga keltirishi va qiyinchiliklarni yengishga undashi mumkin. Biroq, o'z navbatida, ortiqcha xavotir hissi stressga, asabiylashishga va ruhiy salomatlikda muammolarga olib kelishi mumkin. O’smirlar o'z hissiyotlarini va xavotirlarini qanday boshqarishni o'rganishlari, emotsional intellektlarini rivojlantirish uchun muhimdir. Emotsional intellekt — bu o'z hissiyotlarini va boshqalarning hissiyotlarini anglash, boshqarish va ularda ijobiy munosabatlarni o'rnatish qobiliyatidir. O'smirlar yuqori emotsional intellektga ega bo'lganda, ular qulay hissiy holatlarni saqlab qolish, stressga qarshi turish va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashda yanada muvaffaqiyatli bo'ladi. Xavotirni engish va emosiyalarni samarali boshqarish usullarini bilish, bu yoshdagi insonlarning emotsional intellektini kuchaytiradi. Natijada, xavotir va emotsional intellekt o'rtasidagi o'zaro bog'lanishni tushunish, o'smirlar uchun hayotiy ko'nikmalarni o'zlashtirishda muhim ahamiyatga ega. O'smirlar, xavotirlarni boshqarish va hissiyotlarni anglab, nafaqat o'z ruhiy salomatligini qo'llab- quvvatlash, balki o'z emotsional intellektlarini ham rivojlantirishlari kerak. Bu jarayon, ularni kelajakda muvaffaqiyatli va sog'lom insonlar bo'lishlariga yordam beradi. Toshkent 2025 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 1. Drigas AS, Papoutsi C. A new layered model on emotional intelligence. Behav Sci (Basel). 2018;8(5):45. doi:10.3390/bs8050045 2. Otamuratov R.U., O`rolov H., Rahimova S.., Kompyuter ilmlari va muhandislik texnologiyalari xalqaro ilmiy-texnik konfrensiya materiallar to`plami. 2022., - 476 3. Otamuratov R.U., Otamuratova S.A., Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish., МАСОФАВИЙ ТАЪЛИМНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ Республика илмий амалий конференция материаллари тўплами., 2021., 494 b. 4. Otamuratov R.U., Kasbiy tanlovlardagi xavotirlanishning psixologik xususiyatlari., ГЛОБАЛ ДУНЁДА ПСИХОЛОГИЯ ФАНИ: НАЗАРИЯ ВА АМАЛИЁТ, ЧАҚИРУВЛАР ВА ИСТИҚБОЛЛАР Профессор Эргаш Ғозиевич Ғозиев хотирасига бағишланган Республика илмий-амалий конференцияси материаллари 16 феврал 2022 йил 2022 y., - 379 b. 5. Отамуратов Р.У., Ўқувчиларда касбий мотивациялар шаклланишининг психологик омиллари. Ўзбекистонда психологияни ривожлантириш муаммолари: назария ва амалиёт уйғундиги. 2021., - 282 б. 6. Murotmusaev K . B ., Rizaeva Sh ., Yuldashev Sh . E .., Leadership As an Effective Means in Management Activities ., Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences ., 2022 y 135 p . 7. Karakulova U., O smirlarda deviant xulq-atvor shakllanishining psixologik o ziga ʻ ʻ xosligi. M еждународный научно-образовательний электронный журнал « O бразование и наука в ХХ I века». 2021. 251 8. А.М.Прихожан. Диагностика личностного развития детей подросткового возраста. — М.: АНО «ПЭБ», 2007. — 56 с. 9. R . U . Otamuratov ., K а sbiy motiv а tsiyal а rd а qo ʻ rquv v а x а votirl а nish psixokorreksiyasi ., y ., diss . magistrlik ilmiy dar . Toshkent : 2022 y ., - 3,12 b . 10. Otamuratova S . A . PSIXOLOGIYADA XAVOTIRLANISH MUAMMOSINI O ʻ RGANILISH DARAJASI ., ГЛОБАЛ ДУНЁДА ПСИХОЛОГИЯ ФАНИ: НАЗАРИЯ ВА АМАЛИЁТ, ЧАҚИРУВЛАР ВА ИСТИҚБОЛЛАР Профессор Эргаш Ғозиевич Ғозиев хотирасига бағишланган Республика илмий-амалий конференцияси материаллари 16 феврал 2022 йил., - 286 b . Toshkent 2025

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XAVOTIRNING TA’RIFI VA XAVOTIRLANISH HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA

1.1Xavotir nima va uning sabablari

1.2Xavotirning ijobiy va salbiy jihatlari

I.I BOB Emotsional intellekt va uning komponentlari (o'zini anglash, o'zini boshqarish, boshqalarning hissiyotlarini tushunish)

2.1 Xavotir va emotsional intellekt o'rtasidagi bog'lanish Xavotirning emotsional intellektga ta'siri. Xavotir yuqori bo'lgan insonlarda emotsional intellektning rivojlanishi

2.2 Xavotirni boshqarish va emotsional intellektni rivojlantirish

Xavotirni boshqarish usullari

Emotsional intellektni qanday rivojlantirish

2.3 Glossary

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI

Купить