O‘zbek xalq milliy cholg‘u asboblari va bolalar cholg‘u asboblari tasnifi - Дошкольное и начальное образование - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Дошкольное и начальное образование

O‘zbek xalq milliy cholg‘u asboblari va bolalar cholg‘u asboblari tasnifi

Купить

O‘zbek xalq milliy cholg‘u asboblari va bolalar cholg‘u asboblari tasnifi
Reja:
1.O‘zbek cholg‘ulari to‘g‘risida.
2.Bolalar cholg‘u asboblari va ularning tahrifi.
3. Milliy cholg‘ular guruhlarini tashkil etish.

Musiqa mashg‘ulotlarida bu faoliyat turi eng qiziqarli jarayonlardan biridir.
Bu faoliyat bolalarni ijodkorlikka undaydi. Bolalar cholg‘u asboblarida jonli
tovushli o‘yinchoqlar sifatida har bir bolani qiziqtiradi. Chapak va bolalar cholg‘u
asboblarida ritmik jo‘r bo‘lish, musiqaning xarakter va obrazlarni chuqurroq his
etishda, ularga mos emotsional tuyg‘ular hosil qilish, ayniqsa, bolalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Musiqa
mashg‘ulotlarida bolalar cholg‘u asboblaridan foydalanish ijobiy natijalar berish
bilan birga bolalarning mashg‘ulotga intiluvchanligi, qiziqishi va musiqiy o‘quvini
(xotirasi, ritmni his qilish tuyg‘usini, nutqini) o‘stiradi. Bu borada ko‘plab
pedagogik olimlar metodik qo‘llanmalar yaratganlar. Ilmiy ishlar va tadqiqotlar
olib borganlar. Misol qilib, N.A.Vetluginananing «Musiqiy alifbo»,
N.G.Kononova «Обучение дошкольников игр на детских музыкальных
инструментах» kitoblarini ta’kiblab o‘tish mumkin. Undan tashqari
Mustaqillikka erishilgandan so‘ng o‘zbek xalq cholg‘ularida ijroga katta e’tibor
qaratildi va aynan bolalar yoshiga mos keladigan o‘zbek xalq cholg‘ulari yasatildi.
Bu asboblarning kattalar ijro etadigan asboblardan farqi – bu asboblar shakl
jihatdan kichkina. Bolalarning qo‘liga to‘g‘ri keladi, ya’ni ijro vaqtida bolalarga
qiyinchilik tug‘dirmaydi. Endi bu asarlarni hayotga tadbiq etish uchun ma’lum bir
o‘quv qo‘llanma talab etilardi. Bu borada O‘zbekiston Davlat Konservatoriyasi
professor-rahbariA.Leviyev «O‘zbek xalq cholg‘ularida ijrochilik» nomli kitobini
hayotga tadbiq etdi. Bu kitobning o‘ziga xosligi shundaki, birinchidan, o‘zbek
kompozitorlarining bolalar uchun yozgan qo‘shiqlaridan foydalanilgan. Bu
bolalarda tanish bo‘lgan qo‘shiqlarni cholg‘ularda ijro etib kuylashlariga katta
turtki bo‘ladi. Ikkinchidan, aynan o‘zbek xalq kuylaridan namunalar
keltirilganligidir. Bu bog‘cha bolalarida yoshligidan o‘zbek xalq kuylarida mehr-
muhabbat hissini, ularga hurmatini uyg‘otadi. Bolalar o‘zlari o‘zbek xalq kuylarini
cholg‘uda ijro etishsa, anchagacha eslarida qoladi. Uchinchidan, bu cholg‘ular
tafsifi, uni ijro etish malakalari va ko‘nikmalari batafsil yoritib beriladi. Lekin bu
kitobning murakkab jihati — bolalarda mashg‘uloti jarayonida qo‘llash qiyinchilik
tug‘diradi. Bu masalani bartaraf etish uchun mashg‘ulotdan tashqari vaqtda

qo‘llash kerak. Yod bo‘lgan kuy va qo‘shiqlada bayram ertaliklardan va
tantanalarda bolalar ijro etishsa o‘zlarini kichkina sozandalar deb his qiladilar.
Turli tantanalarda ijro etilgan kuy va qo‘shiqlar anchagacha xotirada muxrlanib
qoladi. Bolalar cholg‘u asboblarda jo‘r bo‘lishda, avval, bolalar chapak chalib,
ritmik jo‘r bo‘ladilar. Musiqa rahbari bolalar kuy ritmini to‘g‘ri his etib ijro
etishlari uchun, bolalarga stol ustida terib qo‘yilgan cholg‘u asboblarida chalib,
musiqaga jo‘r bo‘lishi xaqida batafsil so‘zlab berishi lozim. So‘ng biror cholg‘uda
kuyni o‘zi ijro etib chapak bilan jo‘r bo‘lishini ko‘rsatadi. Keyin barchani kuyga
chapak chalib, jo‘r bo‘lishni taklif etadi va ijro jarayonini diqqat bilan kuzatib,
bolalar cholg‘u asboblarini tarqatish uchun ilg‘or va zehnli bolalardan birini
tayinlaydi (birinchi marta ilg‘or bolalarni tanlashdan maqsad kuy chiroyli va
to‘g‘ri bo‘lib ijro etilsa keyin qolgan bolalar ham o‘z tengdoshlari ijro etganlaridek
chalishadi). Birinchi ijrodagi yutuq va kamchiliklarni bartaraf qilish uchun yana bir
takrorlab chiroyli, to‘g‘ri ijro etilishi kerak. So‘ngra musiqa raxbari ijro etmagan
bolalarga cholg‘u asboblarida jo‘r bo‘lishni taklif etadi. Shu tarzda guruhdagi
barcha bolalar galma-gal cholg‘u asboblarida jo‘r bo‘lishga undab, ularning
qiziqishini oshiradi. Cholg‘ularda chalishga hamma intiladi, albatta. Shuning
uchun berilgan asarni bolalar xato qilmay musiqani his etishga va xotirada
saqlashga harakat qiladilar. Keyinchalik ijrochilik turlari murakkablashtiriladi.
Ayni shu holda guruhni 2 jamoaga bo‘lib, 1-jamoa chapak chalib, 2-jamoa esa
ovozda usul berish bilan yoki cholg‘u asbobida ham jo‘r bo‘lishlari mumkin. Bu
usulning yana bir foydalitomoni shundaki, bolalarda jamoa bo‘lib kuylash
malakalarini, ko‘povozli kuylashning ilk malakalarini rivojlantiradi. Ijro etishning
yana bir turi — bolalar doyrada usulni aniq va tekis chalib turadi. «Bum»ga 1-
jamoa bolalari, «bak»ka esa 2-jamoa bolalari jo‘r bo‘lishadi. Buni iloji bo‘lsa
magnitofon tasmasiga yoki yozuvga yozib olib bajarisa ham bo‘ladi. Shuningdek,
kuyni dinamik belgilari va ifoda vositalarini ko‘rsatib turish uchun kartochkalardan
foydalansa ham bo‘ladi. Bunday mashg‘ulotlar – qiziqarli o‘tadi, bolalar bilim
vako‘nikmalari mustahkamlanadi va musiqiy qobiliyatlari har tomonlama
rivojlanishni ta’minlaidi. Musiqa mashg‘ulotlarida bolalar cholg‘u asboblarini

qo‘llashi, tarbiyachidan katta mashuliyat, ijodkorlik va topqirlikni talab etadi.
Bolalar musiqa cholg‘ulari xarakteristikasi Bolalar musiqiy o‘yinchoqlari va
musiqiy cholg‘ularda tovush hosil bo‘lishi va tovush sifatiga ko‘ra ma’lum
guruhlarga bo‘linadi. Bolalar musiqa cholg‘ulari asosan ikkita guruhga, ya’ni
tovush balandligiga ega bo‘lgan (melodik) hamda urib chalinadigan (melodik
bulmagan) cholg‘ularga bo‘linadi.
1. Urib chalinadigan (melodik bo‘lmagan) ritmik cholg‘ular: doyra,
nog‘orachalar, kayrok, klaves, bloklar, tamburin, baraban, marokas, uchburchak,
rumba, yog‘och qoshiqlar, tarelkalar. SHu cholg‘ularning bahzilarining tavsifini
keltiramiz: Klaves – palisandr daraxtidan tayyorlangan ikkita tayoqcha, bir biriga
urib ovoz chiqariladi. Ularni ushlaganda (bosh va ko‘rsatkich barmoqlar
yordamida) yog‘och uchalri bush bulishi kerak. Baraban –ikki tarafi teri bilan
koplangan temir tsilindr. Tovush yog‘och tayoqchalar yordamida markaziga urish
orqali hosil kilinadi. Marakas – ikkita plastmass shar, ularning ichida toshchalar
harakatlanadi. Bu cholg‘uning tovushi og‘irroq bo‘lgani uchun bolani tez
charchatadi. SHuning uchun extiyot bo‘lib foydalanish zarur. Qo‘lda ushlab, mayin
harakat bilan silkitib tovush hosil qilinadi.
Uchburchaklar –chalish paytida osib qo‘yiladi yoki chap qo‘lda
tasmachasidan ushlab turiladi va o‘ng qo‘lda metall tayyoqcha bilan uriladi. Tez
tempda
tayoqchani uchburchakning ichki ikki yoniga urib «tremalo» ijro etish
mumkin. «Nozik», «yaltiroq», qisqa tovushga ega. Tarelkalar – barabanchaga
mustahkamlanadi yoki chap qo‘lda ushlab turiladi. Ikkita yog‘och tayyoqcha bilan
barobar yoki alohida-alohida chalish mumkin. 2. Melodik cholg‘ular: tovush
balandligiga ega bo‘lgan metallofon, ksilofon, metallofon va ksilofon alg‘t (S1-
S2), metallofon va ksilofon soprano (S2-S3), qo‘ng‘iroqchalardan iborat: Bu
cholg‘ularning asosiy sozlanish tonalligi – Do major. Almashtiriladigan
plastinkalar yaqin tonalliklarda ijro etish imkoniyatini beradi. Eng pastki tovush
doimo tonika bo‘ladi. Ijro paytida cholg‘ular o‘quvchining bel qismi balandligida
bo‘lishi lozim. Tayoqchalarni bosh va ko‘rsatkich barmoqlar orasida yengil

ushlash kerak. Bunda qo‘llar tirsakdan bilaklargacha erkin holatda bo‘lishiga
e’tibor tortiladi. Avval bolalarga tovushni ikki qo‘l bilan hosil qilish taklif qilinadi.
Bunda ikkala qo‘lning balandligi bir xil bo‘lishi lozim.
Har bir cholg‘uning o‘z tayoqchalari bor:
-ksilofonda – qattiq probkali tayoqchalar bilan chalinadi.
-metallofonda rezina tayoqchalar bilan ijro etiladi.
-ko‘ng‘iroqchalarda –yog‘och tayoqchalar bilan ijro etiladi.
Bulardan tashqari cholg‘ularning boshqa turlari ham mavjud. Tovushsiz
cholg‘ular. Bularga musiqiy cholg‘ularni ifodalaydigan o‘yinchoqlar
kiradi.Masalan, tovushsiz fortepiano, royal va boshqalar. Bular bolalarga o‘yinni
qiziqtirish uchun xizmat qiladi. Musiqiy o‘yinlar esa ijodiy va musiqiy eshituvni
rivojlantiradi. Tovush balandligi aniq bo‘lmagan cholg‘ular – baraban, shaqildoq,
uchburchak, n og‘ora, safoyil, quticha, kastaneta. Faqat bir tovushni beruvchi
o‘yinchoq —cholg‘ular. (bular ritmni chalish uchun qulay bo‘ladi) – surnaycha,
nay, rojki, sverelig va boshqalar. Ma’lum bir kuynigina ijro eta oladigan cholg‘u
o‘yinchoqlar. Masalan musiqiy shkatulka, musiqiy quticha. Bularni chalish
mexanik tus oladi.Xromatik va diatonik tovushqatorli o‘yinchoq-cholg‘ular –
metallofon, pianino, royal, klarnet, saksofon, lab garmoni, bayan va boshqalar.
Urma zarbli cholg‘ular. Yog‘och qoshiqlar. Bu cholg‘u bolalar bog‘chalarining
ansambllarida, musiqa mashg‘ulotlarida va bayram tantanalarida ijro etiladi. Bu
cholg‘ u bolalarning rimtik hissini rivojlantiradi. Uchburchak – ansambl, orkestr va
qo‘shiqlarda jo‘r bo‘ladi. Tovush asbobga yengil urilishi bilan hosil bo‘ladi.
Musiqiy bolg‘acha – ikki tomonlama plasmassadan yasalgan bolg‘asimon cholg‘u.
Bolg‘a dasta va havo to‘ldirilgan tovush chiqaradigan asosdan tashkil topgan. Bu
o‘yinchoq – cholg‘u kichik guruh bolalarida kata qiziqish uyg‘otadi. Undan
tashqarii o‘rta guruh bolalarida ritmni his qilishga o‘rgatadi. Qo‘ng‘iroqlar. Bu
cholg‘ular shakl jihatidan kata-kichik bo‘ladi. Bu bolalarda musiqiy eshituv
qobiliyatini rivojlantiradi. Turli shakldagilari turli balandlikka egadir. Masalan
kattaligi jihatidan turli bo‘lgan uchta qo‘ng‘iroqlarni qo‘llash dan maqsad bolalar
tovushlarni yuqori va pastlarini farqlay oladilar. Orkestrlarda katta qo‘ng‘iroqlar

mavjud. Bu ayrim kuylarda pastki tovushni alohida ijro etish uchun belgilangan.
Metallofon. Bu asbob yog‘och tayoqchala rva tayoqchalarga ulargan metal
plastinkalardan iborat Musiqiy zina – yetti bosqichdan tashkil topgan
tovushqatorni eslatadigan zina. Zinaning asosi yog‘och yoki metall. Bu cholg‘u
ikkita tayoqcha bilan ijro etiladi. Bu bolalarda notalarning joylashuvi va yuqoriga
yo‘nalishini ko‘rsatib beradi. Bu cholg‘uda ijro etish katta va MTMga taiyorlov
guruhbolalariga mo‘ljallangan.Urma klavishli cholg‘ular. Pianino, royalg‘. Bu
cholg‘ular katta va MTMga tayyorlov guruhbolalariga mo‘ljallangan. Bu
asboblarni mashg‘ulot davomida va mashg‘ulotdan tashqari vaqtda ham
foydalanish mumkin. Mashg‘ulot davomida musiqiy didaktik o‘yinlar jarayonida
tadbiq etilsa, bolaning mashg‘ulotga qiziqishi oshadi.
Damli cholg‘ular Damli cholg‘ularga klarnet, saksofon kabilar kiradi. Ularda
ijro etishni individual tarzda o‘zlashtiriladi. Damli garmonika. Bu asbobda tovush
hosil qilish uchun puflab klavishlarini bosish bilan chalinadi. Asbob 6-7 yoshli
bolalarga mo‘ljallangan. Triola asbobi. Rang-barang klavishlarga ega bo‘lgan
bolalar musiqa cholg‘usi. Bu asbobda puflash bilan birga klavishlarini bosib
tovush chiqariladi. Bu asbob yoqimliligi bilan boshqa asboblardan farq qiladi.
Doyrada ijro etishdagi holat. Doyrada belni bukchaytirmasdan, o‘tirib, kiftlarni
erkin, boshni to‘g‘ri tutib, tirsaklar tanadan sal nariroqda ushlagan holda chalinadi.
Doyra ikki qo‘l bilan, notani ko‘rib turish uchun qo‘llarni tanadan sal chaproqqa
qayirib ushlab chalinadi. O‘ng qo‘l: bosh barmoq doyra gardishini tashqi
tomoniga, qolgan panjalari esa doyraning pardasi (membranasi)ga zarb urish uchun
erkin holatda ushlanadi.
Chap qo‘l: bosh barmoq gardishni ichki tomonida turadi, qolgan barmoqbar
esa tovush chiqarish uchun xizmat qiladi. Doyraning vazni asosan chap qo‘lga
tushadi. Doyra chalish usullari Doyra muayyan bir tovush baland-pastligiga ega
bo‘lgan urma cholg‘u asbobi guruhiga kiradi. Doyra turli-tuman ritmik va dinamik
imkoniyatlarga ega bo‘lib, doyrachi ikki qo‘l va barcha barmoqlarning zarblaridan
faydalanadi. Kichik nog‘oralar kichik nog‘oralar ma’lum bir sozda sozlanmaydi,
lekin uni olovda yoki elektr isitgich oldida qizdirilganda tovushning jarangdorligi

kuchayadi. Ikkala kichik ko‘zalar sozi bir-biriga nisbatan taxminan kvartaga
tushadi. Bu asboblarga yog‘och tayoqcha bilan urib tovush chiqariladi.
Nog‘oraning birmuncha chuqqurroq tovushi o‘ziga xos tus bilan ajralib turadi.
Nog‘ora partiyasini yozish uchun bitta chiziqdan foydalanadi. Nota cho‘zimlari
chiziqning ustiga yoki ostiga yoziladi. Chiziqning ostiga yozilgan notalar pastroq
sozdagi ko‘zachaga uriladi, ustiga yozilgani esa yuqori sozdagi ko‘zachaga uriladi.
Safoyil – jarangdor cholg‘u bo‘lib, 2 ta yog‘och dastachalarga
mahkamlangan, 2 ta katta buralgan xalqalardan iborat. Har bir katta xalqaga 15
tadan kichik xalqachalar o‘tkazilgan. Bu xalqachalarning jaranggi o‘ng yetkaga
urib yoki havoda tez-tez harakat bilan oldinga silkitishdan kelib chiqadi. Safoyil
partiyasi bitta nota chizig‘ida yoziladi. Qutichalar qattiq daraxt turidan yasalib,
har xil yiriklikda bo‘lishi mumkin va unga yog‘och cho‘plar bilan urib chalinadi.
Qutichani chap qo‘lda ushlab, o‘ng qo‘l bilan yog‘och cho‘plarini qutichaning
o‘rta qismiga o‘rib chalinadi. Ba ’ zan bir juft yog‘och cho‘p bilan ham ijro etiladi.
Bunda quticha stul ustiga qo‘yib chalinadi. Kichik guruhlarda cholg‘ularni ijro
etishga o‘rgatishmalakalari Musiqa cholg‘ularida ijro etishga o‘rgatish kichik
yoshdan boshlanadi (2-3 yosh). Bolalar musiqa cholg‘ularining tovush
balandligini farqlay olishga erishish kerak. SHiqildoq va bubenlarni farqlashi
kerak. Bolalar bilan ishlash jarayonida musiqiy o‘yinchoqlardan foydalaniladi.
Masalan surnaycha va boshqa o‘yinchoqlar asboblarga nisbatan qiziqish uyg‘otadi.
Bolalar bilan turli didaktik o‘yinlarda cholg‘ularni qo‘llash mumkin. Masalan,
urma zarbli cholg‘ular bolalarda katta qiziqish uyg‘otadi. Bolalarda ritmni his
qilish tuyg‘usini rivojlantirish aynan shu yoshdan boshlash kerak. Turli zarbli urma
cholg‘u o‘yinchoqlardan foydalanib, ritmning aniqijrosiga erishish maqsadga
muvofiqdir. O‘rta yoshda ijro etish o'rta guruh bolalarida ijro etishga zarbli
cholg‘ularga yana bir yangi cholg‘u qo‘shiladi. Bu metallofonda ijro. Bu
cholg‘uda bolalarning hissi, xotirasi va eshitish qobiliyati rivojlanadi. Bolalarga
cholg‘uni musiqa mashg‘uloti davomida tanishtirish kerak. Lekin unda ijro etish va
ma’lum bir kuyni o‘rgatish esa mashg‘ulotdan tashqarii o‘tkaziladi. Metallofonda
ijro etishga o‘rgatishdan oldin uning tayoqchasini to‘g‘ri ushlashga, u bilan to‘g‘ri

foydalanish, tovush chiqarish ustida ishlash kerak. Masalan, tayoqchani qo‘lini
qattiq zo‘riqtirib va qisib ushlasa talab etiladigan tovush chiqmaydi. Biror bola ijro
etishga taklif etiladi. Uni bolalar kuzatib turishadi. Bola qo‘lidagi tayoqchani qisib
ushlayotganini musiqa rahbari tushuntirib beradi. Katta guruh katta guruh
bolalariga ijro etishni o‘rgatar ekanmiz ular oldiga yanada murakkabroq masalani
qo‘yamiz. Ularga tanish bo‘lgan qo‘shiqlarni va kuylarni yakka va orkestrda ijro
etishga o‘rgatamiz. Bu davrda bolalar musiqa asboblarining barchasini qo‘llasak
bo‘ladi. Aynan shu davrda bolalarga ijodkorlik malakalarini ham shakllantirish
mumkin, chunki bolalar cholg‘ u asbob haqida yetarli darajada malaka va
ko‘nikmalarga ega. Ular faqat ritm yoki jamoa bo‘lib bir notani ijro etardilar. Endi
bu davrda har bir cholg‘uning individual partiyasini ijro etishlari talab qilinadi. Bu
bolalarda o‘zlarini partiyalarini ijro etish bilan bir qatorda yonidagi o‘rtog‘ini ham
ijrosini tinglay olish maqsadda tutiladi.
MTMga tayyorlov guruhi MTMgacha tayyorlov guruhi bolalari ijrosiga
alohida e’tibor beriladi. Bu davrga kelib bolalar cholg‘u asboblari bilan batafsil
tanishadilar. Uning imkoniyatlarini to‘liq o‘rganib chiqadilar. Bolalar nafaqat
musiqa rahbari, balki o‘zlari musiqiy ansambl tuza oladilar. Bu davrda ijroga har
bir mashg‘ulotda 5-10 daqiqa sarflash kerak. Bu jarayon tizimiylikni va izchillikni
talab qiladi. Qo‘lanilayotgan asarlar murakkablashib boradi.
O‘rgatish vazifalari.
MTMgacha yoshdagi bolalar tarbiya dasturiga ko‘ra cholg‘ularda
ijrochilikka o‘rgatish ishlarini katta, o‘rta va MTMgacha tayyorlov guruhlarida
olib borish ko‘zda tutiladi. Dastur mazmuniga ko‘ra quyidagi vazifalar
belgilangan:
1. Bolalarda kattalar ijro etgan asarlarni idrok etishi;
2. Bolalarda cholg‘u malakalarini oshirish.Bolalar quyidagilarni bilishlari
lozim.
1. C h olg‘ular nom iva ularning ko‘rinishlari.
2. C h olg‘ularning jaranglash xarakteri.

3. C h olg‘ulardan foydalanish yo‘llari.
4. Turli cholg‘ularda baland va past joylashuvi.
5. Notalar nomlarini va ularni asboblarda joylashuvini.
Bolalar quyidagilarni o‘rganishlari lozim:
a) Turli cholg‘u asboblarida ijro etishning oddiy usullarini;
b) Puflab chalinadigan asboblarda nafasni to‘g‘ri sarflash;
v) Uchburchak va tarelkalar (shu jumladan barcha urma -zarbli cholg‘ular)ni
chalganda tovushni pasaytira olish;
g) Ansamblni his qilish, ansambl tempiga e’tibor berish va shu tempda
ijro eta olish;
d)Ritmik va melodik mashqlarni erkin ijro etish va improvizatsiya qila olish.
Bolalarga cholg‘u asboblarida ijro etishga o‘rgatishda bir qancha bosqichlardan
olib boriladi. Bulardan: 1)cholg‘u asbobini tashki ko‘rinishi bilan tanishtirish; 2)bir
necha mashg‘ulotlar davomida ijro asari bolalarga tanishtiriladi; 3)cholg‘u
guruhlarga bo‘lib o‘rgatiladi; 4)umumiy mashg‘ulotlarda boshqa cholg‘ular bilan
tanishtiriladi. 5)urib chalinadigan cholg‘ularga kamroq mehnat talab etiladi.
SHuning uchun 1-mashg‘ulotda 2-3 ta cholg‘u asbobini tanishtirish kerak. Bolalar
cholg‘ularida ijroga o‘rgatish metodlari Asboblar turli guruhlarga bo‘linganligi
uchun ularning har biriga individual yondoshmoq lozimdir. Musiqa cholg‘ularida
ijro etish metodikasida puxta o‘ylab chiqilgan dastur asosida olib boriladi.
Ulardan:
- asarning ifodali ijrosi, ijro usullarini ko‘rsatish va tushuntirish;
- bolalarga asboblarni mustaqil ushlab ko‘rish, uni ko‘zdan kechirishga
berish;
- ular oldiga murakkab bo‘lmagan ijro vazifalarini ko‘yish;
Bu metodlarni uyg‘unlikda qo‘llash maqsadga muvofiqdir.
Asarga qo‘yilaligan talablar.
1. Bolalar yoshiga va bilim darajasiga mosligi.
2. Badiiy va tasavvurga boyligi.
3. Tarbiyaviy ahamiyatga egaligi.

4. Ijroning qulayligi, yengilligi va ravonligi.
5. Ritm jihatdan aniqligi.
Endi 2ta asarni ijrometodini ko‘rib chiqamiz.
1. N.Norxo‘jaevning «Navro‘zim – sho‘x sozim»
2. O‘zbek xalq kuyi «Yallama - yorim»
«Navro‘zim – sho‘x sozim»
X.Raxmat she’ri N.Norxo‘jayev musiqasi
Asar qo‘shiq bo‘lib, katta guruhbolalariga mo‘ljallangan.
Asarda barcha asboblar (rubob, soz, tanbur, qonun, doyra, nog‘ora, safoyil,
quticha) ishtirok etadi.
1. Asarning kirish qismini fortepiano jo‘rligida doyrava nog‘ora ijro etishadi.
Qolgan asboblar ijro etishmaydi. Bunda bolalarga o‘zlari ijro etgunlariga qadar
do‘stlarini ijrosini diqqat bilan tinglashga undaydi.
2. Asosiy qismda barcha cholg‘ular o‘z partiyalarini ijro etishadi. Bu
jarayonda bolalarda birga boshlashni va tempdan oldin shoshib yoqi orqaga
cho‘zib qolishni bartaraf etishga qaratilshgan, ya’ni bolalar o‘zlari ijro etatgan
asbobdan tashqari yonida turgan o‘rtog‘ining chalishini eshita olishi va
kamchiliklarini ayta olishga erishish kerak.
3. Asarda berilgan uzun va qisqa cho‘zimli notalarni tekis ijro etishlari.
4. Bu asarada safoyil va quticha fundament, ya’ni asos vazifasini bajaradi.
5. Asar qo‘shiq bo‘lganligi uchun guruhning bir qism bolalari cholg‘ularda
ijro etishsa, bir qismi esa ko‘ylashlari mumkin. Bu qo‘shiq bayram tadbirlari
repertuaridan keng joy olishi mumkin. «Yallama yorim»(O‘zbek xalq kuyi) Kuy
MTMga tayyorlov guruhi bolalari ijrosiga mo‘ljallangan. Asarni faktura jihatdan
murakkabligi uchun 4-5 mashg‘ulot darayonida o‘rganiladi. Asarni o‘rganish
jarayonida musiqa rahbari asboblarni guruhlarini mashg‘ulotdan tashqarii yig‘ib
tayyorlashi kerak, chunki mashg‘ulot davomida bolalar bilan ijro ustida ishlasa
qolganlari zerikadi va kutishdan charchashadi. Bu o‘rganish jarayonini va bolalar
qiziqishini sustlashtiradi. Asarni o‘rganishda mashg‘ulotlarni aniqvazifalarga
yo‘naltirib o‘tiladi:

1-mashg‘ulot. Musiqa rahbari asarni ifodali va qiziqarli qilib ijro etadi.
Musiqa rahbari bolalardan: «Bu asarni ijro etishda qanday asboblardan foydalansa
bo‘ladi yoki «Bu asar qanday janrga mansub?» - degan savolni o‘rtaga tashlaydi.
Bu bolalarda raqs janri haqida ham ma’lumotga ega bo‘lishlari mumkin. 2-
mashg‘ulot. Musiqani yana bir bor ijro etgandan keyin baxs boshlanadi. Bolalar
o‘z tasavvurlari va fikrlash qobiliyatlaridan va dunyoqarashlaridan kelib chiqib
turli javoblarni berishlari mumkin. Shunda musiqa rahbari bolalar fikrini jamlab
yakuniy bir fikrga, ya’ni bu «xalq» kuyi ekanligiga keltiradi. 3-mashg‘ulot. Musiqa
rahbari fortepiano jo‘rligida doyrada ijro etishga harakat qiladi. Unda usul hissi
kuchli bo‘lgan bolani ijroga taklif qiladi. Asar 2-3 marta ijro etilgandan keyin
bolalar xotirasida qoladi. Kuyni ovozda taxminiy ijro eta olganlaridan keyin
qolgan zarbli urma cholg‘ularni ijroga qo‘shsa bo‘ladi. 4-mashg‘ulot.
Mashg‘ulotdan oldin asboblarni sozlab bolalarga o‘rgatish kerak. Chunki bolalar
hayajonlanib, ijro etishlari qiyinlashadi. 2-3 marta orkestr cholg‘ulari (rubob, soz
tanbir, dutor, tanbur, qonun) birgalikda ijro etishlari yaxshilangandan keyingina
urma zarbli cholg‘ularni birlashtirsa bo‘ladi.Mashg‘ulot davomida yaxshi ijro
etishganidan so‘ng biror bir cholg‘uga boshqa bolalarni ishtirok ettirsa bo‘ladi.
Chunki har bir bola ijro etib ko‘rishga o‘zini orkestr cholg‘uchisi sifatida ko‘rishni
xoxlaydi.5-mashg‘ulot. Orkestr jo‘rligida qolgan bolalarga raqs elementlarini
o‘rgatilsa, ular raqsga tushishadi, ya’ni bayram tadbirida bir guruh bolalar ijro
etishsa, ikkinchi guruhbolalari raqsga tushishadi. Bunda bolalar bayram vaqtida
zerikishni his qilishmaydi va hammalari ishtirok etadilar. Xulosa qilib aytganda,
bolalar cholg‘ularida ijro etishga o‘rgatish va uni hayoti davomida qo‘llash
bolalarga katta zavq ulashadi. Ular o‘zlarini sozanda sifatida ko‘radilar.

Adabiyotlar:
1. G.SHaripova, Sh. Yakubova. MTMgacha ta’lim muassasalarda musiqa o`qitish
metodikasi.Toshkent. 2007
2.D.Soipova “Musiqa o‘qitish nazariyasi va metodikasi”
3..B.Boltayev “MTMgacha ta’lim muassasalarida musiqa mash’gulotlari”
4. .“Bolajon” tayanch dasturi :Toshkent.-2016
1. A. Zimina Osnova muzыkalnogo vospitaniya i razvitiya ditey mladщego
vozrosta. M., 2000 g.
2. M.S.Osenneva”Teoriya i metodika muzikalnogo vospitaniya”:”Akademiya”
Moskva. 2012 .
3. Gogoberidze A.G. “Teoriya i metodika muzыkalnogo vospitaniya detey
doshkolnogo vozrasta”:
4. И. Ю. Дьяченко. “ Теория и методика музыкального вос питания”
5. RadыnovaO. Nastroyeniya, chustva v muzыke. M;2009

O‘zbek xalq milliy cholg‘u asboblari va bolalar cholg‘u asboblari tasnifi

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni