Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘smirlik davrida o‘z-o‘zini anglashda maktab muhitining o‘rni

Купить
KURS ISHI 1 O’smirlik davrida o’z-o’zini anglashida maktab muhitining o’rni Mundarija: Kirish ……………………………………………..………………………. 3 I BOB TO’NG’ICH FARZAND OILAVIY MUNOSABATLAR VA JAMIYATDA O’ZINI O’ZI BOSHQARISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI ………………………………. 4 1.1. A. Adler tomonidan. Tug'ilish tartibiga qarab bolaning psixologik xususiyatlari ………………………………………………………… 4 1.2. Oila tarkibi va shaxs xislatlari ……………………………………... 11 1.3. Shaxsning o’z-o’zini baholash darajalari ………………………….. 14 I bob bo’yicha xulosa …………………………………………………….. 20 II BOB SHAXS XARAKTER XUSUSIYATINI EKSPERIMENTAL O’RGANISH …… ………………………………………………………. 21 2.1. Mayers-Brigsning shaxs tipologiyasini metodik o’rganish….……….. 21 2.2. Muammoli oilada rollarning qayta taqsimlanishi ……………………..24 II bob bo’yicha xulosa ……………………………………………………. 25 Umumiy xulosa …………………………………………………………… 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati ……………………………………….. 27 Ilova ……………………………………………………………………….. 29 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Jahonda yuqori malakali, raqobatdosh, mustaqil fikrlaydigan mutaxassislarni tayyorlashga bo‘lgan ehtiyoj kundan kunga ortib bormoqda. Dunyoning yetakсhi ta lim muassasalarida, jumladan Xalqaroʼ psixologiya fanlari ittifoqi – IUPsuS (International Union of Psuсhologiсal Sсiense) tomonidan 2018-2023 yillarga mo‘ljallangan “Psixologiya sohasini yanada takomillashtirish konsepsiyasi”da malakali psixоloglarni tayyоrlash, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini oldini olish borasida amaliy ishlarni rivоjlantirish dоlzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Kurs ishining maqsadi va vazifasi: A. Adler tajribasini o’rganish orqali to’ng’ich farzand xarakter xususiyatlarini tadbiq etish. Kurs ishining predmeti: o’z- o’zini boshqarishda oiladagi to’ng’ich farzand. Mavzuning o’rganilganlik darajasi: A. Adler va Amerika psixologlari Kurs ishining tuzulishi: kirish, 2 ta bob, 4ta paragraf, 2 ta bob bo’yicha xulosa (alohida-alohida), amaliy qism metodika, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlar. Tadqiqot obyekti: 30 nafar ko’ngilli shaxslar. 3 I BOB TO’NG’ICH FARZAND OILAVIY MUNOSABATLAR VA JAMIYATDA O’ZINI O’ZI BOSHQARISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 1.1. A. Adler tomonidan. Tug'ilish tartibiga qarab bolaning psixologik xususiyatlari Ota-onalari bir vaqtlar ikkinchi, uchinchi, n+1 farzand ko'rishga qaror qilganliklari sababli bolalarning hayoti qanday rivojlanmoqda? Ushbu mavzu ko'plab ertaklarda eshitiladi. Va nafaqat ertaklarda. Bu uzoq vaqtdan beri shaxsiy xususiyatlarning oilada "bola tug'ilish tartibi" deb ataladigan narsaga bog'liqligi masalasini muhokama qilgan psixologlar uchun ham qiziq. Ushbu muammoni hal qilishda Kashshof Alfred Adler oiladagi bolaning quyidagi "tartib pozitsiyalarini" ajratib ko'rsatdi: yagona bola, oiladagi eng katta bola, o'rta bola, ikki farzandning eng kichigi, uch yoki undan ortiq bolalarning eng kichigi. Adler shuni ko'rsatdiki, bolalar tug'ilish tartibiga qarab tabiatan farq qiladi. Ushbu tasnifga asoslanib va o'z kuzatuvlarimizdan foydalanib, biz bolaning tug'ilish tartibi uning shaxsiyatining rivojlanishiga qanday ta'sir qilishini tahlil qilishga harakat qilamiz. Oiladagi yagona bola uchun eng muhim vazifa kattalarni tushunishdir; uni doimiy ravishda hal qilib, u boshqa odamlarni tushunish qobiliyatini rivojlantiradi, u yaxshilik va yomonlikning kuchaygan hissi, yuqori yutuq motivatsiyasi bilan ajralib turadi. U muammolarni hal qilishni va ularni hal qilishning turli usullarini topishni yaxshi ko'radi. Yagona bolalar o'zlarining o'ziga xosligini his qilishadi. Ular hayotdan ko'p narsani talab qiladilar, ota-onalarning umidlarini oqlashga intilishadi. Ular o'z-o'zini hurmat qilishning yuqori darajasi bilan ajralib turadi. Ko'rinishidan, ular ota-onalarning e'tibori va sevgisi uchun kurashishlari shart emasligi sababli, yagona bolalar intellektual takomillashtirish uchun ko'proq imkoniyatlarga ega va bu holda ota-onalar o'z avlodlarini rivojlantirish va u bilan muloqot qilish uchun ko'proq vaqtga ega. 4 Biroq, bu erda "Bog'lash", "O'rganilgan nochorlik" xavfi mavjud. Ota-ona qaramog'ida bo'lganida, bola deyarli o'z-o'zidan qolmaydi. U boshqalar bilan munosabatlarini mustaqil ravishda qurish uchun kam imkoniyatlarga ega. Ota- onalarning vasiylik darajasiga qarab, bitta bolaning ikki turi mavjud: erta voyaga etgan va "onaning o'g'li". (Bizning fikrimizcha, oxirgi variant homiladorlik bilan bog'liq muammolar bo'lgan oilada yoki boshqa sabablarga ko'ra bola kech tug'ilgan). Ikkinchi pozitsiya-bu rivojlanishida uch bosqichdan o'tgan katta bola: 1. U yagona, noyob, ota-onalarning diqqat markazida, imtiyozli pozitsiyada. 2. Kichik bolaning tug'ilishi bilan vaziyat keskin o'zgaradi. Agar eng kattasi shu paytgacha 5-6 yoshga to'lmagan bo'lsa, unda birodar yoki opa-singilning tug'ilishi katta stressni keltirib chiqarishi mumkin. Ota-onalar chaqaloqqa o'tishadi, katta bola ular ustidan hokimiyatni yo'qotadi. Ammo u haqiqatan ham nima bo'lganini tushunish uchun hali ham kichkina, uning his-tuyg'ularini quyidagicha ifodalash mumkin: "Mening o'rnimni endi boshqa birov egalladi". Bu erda hasad va bolalar o'rtasidagi raqobat boshlanishi mumkin va birinchi bolaning kichkintoyning paydo bo'lishiga bunday munosabati, agar ikkinchi bola u bilan bir jinsda bo'lsa, kuchliroqdir. 3. Uchinchi bosqichda bola bu vaziyatdan chiqish yo'lini topadi. Yechim shunday ko'rinadi:"men har qanday ishni kichkintoydan ko'ra yaxshiroq qila olaman, men katta va aqlliroqman". Katta yoshdagi bolaning bu qarori ota- onalarning xatti-harakatlari bilan belgilanadi: ular oqsoqolga juda oz vaqt va e'tibor berilishini tushunishadi. Shuning uchun, ular unga o'zlarining bahonalarida, chaqaloq bilan taqqoslaganda, u allaqachon kattalarning yordamisiz ko'p narsalarni qilish uchun etarlicha aqlli ekanligini aytishadi. Adleriyaliklar katta yoshdagi bolalarni qoidalarga rioya qilish, mukammallikka, muvaffaqiyatga intilish va ko'pincha unga erishish, agar bo'lmasa, boshlangan narsadan voz kechish deb ta'riflaydilar. Ular odatda "Yaxshi" bolalardir (itoatkor, qoidalarga muvofiq harakat qilishadi). 5 Ular vijdonli, jiddiy, o'jar, mas'uliyatli va mas'uliyat hissi juda yuqori bo'lishi mumkin: natijada, katta bola ba'zan chuqur tashvishli shaxsga aylanadi. Bundan tashqari, katta yoshdagi bolalar konservativdir, ular ko'pincha atrofdagi dunyoga tarqatishga harakat qiladigan oilaviy urf-odatlar va axloqning saqlovchilariga aylanishadi. Oqsoqollar boshqalarning xatolariga toqat qilmaydilar va shu bilan birga boshqalarning izohlariga va munosabatlardagi o'zgarishlarga juda sezgir. Kattaroq bola odatda "Ijtimoiy qiziqish" omiliga ko'ra past ko'rsatkichlarga ega (boshqalar bilan identifikatsiya qilish, hamdardlik, kooperativ xatti-harakatlarga moyillik, altruizm) va oila qanchalik katta bo'lsa, bu ko'rsatkichlar shunchalik past bo'ladi. Oqsoqollar asosan ota-onalarga qaratilgan va bu, ko'plab tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, vijdonlilikning sababi. Ko'pincha ular fan darslariga yo'naltirilgan. Bir tomondan, oqsoqollar yoshlarni boshqarishni boshlashlari mumkin, boshqa tomondan, ular bolalarning xohish — istaklarini so'zsiz bajaruvchilarga aylanishlari mumkin. Bundan tashqari, oqsoqol qandaydir tarzda ota-ona e'tiborining sher dozasiga ega bo'lgan ukasi yoki singlisiga qarshi turishga harakat qiladi. Bunday holda, katta yoshli bola o'z ota-onasidan biri bilan tanishishga harakat qilishi mumkin (shu bilan u bilan yaqinlik illyuziyasini yaratadi). Bolalar o'rtasidagi yosh farqi ham muhimdir. Shaxsning asosiy xususiyatlarini "belgilash" 6 yoshgacha sodir bo'ladi deb ishoniladi. Shuning uchun, 6 yoshdan 7 yoshgacha bo'lgan boshqa bolalarning to'ng'ichi, to'ng'ichi yagona xususiyatlarini saqlab qolishi mumkin. Yuqorida aytib o'tilgan tug'ilish pozitsiyalarining uchinchisi oiladagi ikki farzandning eng kichigi. Bu bola kattasiga mutlaqo ziddir. U mustaqillik, nekbinlik bilan ajralib turadi. Ikki farzandning eng kichigi sodir bo'layotgan barcha narsalar uchun javobgarlikni boshqalarga yuklaydi. Odamlar bilan munosabatlarda u manipulyativdir. U akademik yo'nalishga ega bo'lgan oqsoqolni ushlab turishga qiynaladi, shuning uchun u kuchli bo'lmagan boshqa sohada (odatda sport yoki san'at) uni chetlab o'tishga qaror qiladi. 6 Yoshlar katta, ta'sirchan reaktsiyalarning nazoratsiz tabiati, dushmanlik, janjalni aniqlaydilar. Ular boshqalarga qaraganda o'zlariga ko'proq e'tibor berishadi va boshqalarning umidlarini qondirishga intilmaydilar. Kichik bolalar ko'pincha "sevimli" bo'lishadi; ehtimol, shuning uchun ham, ko'plab asarlarda ta'kidlanganidek, ular hissiy jihatdan barqarorroq, kattalari esa ko'proq tashvishli, hissiy jihatdan beqaror. Yoshlar ko'proq ijtimoiy, dominant, beparvo, amaliydir. Odatda ularga kamroq mas'uliyat yuklanadi (har holda, bolalikda, ammo xatti-harakatlarning stereotiplari hayotning ushbu davrida shakllanadi). Hatto shunday bo'ladiki, "Chaqaloq" laqabi ularga juda uzoq vaqt davomida biriktirilgan, Astrid Lingrenning "chaqaloq va Karlson" kitobi bunga ajoyib misoldir. Albatta, bu kichik bolaning shaxsiyatining rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin emas. Bolaning tug'ilish tartibidagi o'rtacha pozitsiya eng kam o'rganilgan; aftidan, aynan shu bolalar ko'pincha o'zlarini aniqlashda qiyinchiliklarga duch kelishadi, chunki ular ham katta, ham kichik va shuning uchun ikkalasining xususiyatlarini birlashtiradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, oiladagi asosiy e'tibor "Oilaning umidi" deb hisoblangan oqsoqollarga qaratilgan, chunki ular "Eng aqlli" va "Mohir", eng kichigi esa "Eng ojiz". Ota-onalarning e'tiborining etishmasligi ko'pincha o'rtacha bolani tashlandiq his qilishiga olib keladi va shuning uchun ba'zida bezovta qiluvchi, diqqatni jalb qiladigan odatlarga ega bo'ladi. Ba'zi tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, o'rtacha bolalar atrofdagilarga nisbatan do'stona va xushmuomala bo'lib, hamma bilan birga yashashni o'rganadilar. Boshqa tomondan, agar biz a tushunchasidan kelib chiqsak. Tug'ilish tartibining ta'sirini hokimiyat uchun kurash bilan izohlaydigan Adler, "Quyosh ostidagi joy" ni qo'lga kiritgan o'rta bolalar do'stona emas, aksincha yovuz bo'lishlari kerak. Ta'riflangan oxirgi pozitsiya uch yoki undan ortiq bolalarning eng kichigi. Boshqalar bilan, ayniqsa o'z aka-uka va opa-singillari bilan munosabatlarni rivojlantirish uchun u quyidagi alternativalarga ega: yo butun umri davomida o'zini 7 boladek ko'rsatish yoki rus ertaklaridagi ahmoq Ivanushka kabi boshqalarni chetlab o'tish yo'lini topish. Bu bolalar eng omadli bo'lishi mumkin. Ular ijodiy shaxslar va ko'pincha boshqalar uchun tushunarsiz ("va u kimda?"odatda bu bolalarga murojaat qiladi). Ularning qarashlari kelajakka qaratilgan. Ko'pincha ular yaxshi etakchilarni yaratadilar. Kichkina bola tug'ilganda, ota-onalar allaqachon ta'limga o'z qarashlarini shakllantirishlari mumkin edi. Shuning uchun, yoshlarga nisbatan, tarbiyaviy ta'sir taktikasi oqsoqollarga qaraganda ancha izchil bo'ladi deb taxmin qilish mumkin (bu tom ma'noda uning hissiy beqarorligiga olib keladigan turli xil, ko'pincha qarama-qarshi bo'lgan ta'lim choralarining shov-shuviga duchor bo'ladi). Bundan tashqari, katta yoshdagi bolalarning hissiy beqarorligi keyingi bolaning tug'ilishi bilan ota-onalarning e'tiborini yo'qotishi va mavjud vaziyatni etarli darajada baholay olmasligi va unga javob berishning konstruktiv usulini topa olmasligi bilan izohlanishi mumkin. Albatta, biz tasvirlab bergan naqshlar halokatli emas, faqat ularning tug'ilish tartibiga qarab bolalar rivojlanishining ba'zi tendentsiyalarini ko'rsatadi. Ushbu tendentsiyalarni bilish ota-onalarga oiladagi bolalar o'rtasida yuqorida tavsiflangan rollarning taqsimlanishi olib kelishi mumkin bo'lgan ko'plab istalmagan oqibatlarning oldini olishga yordam beradi. Yolg'iz yoxud birinchi farzandlar- egoist bo'lishadi. Chunki birinchi farzandning aksar injiqliklari va xohishlari ota-onasi tomonidan qondiriladi. Ularning o'z tengdoshlari va o'zidan kichiklar bilan til topishishi qiyin kechadi. Yolg'iz farzandlar yolg'izlikni sevishadi. Masalan, 4-5-6yil yolg'iz o'zi (uka/singilsiz) katta bo'lgan bolaga bu yolg'izlik norma va komfort. Birinchi zarba. U ukalik bo'ldi. Monarxiya quladi. To'ng'ich farzand uchun bu katta ruhiy travma. U o'zining kichik "Raqib"idan ota-onasini qizg'ona boshlaydi va aynan mana shu his uning hayotida yetakchi rol o'ynaydi. Har qanday oilada tong'ich farzand ukasi uchun ma'lum ma'noda javobgar bo'ladi va unga yoshligidan singdirilgan bu javobgarlik hissi uning kelgusida mas'uliyatli bo'lishiga stimul 8 bo'ladi. Unga tarbiyachilari: "Sen kattasan-ku..."; "Sen shunday qilishing kerak", kabi uqtirgan gaplari bois ularda liderlikka moyillik bo'ladi... Lekin ular vaqt o'tib, katta hayotga qadam qo'yishgach muammolar boshlanadi: katta hayotni ko'rgach u o'zining eng asosiysi va yagona emasligini tushunib yetadi (ikkinchi zarba). Freyd esa Adlerning to'ng'ich farzand haqidagi qarashlariga raddiya bildiradi: "Aksincha, katta farzandlarning nevrotik bo'lib tug'ilish ehtimoli yuqori. Chunki ular ikki yosh va tajribasiz ota-onaning hali bir-birlariga to'liq ko'nikmagan paytlari tug'ilgan bo'ladi". Adlerlar oilada 6 nafar farzand edilar. Adlerning o'zi esa o'rtancha farzand edi. O'zidagi shaxsiy na'munadan ko'satishicha, o'rtancha farzandlar qaysidir oraliqda qolib ketishadi. Ular endi na mas'uliyatli "Birinchi" va na erkatoy kenja. Ular bilan mehr taqsimotida ham muammolar bo'ladi (kamida mehr bilan). Adlerning aytishicha, uning "Har doim homilador oyisi"ning tizza urib, bolalarining chinqiriqlaridan oh solishi unga erish tuyulardi. Onasi Adlerga nisbatan sovuqqon edi. Lekin bolakayning baxtiga uning otasi u uchun haqiqiy murabbiy bo'ldi. Har doim Adler uchun qayg'urardi. Adlerga otasi ko'p narsalarni o'rgatti. Ayniqsa, insonlarning so'zlariga qarab emas, balki hislari/amallari va natijalariga qarab baho berish kerakligini Adler otasidan olgan eng katta saboq deb bilgan. O'rtancha farzandlardan yaxshi psixolog va huquqshunos chiqadi, chunki ular yoshligidanoq aka, opa, uka, singlisining injiqliklari-yu, erkaliklari, kattalarning bosimini, agressiyasini, taqsimlangan mehrni his qilib ulg'ayishadi. O'rtancha farzandlardan ayniqsa, o'qimishli, mashxur, ziyoli kishilar chiqishadi. Chunki ularda yaxshigina va ulkan stimul bor: Aka-opasini quvib o'tish. Adler ma'ruzlaridan: "O'rtancha farzand har doim kurashda bo'ladi. Chunki u doimo aka-uka juftliklari orasidan qochib, ajralib chiqishga urinadi". 9 O'rta farzandlar- oilada o'zliklarini yo'qotib qo'yishadi. Va ijtimoiy hayotini boshlab, jamiyatga kirganidan keyin o'ziga shunday maqsad qo'yadi: Men kimligimni ko'rsatib qo'yaman. Va bu haqida endi nafaqat oilam balki butun omma jamiyat biladi. Adler, Lenin bunga yorqin misol. Kenja farzandlar. Ular hayotda u qadar ham yutuqqa erisha olishmaydi. Kenjalar- farzandlar zanjiridagi eng nimjon, mo'rt unsurlardir. Atrofdagilarga qaramlik ko'rsatkichi boshqa farzandlarga nisbatan ko'proq bo'lgan kenja farzandlar ko'pincha alkogolizmdan qiynalishadi. Amerika psixologiya assotsiatsiyasi Adlerning farzandlar zanjiri nazariyasini o'rganib chiqishdi va Adlerning aynan to'ng'ich farzandlar haqidagi qarashlari mutlaq to'g'ri deb tasdiqlashdi. To'ng'ich farzandlar o'qimishlilar, olimlar yoki siyosatchilar ichida ham anchagina. Chunki ota-onalar birinchi farzandlariga qolganlariga qaraganda ko'proq investitsiya kiritadilar, e'tibor beradilar. Yolg'iz farzandlarning egoistligi haqidagi qarashlarni esa olimlar rad etishadi. Amerika Prezidenti Franklin Delano Rezvelt yolg'iz farzand edi. Ota- onasining unga bo'lgan e'tibori va e'tirofi haddan ziyod bo'lgan. Unga bolaligidan u faqat eng yaxshilariga loyiqligi, uni asosiy va har kimnikidan ustun kelajak kutayotganligi uqtirilib kelingan. Adler bo'yicha esa bu kabi tarbiya ko'rgan boladan- maqlux(монстр) ulg'ayishi kerak edi. Lekin bunday bo'lmadi. 1921-yil Ruzvelt ko'lda cho'milib, poliomiyelit kasalligini orttiradi. Va bir umr nogironlik aravachasiga mixlanib qoladi. Lekin bu uning siyosatga tomon borishiga monelik qilmadi va Amerika tarixidagi birinchi va yagona 4 marotaba saylangan prezidentga aylandi. Lekin Adler baribir o'z nazariyasidan qaytmadi. Endi u o'z qarashlariga ilova qilib: insonning kelajagi nafaqat tug'ilish ketma-ketligiga balki oilaviy muhit, ota- onalarning bolalarga belgilab bergan maqsadlariga ham bog'liq va Ruzvelt bunga tipik misoldir. Lekin ota-onaning qo'llashlari ishning bir qismi, xolos. Kun kelib 10 bola mustaqil hayotini boshlaydi va bunga birinchi qadamni o'zi qo'yishi kerak, deydi. 1.2. Oila tarkibi va shaxs xislatlari . Oila kichik guruh sifatida millat va hududga xos xususiyatlarni o’zida aks ettiradi. O’zbek oilalariga xos xususiyatlardan biri – uning ko’pfarzandliligi va ko’p tabaqaligidir. Ko’p tabaqalilik deganda bir oilada bir necha avlod vakillarining birgalikda hayoti nazarda tutiladi. Masalan, ota-ona, farzand va nevara-evaralarning birga yashashi. Oilaning bunday tarkibi bola ulg’ayishida, farzandning ijtimoiy muhit bilan munosabatlar qurishida o’ziga xos tarzda ta’sir etadi. Xususan, ko’p avlodli oilalarda ulg’ayuvchi farzandlarda kattalarga izzat, e’tibor shakllanishi uchun qulay omillar mavjud. Bunday oilalarda bola ierarxik munosabatlar tizimini tez o’zlashtiradi. Bunday muhit guruh ishtirokchilarining yoshiga qarab munosaabt qurishda, shaxsning guruhdagi ijtimoiy mavqeini tez ilg’ash va shunga muvofiq munosabat qurishga kuchli ta’sir etadi. Oiladagi farzandlar soni ham bola xarakterida o’z aksini topadi. Tahlilimizni uch farzandli oila misolida davom ettirishimiz qulay. Odatda to’ng’ich farzandga oiladagi tashkiliy masalalar yuklatiladi va bunday vaziyat bolada mas’uliyat hissi erta shakllanishiga imkon yaratadi. Odatda, oiladagi to’ng’ich farzand uka- singillarga bosh, ota-onaning o’rniga mas’ul va kezi kelganda ota-ona topshirig’iga binoan kichiklarga yetakchilik qiladi. Bunday sharoit bolada tashkilotchilik qobiliyatining erta shakllanishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Oiladagi o’rtancha farzandning mavqei o’zgacha. Odatda ota-ona unga birinchi farzand kabi e’tibor ajratisha olmaydi. Oilalarni o’rganish davomida to’ng’ich va o’rtancha farzand o’rtasidagi munosabatlarda kelishmovchilik hollari ko’p uchrashi kuzatilgan. Bunday muhitda esa, o’rtancha farzandda nizoga moyillik shakllanishining ehtimoli ko’payadi. 11 Oilada kenja farzandning mavjudligi vaziyatni yanada keskinlashtiradi. Odatda oilaning erkatoyi bo’lmish kichik farzand ota-onaning e’tiborini o’ziga tortadi, katta aka va opalardan esa unga deyarli o’yindan boshka yumush qolmaydi. Bunday muhit kenja farzandda atrof-muhitga bir oz yengilroq, xatto o’yinomuz munosabatda bo’lishga asos yaratishi mumkin. Albatta, ushbu tavsiflarni mutlaqo haqiqatga yo’yish xato bo’lardi. Lekin, ko’p farzandli oilaga xos bo’lgan ichki guruhiy dinamika bolada u yoki bu xarakter xislati shakllanishi ehtimolini oshiradi. Ko’p farzandli oilaviy muhitda shakllangan xislatlar esa albatta shaxslararo munosabatlarda o’z aksini topmay qo’ymaydi va inson mehnat faoliyatiga qadam qo’yganda jamoa a’zolari bilan bo’ladigan munosabatlarni shakllantirishda o’z aksini topadi. Amerikadagi bir qancha ilg’or tadbirkorlar biografiyasini o’rganish natijasida ularning ko’pchiligi oilada to’ng’ich farzand ekanliklari haqida ma’lumotlar mavjud. Shaxsning o’z-o’zini baholashi. Oilaviy muhitda shaxsning asosiy xarakter xislatlariga asos solinadi. Bu xarakter xislatlari esa ulg’aygan farzandning mehnat jamoasiga kirib borishida va hatto rahbarlik faoliyatini amalga oshirishda ham o’z aksini topadi. Mana shunday xarakter xislatlaridan biri shaxsning o’z-o’zini baholashidir. O’z-o’zini baholash deganda insonning biron muammoli vaziyatga nisbatan o’z kuchi va qobiliyatlarini moslashtirish jarayoniga aytiladi. SHaxs qarshisidagi masala yechimining murakkabligini aks ettirgan holda va bu yechimni o’z imkoniyatlari bilan qiyoslagan holda o’z-o’ziga yuqori, adekvat-mos yoki past baho berishi mumkin. Yuqori baholash xususiyatiga ega kimsa o’zini har qanday masalaning uddasidan chiqa oladiganday tutadi, o’z kuchi va qobiliyatiga haddan ziyod ishonadi. Adekvat ravishda o’zini baholash darajasidagi odam esa yechimni o’z qobiliyati va imkoniyati bilan haqqoniy tarzda taqqoslay oladi, o’z mas’ulligiga keragidan ortiq vazifani qabul qilmaydi. O’z-o’zini past baholash xususiyatiga ega inson o’z kuchi, qobiliyati va imkoniyatiga yetarli darajada ishonmaydi. Bunday kimsa juda qobiliyatli bo’lishi mumkin, lekin o’ziga nisbatan tanqidiy 12 munosabatning kuchliligi natijasida undagi mavjud imkoniyatlarni to’g’ri baholay olmaydi. Shaxsning o’z-o’zini baholashi xislati rahbar faoliyatidagi muhim psixologik omillardan biridir. Rahbar o’z qarshisidagi masalani yecha olish yoki olmasligi, qanday muddatlarda ko’zlangan maqsadga erishishi va hatto lavozimdagi o’sishni rejalashtirishda ham o’z-o’zini baholashi xususiyatidan kelib chiqadi. SHu munosabat bilan shaxsning o’z-o’zini baholashi adekvat darajadan sal yuqori bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Odatda, shaxsning o’z-o’zini baholash metodikalarida qayd etilgan darajalar quyidagi qiymatlarda ifodalanadi: +1+0,5 0- 1 13 1.3. Shaxsning o’z-o’zini baholash darajalari Psixologlarning fikriga ko’ra, insondagi o’z-o’zini baholash darajasi 0,75 qiymatda bo’lganda optimal hisoblanadi. Bunday holat insonning o’z oldiga doimo imkoniyatidan yuqoriroq maqsadlar qo’yish va doimo o’z-o’zini takomillashtirishga turtki bo’lib xizmat qiladi. O’z-o’zini baholashning negizi oilada shakllanadi deb ta ъ kidlab o’tilgan edi. Ota-onaning farzand qobiliyatlarini baholashlari asta-sekin bolaning o’z qobiliyatini o’zi baholashiga aylanaadi. Ota-ona farzandi qobiliyatini yuqori baholashi bola yutuqlarini qayta-qayta eslatishda, uning biron ishni boshlashi va yakunlashiga ishonch bildirishda va dastlabki xatolarni iloji boricha tanqid qilmaslik orqali ifodalanadi. Bolada o’z-o’ziga ishonchning pastligi esa mutlaqo teskari oilaviy muhitda kuzatiladi. Bolaning har bir kamchiligiga e’tibor qaratish, uni mustaqil harakatlariga ishonchsizlik bildirish, bola uddalayotgan ishidagi yutuqlar o’rniga kamchiliklarni ko’rish unda haddan ziyod tanqidiylikni va o’z-o’zini past baholashni shakllantiradi. Farzandni mana shu ikki qutb o’rtasidagi optimal nuqtada ulg’aytirish bo’lajak rahbar muvaffaqiyatining asosini tashkil etishi ehtimoldan holi emas. Ota-ona va farzand munosabati modellari. Ota-ona o’z farzandiga bo’lgan munosabati bola ulg’ayishi bilan o’zgarib boruvchi jarayondir. Farzand ulg’ayishi va ijtimoiy ko’nikmalarga ega bo’lishi bilan ota-ona uni o’zlari kabi inson sifatida idrok qila boshlaydilar, unga jamiyatning mas’ul fuqarosi sifatida murojaat etadilar. 14 Shaklan shunday amalga oshuvchi munosabatlar asosida mazmunan chuqur psixologik muammolar ham o’rin olishi mumkin. Farzand ulg’aygan sari unga mustaqil tanlovni amalga oshirish imkonini bermayotgan, farzandining ulg’ayganini payqamay haligacha «yo’rgak»lashga urinadigan ota-onalarni uchratish qiyin emas. Ularning nazdida farzandlari hali ham ularning yordamiga muxtoj, mustaqil hayotdan kuchli dakki yeb qoladiganday va hatto bee’tibor qoldirilsa yeyishga non topolmaydi, degan ta’kidni ham eshitish mumkin. Oiladagi bunday munosabatlarning shakllanishini tahlil etish mashhur psixolog Erik Bern yaratgan tranzaktsiyalar nazariyasi orqali davom ettirilishi mumkin. To‘ng‘ich bola, oiladagi farzandlarning kattasi, odatda ota-onasining umidi bo’lib, ota-onalar undan ko’p narsalarni kutadi va odatda u bu umidlarni oqlaydi ham. Undagi muvaffaqiyatlarga bo’lgan intilish, o’qish va kasb-hunar egallash yo’nalishidagi yutuqlari va unga erishish imkoniyatlari ham odatda yuqori bo’ladi. Uning muvaffaqiyatlari nafaqat ota-onaning kutishlariga bog’liq, balki ma lum‟ vaqt erkalatilgan bolaning, keyinchalik “taxtdan tushishi”, mavqening birdan o’zgarishi va kutishlar tizimining ham shunga yarasha boshqacha bo’lib qolishi bilan bog’liqdir. Buni Adler iborasi bilan aytganda, “detronizatsiya”, ya ni taxtdan ‟ ayrilishi deb atash mumkin. Chunki ukasi yoki singlisi paydo bo’lgandan so’ng, ota-onasining e’tibori birdan boshqa bolaga qaratilib, unga munosabat o’zgarib qolganligini bola o’ziga xos qayg’urish bilan his qiladi. Lekin ota-onaning e’tibori va mehriga qaytadan erishish maqsadida u harakat qila boshlaydi. Agar to’ng’ich farzandning uka ko’rgandan so’ng paydo bo’ladigan deprivatsiyasi kuchli bo’lsa-da, o’zini ko’rsatish uchun ichki imkoniyatlari, layoqati yetarli bo’lmasa (ba zan to’ng’ich farzand nimjonroq bo’ladi), unda ‟ bolaning xulqida keskin salbiy o’zgarishlar ro’y bera boshlaydi, masalan, ukasini yomon ko’rib, unga ziyon yetkazishga harakat qiladi, injiqligi bilan ota-onasini xafa qiladi, ovqat yemaydigan, o’zi mustaqil ravishda uxlamaydigan, hatto, hojatga chiqmaydigan, aytilganlarni bajarmaydigan o’jar bo’lib boradi. 15 Hayotda shunday voqealar ham kuzatilganki, endi tetapoya bo’lib, mustaqil harakatlar qila boshlagan to’ng’ich farzand ukasini itarib yuborishi, og’ziga yomon narsalarni solib qo’yishi, beshikda uxlab yotgan bolani yiqitish holatlari bo’lgan. Ya’ni, ota-onaning domimiy mehri yetishmayotganligini his qilgan bolada rashk hissi uyg’onadi, uning sababchisi esa yangi dunyoga kelgan ukasidir. Shunga qaramay, aksariyat to’ng’ich farzandlar ota-onasining ziyrakligi, o’zida paydo bo’lgan ko’nikma tufayli yangi sharoitga moslashadi, sekin-asta ukasiga mehr qo’yadi, unga g’amxo’rlik qilishdan rohatlanadigan ham bo’lib qoladi. Bu unga foyda keltiradi ham: kelajakda u turli toifa insonlar, jumladan, kattalar, obro’li insonlar bilan kelishib ishlashga harakat qiladigan, ularning ko’ngliga qaraydigan, uyida ko’rganlari ko’chada qaytarilmasligiga harakat qiladigan, moslashuvchan bo’lib o’sadi. Odatda bunday bolaning tengqurlari orasida o’ziga xos mavqei bo’ladi. Yoshligidan ota-onaning yuzi-ko’ziga qarab, ularning munosabatini his qilishga o’rgangan bola kelajakda o’qituvchisi yoki rahbarining ham yuzi-ko’ziga qarab, muomala qilishga o’rganadi. Ota-onalik maqomiga aloqador munosabatlarni tashqarida boshqalarga ham qo’llashga ko’nikib boradi. Shuning uchun to’ng’ichlarda kirishimlilik, kichiklarga g’amxo’rlik, mustaqil qarorlar qabul qilishga, mas uliyatni bo’yniga olish va liderlikka moyillik rivojlanib boradi.‟ Shuning uchun ham jamiyatda rahbar lavozimlarda ishlayotgan, siyosiy va jamoatchilik idoralarini boshqarayotganlarning aksariyati oilada to’ng’ich farzand ekanligi o’rganilgan. Masalan, Amerika Prezidentlarining yarmi, 20 nafardan ortiq avstronavtlar oilada to’ng’ich farzandlar bo’lishgan. Odatda oilada o’sayotgan o’g’il bolalarning to’ng’ichi erkaklar jamoasini (masalan, harbiy, xalqaro, siyosiy tashkilotlar), singillari bo’lgan akalar xotin- qizlar jamoasini (maktab, shifoxona), va shunga o’xshash opalar ham mantiqan mos ravishda jamoalarni muvaffaqiyatli boshqaradigan rahbarlar bo’lib yetishadi. Nikoh borasida esa o’rtancha farzand ancha kelishib, baxtli yashashga moyil bo’ladi. Shuni ham ta kidlash joizki, ayrim holatlarda aynan to’ng’ich farzandlar ‟ 16 ba zan jamiyatda muammoli, tarbiyasi og’irlar kategoriyasiga tushib qoladi. Bunga‟ yo ota-onaning katta farzandidan umidlarining haddan ziyod og’irligi yoki “detronizatsiya” jarayonining bola tomonidan salbiy idrok etilishi sabab bo’ladi. Katta va yosh avlod dunyoqarashi ko‘pincha bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. Ayniqsa, bola oilada o‘rnini bildirishga harakat qilayotgan pallada ota-ona buni ko‘rib, ko‘rmaslikka olsa, vaziyatni yumshatish, bolasini eshitishdan qochsa, muammo hadeganda hal bo‘lavermaydi. Ota-onalar farzandiga quloq tutmaydigan holatlar ko‘p uchrab turadi. Bu hodisa psixologiyada “subyekt-obyekt munosabatlari” deb ataladi. “Subyekt” — o‘z hayoti, istaklari, kechinmalari va tajribasiga ega bo‘lgan ota-ona. Bola esa faqat ma’lum bir vazifalarni (ta’lim olish, odob saqlash, ota-onasini xursand qilish, itoatkor bo‘lish va muammo chiqarmaslik) bajaruvchi “obyekt” hisoblanadi. Bunday ota-onalar tasavvurida bola bir qancha tugmachalari bor robotga o‘xshaydi — o‘zingga keraklisini bosib, qandaydir natijaga erishasan. Agar bolaning so‘zi yoki harakatlari unga qo‘yilgan talablarni buzsa, bu ilgari mukammal ishlagan tizimning buzilishi sifatida qabul qilinadi. Shu bois, ota-ona bolasining vazifalari va ehtiyojlari haqidagi tasavvurga sig‘mas g‘oyalarga quloq tutmaydi. Quyida bolani obyektga aylantirib qo‘yuvchi eng keng tarqalgan vaziyatlar va bunday holatda ota-ona farzandini eshitishi ehtimoli qancha ekani haqida so‘z boradi:  Ota-ona farzandiga o‘z orzularining davomchisi sifatida qaraydi  Aksar ota-ona ba’zan farzandi orqali ikkinchi bor yashashga urinib, unda mustaqil shaxsni emas, balki o‘z davomchisini ko‘radi. Bu davomchining vazifasi ota-onaning bolalikdagi orzularini ro‘yobga chiqarish va ular yeta olmagan marralarni zabt etish bo‘ladi. 17 Shu bilan birga, bolaning fikri bilan hech kim qiziqmaydi. Masalan, bola matematikani yoqtirsa-da, futbol to‘garagiga qatnashadi, chunki dadasi mamlakat terma jamoasida to‘p surishni orzu qilgan. Ota-ona tuzgan rejalarga qarshi chiqishga urinish to‘siqlarni yengib, ko‘zlangan marraga yetishni istamaslik sifatida qabul qilinadi. Bu esa topshiriq bajarilmagani va umid oqlanmaganini anglatadi. Avtoritar ota-onalar qarshilikdan qo‘rqadi. Farzandining istak va qarashlari o‘zining hayotiy tamoyillari va tajribalariga zid bo‘lsa, qattiqqo‘l, avtoritar ota-ona bundan ranjishi va hatto tahdid qilishi mumkin. Bunday oilalarda hayot muhokama qilinmaydigan, qat’iy va o‘zgarmas qoidalar bo‘yicha kechadi. Barqarorlik va xavfsizlikka asosiy qadriyat deb urg‘u beriladi. Tuyg‘ular rag‘batlantirilmaydi, farzand tarbiyasida asosiy e’tibor jamiyatga mos tushadigan “haqiqiy erak” va “munosib ayol” ni yetishtirib berishga qaratiladi. Farzand odatiy qolipga tushmasa (masalan, qiz tikuvchilik yo pazandalikni o‘rganishdan bosh tortib, kelajakda model bo‘lishni orzu qilsa yoki o‘g‘il o‘yinchoq askarlarni o‘ynash o‘rniga qo‘g‘irchoqqa ishtiyoqmand bo‘lsa), avtoritar oila bundan hayratga tushadi. Avtoritar ota-ona bilan muloqotda “men” ingizni saqlab qolish Gerkules kabi jasoratli bo‘lishni talab qiladi. I BOB BO’YICHA XULOSA Biroq bolaga e’tibor yo‘qligining eng keng tarqalgan sababi kattalarning “Avtopilotda (Oilada robotdek hayot kechirish)” yashash odatidir. Rostakamiga hissiy aloqaga kirishish katta kuch talab qiladi. Fikrni bir joyga qo‘yib, televizorni o‘chirib, bolaga vaqt ajratish kerak. Yoqimsiz gaplarni eshitishga yoki aybni tan olishga to‘g‘ri kelib qolishi ham mumkin. Rasmiy muloqot esa osonroq va xavfsizroq. Dildan suhbatlashish imkoniyati bor. Asosiysi, ota-ona boshqa narsaga chalg‘imay, qulay fursatni tanlashi kerak. 18 Subyekt-obyekt munosabatlari nimasi bilan yomon? Farzand uchun hamma narsani hal qilish va uning alohida shaxs ekanini payqamaslik qulay va oson. Bolaning his-tuyg‘ulari va istaklarini e’tiborsiz qoldirib, unda shunday tushunchalarni paydo qilamiz: “Men uncha yaxshi bola emasman”, “E’tibor va qo‘llab-quvvatlashga arzimayman”, “Men hech kimman”. Bunday vaziyatga tushib qolgan farzand yo isyon ko‘tarib, ota-onasi bilan aloqani uzadi yo taslim bo‘lib, bo‘yin egib yashashga ko‘nikadi. Shu bilan birga, “Bo‘ysinuvchi” ham, “Isyonchi” ham o‘zini shaxs sifatida qabul qilishda qiyinchiliklarga duch keladi. Olimlar hissiy e’tiborsizlik muhitida o‘sgan bolalarda jismoniy va jinsiy zo‘ravonlikka uchragan bolalardagi kabi yuqori darajada tashvish, tushkunlik va o‘z joniga qasd qilishga moyillik borligini aniqlagan. 19 II BOB. AMALIY QISM. 2.1. Mayers-briggs bo’yicha shaxs tipologiyasini aniqlash uchun test t/r Ismi Ko’rsatkichi 1. Husnora 7 2. Mohina 5 3. Gulshoda 4 4. Laylo 7 5. Xosiyat 6 6. Anzirat 5 7. Muattar 5 8. Odil 4 9. Baxtiyor 7 10. Hushnoza 6 11. Omina 8 12. Ali 4 13. Rustam 7 14. Quvonch 8 15. Shohruh 8 20 16. Sherali 8 17. Venera 7 18. Zarina 5 19. Alisa 8 20. Maftuna 7 21. Xamida 4 22. Xushnida 4 23. Qosim 6 24. Yusuf 6 25. Xumora 5 26. Shavkat 8 27. Aziz 7 28. Samandar 8 29. Asadbek 4 30. Farrux 5 Natijalar tahlili: Mayers-Brigsning shaxs tipologiyasini aniqlash testi bo’yicha o’tkizgan tadqiqotimizda 30 nafar sinaluvchi qatnashdi. Ulardan 16 nafarini qiz bolalar va 14 nafarini o’g’il bolalar tashkil qiladi. Metodika natijalariga keladigan bo’lsak, 7 nafar shaxsda 4 ball kuzztilgan bu bo’yicha bunday shaxslar passiv kuzatuvchi, shoir, tabib: INFP Hayolparast va lirik shaxsiyat, intuitiv ravishda voqealar rivojini bashorat qilishi mumkin, odamlarning farqiga boradi, ularni yaxshi ko’radi va «his qiladi». Yaxshi hazilkashlik tuyg’usi bor, odamlarda do’stlashish istagini uyg’otadi. Bu turdagi shaxslar tashqi ko’rinishga katta ahamiyat 21 beradi. Tejamkorlikni bilmaydi, ish vaqtida uzoq vaqt dam olishni yoqtiradi. Juda mehribon insonlar. O’z-o’zini anglash, o’z taqdirini o’zi belgilash va o’zi bilan murosaga kelishga intiladi. Introvertlar fazilatlari tufayli, ularning fikrlari o’zlariga qaratilgan, intuitiv xossalari ularni cheksiz imkoniyatlar tuyg’usi bilan ta’minlaydi. Ta’sirchanlik ushbu xususiyarlani o’zingiz va boshqalarning foydasi uchun qanday foydalanishi haqida o’ylashingizga undaydi, qabul qiluvchi xislatlari esa doimiy axborot oqimiga sezgirlikni saqlab qolishga imkon beradi. Tadqiqotimizda 6 nafar ishtirokchida 5 ball natijalari kuzatilgan. Bu bo’yicha ishtirokchilarimiz usta ishbilarmin: ISTP His-tuyg’ulari ular uchun dunyoni o’rganishning asosiy manbai hisoblanadi. Empatiyani namoyish etadi, boshqa odamlarni yaxshi ko’radi va nozik his etadi, sun’iylik va yolg’onni rad etadi. Texnik fikrlash bilan ajralib turadi, qo’l mehnatini yoqtiradi va vazifalarni doimo kerakli vaqt ichida yakunlashga ulguradi. Juda botir va tajribalardan qochmaydigan kishi. E’tiborni o’zlarida jamlaydi, qaror qabul qilishda ob’yektivlikka moyil, ular tezda o’z yechimini taklif etish va kurashga kirishishdan ko’ra ko’proq tahlil qilish, kutishga afzallik beradi. Dunyoga nisbatan ularning nuqtai nazari juda aniq, lekin ularning ochiqliklari bilan birgalikda, bu oldindan aytib bo’lmas harakatlarga olib kelishi mumkin. 4 nafar shaxslar 6 ball to’plashgan. Ular tahlilchi, ilhomlantiruvchi, bashoratchi: INTJ Asosiy vazifani ikkinchi darajali vazifalardan ajrata oladi, quruq gaplarni yoqtirmaydi, aniq amaliy fikrlashga moyil bo’ladi. Bu kishilarda hayotning har bir jabhasi uchun rejalari bor. Ishda bu toifa shaxslar boshqalarga qaram emasligini namoyish etgan holda noodatiy g’oyalarni qo’llashni yoqtiradi. To’g’ri javoblarni bilmagan vaziyatlarda intuitsiyani qo’llaydi. Shovqinli kompaniyalarni xush 22 ko’rmaydi, boshqa odamlar bilan munosabatlarni o’rnatishda qiyinchiliklarga duch keladi. Ularning boy ichki dunyosi, barcha narsani yaxshilash va takomillashtirish istagi shaklida amalga oshiriladigan cheksiz imkoniyatlarni saqlaydi. So’zlar, rejalar, loyihalar, g’oyalar, odamlar — ular hamma narsani hozirgisidan ko’ra yaxshiroq qilishni xohlaydilar. Ularning fikriga ko’ra, hatto eng yaxshi narsani ham yanada yaxshiroq qilish mumkin. Yakunlanganlikka intilishadi. Metodikada ishtirok etganlarning 7 anafarida 7 ball kuzatilgan va bu bo’yicha shaxslar realist, administrator, boshqaruvchi: ESTJ Juda ishchan, ijtimoiy-moslashgan tip, doimo boshlagan ishini oxiriga yetkazish kerakligini his etadi. Faoliyatini rejalashtiradi, atrofdagi narsalarga amaliy nigoh tashlaydi. Yaqinlariga muhabbat va g’amxo’rligini ko’rsatishga, shovqinli bazmlar, kompaniyani yaxshi ko’radi. Yumshoq ko’ngilli, ammo keskinroq, jahldor va qaysar bo’lishi mumkin. Ular dunyoni «qanday bo’lsa, shunday» tarzda ko’rib, o’z sezgilarini ob’yektiv tilga o’giradilar. Ular o’z baholash tizimini boshqalarga ham uqdirishni, muayyan dasturga tayangan holda qat’iy harakat rejasini tuzish zarurligini his qilishadi. Biron joyda tartibni boshqarish — ular uchun eng tabiiy bo’lgan mashg’ulot. Eng yuqori ballni ya’ni 8 ballni 7 nafar sinaluvhida kuzatilgan. Bunday sinaluvchilar komandir, tadbirkor: ENTJ U o’z imkoniyatlari va qobiliyatlarini aniq ajrata oladi, osonlikcha ilhomlanadi va yangi ishlarni boshlaydi, u ekstremal his-tuyg’ularni beradigan dinamik sport turlariga qiziqadi. Yangi tendentsiyalarni his qiladi, sezgisiga tayanib, tavakkalchilik qiladi. O’z ishida ishonch bilan yangi texnologiyalarni qo’llaydi, o’zini va atrofidagi dunyoni chuqur tahlil qiladi. Ijobiy fikrlash va odamlar bilan yaqin muloqot qilishga moyil. Deyarli har qanday vaziyatdan yo’l topib chiqib keta olishadi. 23 Barchasini nazorat qilishga ehtiyoj sezadi va noodatiy yetakchilik qobiliyatlariga ega. Ular yangi imkoniyatlar va tashabbuslarga doimo ochiq. Ular uchun hayot o’rganish maqsadida doimiy kurash, bahs, atrofdagilar bilan tortishishdan iborat. 2.2. Muammoli oilada rollarning qayta taqsimlanishi Ajrashgan oilalarda farzand ko‘pincha o‘zi bilan qolgan otasi yoki onasi uchun “Ishonchli shaxs” rolini o‘ynab, uning baxti uchun javobgarlikni zimmasiga olishiga to‘g‘ri keladi. To‘ng‘ich farzand zimmasidagi yuk undan ham og‘irroq: yolg‘iz boquvchisi pul topayotgan vaqtda uka va singillari uchun ota-ona o‘rnini bosishi kerak. Muammoli oilada, masalan, ichuvchi yoki giyohvandlar oilasida farzand bilan ota-ona o‘rni butkul almashib qolishi mumkin. Bola ro‘zg‘or tebratishi, “Muammoli” ota-onaga g‘amxo‘rlik qilishi va uning xarxashalariga dosh berishiga to‘g‘ri keladi. O‘zi istaganday bo‘lishning iloji yo‘q. Bunday sharoitda unga quloq tutishlarini talab qilishdan foyda yo‘q: shusiz ham muvozanat buzilgan. Yolg‘iz ota yoki ona tirgaksiz qolib ketishdan qo‘rqadi. Ota-ona voyaga yetmagan farzandga qaram bo‘lsa, u bilan muloqot o‘rnatishning imkoni bo‘lmaydi. Har qaysi ota-ona qachondir bola bo‘lgan va ularning bugungi kunda o‘zini qanday tutishi ko‘pincha o‘tmishdagi bolaligi bilan bog‘liq. Agar o‘shanda ularning his-tuyg‘ulari va ehtiyojlari e’tiborsiz qoldirilgan bo‘lsa, ular o‘z farzandiga hissiy iliqlik va qo‘llovni bera olmaydi. Shu bilan birga, ota-ona mehrsiz oilada ulg‘aygan bo‘lsa ham farzandiga befarq bo‘lmaydi va uning uchun qo‘lidan kelgan hamma ishni qiladi. 24 Bunday vaziyatda uning e’tiborini jalb etish va tushunishga undash mumkin. Lekin bir narsani yoddan chiqarmaslik kerak: bunday ota-onalarda samarali muloqot uchun zarur bo‘lgan “Hissiy mushaklar” rivojlanmagan. Kuchli siquvga olib, ularda aybdorlik hissini chaqirishga urinmaslik zarur. Ota-ona g‘amxo‘rlik qilishga moyil: “Enaga ota-ona” (yana bir nomi — “vertolyot ota-ona”) bolani arzimagan qiyinchiliklardan ham himoya qilib, hatto eng oddiy masalalarni ham o‘zi hal qilishiga yo‘l bermay, ularga g‘amxo‘rlik qilishga o‘rganib qolgan. Ular o‘z farzandi qachondir ulg‘ayib, qo‘lidan yetaklab yurishga ehtiyoj qolmasligidan dahshatga tushadi. Bunday vaziyatda so‘z emas, balki amaliy chora yordam beradi. Ota-onangiz endi chaqaloq emasligingizni tushunishiga imkon bering. Hayotingizni tartibga keltiring. Qo‘lingizdan kelgan barcha ishni o‘zingiz bajaring. Nolimang. Kechikmang. Kelasi safar ular sumkangizni ko‘tarishga yoki xonangizni yig‘ishtirishga harakat qilsa, muloyimlik bilan, biroq qat’iy ohangda rad eting. Bir so‘z bilan aytganda, ulg‘aying. Bolani eshitishga vaqt yo‘q: Adekvat ota-onalar ham ishi yoki muammolari ko‘pligi uchun farzandi bilan dildan suhbatlashishga vaqt topolmasligi mumkin. Ular ko‘pincha bolada qandaydir muammolar borligini payqamaydi ham. Bu vaziyatda muloqot o‘rnatish osonroq kechadi. Nazorat qilish va tartib o‘rnatishga uncha o‘ch bo‘lmagan, shunchaki ishdan toliqqan ota-ona muammolaringizdan xabar topsa, yordam qo‘lini cho‘zishi ehtimoli ko‘proq. II BOB BO’YICHA XULOSA Mayers-Briggs tipologiyasi (MBTI) — 1940-yillarda Yunga tipologiyasi asosida yuzaga kelgan va AQSh va Yevropada keng tarqalgan shaxs tipologiyasidir. Test ba’zan tanqid qilinishiga qaramasdan, u shaxs xarakterini aniqlash uchun muhim kalit bolib qolmoqda. Umumiy qilib aytganda, uning yordamida kishilarning dunoyni qanday idrok etishi va qay tarzda qaror qabul 25 qilishi aniqlanadi. Ko’pgina G’arb kompaniyalari ishga qabul qilishdan oldin xodimlardan Mayers-Briggs testidan o’tishni talab qiladi. XULOSA Ma’lumki inson ijtimoiy munosabatlar qurshovida yashaydi. Ijtimoiy munosabatlar va jarayonlarning shaxsga ta’siri masalasi ijobiy yoki salbiy ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Individga ijtimoiy jarayonlarning ijobiy yoki salbiy ta’sir etishi birinchidan, shaxsning individual-psixologik xususiyatlariga bog‘liq bo‘lsa, ikkinchidan ijtimoiy muhit voqeahodisalari xususiyatlari va shart-sharoitlari mazmuniga ko‘ra namoyon bo‘ladi. Ya’ni ijtimoiy muhitning sog‘lom yoki nosog‘lomligi va uning ta’sirchanlik darajasiga ko‘ra, individga u yoki bu ko‘rinishda ta’sir etadi va jinoyatchilik xulqining kelib chiqishi uchun qandaydir ma’noda imkoniyat yaratadi Jinoyatchilik xulqining kelib chiqishiga asos bo‘luvchi omillarni ko‘rib chiqar ekanmiz, birinchi navbatda shaxsning ma’naviy jihatdan qashshoqligi masalasiga alohida to‘xtalib o‘tish lozim bo‘ladi. Shaxsning ma’naviy qashshoqligi ijtimoiy muhit va shaxs o‘rtasidagi murakkab vaziyatlarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Ma’naviy jihatdan barkamol bo‘lgan shaxs ijtimoiy muhit voqea-hodisalariga nisbatan ijobiy munosabatini namoyon qiladi. Shaxsning ijtimoiy va psixologik fazilatlari ijtimoiy munosabatlar doirasida shakllanadi. Individ ijtimoiy muhit bilan aloqaga kirishi jarayonida xulq- atvor normalarini, ma’naviy, ijtimoiy va madaniy tuchun cha va tasavvurlarni, yangi- yangi qiziqish va ehtiyojlarni egallab boradi. Shuning bilan bir qatorda shaxs ijtimoiy muhit munosabatlari va insoniy taqdirning sust kuzatuvchisi bo‘lmasdan, 26 o‘z turmush tarzini, shart-sharoiti va shaxsiy hayotini o‘zi belgilaydi va quradi. Demak, shaxs shakllanishida insonning o‘z qiziqishlari, intilishlari, maqsadlari muhim o‘rin tutadi. Bunday fazilatlarga ega bo‘lgan shaxs turli xil hayotiy voqeahodisalar qurshovidan osonlik bilan chiqa oladi. Shuning uchun shaxsning ijtimoiy fazilatlari, mustahkam va qat’iy hayotiy pozisiyasini, maqsad va intilishlarini shakllantirish o‘smirlar o‘rtasida xulq og‘ishining oldini olishda muhim ekanligini unutmaslik kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Otamuratov R.U. o smirlardagi kasbiy o zligini anglashidagiʻ ʻ xavotirlanishning psixologik xususiyatlari// CARJIS. 2022. №Special Issue 2. Otamuratov R.U., Ochilova M. Emotsional intelekt Tushunchasining psixologik o ziga xosligi // carjis. 2022.№Special Issue. ʻ 4. R.U.Otamuratov., Kasbiy tanlovlardagi xavotirlanishning psixologik xususiyatlari., глобал дунёда психология фани : назария ва амалиёт , чақирувлар ва истиқболар Профессор Эргаш Ғозиевич Ғозиев хотирасига бағишланган Республика илмий - амалий конференцияси материалари 16 феврал 2022 йил 2022 y., - 379 b. 5. Rahmatullayeva M. O‘quvchi shaxsini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari // Журнал Педагогики и психологии в современном образовании . – 2021. – Т . 1. – №. 4. 6. Rahmatullayeva M. Xalq p е dagogikasida ta'lim va tarbiya masalari// Журнал Педагогик психолог в современном образовании .2021. – Т . 1. – №. 4.106 7. Rashidova G. “Compentlik” and “compactness” of tincalaring of talhs and jewelry //Mental Enlightenment ScientificMethodological Journal. – 2021. – Т. 2021. – №. 4. – С. 99-112. 8. Rashidova G. G. Socio Cultural Approach as a Modern Direction of Teacher 27 Training //International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. – 2021. – Т. 8. – №. 8. – С. 169-172. 9. Sattorova Mahliyo Burxanovna. (2022). Ta’lim jarayonida pedagogik texnologiyalarning o rni va ahamiyati. International Journal of Contemporaryʻ Scientific and Technical Research, 1(2), 436 440. 10. Uskanovich, O. R. (2022). Psixologiyada xavotirlanishning ilmiy- psixologik xususiyatlari. International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research, 494-498. 11. Yuldasheva S. I.A. KARIMOV asarlarida yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirish g oyalari //Журнал Педагогики и ʻ психологии в современном образовании . – 2021. – Т . 1. – №. 4. 12. Yuldasheva Sojida Zoirovna, Nizomov Bekhruz Umarovich, Kholova Mohina Khayot qizi, & Eshtemirov Avazbek Nodir ugli. (2022). Psychology of trust and security. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(12), 153–161. 13. Zakirovich, Djumanov Sherali. "talabalarda kommunikativ qobiliyatlarni shakllantirish texnologiyalari." International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research (2022): 543-545. 14. Джуманов , Ш ., & Холикулова , С . (2022). Талабаларда коммуникат қобилиятларни шаклантириш имкониятлари. Современные инновационные исследования актуальные проблемы и развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 513-515. 28 Ilova: 1-ilova 1. Do’stlar orasida siz: a) suhbatni boshlab beruvchi hisoblanasiz b) sizga murojaat etishlarini kutasiz 2. Siz ko’proq darajada: a) amaliyotchi b) nazariyotchi 3.Qaror qabul qilishda sizga quyidagilarning qay biri bilan ishlash qulayroq: a) qoida va standartlar bilan b) shaxsiy tuyg’ularga asoslanib 4. Qay holda siz o’zingizni yaxshiroq his etasiz: a) xarid qilib bo’lgach b) xarid qilish imkoniyatiga ega ekanligingizni anglaganda 5. Kechki bazmlarda siz: a) kechgacha qolib ketasiz, vaqt o’tgani sayin energiyaga to’lib borasiz b) charchoqni his etib, bazmni barvaqtroq tark etasiz 6. Oddiy ishlarni bajarganda sizga qay holat ko’proq xush keladi: 29 a) uni umumqabul qilingan usulda bajarish b) o’z usulingizni yaratish 7. Siz ko’pincha o’zingizni qay tarzda tutasiz: a) sovuqqon va og’ir-bosiq b) qiziqqon va ishtirokchan 8. Aksariyat hollarda qay bir yo’lni tanlagan bo’lar edingiz: a) voqealar rivojini boshqarish b) voqealarning tabiiy rivoj olishiga tayanish 9. Jamoat ichida bo’lganda, siz odatda qay variantni xush ko’rasiz: a) umumiy suhbatda ishtirok etish b) har bir kishi bilan alohida suhbatlashish 10. O’z qiziqishingizga binoan kitob o’qiyotganda, yozuvchining qay uslubi sizga ko’proq ma’qul bo’ladi: a) nimani nazarda tutayotganini aniq va ravshan bayon etishi b) o’z hayollarini noodatiy, original tarzda bayon etishi 11. Sizni ko’proq o’ziga tortadi: a) mulohazalarning ketma-ketligi va mantiqiyligi b) inson munosabatlarining uyg’unligi 12. Ishonch bilan «Men» deya qay birini aytishingiz mumkin: a) jiddiy va irodali shaxs b) hayotga yengil munosabatda bo’lgan erkin inson 13. Siz odatda: a) istalgan kishi bilan har qancha vaqt bemalol suhbatlashishingiz mumkin b) suhbatlashish uchun faqat ba’zi kishilar bilan va muayyan holatlarda mavzu topa olasiz 14. Siz uchun ko’proq o’rinli bo’lgan xususiyat: 30 a) ijro etuvchi, bajaruvchi inson b) o’ylab topuvchi inson 15. Quyidagi so’zlar juftligidan qay biri sizga ko’proq xush keladi: a) Ishonchli b) ta’sirli 16. Quyidagi so’zlar juftligidan qay biri sizga ko’proq xush keladi: a) Uslubiy b) tasodifiy 17. Quyidagi so’zlar juftligidan qay biri sizga ko’proq xush keladi: a) ochiq, suhbatchan b) mulohazali 18. Quyidagi so’zlar juftligidan qay biri sizga ko’proq xush keladi: a) Tushunarli b) chiroyli 19. Quyidagi so’zlar juftligidan qay biri sizga ko’proq xush keladi: a) Adolatlik b) hamdardlik 20. Ishlarda tartib jadvaliga amal qilish: a) sizga yoqadi b) sizning imkoniyatlaringizni cheklaydi. 31

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. TO’NG’ICH FARZAND OILAVIY MUNOSABATLAR VA JAMIYATDA O’ZINI O’ZI BOSHQARISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

A. Adler tomonidan tug'ilish tartibiga qarab bolaning psixologik xususiyatlari

Oila tarkibi va shaxs xislatlari

Shaxsning o’z-o’zini baholash darajalari

I bob bo’yicha xulosa

II BOB. SHAXS XARAKTER XUSUSIYATINI EKSPERIMENTAL O’RGANISH

2.1. Mayers-Briggsning shaxs tipologiyasini metodik o’rganish

2.2. Muammoli oilada rollarning qayta taqsimlanishi

II bob bo’yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Ilova

Купить