O‘smirlarda yolg‘izlik hissi va tajovuzkorlikning aloqasi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	170.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘smirlarda yolg‘izlik hissi va tajovuzkorlikning aloqasi

Купить

O‘smirlarda yolg‘izlik hissi va tajovuzkorlikning aloqasi
mavzusida yozilgan
KURS ISHI

KIRIS H
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi .
Bugungi kunda jamiyatimizda yoshlarga katta e’tibor qaratilmoqda. Ularni
har tamonlama komil inson sifatida shakllanishlari uchun ta lim-tarbiyasiga,ʼ
ijtimoiy muhitiga, hamda ruhiy holatiga ahamiyat berishimiz lozim. .
Mamlakatimizda joriy etilgan uzluksiz ta lim tizimida olib borilayotgan ijobiy
ʼ
ishlar yo nalishi O zbekiston Respublikasi “Ta lim to g risida”gi qonunda,
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” da yetarlicha qayd etilgan. 1
Belgilangan
yo nalishlar uzluksiz ta limning barcha yo‘nalishlari oldiga yuksak vazifalar
ʻ ʼ
qo ymoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta lim – tarbiya masalalariga katta
ʻ ʼ
e tibor qaratib, “oldimizda yoshlarga tarbiya berish, psixologiya va boshqa turli
ʼ
sohalarda kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash bo yicha murakkab vazifalar
ʻ
turibti” deb ta kidladilar.Biz bundan shunday xulosa qilishimiz mumkinki,turli
ʼ
yosh davrlariga oid psixologik xususiyatlarini bilgan holda ularni tog‘ri
yo‘naltirmog‘imiz kerak. Yosh davrlari ichida eng qiyin davr deb nomlangan davr
bu o`smirlik davri hisoblanadi. O ʻ smir o`quvchilarni ta’lim va tarbiya berish
ishlarida uchraydigan ayrim qiyinchiliklar bu yoshdagi bolalarning psixik
rivojlanishi va xususiyatlarini ba’zan yetarli darajada bilmaslikdan yoki inkor
qilishdan kelib chiqadi. Kichik va katta yoshdagi maktab o ʻ quvchilariga qaraganda
o ʻ smirlik yoshidagi bolalarni tarbiyalashda juda ko ʻ p qiyinchiliklar paydo bo`ladi.
Chunki, kichik bolaning katta odamga aylanishi jarayoni juda qiyin kechadi. Bu
jarayon o ʻ smirlar psixologiyasining odamlar bilan bo ʻ lgan munosabatlari
jarayonida jiddiy ravishda o ʻ zgarishi bilan bog ʻ liqdir.Bu davrda o ʻ smirlarning o ʻ z
shaxsiy fikrlari paydo bo ʻ ladi. Ularda o‘zlari qabul qilgan qadriyatlari kengaya
boradi va ushbu qadriyatlarni boshqalarning ham qabul qilishlarini hoxlaydilar .Bu
esa o ʻ smirlar va ularning ota-onalari, o‘qituvchilari va atrofidagilar bilan turli xil
ziddiyat va qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi.
1
O zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O RQ-638-sonli qonuni tahririda – qonunchilik ma lumotlari
ʻ ʻ ʼ
milliy bazasi
3

Ota-onalar va o ʻ qituvchilar uchun bolalarning o ʻ smirlik davri psixologiyasini
bilish psixologik nuqtai nazaridan ham pedagogik nuqtai nazaridan ham
muximdir.Bu davrni biz yana o ʻ tish davri ham deb ataymiz. O`smirlik davri asosan
11-15 yoshdagi bolalarni o`z ichiga qamrab oladi, ya’ni 5-8 sinf o ʻ quvchilarini.
Ilmiy psixologiyaning aniqlashi bo`yicha o`smirlarning psixik taraqqiyotini
harakatga keltiruvchi kuchlar, ularning faoliyatlari bilan tug`iladigan ehtiyojlarini
qondirish imkoniyatlari o`rtasidagi qarama-qarshiliklarni yuzaga kelishi va bartaraf
qilinishidan iboratdir.
Bolaning o ʻ rta maktabda o ʻ qishga o ʻ tishi uning hayotida burilish davri
hisoblanadi O ʻ smirlarning yangi ijtimoiy jihatdan tashkil topgan va rang-
baranglantirilgan faoliyatni uning psixologik hamda shaxsning tarkib topishiga
asos, sharoit va vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib, o ʻ smirlarga ta’lim-
tarbiya berishning yangi to ʻ g‘ri usullari hamda vositalarni topishi uchun o ʻ smirlik
yoshining o ʻ ziga xos hususiyatlarini fiziologik va psixologik taraqqiyotini yaxshi
bilishimiz kerak.
O ʻ smirlik yoshining mazmuniy xarakteritsikasi vaqt o ʻ tishi bilan o ʻ zgarib
boradi, chunki inson hayoti xususan ijtimoiy sharoitlari o ʻ zgaradi. Psixologiya
taraqqiyotining biologik omillariga o ʻ smirlar ongiga og ʻ ir, ba’zan kuchi
yetmaydigan bo ʻ lib tushadigan, ularni jiddiy psixik inqirozga va hayajonga
soladigan, masalan: o ʻ smirlar uchun xarakterli bo ʻ lgan norozilik, qo ʻ pollik,
qaysarlik, o ʻ z-o ʻ zini analiz qilishga moyillik sub’ektiv olamga va shunga o ʻ xshash
hislatlarni keltiradigan jinsiy yetilishga nihoyatda katta ahamiyat beradilar. Jinsiy
yetilish munosabati bilan paydo bo ʻ ladigan yangi sezgilar fikrlar, mayllar,
kechinmalar go ʻ yo o ʻ smirlar ongida hukmron bo ʻ ladi. Ularning xulqi-atvorini
belgilaydi. Shu tariqa o ʻ smirlarning psixologik qiyofalari shakllanib boradi.
To‘g‘ri, o‘smirlar ba’zida muammo tug‘dirishi mumkin. Axir farzandingiz, ba’zilar
uchun unchalik oson bo‘lmagan o‘smirlik davrini boshdan kechiryapti. Bunday
paytda gormonal o‘zgarishlar sodir bo‘lib, bolaning xatti-harakatlarida aks etadi. U
4

o‘ta ta’sirchan, asabiy bo‘lib, ba’zan halovati yo‘qdek ko‘rinadi. O‘smirlar
ko‘pincha javobsiz muhabbat, ota-ona yoki tengqurlari bilan kelishmovchiliklar,
kelajak oldida qo‘rquv hamda yolg‘izlikdan aziyat chekishadi. To‘g‘ri, o‘smirlik
davrida hamma bolalarda ham bu kabi muammolar kuzatilmaydi, biroq
organizmdagi o‘zgarishlar vaqti-vaqti bilan o‘zini namoyon etadi. Hurmatli ota-
onalar bunday muhim damda, farzandingiz bilan til topishish uchun sabr-toqat
kilishingizga to‘g‘ri keladi.
Shu o’rinda o’smirlarda kuzatiladigan yolg’izlik holatini ham olsak bo’ladi.
O‘zbek tilining izohli lug‘atida qisqa ifodalangan ta’rif berilgan: “ yolg‘izlik
– birorta ham sherigi yo‘q, bir o‘zi, yakka, tanho” Psixologik lug‘atda kengroq
tavsifni uchratishimiz mumkin: “Yolg‘izlik – psixogen omillardan biri bo‘lib,
insonning o‘zgalardan yakkalangan vaziyatidaga noodatiy sharoitda namoyon
bo‘ladigan emotsional holatidir” Mazkur ta’riflar yolg‘izlik fenomenini ijtimoiy
psixologiya nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishga, insonning emotsional holatlarining
turlicha yuzaga kelishining sabablari va mohiyatini anglashga, yolg‘izlik
fenomenini ijobiy va salbiy ko‘rinishlarda tahlil qilish an’anasini ajratib ko‘rsatish
imkonini beradi. Bundan tashqari keltirilgan ta’rif “yolg‘izlik” so‘zi bilan bir
qatorda “tanholik” va “yakkalanish” so‘zlarining ham qo‘llanilishi lozimligini
e’tirof etadi. Ular o‘rtasidagi mazmuniy chegaralarni yanada aniqlashtirish uchun
ushbu so‘zlarning kelib chiqishiga (etimologiyasiga) e’tiborni qaratib tahlil qilish
lozim.
Yolg‘izlik “yolg‘iz inson” ma’nosida “yolg‘iz yashaydigan odam”
tushunchasi bilan korrelyatsiya qilinadi. Ye. N. Klimentyeva bu atamaga
quyidagicha ta’rif beradi: “Yolg‘iz odam ijtimoiy kategoriya sifatida nafaqat
shaxslararo muloqotning “Yolg‘iz odam ijtimoiy kategoriya sifatida nafaqat
shaxslararo muloqotning yetishmasligidan aziyat chekadi, balki past darajadagi
ijtimoiy identiklik va shaxslararo ishonch xos, jamiyatdagi shart-sharoitlarga
moslashishi past bo‘lgan, o‘z shaxsiy hayotidan qoniqmaydigan, internal lokus-
nazoratdagi inson” Ushbu ta’rifni tahlil qilar ekanmiz, undagi davlatdan ijtimoiy
5

himoya borasida foylana olmaslik ta’biri ijtimoiy boshqarish sohasiga taalluqli
ekanligini ko‘rsatadi
Yolg‘izlikni ijtimoiy va psixologik fenomen sifatida talqin qilish borasida
ba’zi tadqiqotchilar uning tanholik va yakkalanish tushunchalaridan farqli
tomonini Yolg‘izlik maxsus ichki
ma’noni anglatuvchi ekanligini, ba’zi tadqiqotchilar esa bu tushunchalarni
sinonim sifatida qo‘llanilishini ta’kidlaydilar. Yolg‘izlik tanholik va yakkalanish
tushunchalari sinonim emas, deb hisoblaydi Trubnikova. U shunday izohlaydi:
“Yakkalanish insonning ijtimoiy borliqqa nisbatan munosabatidagi jismoniy,
fazoviy va davomli joylashuviga bog‘liq” [4], tashqi namoyon bo‘ladigan hodisa,
ichki psixik kechinma emas”. U.Sadler va T. Djonslar ta’kidlashlaricha: jismoniy
yakkalanishni aniqlash uchun ko‘z bilan ko‘rish kifoya, lekin yolg‘izlikni anglash
uchun uni his qilib ko‘rish lozim” [3]. Yakkalanish haqida so‘z ketar ekan,
“insonning jamiyatdan, oilasidan yakkalanishi” iborasini qo‘llashimiz mumkin,
lekin yolg‘izlik atamasini izohlashda bunday deyish noo‘rin. Yolg‘izlik bilan
doimo ijtimoiy yakkalanish hamnafas emas. Yolg‘izlikni his qilish odamlar ichida
bo‘li ham ro‘y berishi mumkin. Tashqi ijtimoiy yakkalanish yolg‘izlikni
anglatmaydi, balki mazkur hisning paydo bo‘lishi uchun zamin yaratishi yoki
uning alomatlarini chuqurlashtirish mumkin. Yolg‘izlik tashqi yakkalanishdan
farqli ravishda insonning jamiyat bilan, o‘z-o‘zi bilan ichki munosabatlarini aks
ettiradi va stress, qoniqmaslik, azoblanish, inqiroz kabi salbiy emotsiyalar bilan
birgalikda namoyon bo‘ladi.
Boshqacha qilib aytganda, yolg‘izlik va yakkalanish aynan, o‘xshash
tushuncha emas.
Zamonaviy tadqiqotchilardan G. M. Tixonov “yolg‘izlik-tanholik” juft
tushunchalarini fenomenologik tarzda, qutbiy mazmunda tahlil qilgan.
“Yolg‘izlik” atamasi tahqirlangan, tashlab ketilgan, bir-biridan ajralgan,
kommunikativ ojizlikni bildiradi, ya’ni jamiyatdan istisno qilingan sharoitda
subyektiv kechinmalar belgisidir. Tanholik atamasini subyektiv his-tuyg‘u sifatida
6

insonning obyektiv tarzdagi o‘zgalardan jismonan uzoqlashishi deb urg‘u beradi,
muallif D. A. Mateyev ikki juftlik tushunchalar “yakkalanish-yolg‘izlik” va
“tanholikyolg‘izlik” tushunchalarini to‘g‘ri deb qabul qilingan ikki holat
o‘rtasidagi ziddiyat va qarama-qarshilik deb ataydi Olimning yozishicha,
yakkalanish subyektning atrofdagi qurshovdan majburan uzilish, o‘zgalardan
jismoniy uzoqlashish. Agar yakkalanish tashqi tomondan namoyon bo‘ladigan
majburiyat bo‘lsa, yolg‘izlik – ichki subyektiv kechinma. Tanholik esa
vaqtinchalik yuzaga keladigan kommunikatsiyaning uzilishi va u jamiyatning bir
qismi sifatidagi individning muayyan maqsadlarini amalga oshirishdagi
muvaffaqiyatini belgilaydi. Yolg‘izlik – doimiy muloqotning buzilishi, insonning
atrof-muhitdan og‘riqli uzilishi, o‘z olamga o‘xshamasligini anglashdir. Mazkur
tahlil fanga G.I.Kolesnikova tomonidan kiritilgan bo‘lib, u yolg‘izlikni ekzistensial
mazmun-mohiyatdan yiroq bo‘lgan og‘riqli holat, deb ataydi [4], ya’ni olim
yolg‘izlik tushunchasiga semantik jihatdan ta’rif bergan.
Yolg‘izlik tushunchasiga yana bir yaqin bo‘lgan tushuncha begonalashish
bo‘lib u mutaxassislar tomonidan jamiyatdagi qadriyatlar, meyorlarning qabul
qilmaslik kabi shaxsning ma’naviy oriyentirlari qatoriga kiritiladi va individning
ichki ruhiy olamidagi erkinlikning chegaralanishi deb qaraladi. Tadqiqotchilar
yolg‘izlik fenomenini tahlil qilishda ikkita tendensiyani; biri salbiy yo‘nalishdagi,
ikkinchisi ijobiy yo‘nalishdagi yolg‘izlikni ajratishadi. Inson turmush tarziga
yolg‘izlik hissining ta’siri masalasini aniqlashtirish yolg‘izlikni antinomik
ko‘rinishda tahlil qilishga imkon beradi, bir tomondan shaxsning destruktiv
bosqichi sifatida, ikkinchi tomondan yaratuvchanlik sifatidagi o‘z-o‘zini anglash
bosqichini namoyon qiladi.
Qarashlardagi turli-tumanlik esa hozirgi kunda yolg‘izlik fenomenologiyasi
va psixologik mexanizmlarining yetarli darajada o‘rganilmaganligidan dalolat
beradi.
Shunday qilib, tanholik inson tomonidan ongli ravishda o‘z-o‘zini
takomillashtirish maqsadida kommunikativ aloqalarning chegaralanishi, ya’ni
7

bunyodkor yolg‘izlik deb atasak bo‘ladi. Kam miqdorda istisno tariqasida tanholik
muloqotdan qoniqmaslik va rad etilganlik hissi deb ham baholanadi.
Yolg‘izlik hissi yoshlar tasavvurida jamiyat bilan bog‘liq ravishda tarkibiy
qismlarga ajratiladigan, yoshlar tomonidan destruktiv mazmunda va psixologik
disgarmoniya sifatida qaralmaydigan hodisadir. Ushbu hodisa zamonaviy
jamiyatda ro‘y berayotgan ijtimoiy-madaniy, texnologik xarakterdagi global
o‘zgarishlar sharoitida yangi hodisa deb baholanmoqda. Boshqa tomondan,
insonning jamoaviy tabiati shaxsning o‘zini o‘zi takomillashtirishning ekzistensial
asoslarini amalga oshirish imkoniyatlarining chegaralanganligidan salbiy kechinma
ko‘rinishida ifodalanmoqda. Bunday vaziyatda yolg‘izlikni tabiiy emotsional
ehtiyojining yetishmasligi natijasida individual ravishda vujudga keladigan turli
qit’adan iborat
Hozirgi kunda olimlar o’smirlardagi yolg’izlikni yo’qotish uchun har xil
metodikalardan foydalanishyapti va sosiy metodika va uzoq yillardan beri biz
uchun foyda beradigan usul bu ota – onaning farzandi bilan ko’p vaqt o’tkazishidir.
Shundagina bola o’zini yolg’iz his qilmaydi va o’rtoqlari bilan bemalol til topisha
oladi va asosiysi unda oilasi uchun kerakligini his qilish his – tuyg’usi va
emotsiyasi paydo bo’ladi . Bu yo’lda asosan ota – onalar va pedagog kadrlar katta
rol o’ynaydi.

Tadqiqot maqsadi. O‘mirlik davrida yolg‘izlik hissining kelib chiqish
sabablari va uning tajovuzkorlikka aloqasini o‘rganish va ularni korreksiya
qilishda psixologik yordam ko‘rsatish.
Tadqiqot obyekti. Tadqiqot obyekti sifatida Toshkent shahri Olmazor
tumanidagi 146-umumiy o rta ta lim maktabidagi 6-7-8 –sinf o quvchilari olingan.ʻ ʼ ʻ
Tadqiqot predmeti.. Yolg‘izlik hissi va tajovuzkorlikning o smirlik davrida
ʻ
vujudga kelishi va ahamiyati
Tadqiqot vazifalari:
1. O smirlik davrida yolg‘izlik hissining kelib chiqish sabablarini aniqlash
ʻ
8

2. O smirlarning o‘zini baholashning yolg‘izlik hissi va tajovuzkorlikkaʻ
aloqasini aniqlash.
3. Yolg‘izlik hissining o smirlar xulq-atvoriga ta’sirini eksperemental
ʻ
o rganish.
ʻ
4. O smirlarda yolg‘izlik hissining va tavuzkorlikning jins xususiystlarini
ʻ
aniqlash
Tadqiqot metodlari . Ushbu ilmiy tadqiqotda kuzatish metodi, suhbat
metodi.test metodi,matematik statistika metodlaridan foydalanildi. Tadiqotda
asosiy metodikalar sifatida S.G.Korchaginaning “ Yolg‘izlik ” metodikasi, Frayburg
savolnomasi yordamida shaxs xususiyatlarini o‘rganish metodikasi,V.A.Soninning
“Bu olamda men kimman” metodikalaridan foydalanildi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
ʻ Bugungi kunga qadar yolg‘izlik
muammosini chet el psixologiyasida Psixodinamik nazariyotchilar
(Z.Freyd,J.Zilburg,X.Sallivan,E.From ),interaksionistlar (R.Veys), kognitivistlar
(L.Peplo,D.Perlman),fenomenalistlar (K.Rodjers),ekzistentsionalistlar
(P.Startr,A.Komyu,K.Mustakas V.Frankl I. Yalom)va boshqa yo‘nalish vakillari
nomoyondalari yolg‘izlik u yoki bu tomonlarini o‘rganganlar.Rossiyada esa
ijtimoiy psixologik fenomen sifatida (K.A.Abulxanova-Slavkaya,L.I.Staravoytova
G.M.Tixonov,S.G.Trubnikova,J.V.Puzanova),o‘smirlik va o‘spirinlik davridagi
psixologik xususiyatlarni (I.S.Kon,O,B.DolginovaN.V.Pereshina)va boshqa
jihatlarini tadqiq etganlar.
O‘zbekistonda olimlar tomonidan o‘smirlik davrining turli xil xususiyatlari
o‘rganilgan.Lekin ulardagi yolg‘izlik muammosi va shu holat orqali kelib
chiqadigan tajovuzkorlik sabablari o‘ganilmaganligi ushbu mavzuning dolzarbligi
hisoblanadi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqotning nazariy ahamiyati
sifatida tadqiqot natijalari dan olingan ma’lumotlar shuni ko ʻ rsatadiki, ilmiy
adabiyotlar tahlili, ilgari surilgan farazlar va xulosalar psixologiya sohasining
yanada boyishiga hizmat qiladi. Amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida amaliy
9

psixologlarga o smirlik davrida yuzaga keladigan ʻ o‘ziga xos psixologik
xususiyatlarini ahamiyatga olishga yordam beradi. Bundan tashqari pedagogik
psixologiya, ijtimoiy psixologiya yosh davrlari psixologiyasi, umumiy psixologiya
kabi sohalarini nazariy boyitishga xizmat qiladi.
Tadqiqot ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, reja , xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat.
ʻ
I BOB. YOLG‘IZLIK HISSINI O‘RGANISHDA ASOSIY NAZARIY
YONDASHUVLAR .
1.1. Yolg‘izlik hissining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari
Insonlar hayoti davomi turli xil ijtimoiy guruhlarga birlashadilar.Ushbu guruhlar
kichik, katta guruhlar yoki olomon bo‘lishi mumkin.Insonlar ushbu guruhlar ichida
qaysi birida bo‘lishidan qatiy nazar turli xil psixologik tuzilishga va xarakterga
egadirlar.Ular doimo o‘zlarida yetishmadigan narsalarni
qidiradilar.Nomukammallik kompleksini A.Adler fanga olib kirgan.Ushbu his
barcha bolalar jismoniy o‘lchamlari, kam kuchliligi va imkomiyatlarining pastligi
oqibatida boshdan kechiradilar.Kelajakda bu kompleksning kuchli bo‘lishi
bolaning ijobiy o‘sish va rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.Biroq o‘rtacha
darajadagi nomukammalik bolada kuchli bo‘lish yoki boshqalardan ustun bo‘lishga
o‘zining qobiliyatlarini rivojlantirishga undashi mumkin. . Ushbu nomukammallik
kompleksi orqali inson hayotida yolg‘izlik hissini keltirib chiqishiga sabab bo‘lishi
mumkin.Insonlar yosh davrlariga ajratiladi va ularning psixologik xususiyatlari
10

o‘rganialdi.Ushbu yosh davrlari ichida qiyin kechadigan yosh davri o‘smirlik yosh
davri hisoblanadi.O‘smirlik yosh davrida muloqot qilishga ehtiyojlari ortib boradi.
O‘smirlik davriga o‘tish sifat jihatdan yangi shakllanishlarning paydo bo‘lishi
bilan tavsiflanadi, ular o‘z-o‘zini anglashning yangi darajasi, "men-Kontseptsiya"
ning shakllanishi deb tushuniladi. O‘smirlik 11-12 yoshdan, 14-15 yoshgacha
bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi.«Endi o‘smir bola emas, biroq katta ham emas»-
ayni shu ta’rif o‘smirlik davrining muhim xarakterini bildiradi. O‘smirlik
bolalikdan kattalikka o‘tish davri bo‘lib, fiziologik va psixologik jismoniy jihatdan
o‘ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda bolalarning jismoniy
va psixik taraqqiyoti juda tezlashadi, hayotdagi turli narsalarga qiziqishi,
yangilikka intilishi ortadi, xarakteri shakillanadi, ma’naviy dunyosi boyiydi,
ziddiyatlar avj oladi. O‘smirlik balog‘atga yetish davri bo‘lib, yangi hislar, sezgilar
va jinsiy hayotga taalluqli chigal masalalarning paydo bo‘lishi bilan ham
xarakterlanadi. O‘smirlarda yolg‘izlik shakllanishining ilk bosqichlarini aniqlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Yolg‘izlik kishinig hissiy holatiga ta’sir etuvchi
psixogen omillardan biridir. Inson yolg‘izlik sharoitiga tushib qolishi natijasida
uning boshqalar bilan munosabatlari uzilib qoladi va kuchli emotsional
reaksiyalarni vujudga keltiradi.
Yolgizlik- ob’ektiv mavjud fenomen bo‘lib, u haqida fikr yuritish va o‘rganish
o‘ziga xos qadimiy an’analarga ega, ayni paytda ham munozarali muammodir.
Uning tabiati, rivojlanishi va namoyon bo‘lishi haqidagi nazariyalarda hozirga
qadar ham qarama-qarshiliklar kuzatiladi.
O‘smirlarda yolg‘izlik hissini keltirib chiqaruvchi omillar va ularni o‘smirlarning
individual psixologik xususiyatlariga ta’siri va ruhiy xolatlarini inobatga olgan
xolda ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish muammosini o‘rganish ushbu ilmiy
tadqiqotning dolzarb masalalaridan biri ekanligini ta’kidlash joiz. Mazkur
muammo ko‘plab psixolog olimlar tomonidan o‘rganilmoqda. Jumladan,
S.G.Korchaginaning tadqiqotlarida yolg‘izlikning turlariga identifikatsiya
11

(aynanlashtirish, o‘xshatish, tenglashtirish) mexanizmlarining buzilishi natijasi
sifatida qaraladi. Shaharlar va aholi sonining ko'payishi tufayli odamlar jamiyat
bilan kamroq birlikni his qiladilar va foydasizlik va begonalashish tuyg'usini
boshdan kechiradilar. O'smirlar turli omillar ta'sirida eng zaif bo'lib qolishadi.
Ruhiy tajribalar ruhiy tushkunlik kabi ruhiy kasallikka olib kelishi mumkin. Shu
munosabat bilan, o'smirlarning psixologik farovonligini saqlash uchun profilaktika
choralarini ishlab chiqish uchun ushbu muammoning sabablarini o'rganish kerak.
Bu hodisani psixoanaliz (S.Freyd, K.Xorni, E.From, E.Erikson), ekzistensial
psixologiya (M.Buber), sotsiologik tushunchalar (G.Simmel, E.Dyurkgeym, R.)
kabi turli soha olimlari o rganishgan. Merton, M. Seaman). Mahalliy psixologlarʻ
orasida yolg'izlik muammosi bilan shug'ullanganlar: S. L. Rubinshtein, A. N.
Leontyev, A. A. Mehrabyan, V. S. Muxina, I. S. Kona, V. V. Novikova, G. M.
Manuilova, A. V. Petrovskiy, V. A. Petrovskiy, V. A. Petrovskiy, V. A. P. Poleva,
V. A. Fekin. [5]. Yolg'izlik tuyg'usi boshqa odamlar bilan muloqot qilish uchun
sub'ektiv muhim ehtiyojdan norozilikni anglash bilan birga hissiy tajriba sifatida
tushuniladi. Qoida tariqasida, yolg'izlik ikki pozitsiyada ko'rib chiqiladi: ijtimoiy
muhit va yolg'izlik tuyg'usini boshdan kechirayotgan odamning ichki dunyosi [8].
D. Rismanning fikricha, yolg'izlikning asosiy sababini shaxsning boshqa
odamlarga yo'naltirilganligi deb hisoblash mumkin. Inson hammani rozi qilishga
intiladi va o'zgaruvchan sharoitlarga moslashadi, shu bilan birga o'zining haqiqiy
shaxsidan, his-tuyg'ularidan va umidlaridan ajralib turadi, bu esa tashvish va
boshqalarning e'tiboriga qaramlikka olib kelishi mumkin. P. Sleyter zamonaviy
jamiyatni individualistik deb ataydi, bunda muloqotga bo'lgan ehtiyojni qondirish,
tegishlilik va qaramlikka erishish imkonsiz bo'lib qoladi. Natijada, odam
yolg'izlikni boshdan kechiradi. L.Zilburg yolg'izlikning sabablarini bolalik davrida
paydo bo'ladigan, bola bir vaqtning o'zida sevilish quvonchini his qiladigan va shu
bilan birga kichik va zaif bo'lish zarbasini boshdan kechiradigan narsissizm,
ulug'vorlik aldanishi, dushmanlik kabi shaxsiy xususiyatlar deb hisobladi. va o'z
ehtiyojlarini boshqalardan qondirishni kutishga majbur bo'ldi. F.Fromm-Reyxman
12

yolg'izlikning asosiy sababini ona mehridan erta ajralishning zararli oqibati deb
ataydi [5]. O'smirlarda yolg'izlikning asosiy sabablari: 1) tengdoshlar bilan etarli
darajada aloqa o'rnatmaslik, muloqot qilish qobiliyatining past darajasi 2)
o'smirning boshqalar tomonidan qabul qilinmasligi; 3) o'zini va ichki dunyosini
baholay olmaslik; 4) boshqa odamlarga nisbatan ko'tarilgan talablar va umidlar; 5)
odamlar o'rtasidagi munosabatlar haqidagi haqiqiy bo'lmagan g'oyalar . G. R.
Shagivaleeva yolg'izlikning quyidagi sabablarini aniqlaydi: 1) Insonning ongli va
maqsadli yolg'izlikka bo'lgan istagi, shuningdek, odamlar bilan muloqot qilish va
yaqin munosabatlarni saqlashni qiyinlashtiradigan ma'lum xarakterli xususiyatlar
mavjudligi sababli yolg'izlikka moyillik. 2) Boshqa odamlar tomonidan e'tibor
bermaslik, qochish, majburan qamoqqa olish va hokazo. 3) vaziyatlarning
kombinatsiyasi natijasida ob'ektiv izolyatsiya. Chet ellik olimlar L. M. Xorovits, R.
de Frantsiya va K. A. Andersonlarning fikricha, yolg'izlik belgilarining aksariyati
depressiv shaxs prototipida deyarli to'liq takrorlanadi. Bundan kelib chiqadiki, agar
odam yolg'iz bo'lsa, unda odam depressiyaning asosiy belgilarini ko'rsatadi. D. J.
Uiks, J. Mikela, P. E. Peploe va M. Bragg kabi tadqiqotchilar yolg‘izlik va
tushkunlik bir-biri bilan bog‘liq bo‘lsa-da, turli hodisalar degan xulosaga kelishdi.
Shu bilan birga, mualliflar hodisalar umumiy sababga ko'ra paydo bo'lishini
ta'kidlaydilar. Biri ikkinchisining natijasi sifatida xizmat qilmaydi. Depressiya - bu
ruhiy holat bo'lib, depressiv triada bilan tavsiflangan jiddiy kasallikdir:
kayfiyatning pastligi, fikrlashning buzilishi va harakatning kechikishi. Insonning
xulq-atvori pessimistik e'tiqodga asoslanadi va uning uyqusi, ishtahasi va e'tibori
buziladi [2]. O'smir depressiyasi eng murakkab tibbiy muammolardan biri bo'lib,
uning oqibatlari o'z joniga qasd qilish, zo'ravonlik, giyohvandlik va xatti-
harakatlarning og'ishi bo'lishi mumkin. M. B. Kellerning ta'kidlashicha, depressiya
boshlangan bemorlarning o'rtacha yoshi 14 yoshni tashkil qiladi. O'smirlik davrida
reallashtirilgan ehtiyojlar va ularni qondirishning mumkin emasligi o'rtasida
nizolar paydo bo'ladi, chunki ko'plab oldingi munosabatlar buziladi va qayta
tiklanadi, bu umidsizlikni keltirib chiqaradi, depressiv reaktsiyalar, ehtimol, ruhiy
13

reaktsiyaning shakllari. O'smirlarda, umidsizlikka uchragan vaziyatning sababi, bir
tomondan, kattalar tuyg'usiga da'vo qiladi, boshqa tomondan, u hali ham o'quvchi
bo'lib qoladi; Ushbu mojaro surunkali bo'lib, ruhiy kasalliklarga, xususan,
kayfiyatning buzilishiga olib kelishi mumkin. O'smirlarda depressiya bir qator
sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin: Depressiya oldingi yuqumli kasallikning
asoratiga aylanishi mumkin bo'lgan yuqumli kasalliklar. Genetik moyillik. Agar
ota-onalarning 15% hollarda depressiv kasalliklar bo'lsa, bolada kasallik
rivojlanishi mumkin. Miyadagi funktsional buzilishlar. Depressiyaga miyadagi
biokimyoviy o'zgarishlar sabab bo'lishi mumkin - neyrotransmitterlarning
muvozanat konsentratsiyasining pasayishi (serotonin, norepinefrin, gamma-
aminobutirik kislota va boshqalar). Psixososyal omillar: bolani qo'rquv muhitida
tarbiyalash (jazo tahdidi, doimiy nochorlik hissi), ota-onadan birining erta
yo'qolishi, oilaning buzilishi, boshqa bolalar bilan nizolar va doimiy stressli
vaziyatlarga olib keladigan boshqa sabablar. Stressli vaziyatlarning neyrobiologik
natijasi, xususan, qonda "stress" gormoni (kortizol) kontsentratsiyasining bir necha
marta oshishi, bu bolada depressiya rivojlanishi bilan ham kuzatiladi [4]. Shunday
qilib, yolg'izlikning sabablarini tahlil qilish salbiy holatni bartaraf etishning oldini
olish choralari va usullarini yaratish, shuningdek, ijtimoiy barqaror, ijtimoiy
mustaqil, mas'uliyatli, harakatchan shaxsni shakllantirish uchun zarurdir. O'smirlik
turli xil ruhiy kasalliklarning paydo bo'lishi uchun eng sezgir yoshdir, shuning
uchun ularning belgilarini o'z vaqtida aniqlash va bolaga ta'sir qiluvchi noqulay
omillarni istisno qilish juda muhimdir. Tadqiqotchiarning ta’kidlashlaricha,
o‘smirlik davrida o‘z-o‘zini anglash yolg‘izlik fenomeni bilan hamohang kechadi.
O‘z o‘zini anglash o‘smirlik davrida o‘zining tashqi ko‘rinishdagi o‘zgarishlarga
o‘z-o‘ziga bo‘lgan qiziqishning natijasi hisoblanadi. O‘smirning jismoniy va ruhiy
xolatidagi keskin o‘zgarishlar nizoli va og‘ir kechadi. O‘smir atrofdagilarni oson
ideallashtiradi, shuningdek ulardan tez ko‘ngli qoladi, chukur axloqiy, ruhiy
hissiyotlar, dunyoqarashlar iskanjasida qoladi.O‘smirning nazarida atrofdagilar uni
tushunayotganday tuyuladi, o‘z hayolidagi qahramonining timsoli bilan yashaydi.
14

O‘smir doimo qahramonliklar ko‘rsatishga, o‘z yo‘lida duch kelgan muammolariga
qarshi kurashishga harakat qiladi. Shu yo‘l bilan atrofdagilarga o‘zining katta
bo‘lib qolganligi, o‘z mustaqilligi, o‘z shaxsining noyobligini isbot qilishga
harakat qiladi va bu jarayonda o‘z-o‘zi bilan suhbat quradi, yolg‘izlik holatini
boshidan kechiradi. O‘z o‘y-hayollari bilan tanho qolish o‘smirga real hayotda
erishishning imkoni bo‘lmagan turli holatlari hayolida boshdan kechirish
imkoniyatini beradi. "Yolg‘izlik tabiiy holat, u o‘smir ichki hayoti, ichki
dunyosining shakllanayotganligidan darak beradi" deb yozadi I.S. Kon.
Oilada ota-onalar tomonidan bolaning tabiatiga mos kelmaydigan xatti-
harakatlarni bajarishga majbur qilish bolada hissiy qo‘rquv holatiga olib keladi.
Ko‘p hollarda ota-onalar farzandlarining qiziqishlarini inobatga olmay boshqa
kasbni egallashiga majburlaydi. Bu uchun ular bolaga shart-sharoitlar yaratgan
bo‘lsa ham, boshqa tomondan ular istaklarini amalga oshirishga to‘sqinlik qilgani
uchun nafrat hisining shakllanishiga sabab bo‘ladi. Keyinchalik bu bola tomonidan
maqullanagan bilan ongida esa yolg‘izlik, tashlab qo‘yilganlik, uni tushunmaslik
hissi qoladi. Lekin ba’zi sabablarga ko‘ra eng to‘g‘ri tashkil etilgan tarbiya
ta’sirida ham yolg‘izlik hissi saqlanib qolishi mumkin. Hatto atrofida qarindoshlar,
hamkasblar, do‘stlar ko‘p bo‘lsa ham bu his uni ta’qib etaveradi. Buyuk satirik A.
Raykin ta’kidlaganidek: “Odamlar ko‘p, ammo gaplashadigan hech kim yo‘q”.
Hamma vaqt ham yolg‘izlik yomon holat emas. Shunday vaziyatlar bo‘ladiki,
insonga o‘zi bilan o‘zi yolg‘iz qolish zarur bo‘ladi. Qachonki yolg‘izlik insonga
azob bera boshlaganda esa muammo vujudga keladi. Psixologiyada sensor
deprivatsiya (xissiy-axborotga tashnalik) tushunchasi mavjud. Agar inson o‘ziga
kerakli miqdorda axborotlarga va taassurotlarga ega bo‘lmasa unda psixologik,
psixiatrik va somatik tabiatga ega bo‘lgan muammolar vujudga keladi. Shuning
uchun ham inson axborot va muloqotga nisbatan tashnalikni his qiladi.
Organizmning fiziologik o‘zgarishining tezlashuvi natijasida bu yoshda bola o‘zida
hayajon, ko‘tarinki kayfiyatda uyg‘onish va ba’zan o‘z-o‘zini yerga urish hissini
15

sezadi.Bu davrda bola o‘ziga nisbatan ko‘proq diqqat-e’tiborni talab qiladi. U
o‘zini katta odam deb hisoblaydi va shaxsiga nisbatan kattalardek munosabatni
talab qiladi. Lekin maktabda, kollej yoki litseyda va uyda uning mavqei avvalgidek
qolaveradi. Natijada bolada o‘smir yoshi inqirozi boshlanadi. va mustaqillikka
erishishni xohlaydi, unda o‘zining "men "i paydo bo‘ladi O‘smirlik yoshi inqirozi
emansipatsiya, tengdoshlar bilan guruhlashish va qiziqish reaksiyalarini keltirib
chiqaradi. Emansipatsiya reaksiyasi holatida bola kattalar nazoratidan chiqish.
Kattalar tomonidan o‘tkazilmoqchi bo‘lgan kichkina ta’qib ham bolaning
xulqining buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.Tengdoshlar bilan guruhlashish
bolada o‘zaro harakat, jamoa tartibiga bo‘ysinish, hurmatga ega bo‘lish va o‘z
xohishidagi mavqega ega bo‘lish qobiliyatlarini shakllaydi. Bolada o‘z-o‘zini
baholash hususiyati o‘sadi. U tengdoshlarining fikrlarini kattalarning tanqidiga
nisbatan ko‘proq qadrlaydi.Qiziqish – biror narsa bilan shug‘ullanish juda katta
ahamiyatga ega. Uning sharofati bilan bolada qiziqishlar va individual qobiliyatlar
shakllanadi.O‘smirlarning qiziqishlarini bilish, ular va kattalar orasidagi o‘zaro
tushunishlarni yaxshilaydi.O‘smir psixologiyasida paydo bo‘ladigan yangi hissiyot
bu – o‘z-o‘zini anglashdir. O‘z-o‘zini anglash, o‘smir yoshining asosiy yakunidir.
Bu paytda inson o‘zining yangi "men"ini ochadi, kuchli va kuchsiz taraflarini
o‘rganishga harakat qiladi. O‘zini boshqa odamlar bilan solishtira boshlaydi,
o‘ziga nisbatan qiziqish uyg‘onadi, o‘ziga mos do‘st qidiradi.Qoidaga ko‘ra
o‘smirda o‘qituvchi yoki ota-onaga nisbatan jamoaning bolaga bergan bahosi
ko‘proq ahamiyatga egadir. Bu yoshda bolada tashkilotchilik, ishbilarmonlik va
boshqa shaxsiy qobiliyatlarini shakllantirishga yaxshigina sharoit yaraladi.
V.Suxomlinskiy asosiy shaxs xususiyatlrini quyidagicha ta’riflaydi.
1.Bir tomondan johillikka bo‘ysunmaslik, uni emotsional qabul qilmaslikning
ikkinchi tomondan hayotdagi qiyin holatlarda hal qila olmaslik qobiliyati bilan
uyg‘unlashadi.
16

2.O‘smir yaxshi bo‘lishni xohlaydi, idealga intiladi, lekin uni to‘g‘ri tarbiyalashlari
yoqmaydi.
3. O‘smir shaxs bo‘lishni xohlaydi. Qandaydir qahramonlik, romantik, noodatiy
narsalarni qilishni istaydi. Jarayonga talabning borligi va o‘zida ishonch hosil
qilish xohishining mavjudligiga qaramay, o‘smir hali bunga qanday erishishni
bilmaydi.
4. O‘smirda xohishning boyligi va kuchning chegaralanganligi qarama-qarshi
qo‘yilgan. Qiziqishlarning turli-tumanligi va doimiy emasligi mana shundan kelib
chiqadi. O‘smir o‘zining qobiliyatli emasligini bilib qolishdan qo‘rqadi. U o‘zini
juda yaxshi ko‘radi va ortida yordamga muxtojligi yashiringan. Ko‘rgazmali
ishonchlilik va qat’iyat ortiga yashirinishi mumkin.
5. O‘smirda romantik hissiyot va dag‘al qiliqlar uyg‘unlashgan. Go‘zallikdan
zavqlanadi va unga surunkali munosabatda bo‘ladi. Lekin o‘z hissiyotlaridan
uyaladi. Bu tuyg‘ularni yosh bolalarga xos deb hisoblaydi. U uni o‘ta hissiyotli deb
hisoblashlaridan qo‘rqadi va dag‘allik ortiga berkinadi.
Jismoniy kuchning quyilib kelishi uni faoliyatga boshlaydi.
O‘smirlar bilan ishlaganda ularning yosh va shaxsiy xususiyatlarini, bu yoshning
asosiy psixologik yangilanishini inobatga olish zarur.O‘smir organizmi ham bu
paytga kelib ancha o‘zgarishlarga duch keladi: husnbuzarlar chiqadi, tanadan turli
noxush hidlar kela boshlaydi. Shuning uchun ham tarbiyaviy soatlar o‘tganda
o‘qituvchi albatta, shaxsiy gigiena haqida ham to‘xtalib o‘tishi lozim.Bu yoshda
bolada juda katta psixologik o‘zgarishlar yuzaga keladi va biz buni ko‘rib
chiqamiz.Birinchi galda bu yoshdagi bolalarda uyatchanlik va tezda hafa bo‘lish
kuzatiladi. U arzimagan narsalardan ham hafa bo‘ladi va bunga katta ahamiyat
beradi. U o‘z tash qi ko‘rinishidan uyaladi, harakatlari bukchaygan holatga keladi.
Chunki, u hali o‘z tanasini ilgarigidek boshqara olmaydi. Shunga o‘xshab o‘smir
o‘z hissiyotlarini ham jilovlay olmaydi. U o‘zini katta odam deb hisoblaydi va
17

atrofdagilardan ham shunga yarasha munosabatni talab qiladi.Erkinlikni talab
qilish ularda qo‘rquv uyg‘otadi. Deyarli barcha o‘smirlar ota-onasi ularning
erkinligini siqib qo‘yganligidan shikoyat qiladilar. O‘sayotgan bola o‘z haq-
huquqini talab qilishi tabiiydir, lekin ota-ona uning har bir talabini bajarishga
majbur emas.O‘smirlar ustidan rahbarlik qilish zarur. Ko‘pincha ularning ba’zilari
ota-onalari ular bilan qat’iyatliroq bo‘lishini xohlashadi. Bolani to‘g‘ri yo‘lda uni
o‘qitayotgan qoidalar emas, sog‘lom tarbiya va unga bo‘lgan ishonch ushlab
turadi. O‘smirga esa qoida ham, ota-onasining hayotdagi bo‘shliqlarni
to‘ldiradigan bu qoidalarni o‘rgatish uchun unga berayotgan e’tibori ham
kerak.Ota-ona bilan bo‘ladigan kelishmovchiliklar o‘smir o‘zini katta his qilib,
ota-onasining o‘rnini egallamoqchi bo‘lganligi oqibatida yuzaga keladi. Albatta,
ota-onaga bu yoqmaydi. Ota-ona va farzand o‘rtasida kelishmovchiliklar paydo
bo‘ladi. ba’zida bu ota va qiz, ona va o‘g‘il o‘rtasidagi ziddiyatlar ham bo‘lishi
mumkin. Otaga qiz, onaga esa o‘g‘il bola yaqinroq bo‘ladi, deyishadi. Lekin, vaqt
o‘tgan sari, ya’ni balog‘at yoshida bola buni unuta boshlaydi. Chunki, oiladan
tashqaridagi boshqa odamlarga o‘z his-tuyg‘ularini yo‘naltirgan bo‘ladi. U ota-
onaga bo‘lgan munosabatini yo‘qotishga harakat qila boshlaydi. Agar uyda o‘smir
yoshini hisobga olib, bola bilan o‘zaro do‘stona, yumshoq muomalada bo‘linsa,
sharoitga qarab farzandining xohish istaklarini inobatga olib ish ko‘rilsa, farzandga
shaxs sifatida qaralsa, u buni sezadi va yaxshi yo‘ldan yurishga harakat qiladi. Aks
holda o‘smir ko‘chadan o‘ziga boshqa mashg‘ulot topadi va yomon yo‘lga yurib
ketish ehtimoli katta bo‘ladi.Bizning mentalitetimizda, ayniqsa, qiz bolani faqat
turmushga chiqishga tayyorlaymiz. Oqibatda qizlarimiz ham ayni o‘qib, oila
quradigan paytda turmushga chiqish va oilali bo‘lishni o‘ylay boshlaydilar.Bizning
ajdodlarimiz farzandlarini milliy qadriyatlarimizga asoslanib tarbiya qilganlar va
natijada ular orasidan ko‘pgina buyuk insonlar yetishib chiqqanligi sir
emas.O‘smirlik davrini qiyin davr deymizu, lekin mana shu oraliqning paydo
bo‘lishi va sekin o‘tishiga o‘zimiz sababchi bo‘lib qolayotganimizni sezmaymiz.
18

Biz farzandlarimizga ozgina vaqt ajratib, ularning ko‘ngliga yo‘l topa olsak, ertaga
jamiyatimizga foydasi tegadigan insonlarni tarbiyalab, kamolga yetkazamiz.
1.2 O‘smirlik davrida yolg‘izlik hissining ijobiy va salbiy tomonlari.
O‘smirlik davrida yolg'izlik hissini boshdan kechirishning salbiy va ijobiy
tomonlari ham mavjud. Yolg'izlikning ijobiy tomonlari:
O'z-o'zini tartibga solishni shakllantirish.
Psixofizik holatni barqarorlashtirish.
O'z-o'zini bilish va o'z taqdirini o'zi belgilash.
Insonning "men" ni buzg'unchi tashqi ta'sirlardan, ayniqsa, ijtimoiy izolyatsiya
sharoitida himoya qilish. O'smirlik davrida tashqi ta'sirlardan himoyalanish ayniqsa
zarur va qiyin, chunki har bir o'smirga nisbatan mustaqillikni ta'minlaydigan
barqaror semantik makon hali shakllanmagan.Ushbu xususiyatlar bolaning
tafakkuri ,qobiliyatlarining shakllanishiga turtki bo‘lishi mumkin. Faqatgina o‘mir
bolalarni tog‘ri yo‘naltira olishimiz kerak.Shundagina ularda o‘ziga nisbatan
ishonch rivojlanadi va ijtimoiylashuv jarayoni yaxshi rivojlanadi. Yolg'izlik ijobiy
hodisa sifatida gapirganda, biz "yolg'izlik" tushunchasini esga olishimiz kerak. Bu
psixologik alohidalikni, o'z shaxsiyligini anglash va avtonomiyani boshdan
kechirish variantidir. Ushbu dinamik muvozanatni o'smir shaxsining jamiyat
ta'siriga nisbatan psixologik barqarorligining ko'rinishlaridan biri deb hisoblash
mumkin, uning mexanizmlari o'z-o'zini tartibga solish va aks ettirish qobiliyatidir.
Bu oddiy yolg'izlikning odatiy holati. Yolg'izlik sub'ektiv ravishda qabul qilingan
yolg'izlikning qulay holatidir. Yolg'izlik insonning o'zini o'zi bilishi, o'zini o'zi
belgilashi va shaxsiy o'sishining zarur tarkibiy qismidir, ya'ni psixikaga ijobiy,
konstruktiv ta'sir ko'rsatadi [2].
Shunday qilib, o'smirlik davrida yolg'izlik tajribasi deyarli har bir kishining
hayotining bir qismiga aylanadi, faqat tajribaning chastotasi va intensivligi bilan
farqlanadi. O'smirlik davrida yolg'izlik hissi paydo bo'lishining psixologik
19

xususiyati uning insonning ijtimoiy izolyatsiyasining ob'ektiv faktlari bilan emas,
balki muhim shaxslararo munosabatlarning buzilishi va do'stona aloqalarning
uzilishining sub'ektiv tajribasi bilan bog'liqligidir. Yolg'izlik tuyg'ularini boshdan
kechirish chastotasi va intensivligining qo'shimcha omillari quyidagilardir:
insonning shaxsiy fazilatlari, shaxslararo o'zaro ta'sir ko'nikmalarini rivojlantirish
darajasi; tanqidiy hayotiy vaziyatlar, jismoniy yoki ruhiy salomatlikning
yomonlashuvi, shuningdek, turmush tarzidagi o'zgarishlarga moslashish darajasi.
Ammo yolg'izlik ham ijobiy narsa bo'lishi mumkinligini unutmang. O'smirlik
davridagi psixologik jihatdan asosli ehtiyoj - bu yolg'izlikka bo'lgan ehtiyoj,
chunki o'smir faqat o'zi bilan birga sodir bo'layotgan o'zgarishlarni tushunishi va
"hazm qilishi", o'zini va munosabatlarini baholashi, uning xatti-harakatlari va
pozitsiyasini aniqlash
Yolg'izlikdan rivojlanish manbai sifatida foydalanish salbiy, salbiy yolg'izlikdan
ijobiy, ijobiy yolg'izlikka tuzatishni tashkil qilish orqali amalga oshirilishi kerak.
Yolg'izlikning salbiy tomonlari:
Odamlarga ishonchsizlik rivojlanadi. Yaqinini yo'qotgan odamlar (masalan,
xiyonat tufayli) ko'pincha yolg'izlikka moyil. Bunday holda, tananing tabiiy
himoya reaktsiyasi ishga tushiriladi va odam yolg'izlikka intiladi. Ammo siz
o'zingizni uzoq vaqt davomida bu holatda bo'lishingizga yo'l qo'yolmaysiz, aks
holda og'ir fikrlar odamlarga yanada ko'proq ishonchsizlikka olib keladi.
Salbiy salomatlik ta'siri. Olimlar isbotlaganidek, yolg‘izlik ham xuddi haddan
tashqari ovqatlanish, chekish, spirtli ichimliklarni iste’mol qilish kabi inson
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va umrni qisqartiradi. Yolg'iz odamlar
ko'proq ishlaydi, ovqatni o'tkazib yuboradi, o'z his-tuyg'ulari va his-tuyg'ularini o'z
ichiga oladi, deb ishoniladi, bu esa ba'zida befarqlik va hatto tushkunlikka olib
keladi.
Atrofingizdagi odamlar uchun yolg'izlik ko'rinmas. Ko'pincha hatto do'stlar va
qarindoshlar ham odam yolg'izlikdan azob chekayotganini ko'ra olmaydi. Ba'zan
do'stlariga yuk bo'lishni xohlamay, buni yashiradi.
20

Yolg'izlik hissi boshqa odamlarga yuqishi mumkin. Yolg'iz odam o'zining
yolg'izligidan shikoyat qila boshlaganida, uni tinglagan kishi ham xuddi shunday
his-tuyg'ularni boshdan kechirishi mumkin. Bundan tashqari, yolg'iz odam asta-
sekin o'ziga kirib boradi va do'stlari bilan muloqot qilishni to'xtatadi, buning
natijasida ular suhbatdoshini yo'qotadilar.O'z-o'zini hurmat qilish pasayadi. Inson
o'z his-tuyg'ularini, his-tuyg'ularini, harakatlarini qanchalik ko'p tahlil qilsa, u ba'zi
voqealar, muammolar va boshqalar uchun o'zini ko'proq ayblaydi. Yoki u
boshqalarni ayblay boshlaydi va oxir-oqibat o'zini butun dunyodan yopib
qo'yadi.Salbiy hodisa sifatida yolg'izlik tuyg'usi o'smirlarning o'zini tashlandiq,
unutilgan, yo'qolgan va keraksiz his qilishlarida namoyon bo'ladi. Bu juda og'riqli
his-tuyg'ular, chunki ular o'smirning kutganiga zid ravishda paydo bo'ladi [5].
Yolg'izlik tuyg'usi jiddiy shaxsiyat buzilishining rivojlanishiga yordam beradi.
Yolg'izlik odatda ikki darajada bo'ladi [6]:
Hissiy daraja: to'liq o'z-o'zini singdirish, halokat, foydasizlik, tartibsizlik, bo'shliq,
Yo'qotish hissi. xulq-atvor darajasi: ijtimoiy aloqalar darajasi pasayadi, shaxslararo
aloqalar buziladi.
Demak, yolg‘iz qolish yolg‘izlikni anglatmaydi, yolg‘izlik esa yolg‘izlikni
anglatmaydi. Ammo agar siz hali ham yolg'izlikni his qilsangiz, unda uning ijobiy
fazilatlarini qo'llashga harakat qiling: o'zingizni rivojlantirish, band bo'lish, o'z-
o'zini bilish, o'z taqdirini hal qilish. Uyda ota-ona, yaqinlar, hech kim bo'lmasa,
jismoniy yolg'izlik borligini bilishingiz kerak. Ammo yolg'izlik hissi bor - bu
ancha jiddiyroq. Bu qiyin ruhiy holat. Bunday holda, odamning oilasi va do'stlari
bor, lekin u o'zini yolg'iz va keraksiz his qiladi.Shunday qilib, psixologiyada
yolg'izlikni o'rganishda ikkita kuchli yo'nalish mavjud. Birinchisi, uning ruhiy
holat yoki sub'ektiv tajriba sifatida talqin qilinishi. Ikkinchisi - yolg'izlikni faqat
salbiy holat va tajriba sifatida talqin qilish. Biror kishi bir necha oylar davomida
yolg'iz bo'lsa ham, hech kim bilan aloqada bo'lmasa, lekin o'zini ajoyib his qilsa va
hech qanday yordamga muhtoj bo'lmasa, u yolg'iz hisoblanmaydi. Yolg'izlikning
ekzistensial tajribasidan qochish uchun qilingan urinishlar faqat o'z-o'zini
21

begonalashtirishga olib kelishi mumkin. Inson hayotning asosiy haqiqatidan
qochganda, individual mavjudlikning dahshatli yolg'izligini muvaffaqiyatli inkor
etishga muvaffaq bo'lganda, u o'zini o'zi rivojlanishining muhim vositalaridan
biridan mahrum qiladi" .
Yolg'izlikni tushunishda ma'lum miqdorda halokat va halokat mavjud. Buni
ekzistensialistlarning o'zlari amalga oshiradilar. Ulardan ba'zilari chiqish yo'lini
Xudodan izlaydilar, boshqalari - supermen bo'lish istagida, boshqalari - bu
haqiqatni tan olish va qabul qilishda. Uchinchisining pozitsiyasi bizga eng yaqin.
R. M. Rilke yozganidek: “Biz yolg'izmiz. Siz o'zingizni aldashingiz yoki bunday
emas deb da'vo qilishingiz mumkin. Lekin buni tan olib, bundan yo‘l tutish
qanchalik yaxshidir” .
Bu bizni o'z yolg'izligini anglash va tan olish inson rivojlanishining
shartlaridan biri va shaxsiy etuklik mezonlaridan biri deb hisoblanishi mumkin
degan fikrga olib keladi. O'smirlar yolg'izlikni boshdan kechirishadi, eski
qadriyatlar bilan xayrlashish tajribasi, yaqin munosabatlarni yo'qotish tajribasi,
o'zlarining bir qismini yo'qotish tajribasi. Bu tajribaning beixtiyor va majburiy
tabiati kuchsizlik va nochorlik tuyg'usini kuchaytiradi. Bu ko'pincha o'z qadr-
qimmatiga shubha qilish, dunyoga va o'ziga ishonchni yo'qotish, begonalashish va
izolyatsiyaga olib keladi.
O'smirlar ekzistensial burilish nuqtasi holatini keskin his qilishadi: ular bir
vaqtning o'zida o'zlarining avtonomiya va mustaqillikka bo'lgan ehtiyojlarini, balki
yaqinlik va ijtimoiy inklyuziyaga bo'lgan ehtiyojlarini qondirishni xohlashadi va
shuning uchun shaxslararo munosabatlarda keskin vaziyatlarni boshdan
kechiradilar (do'stlikning uzilishi, kattalar va tengdoshlarning tushunmovchiligi). ).
O'smirlardagi yolg'izlik tajribasi nafaqat shaxslararo munosabatlar holati,
balki o'z mavjudligining ma'nosini yo'qotishi va odamlarning ekzistensial tarqoqlik
hissi paydo bo'lishi bilan ham bog'liq.
22

Bu davrda yolg'izlik ko'pincha o'smirlar uchun yoqimsiz bo'ladi, ular bu
haqda shikoyat qiladilar, lekin ayni paytda ular ko'pincha o'zlarini qidiradilar.
O'smir o'zi bo'lishni xohlaydi va shu bilan birga undan qo'rqadi. “O'smirlar
nihoyatda xudbin, o'zlarini koinotning markazi va qiziqishga arziydigan yagona
sub'ekt deb bilishadi va shu bilan birga, ular hayotining keyingi davrlarida bunday
fidoyilik va fidoyilikka qodir emaslar. Ular ehtirosli sevgi munosabatlariga
kirishadilar, faqat ular boshlaganlari kabi to'satdan tugatadilar. Ular bir tomondan
jamiyat hayotiga ishtiyoq bilan aralashsa, ikkinchi tomondan yolg‘izlik ishtiyoqi
chulg‘ab oladi. Ular xudbin va materialistik va ayni paytda yuksak idealizm bilan
to'ldirilgan. Ba'zida ularning boshqa odamlarga nisbatan xatti-harakatlari qo'pol va
g'ayritabiiydir, garchi ular o'zlari juda zaif bo'lsalar ham. Ularning kayfiyati yorqin
optimizm va eng qorong'u pessimizm o'rtasida o'zgarib turadi"
O'smirlar (deyarli barchasi) hali hayotning ma'nosi haqida o'ylamaydilar.
Ular ko'pincha seviladimi yoki yo'qmi, qadrlanadimi yoki yo'qmi va hokazolar
haqida o'ylashadi (birinchi navbatda his qilishadi). O'smirlar yolg'izlikni anglab,
hech kimga muhtoj emasligini va hech qayerdan yordam topa olmasligini anglab
hayratda. Ular o'zlarini nochor his qilishadi va shu bilan birga boshqalarga
ishonchni yo'qotadilar. Ularning boradigan, murojaat qiladigan hech kimlari yo'q
va o'sha paytda hech kim, jumladan, o'zlari ham, ularning ehtiyojlarini qondirishga
yordam bera olmaydi.
Shuning uchun yolg'izlik ko'pincha og'riqli boshdan kechiriladi va o'z
faoliyatini to'xtatish lahzasi sifatida qabul qilinadi, bu ko'pincha normal hayot
faoliyatining buzilishiga olib keladi. O'smirlar, bizning fikrimizcha, o'z holatlari va
xatti-harakatlarini refleksli nazorat qilish vositalarini hali etarli darajada
o'zlashtirmaganYolg'izlik tajribasi ko'pincha o'smirning kattalar dunyosidan
begonalashishi, o'z-o'zini o'zi uchun yangi imkoniyatlarning ochilishi, o'zini shaxs
va individuallik sifatida anglashi bilan bog'liq.
O'smirning rivojlanishi va shakllanishining turli bosqichlarida yolg'izlik turli
yo'llar bilan boshdan kechirilishi va ko'plab muammolarni keltirib chiqarishi
23

mumkin. Tajribalarning natijalari muqobil bo'lishi mumkin: tajribali yolg'izlik o'z
imkoniyatlarini kashf qilish uchun turtki bo'ladi, o'zini topish sari qadam yoki
insonning rivojlanishini cheklaydigan va hatto ba'zan o'z joniga qasd qilishga olib
keladigan vaziyatga aylanadi.
Jamiyatdagi hozirgi vaziyat ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotdagi muhim
tarkibiy va dinamik o'zgarishlar bilan tavsiflanadi. Jamiyatning yanada
tabaqalanishi va bozor iqtisodiyotiga o'tishi ijtimoiy munosabatlardagi
keskinlikning kuchayishiga olib keladi va odamlarning ijtimoiy tarqoqligiga
yordam beradi. Bunday sharoitda yolg'izlik muammolarini konstruktiv hal qilish
yo'llarini izlash ayniqsa dolzarb bo'lib qoladi. Jamiyatda sodir bo'layotgan
o'zgarishlar eng kam ijtimoiy himoyalangan guruhlar sifatida keksalar va
o'smirlarga ta'sir qiladi. O'smirlik davri tadqiqotchilari (I.V.Dubrovina,
V.S.Muxina, D.I.Feldshteyn, E.Erikson va boshqalar) ayniqsa, bolalikdan
kattalikka o'tish sharoitida, shakllanish va rivojlanish sharoitida bo'lgan o'smirlar
uchun qiyin ekanligini ta'kidlaydilar.
Aynan shu davrda o'smirlar ko'pincha yolg'izlikni o'zlarini tashlab ketish,
tashlab ketish, noto'g'ri tushunish va rad etish sifatida boshdan kechiradilar.
O‘smirlarning shoshilinch psixologik yordam telefonlariga, yoshlar va o‘smirlar
uchun psixologik xizmatga, gazeta va jurnallar tahririyatlariga murojaatlari buning
dalilidir.O'smirdagi yolg'izlik tajribasi barqaror salbiy ruhiy holatga aylanishi
mumkin, bu boshqa barcha his-tuyg'ular va tajribalarda iz qoldirishi va hatto
shaxsiy rivojlanishga to'sqinlik qilishi mumkin.
Tadqiqotimizning o'ziga xosligi shundaki, u tajribali yolg'izlik va o'smirning
shaxsiy rivojlanishi o'rtasidagi bog'liqlik xususiyatlarini uning hayotining ushbu
davrida shakllangan o'zini o'zi boshqarish vositalari va sub'ektiv faoliyatini tahlil
qilish kontekstida o'rganishga qaratilgan. Shu munosabat bilan, bizning
fikrimizcha, o'smirlarning ongli ravishda o'z-o'zini tartibga solish va o'z faoliyatini
refleksli boshqarish vositalarini o'zlashtirishi nihoyatda muhimdir.
24

Bizning tadqiqot ob'ekti - o'smirlik davridagi yolg'izlik - inson uchun eng
muhim tajribalardan biri.Tadqiqot mavzusi o'smirning yolg'izlik tajribasining
o'ziga xos xususiyatlari bo'lib, uning mustaqilligi va shaxsiy o'zini o'zi belgilashda
rol o'ynaydi.Ko'pgina tadqiqotchilar yolg'izlikni inson mavjudligi faktidan kelib
chiqadigan universal insoniy tajriba deb hisoblaydilar. Ular bugungi yolg'izlikning
mazmunli xususiyatlarini belgilovchi bizning davrimizga xos omillarni ajratib
ko'rsatishadi: zamonaviy oila tarkibidagi o'zgarishlar; yuqori fazoviy
harakatchanlikka ehtiyoj; diniy an'analarning zaiflashishi; davlat va xo'jalik
tuzilmalariga ishonchsizlikning paydo bo'lishi; zamonaviy jamiyatni
texnologiyalashtirish va kompyuterlashtirish.Ularning fikriga ko'ra, yolg'izlik
tajribasining umumiy komponenti - bu o'zini past baholash va shu bilan bog'liq
holda, o'zining ahamiyatsizligini his qilish. Bu "zamonimizda yolg'izlik faqat
salbiy qabul qilinadi" haqiqatini tushuntiradi.
D.Gaev yolg‘izlikni tevarak-atrofdagi olamning muayyan tomonlari bilan
kerakli munosabatlarni o‘rnata olmaslik natijasida paydo bo‘ladigan qayg‘u va
g‘amginlik hissi deb ta’riflaydi
Uning fikricha, yolg'izlikning konstruktiv qarama-qarshi tomoni o'zi bilan
yolg'iz qolish qobiliyatidir.
Gav yolg'izlikni uning namoyon bo'lishining turli darajalari nuqtai nazaridan
ko'rib chiqadi va ikkita asosiyni ajratib ko'rsatadi: ekzistensial va patologik
(og'riqli). Ekzistensial yolg'izlik (boshqalar tomonidan noto'g'ri tushunishning
dastlabki halokati sifatida) inson mavjudligining bir qismidir. U o'zining
boshqalardan ajralib turishini anglashni, o'zlikni va hayotning ma'nosini izlashni
o'z ichiga oladi.
Ekzistensial yolg'izlikning manbai har bir shaxs tajribasining o'ziga xosligi
va o'ziga xosligi, inson mavjudligi faktidir. Og'riqli yolg'izlik (D. Gavning
so'zlariga ko'ra, patologik) ko'pincha o'zi va boshqalar bilan surunkali uzilishni o'z
ichiga oladi, bu boshqa muhim odamlar bilan istalgan munosabatlarni o'rnatish va
25

saqlab qolishning iloji yo'qligi yoki ijtimoiy inklyuziya zaruratidan umidsizlikka
tushish natijasidir.
Gavning so'zlariga ko'ra, og'riqli yolg'izlik 4 komponent bilan tavsiflanadi:
1. O'zingiz bilan aloqaning yo'qligi.
2. Boshqalar bilan hissiy to'siqlarni bartaraf eta olmaslik.
3. Ijtimoiy jamiyatda o'z o'rnini topa olmaslik va ojizlik.
4. O'z hayotida ma'noni yo'qotish. G.Sallivanning fikricha, aynan o‘smirlar
yolg‘izlikni eng to‘liq va dahshatli ko‘rinishida boshdan kechiradilar.
O'smirning barcha kechinmalari uning xulq-atvori rasmida, harakatlari va
so'zlarining dürtüselligida aks etadi. To'g'ri, ko'p narsa hali ham insonning tabiiy
tashkilotiga bog'liq (temperament).
O'smirning xulq-atvorining yaxlit manzarasida yolg'izlik bilan bog'liq tajribalar va
yolg'izlikni har qanday yo'l bilan engishga urinishlar ko'pincha deviant xatti-
harakatlarning sababi bo'lib, shaxsiy rivojlanishda qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi. Bu tadqiqotchilarni o'spirinning yolg'izlikning turli jihatlarini idrok
etishi va tajribasi bilan bog'liq muammolarni hal qilishga va o'spirin uchun ushbu
tajribalar to'plamini osonlashtiradigan vositalarni izlashga majbur qiladi, unga
yolg'izlikning turli holatlarida eng konstruktiv yo'lni topishga yordam beradi. .
Biz o'z ishimizda "idrok" atamasini insonning o'zi, uning ruhiy holatini
ongida aks ettirish ma'nosida ishlatamiz. Gap ob'ektiv bo'lmagan voqelikni idrok
etish haqida ketmoqda: aqliy, idealni faqat uni moddiylashtirish orqali idrok etish
mumkin. Idrok imo-ishoralar, yuz ifodalari, qarashlar, duruş va so'zlar orqali
amalga oshiriladi. Biz idrokni tajribamizning in'ikosi sifatida tushunamiz va
idrokni aqliy faoliyatning barcha darajalarida ko'rib chiqamiz: hissiy tasvir
darajasi, ma'no darajasi va shaxsiy ma'no darajasi (A. N. Leontyev).
Tajriba orqali biz o'z-o'zini hurmat qilish va intilish darajasi bilan bog'liq
bo'lgan hayotiy harakatning (inson hayotidagi muhim voqea) hissiy tomonini
tushunamiz (L.Sev, 1972). Bundan tashqari, biz ishonamizki, "tajriba ruhiy hodisa
sifatida doimo yashash (his qilish, engish, chidash) va uni qayta ko'rib chiqish,
26

shuningdek, ushbu vaziyatda ishtirok etadigan vositalardir. Aynan shu erda
to'g'ridan-to'g'ri his-tuyg'ular va ma'lumotni qayta ishlashning ramziy
vositalarining kombinatsiyasi sodir bo'ladi. Tajribalarning aksariyati sub'ektning
doimiy ravishda amalga oshiriladigan o'z-o'zini tartibga solishning tarkibiy
qismlarini tushunishga urinishlari, shaxs ega bo'lgan vositalardan foydalanish
imkoniyatlari va natijalarini baholashga urinishlaridan iborat deb aytish mubolag'a
bo'lmaydi. shu vaqtgacha o'zlashtirildi." [5]. • ijobiy hissiy va qimmatli tajribalar
uchun qulay zamin yaratish;
• o'rta maktab o'quvchilari bilan ishlashda asosiy hayotiy voqealarni
modellashtirish va ichki qarama-qarshiliklarni tashqi ko'rinishga keltirish va
shaxsiy tanlov qilish uchun sharoit yaratish;
• talabalar bilan amaliy ish olib borishning adekvat shakl va usullarini topish
Variantning bir tomonlama tahliliga ko'ra, yolg'izlik tajribasiga quyidagilar
ta'sir qiladi:
• tengdoshlar guruhi bilan munosabatlardagi va o'ziga nisbatan muammolar
(o'zini noto'g'ri tushunish, o'ziga nisbatan hamdardlik, ishonchsizlik
yolg'izlikning ijobiy salohiyatini maksimal darajada oshirish uchun ichki
resurslar va uni tanlash motivlari noto'g'ri bo'lishi mumkin.
qobiliyatlaringiz, sifatlaringiz va turmush tarzingizga salbiy baho berish va
h.k.);
• shaxsning o'ziga bo'lgan munosabatining xususiyatlari (o'z-o'zidan
shubhalanish, hayot istiqbollarining yo'qligi va maqsadni his qilishning pastligi,
o'zidan norozilik, shaxsiy rivojlanish istagi, shuningdek, o'zini ayblash
tendentsiyasi);
• shaxsning o'zini o'zi idrok etish xususiyatlari: o'zini o'z hayotidagi
voqealarni boshqarishga qodir emas deb bilish, boshqalar uchun o'z qadr-
qimmatiga shubha qilish, ichki halollik (o'zini o'zi anglashning tanqidiyligi va
o'zini o'zi anglashning chuqurligi);
27

• shaxsning xarakteristik xususiyatlari: qarama-qarshi xatti-harakatlar va
bo'ysunish tendentsiyasi, muvofiqlik.
Yuqoridagi ma'lumotlarga asoslanib, shuningdek, yolg'izlikning salbiy va
ijobiy tomonlari o'rtasidagi bog'liqlikning dialektik mohiyatini tushunish asosida
biz yolg'izlikning ijobiy potentsialini amalga oshirishning ichki shartlarini va
psixologik sohaning tegishli sohalarini aniqladik. va shaxsga pedagogik yordam:
• yolg'izlikni anglash va uni ijobiy idrok etish;
Salbiy (yolg'izlik shaxsiy rivojlanish muammosi sifatida) Shaxsiy rivojlanishga
to'sqinlik qiladigan ongli yoki ongsiz yolg'izlik. Mavjud vaziyatga passiv
munosabat yoki mudofaa xarakteridagi buzg'unchi faoliyat. Yolg'izlikni tanlash
uchun ongli ijobiy motivlarning yo'qligi, salbiy motivlarga asoslangan ongli yoki
ongsiz yolg'izlik (qaror qabul qilish, kurashish motivlari emas, balki g'amxo'rlik,
himoya qilish). Passivlik yoki buzg'unchi faoliyat
Ijobiy (yolg'izlik shaxsiy rivojlanish manbai sifatida) Ongli yolg'izlik.
Mavjud vaziyatga faol munosabat. Qiyinchiliklar va ichki resurslar bilan kurashish
tajribasining etishmasligi. Yolg'izlikni tanlash uchun ongli motivlarning yo'qligi
Ongli yolg'izlik. Mavjud vaziyatga faol munosabat. Qiyinchiliklar va ichki
resurslar bilan kurashish tajribasiga ega bo'lish. Yolg'izlik ijobiy motivlar va
maqsadlarga asoslanadi
• shaxsning o'ziga ijobiy munosabati va o'zini o'zi anglashi;
• qiyinchiliklar va salbiy tajribalar bilan muvaffaqiyatli kurashishni
ta'minlaydigan kommunikativ fazilatlarni shakllantirish;
vaniyami;
• yolg'izlikni tanlashning ichki motivlarining kaliti bo'lgan shaxsiyat
rivojlanishida yolg'izlikning ijobiy rolini tushunish
28

XULOSA
Yuqoridagilardan kelib chiqib xulosa qiladigan bo lsak, rivojlanishʻ
psixologiyasini o rganish katta ahamiyatga ega. Hozirgi davrda mamlakatimizda,
ʻ
shu jumladan xalq maorifi tizimida amalga oshirilayotgan o zgarishlar
ʻ
o qituvchilar, barcha pedagoglar oldiga o quvchining bilimlarni yuksak darajada
ʻ ʻ
o zlashtirishi; o quvchilar mustaqil tafakkurini, ular aktivligini rivojlantirish;
ʻ ʻ
ularda yuksak axloqiy sifatlarni tarbiyalash; ularning tafakkur, muloqot, o qish,
ʻ
mehnat qilishga bo lgan qobiliyatlarini taraqqiy ettirish kabi murakkab va
ʻ
mas uliyatli vazifalarni qo ymoqda. Bu vazifalarni muvaffaqqiyatli hal qilish
ʼ ʻ
uchun pedagog nafaqat o z fanini chuqur bilishi kerak, balki ma lum darajada
ʻ ʼ
psixologik bilimlarga ham ega bo lishi lozim. Chunki ular har biri faqat o ziga xos
ʻ ʻ
bo lgan, turli yoshdagi, turli individual xususiyatlarga ega bolgan o quvchilar bilan
ʻ ʻ
ish olib boradi.
Har bir bola faqat o ziga xos bilish faoliyati, iroda, xarakter, xulq-atvor
ʻ
xususiyatlariga ega. Maktabdagi ta lim-tarbiya berish jarayonida m am shu
ʼ
xususiyatlarni bilish va shunga asoslanib ularga individual munosabatda bo lish
ʻ
lozim. Mana shularni hisobga olgandagina, har bir pedagog o zining asosiy
ʻ
vazifasi, ya ni yosh avlodga ta lim-tarbiya berish ishini muvaffaqiyat1i amalga
ʼ ʼ
oshiradi. Shuning uchun ham psixologiya fanining alohida sohalari bo lmish yosh
ʻ
va pedagogik psixologiya asoslarini chuqur bilish har bir pedagog uchun muhim
hisoblanadi. Psixologiya fanining bir qator tarmoqlari, sohalari mavjud. Ular
orasida yosh psixologiyasi alohida ahamiyatga ega. Yosh psixologiyasi psixik
rivojlanish, shuningdek, bolalik, o smirlik, o spirinlik, yetuklik va qarilik davrida
ʻ ʻ
29

shaxs taraqqiyotining xususiyatlarini o rganadi. Juda ko p fundamental tadqiqotlarʻ ʻ
o tkazilganligiga qaramay, bugungi kunda inson psixikasini uning butun hayotiy
ʻ
yo li bosqichlarida rivojlanish xususiyatlarini yaxlit holda tavsiflashga
ʻ
erishilmagan. Yosh psixologiyasi har bir yosh davrining qaytarilmas
xususiyatlarini, yillar o tgan sari, asta-sekinlik bilan bola qanday qilib inson bo lib
ʻ ʻ
shakllanishi, shaxs sifatida o zini ijtimoiy munosabatlarda namoyon qilishi, kasb
ʻ
tanlashi, muloqot jarayonida o zining erk, huquq va majburiyatlariga intilishi,
ʻ
qanday qilib sevishi, ishonchli do st bo lib tarkib topishi, o zi va boshqalar uchun
ʻ ʻ ʻ
mas uliyatni his qilishi kabi jihatlarni tadqiq etadi. Ma lum yoshdagi bolalarning
ʼ ʼ
psixologik xususiyatlarini bilmay turib, ularga maqsadga muvofiq ravishda ta lim
ʼ
va tarbiya berib bo lmaydi. Bolaning har bir yoshi o z qiyinchiliklariga ega bo ladi
ʻ ʻ ʻ
va o ziga nisbatan maxsus munosabatda bo lishni talab qiladi. Demak, bolalar yosh
ʻ ʻ
davrlari psixologiyasini bilish, ta lim va tarbiya jarayonining samarali kechishida
ʼ
yordam beradi. Shu bilan birga, K.Mustakasning fikricha, “Yolg‘izlik - bu inson
hayotining sharti, shaxsga o‘zining insoniy tabiatini saqlab qolish, kengaytirish va
chuqurlashtirish imkoniyatini beradigan inson mavjudligi tajribasi. Inson oxir-
oqibatda yolg‘iz bo‘ladimi, xoh u yolg‘izlikda yashaydimi, xoh kasal bo‘ladimi,
xoh yaqinining o‘limidan so‘ng o‘zini yo‘qotadimi yoki yaratilish g‘alabasidan
o‘tkir quvonch hissini his qiladimi. Ishonamanki, har bir inson o'zining
yolg'izligini tan olishi va oxir-oqibat, inson hayotining har bir daqiqasida yolg'iz -
dahshatli, butunlay yolg'iz ekanligini aniq tushunishi kerak.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ʼ YXATI
1 .O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-fevraldagi “Pedagogikʻ
ta lim sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida”gi PQ-4623-sonli
ʼ ʻ ʻ
Qarori // Qonun hujjatlari ma lumotlari milliy bazasi, 28.02.2020 y.
ʼ
2. Korchagina S.G. Yolg'izlik psixologiyasi: darslik. - M.: Moskva psixologik va
ijtimoiy instituti, 2008 yil.
3.Yuldosheva M.B “Изучение проблемы одиночества современной молодежи
Вестник науки и обзозавание. – 2019. – N 24-3 (78). – С.66-68
4. Yuldosheva M . Ergasheva G . Понятие внутриличностного конфликта в
сотциальном пс оанализе. Talqinvatadqiqotlar . uz
4. Z.T.Nishanova, N.G.Kamilova, D.U.Abdullayeva, M.X.Xolnazarova —
“Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya” T-2018
5.Mullaboyeva N.Sh.Yolg‘izlik hissi psixokorreksiyasi (o‘smirlik davri misolida)
o‘quv qo‘llanmasi.
6.KiselevaV.O‘smir yolg‘izlik:sabablari va oqibatlari.Maktab o‘quvchilarining
ta’limi,2003 6- son.
Internet sahifalari
http://ziyonet.uz
http://edu.uz
31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. YOLG'IZLIK HISSINI O'RGANISHDA ASOSIY NAZARIY YONDASHUVLAR

1.1. Yolg‘izlik hissining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari

1.2. O‘smirlik davrida yolg‘izlik hissining ijobiy va salbiy tomonlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить